౩. తతియపణ్ణాసకం

(౧౧) ౧. సమ్బోధవగ్గో

౧. పుబ్బేవసమ్బోధసుత్తం

౧౦౪. ‘‘పుబ్బేవ మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో లోకే అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణ’న్తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘యం ఖో లోకం [లోకే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం లోకే అస్సాదో. యం లోకో [లోకే (పీ. క.)] అనిచ్చో దుక్ఖో విపరిణామధమ్మో, అయం లోకే ఆదీనవో. యో లోకే ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం లోకే నిస్సరణ’న్తి [లోకనిస్సరణం (అట్ఠ.) ‘‘లోకే నిస్సరణ’’న్తి పదేన సంసన్దితబ్బం]. యావకీవఞ్చాహం, భిక్ఖవే, ఏవం లోకస్స అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసిం, నేవ తావాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి [అభిసమ్బుద్ధో (సీ. స్యా. కం. క.)] పచ్చఞ్ఞాసిం. యతో చ ఖ్వాహం [ఖో అహం (సీ. పీ.), ఖోహం (స్యా. కం. క.)], భిక్ఖవే, ఏవం లోకస్స అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అథాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే విముత్తి [చేతోవిముత్తి (సీ. పీ. క.)], అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’’తి. పఠమం.

౨. పఠమఅస్సాదసుత్తం

౧౦౫. ‘‘లోకస్సాహం, భిక్ఖవే, అస్సాదపరియేసనం అచరిం. యో లోకే అస్సాదో తదజ్ఝగమం. యావతకో లోకే అస్సాదో, పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. లోకస్సాహం, భిక్ఖవే, ఆదీనవపరియేసనం అచరిం. యో లోకే ఆదీనవో తదజ్ఝగమం. యావతకో లోకే ఆదీనవో, పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. లోకస్సాహం, భిక్ఖవే, నిస్సరణపరియేసనం అచరిం. యం లోకే నిస్సరణం తదజ్ఝగమం. యావతకం లోకే నిస్సరణం, పఞ్ఞాయ మే తం సుదిట్ఠం. యావకీవఞ్చాహం, భిక్ఖవే, లోకస్స అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసిం, నేవ తావాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. యతో చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, లోకస్స అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అథాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే విముత్తి, అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’’తి. దుతియం.

౩. దుతియఅస్సాదసుత్తం

౧౦౬. ‘‘నో చేదం [నో చేతం (స్యా. కం. పీ. క.) సం. ని. ౩.౨౮ పస్సితబ్బం], భిక్ఖవే, లోకే అస్సాదో అభవిస్స, నయిదం సత్తా లోకే సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి లోకే అస్సాదో, తస్మా సత్తా లోకే సారజ్జన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, లోకే ఆదీనవో అభవిస్స, నయిదం సత్తా లోకే నిబ్బిన్దేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి లోకే ఆదీనవో, తస్మా సత్తా లోకే నిబ్బిన్దన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, లోకే నిస్సరణం అభవిస్స, నయిదం సత్తా లోకమ్హా [లోకే (క.)] నిస్సరేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి లోకే నిస్సరణం, తస్మా సత్తా లోకమ్హా నిస్సరన్తి. యావకీవఞ్చ, భిక్ఖవే, సత్తా లోకస్స అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసుం [నాబ్భఞ్ఞంసు (సం. ని. ౩.౨౮], నేవ తావ, భిక్ఖవే, సత్తా సదేవకా లోకా సమారకా సబ్రహ్మకా సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ నిస్సటా విసంయుత్తా విప్పముత్తా [విప్పయుత్తా (క.)] విమరియాదీకతేన [విమరియాదికతేన (సీ. పీ. క.)] చేతసా విహరింసు. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, సత్తా లోకస్స అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసుం, అథ, భిక్ఖవే, సత్తా సదేవకా లోకా సమారకా సబ్రహ్మకా సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ నిస్సటా విసంయుత్తా విప్పముత్తా విమరియాదీకతేన చేతసా విహరన్తీ’’తి. తతియం.

౪. సమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౧౦౭. ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా లోకస్స అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నప్పజానన్తి, న మే తే [న తే (క.)], భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా, న చ పన తే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి. యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా లోకస్స అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం పజానన్తి, తే ఖో, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా, తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి [విహరిస్సన్తి (సీ. పీ.)]. చతుత్థం.

౫. రుణ్ణసుత్తం

౧౦౮. ‘‘రుణ్ణమిదం, భిక్ఖవే, అరియస్స వినయే యదిదం గీతం. ఉమ్మత్తకమిదం, భిక్ఖవే, అరియస్స వినయే యదిదం నచ్చం. కోమారకమిదం, భిక్ఖవే, అరియస్స వినయే యదిదం అతివేలం దన్తవిదంసకహసితం [దన్తవిదంసకం హసితం (సీ. పీ.)]. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, సేతుఘాతో గీతే, సేతుఘాతో నచ్చే, అలం వో ధమ్మప్పమోదితానం సతం సితం సితమత్తాయా’’తి. పఞ్చమం.

౬. అతిత్తిసుత్తం

౧౦౯. ‘‘తిణ్ణం, భిక్ఖవే, పటిసేవనాయ నత్థి తిత్తి. కతమేసం తిణ్ణం? సోప్పస్స, భిక్ఖవే, పటిసేవనాయ నత్థి తిత్తి. సురామేరయపానస్స, భిక్ఖవే, పటిసేవనాయ నత్థి తిత్తి. మేథునధమ్మసమాపత్తియా, భిక్ఖవే, పటిసేవనాయ నత్థి తిత్తి. ఇమేసం, భిక్ఖవే, తిణ్ణం పటిసేవనాయ నత్థి తిత్తీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. అరక్ఖితసుత్తం

౧౧౦. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో అనాథపిణ్డికం గహపతిం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘చిత్తే, గహపతి, అరక్ఖితే కాయకమ్మమ్పి అరక్ఖితం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అరక్ఖితం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అరక్ఖితం హోతి. తస్స అరక్ఖితకాయకమ్మన్తస్స అరక్ఖితవచీకమ్మన్తస్స అరక్ఖితమనోకమ్మన్తస్స కాయకమ్మమ్పి అవస్సుతం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అవస్సుతం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అవస్సుతం హోతి. తస్స అవస్సుతకాయకమ్మన్తస్స అవస్సుతవచీకమ్మన్తస్స అవస్సుతమనోకమ్మన్తస్స కాయకమ్మమ్పి పూతికం హోతి, వచీకమ్మమ్పి పూతికం హోతి, మనోకమ్మమ్పి పూతికం హోతి. తస్స పూతికాయకమ్మన్తస్స పూతివచీకమ్మన్తస్స పూతిమనోకమ్మన్తస్స న భద్దకం మరణం హోతి, న భద్దికా కాలఙ్కిరియా.

‘‘సేయ్యథాపి, గహపతి, కూటాగారే దుచ్ఛన్నే కూటమ్పి అరక్ఖితం హోతి, గోపానసియోపి అరక్ఖితా హోన్తి, భిత్తిపి అరక్ఖితా హోతి; కూటమ్పి అవస్సుతం హోతి, గోపానసియోపి అవస్సుతా హోన్తి, భిత్తిపి అవస్సుతా హోతి; కూటమ్పి పూతికం హోతి, గోపానసియోపి పూతికా హోన్తి, భిత్తిపి పూతికా హోతి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, గహపతి, చిత్తే అరక్ఖితే కాయకమ్మమ్పి అరక్ఖితం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అరక్ఖితం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అరక్ఖితం హోతి. తస్స అరక్ఖితకాయకమ్మన్తస్స అరక్ఖితవచీకమ్మన్తస్స అరక్ఖితమనోకమ్మన్తస్స కాయకమ్మమ్పి అవస్సుతం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అవస్సుతం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అవస్సుతం హోతి. తస్స అవస్సుతకాయకమ్మన్తస్స అవస్సుతవచీకమ్మన్తస్స అవస్సుతమనోకమ్మన్తస్స కాయకమ్మమ్పి పూతికం హోతి, వచీకమ్మమ్పి పూతికం హోతి, మనోకమ్మమ్పి పూతికం హోతి. తస్స పూతికాయకమ్మన్తస్స పూతివచీకమ్మన్తస్స పూతిమనోకమ్మన్తస్స న భద్దకం మరణం హోతి, న భద్దికా కాలఙ్కిరియా.

‘‘చిత్తే, గహపతి, రక్ఖితే కాయకమ్మమ్పి రక్ఖితం హోతి, వచీకమ్మమ్పి రక్ఖితం హోతి, మనోకమ్మమ్పి రక్ఖితం హోతి. తస్స రక్ఖితకాయకమ్మన్తస్స రక్ఖితవచీకమ్మన్తస్స రక్ఖితమనోకమ్మన్తస్స కాయకమ్మమ్పి అనవస్సుతం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అనవస్సుతం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అనవస్సుతం హోతి. తస్స అనవస్సుతకాయకమ్మన్తస్స అనవస్సుతవచీకమ్మన్తస్స అనవస్సుతమనోకమ్మన్తస్స కాయకమ్మమ్పి అపూతికం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అపూతికం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అపూతికం హోతి. తస్స అపూతికాయకమ్మన్తస్స అపూతివచీకమ్మన్తస్స అపూతిమనోకమ్మన్తస్స భద్దకం మరణం హోతి, భద్దికా కాలఙ్కిరియా.

‘‘సేయ్యథాపి, గహపతి, కూటాగారే సుచ్ఛన్నే కూటమ్పి రక్ఖితం హోతి, గోపానసియోపి రక్ఖితా హోన్తి, భిత్తిపి రక్ఖితా హోతి; కూటమ్పి అనవస్సుతం హోతి, గోపానసియోపి అనవస్సుతా హోన్తి, భిత్తిపి అనవస్సుతా హోతి; కూటమ్పి అపూతికం హోతి, గోపానసియోపి అపూతికా హోన్తి, భిత్తిపి అపూతికా హోతి.

ఏవమేవం ఖో, గహపతి, చిత్తే రక్ఖితే కాయకమ్మమ్పి రక్ఖితం హోతి, వచీకమ్మమ్పి రక్ఖితం హోతి, మనోకమ్మమ్పి రక్ఖితం హోతి. తస్స రక్ఖితకాయకమ్మన్తస్స రక్ఖితవచీకమ్మన్తస్స రక్ఖితమనోకమ్మన్తస్స కాయకమ్మమ్పి అనవస్సుతం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అనవస్సుతం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అనవస్సుతం హోతి. తస్స అనవస్సుతకాయకమ్మన్తస్స అనవస్సుతవచీకమ్మన్తస్స అనవస్సుతమనోకమ్మన్తస్స కాయకమ్మమ్పి అపూతికం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అపూతికం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అపూతికం హోతి. తస్స అపూతికాయకమ్మన్తస్స అపూతివచీకమ్మన్తస్స అపూతిమనోకమ్మన్తస్స భద్దకం మరణం హోతి, భద్దికా కాలఙ్కిరియా’’తి. సత్తమం.

౮. బ్యాపన్నసుత్తం

౧౧౧. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో అనాథపిణ్డికం గహపతిం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘చిత్తే, గహపతి, బ్యాపన్నే కాయకమ్మమ్పి బ్యాపన్నం హోతి, వచీకమ్మమ్పి బ్యాపన్నం హోతి, మనోకమ్మమ్పి బ్యాపన్నం హోతి. తస్స బ్యాపన్నకాయకమ్మన్తస్స బ్యాపన్నవచీకమ్మన్తస్స బ్యాపన్నమనోకమ్మన్తస్స న భద్దకం మరణం హోతి, న భద్దికా కాలఙ్కిరియా. సేయ్యథాపి, గహపతి, కూటాగారే దుచ్ఛన్నే కూటమ్పి బ్యాపన్నం హోతి, గోపానసియోపి బ్యాపన్నా హోన్తి, భిత్తిపి బ్యాపన్నా హోతి; ఏవమేవం ఖో, గహపతి, చిత్తే బ్యాపన్నే కాయకమ్మమ్పి బ్యాపన్నం హోతి, వచీకమ్మమ్పి బ్యాపన్నం హోతి, మనోకమ్మమ్పి బ్యాపన్నం హోతి. తస్స బ్యాపన్నకాయకమ్మన్తస్స బ్యాపన్నవచీకమ్మన్తస్స బ్యాపన్నమనోకమ్మన్తస్స న భద్దకం మరణం హోతి, న భద్దికా కాలఙ్కిరియా.

‘‘చిత్తే, గహపతి, అబ్యాపన్నే కాయకమ్మమ్పి అబ్యాపన్నం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అబ్యాపన్నం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అబ్యాపన్నం హోతి. తస్స అబ్యాపన్నకాయకమ్మన్తస్స అబ్యాపన్నవచీకమ్మన్తస్స అబ్యాపన్నమనోకమ్మన్తస్స భద్దకం మరణం హోతి, భద్దికా కాలఙ్కిరియా. సేయ్యథాపి, గహపతి, కూటాగారే సుచ్ఛన్నే కూటమ్పి అబ్యాపన్నం హోతి, గోపానసియోపి అబ్యాపన్నా హోన్తి, భిత్తిపి అబ్యాపన్నా హోతి; ఏవమేవం ఖో, గహపతి, చిత్తే అబ్యాపన్నే కాయకమ్మమ్పి అబ్యాపన్నం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అబ్యాపన్నం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అబ్యాపన్నం హోతి. తస్స అబ్యాపన్నకాయకమ్మన్తస్స…పే… అబ్యాపన్నమనోకమ్మన్తస్స భద్దకం మరణం హోతి, భద్దికా కాలఙ్కిరియా’’తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమనిదానసుత్తం

౧౧౨. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, నిదానాని కమ్మానం సముదయాయ. కతమాని తీణి? లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ, దోసో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ, మోహో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ. యం, భిక్ఖవే, లోభపకతం కమ్మం లోభజం లోభనిదానం లోభసముదయం, తం కమ్మం అకుసలం తం కమ్మం సావజ్జం తం కమ్మం దుక్ఖవిపాకం, తం కమ్మం కమ్మసముదయాయ సంవత్తతి, న తం కమ్మం కమ్మనిరోధాయ సంవత్తతి. యం, భిక్ఖవే, దోసపకతం కమ్మం దోసజం దోసనిదానం దోససముదయం, తం కమ్మం అకుసలం తం కమ్మం సావజ్జం తం కమ్మం దుక్ఖవిపాకం, తం కమ్మం కమ్మసముదయాయ సంవత్తతి, న తం కమ్మం కమ్మనిరోధాయ సంవత్తతి. యం, భిక్ఖవే, మోహపకతం కమ్మం మోహజం మోహనిదానం మోహసముదయం, తం కమ్మం అకుసలం తం కమ్మం సావజ్జం తం కమ్మం దుక్ఖవిపాకం, తం కమ్మం కమ్మసముదయాయ సంవత్తతి, న తం కమ్మం కమ్మనిరోధాయ సంవత్తతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి నిదానాని కమ్మానం సముదయాయ.

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, నిదానాని కమ్మానం సముదయాయ. కతమాని తీణి? అలోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ, అదోసో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ, అమోహో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ. యం, భిక్ఖవే, అలోభపకతం కమ్మం అలోభజం అలోభనిదానం అలోభసముదయం, తం కమ్మం కుసలం తం కమ్మం అనవజ్జం తం కమ్మం సుఖవిపాకం, తం కమ్మం కమ్మనిరోధాయ సంవత్తతి, న తం కమ్మం కమ్మసముదయాయ సంవత్తతి. యం, భిక్ఖవే, అదోసపకతం కమ్మం అదోసజం అదోసనిదానం అదోససముదయం, తం కమ్మం కుసలం తం కమ్మం అనవజ్జం తం కమ్మం సుఖవిపాకం, తం కమ్మం కమ్మనిరోధాయ సంవత్తతి, న తం కమ్మం కమ్మసముదయాయ సంవత్తతి. యం, భిక్ఖవే, అమోహపకతం కమ్మం అమోహజం అమోహనిదానం అమోహసముదయం, తం కమ్మం కుసలం తం కమ్మం అనవజ్జం తం కమ్మం సుఖవిపాకం, తం కమ్మం కమ్మనిరోధాయ సంవత్తతి, న తం కమ్మం కమ్మసముదయాయ సంవత్తతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి నిదానాని కమ్మానం సముదయాయా’’తి. నవమం.

౧౦. దుతియనిదానసుత్తం

౧౧౩. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, నిదానాని కమ్మానం సముదయాయ. కతమాని తీణి? అతీతే, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో జాయతి; అనాగతే, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో జాయతి; పచ్చుప్పన్నే, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో జాయతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అతీతే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో జాయతి? అతీతే, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి. తస్స అతీతే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ చేతసా అనువితక్కయతో అనువిచారయతో ఛన్దో జాయతి. ఛన్దజాతో తేహి ధమ్మేహి సంయుత్తో హోతి. ఏతమహం, భిక్ఖవే, సంయోజనం వదామి యో చేతసో సారాగో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అతీతే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో జాయతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అనాగతే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో జాయతి? అనాగతే, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి. తస్స అనాగతే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ చేతసా అనువితక్కయతో అనువిచారయతో ఛన్దో జాయతి. ఛన్దజాతో తేహి ధమ్మేహి సంయుత్తో హోతి. ఏతమహం, భిక్ఖవే, సంయోజనం వదామి యో చేతసో సారాగో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అనాగతే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో జాయతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పచ్చుప్పన్నే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో జాయతి? పచ్చుప్పన్నే, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి. తస్స పచ్చుప్పన్నే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ చేతసా అనువితక్కయతో అనువిచారయతో ఛన్దో జాయతి. ఛన్దజాతో తేహి ధమ్మేహి సంయుత్తో హోతి. ఏతమహం, భిక్ఖవే, సంయోజనం వదామి యో చేతసో సారాగో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పచ్చుప్పన్నే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో జాయతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి నిదానాని కమ్మానం సముదయాయ.

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, నిదానాని కమ్మానం సముదయాయ. కతమాని తీణి? అతీతే, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో న జాయతి; అనాగతే భిక్ఖవే, ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో న జాయతి; పచ్చుప్పన్నే, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో న జాయతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అతీతే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో న జాయతి? అతీతానం, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగట్ఠానియానం ధమ్మానం ఆయతిం విపాకం పజానాతి. ఆయతిం విపాకం విదిత్వా తదభినివత్తేతి. తదభినివత్తేత్వా [తదభినివజ్జేతి, తదభినివజ్జేత్వా (సీ. స్యా. కం.)] చేతసా అభినివిజ్ఝిత్వా [అభివిరాజేత్వా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పఞ్ఞాయ అతివిజ్ఝ [అభినివిజ్ఝ (క.)] పస్సతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అతీతే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో న జాయతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అనాగతే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో న జాయతి? అనాగతానం, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగట్ఠానియానం ధమ్మానం ఆయతిం విపాకం పజానాతి. ఆయతిం విపాకం విదిత్వా తదభినివత్తేతి. తదభినివత్తేత్వా చేతసా అభినివిజ్ఝిత్వా పఞ్ఞాయ అతివిజ్ఝ పస్సతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అనాగతే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో న జాయతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పచ్చుప్పన్నే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో న జాయతి? పచ్చుప్పన్నానం, భిక్ఖవే, ఛన్దరాగట్ఠానియానం ధమ్మానం ఆయతిం విపాకం పజానాతి, ఆయతిం విపాకం విదిత్వా తదభినివత్తేతి, తదభినివత్తేత్వా చేతసా అభినివిజ్ఝిత్వా పఞ్ఞాయ అతివిజ్ఝ పస్సతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పచ్చుప్పన్నే ఛన్దరాగట్ఠానియే ధమ్మే ఆరబ్భ ఛన్దో న జాయతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి నిదానాని కమ్మానం సముదయాయా’’తి. దసమం.

సమ్బోధవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

పుబ్బేవ దువే అస్సాదా, సమణో రుణ్ణపఞ్చమం;

అతిత్తి ద్వే చ వుత్తాని, నిదానాని అపరే దువేతి.

(౧౨) ౨. ఆపాయికవగ్గో

౧. ఆపాయికసుత్తం

౧౧౪. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, ఆపాయికా నేరయికా ఇదమప్పహాయ. కతమే తయో? యో చ అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో, యో చ సుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరన్తం అమూలకేన [అభూతేన (క.)] అబ్రహ్మచరియేన అనుద్ధంసేతి, యో చాయం ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠి – ‘నత్థి కామేసు దోసో’తి, సో తాయ కామేసు పాతబ్యతం ఆపజ్జతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో ఆపాయికా నేరయికా ఇదమప్పహాయా’’తి. పఠమం.

౨. దుల్లభసుత్తం

౧౧౫. ‘‘తిణ్ణం, భిక్ఖవే, పాతుభావో దుల్లభో లోకస్మిం. కతమేసం తిణ్ణం? తథాగతస్స, భిక్ఖవే, అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాతుభావో దుల్లభో లోకస్మిం, తథాగతప్పవేదితస్స ధమ్మవినయస్స దేసేతా పుగ్గలో దుల్లభో లోకస్మిం, కతఞ్ఞూ కతవేదీ పుగ్గలో దుల్లభో లోకస్మిం. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, తిణ్ణం పాతుభావో దుల్లభో లోకస్మి’’న్తి. దుతియం.

౩. అప్పమేయ్యసుత్తం

౧౧౬. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? సుప్పమేయ్యో, దుప్పమేయ్యో, అప్పమేయ్యో. కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సుప్పమేయ్యో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ఉద్ధతో హోతి ఉన్నళో చపలో ముఖరో వికిణ్ణవాచో ముట్ఠస్సతి అసమ్పజానో అసమాహితో విబ్భన్తచిత్తో పాకతిన్ద్రియో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో సుప్పమేయ్యో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో దుప్పమేయ్యో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో అనుద్ధతో హోతి అనున్నళో అచపలో అముఖరో అవికిణ్ణవాచో ఉపట్ఠితస్సతి సమ్పజానో సమాహితో ఏకగ్గచిత్తో సంవుతిన్ద్రియో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో దుప్పమేయ్యో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అప్పమేయ్యో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరహం హోతి ఖీణాసవో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అప్పమేయ్యో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. తతియం.

౪. ఆనేఞ్జసుత్తం

౧౧౭. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తదస్సాదేతి తం నికామేతి తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి, తత్ర ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో కాలం కురుమానో ఆకాసానఞ్చాయతనూపగానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. ఆకాసానఞ్చాయతనూపగానం, భిక్ఖవే, దేవానం వీసతి కప్పసహస్సాని ఆయుప్పమాణం. తత్థ పుథుజ్జనో యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా నిరయమ్పి గచ్ఛతి తిరచ్ఛానయోనిమ్పి గచ్ఛతి పేత్తివిసయమ్పి గచ్ఛతి. భగవతో పన సావకో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా తస్మింయేవ భవే పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో అయం అధిప్పయాసో ఇదం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేన, యదిదం గతియా ఉపపత్తియా.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తదస్సాదేతి తం నికామేతి తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి, తత్ర ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో కాలం కురుమానో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనూపగానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనూపగానం, భిక్ఖవే, దేవానం చత్తారీసం కప్పసహస్సాని ఆయుప్పమాణం. తత్థ పుథుజ్జనో యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా నిరయమ్పి గచ్ఛతి తిరచ్ఛానయోనిమ్పి గచ్ఛతి పేత్తివిసయమ్పి గచ్ఛతి. భగవతో పన సావకో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా తస్మింయేవ భవే పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో అయం అధిప్పయాసో ఇదం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేన, యదిదం గతియా ఉపపత్తియా.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తదస్సాదేతి తం నికామేతి తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి, తత్ర ఠితో తదధిముత్తో తబ్బహులవిహారీ అపరిహీనో కాలం కురుమానో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపగానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపగానం, భిక్ఖవే, దేవానం సట్ఠి కప్పసహస్సాని ఆయుప్పమాణం. తత్థ పుథుజ్జనో యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా నిరయమ్పి గచ్ఛతి తిరచ్ఛానయోనిమ్పి గచ్ఛతి పేత్తివిసయమ్పి గచ్ఛతి. భగవతో పన సావకో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా యావతకం తేసం దేవానం ఆయుప్పమాణం తం సబ్బం ఖేపేత్వా తస్మింయేవ భవే పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో, అయం అధిప్పయాసో ఇదం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేన, యదిదం గతియా ఉపపత్తియా. ‘ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’’న్తి. చతుత్థం.

౫. విపత్తిసమ్పదాసుత్తం

౧౧౮. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, విపత్తియో. కతమా తిస్సో? సీలవిపత్తి, చిత్తవిపత్తి, దిట్ఠివిపత్తి. కతమా చ, భిక్ఖవే, సీలవిపత్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి, అదిన్నాదాయీ హోతి, కామేసుమిచ్ఛాచారీ హోతి, ముసావాదీ హోతి, పిసుణవాచో హోతి, ఫరుసవాచో హోతి, సమ్ఫప్పలాపీ హోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సీలవిపత్తి.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, చిత్తవిపత్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో అభిజ్ఝాలు హోతి బ్యాపన్నచిత్తో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, చిత్తవిపత్తి.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, దిట్ఠివిపత్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతి విపరీతదస్సనో – ‘నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం, నత్థి హుతం, నత్థి సుకతదుక్కటానం, కమ్మానం ఫలం విపాకో, నత్థి అయం లోకో, నత్థి పరో లోకో, నత్థి మాతా, నత్థి పితా, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దిట్ఠివిపత్తి. సీలవిపత్తిహేతు వా, భిక్ఖవే, సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తి; చిత్తవిపత్తిహేతు వా, భిక్ఖవే, సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తి; దిట్ఠివిపత్తిహేతు వా, భిక్ఖవే, సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తి. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, తిస్సో విపత్తియోతి.

‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, సమ్పదా. కతమా తిస్సో? సీలసమ్పదా, చిత్తసమ్పదా, దిట్ఠిసమ్పదా. కతమా చ, భిక్ఖవే, సీలసమ్పదా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి, అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి, కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతో హోతి, ముసావాదా పటివిరతో హోతి, పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సీలసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, చిత్తసమ్పదా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో అనభిజ్ఝాలు హోతి అబ్యాపన్నచిత్తో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, చిత్తసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, దిట్ఠిసమ్పదా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో సమ్మాదిట్ఠికో హోతి అవిపరీతదస్సనో – ‘అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠం, అత్థి హుతం, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, అత్థి అయం లోకో, అత్థి పరో లోకో, అత్థి మాతా, అత్థి పితా, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దిట్ఠిసమ్పదా. సీలసమ్పదాహేతు వా, భిక్ఖవే, సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి; చిత్తసమ్పదాహేతు వా, భిక్ఖవే, సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి; దిట్ఠిసమ్పదాహేతు వా, భిక్ఖవే, సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, తిస్సో సమ్పదా’’తి. పఞ్చమం.

౬. అపణ్ణకసుత్తం

౧౧౯. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, విపత్తియో. కతమా తిస్సో? సీలవిపత్తి, చిత్తవిపత్తి, దిట్ఠివిపత్తి. కతమా చ, భిక్ఖవే, సీలవిపత్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి…పే… సమ్ఫప్పలాపీ హోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సీలవిపత్తి.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, దిట్ఠివిపత్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతి విపరీతదస్సనో – ‘నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం…పే… యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దిట్ఠివిపత్తి. సీలవిపత్తిహేతు వా, భిక్ఖవే…పే… దిట్ఠివిపత్తిహేతు వా, భిక్ఖవే, సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అపణ్ణకో మణి ఉద్ధం ఖిత్తో యేన యేనేవ పతిట్ఠాతి సుప్పతిట్ఠితంయేవ పతిట్ఠాతి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, సీలవిపత్తిహేతు వా సత్తా…పే… ఉపపజ్జన్తి. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, తిస్సో విపత్తియోతి.

‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, సమ్పదా. కతమా తిస్సో? సీలసమ్పదా, చిత్తసమ్పదా, దిట్ఠిసమ్పదా. కతమా చ, భిక్ఖవే, సీలసమ్పదా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి…పే… అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సీలసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, దిట్ఠిసమ్పదా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో సమ్మాదిట్ఠికో హోతి అవిపరీతదస్సనో – ‘అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠం…పే… యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దిట్ఠిసమ్పదా. సీలసమ్పదాహేతు వా, భిక్ఖవే, సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి. చిత్తసమ్పదాహేతు వా…పే… దిట్ఠిసమ్పదాహేతు వా, భిక్ఖవే, సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అపణ్ణకో మణి ఉద్ధం ఖిత్తో యేన యేనేవ పతిట్ఠాతి సుప్పతిట్ఠితంయేవ పతిట్ఠాతి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, సీలసమ్పదాహేతు వా సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి, చిత్తసమ్పదాహేతు వా సత్తా…పే… దిట్ఠిసమ్పదాహేతు వా సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, తిస్సో సమ్పదా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. కమ్మన్తసుత్తం

౧౨౦. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, విపత్తియో. కతమా తిస్సో? కమ్మన్తవిపత్తి, ఆజీవవిపత్తి, దిట్ఠివిపత్తి. కతమా చ, భిక్ఖవే, కమ్మన్తవిపత్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి…పే… సమ్ఫప్పలాపీ హోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కమ్మన్తవిపత్తి.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, ఆజీవవిపత్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో మిచ్ఛాఆజీవో హోతి, మిచ్ఛాఆజీవేన జీవికం [జీవితం (స్యా. కం. క.)] కప్పేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఆజీవవిపత్తి.

‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, సమ్పదా. కతమా తిస్సో? కమ్మన్తసమ్పదా, ఆజీవసమ్పదా, దిట్ఠిసమ్పదా. కతమా చ, భిక్ఖవే, కమ్మన్తసమ్పదా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి…పే… సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కమ్మన్తసమ్పదా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, ఆజీవసమ్పదా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో సమ్మాఆజీవో హోతి, సమ్మాఆజీవేన జీవికం కప్పేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఆజీవసమ్పదా.

౮. పఠమసోచేయ్యసుత్తం

౧౨౧. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సోచేయ్యాని. కతమాని తీణి? కాయసోచేయ్యం, వచీసోచేయ్యం, మనోసోచేయ్యం. కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, కాయసోచేయ్యం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి, అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి, కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతో హోతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కాయసోచేయ్యం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, వచీసోచేయ్యం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో ముసావాదా పటివిరతో హోతి, పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి. ఇదం వుచ్చతి భిక్ఖవే, వచీసోచేయ్యం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, మనోసోచేయ్యం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో అనభిజ్ఝాలు హోతి అబ్యాపన్నచిత్తో సమ్మాదిట్ఠికో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, మనోసోచేయ్యం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి సోచేయ్యానీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. దుతియసోచేయ్యసుత్తం

౧౨౨. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సోచేయ్యాని. కతమాని తీణి? కాయసోచేయ్యం, వచీసోచేయ్యం, మనోసోచేయ్యం. కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, కాయసోచేయ్యం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి, అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి, అబ్రహ్మచరియా పటివిరతో హోతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కాయసోచేయ్యం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, వచీసోచేయ్యం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ముసావాదా పటివిరతో హోతి, పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, వచీసోచేయ్యం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, మనోసోచేయ్యం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సన్తం వా అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దం – ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దో’తి పజానాతి; అసన్తం వా అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దం – ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దో’తి పజానాతి; యథా చ అనుప్పన్నస్స కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదో హోతి, తఞ్చ పజానాతి; యథా చ ఉప్పన్నస్స కామచ్ఛన్దస్స పహానం హోతి, తఞ్చ పజానాతి; యథా చ పహీనస్స కామచ్ఛన్దస్స ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి, తఞ్చ పజానాతి; సన్తం వా అజ్ఝత్తం బ్యాపాదం – ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం బ్యాపాదో’తి పజానాతి; అసన్తం వా అజ్ఝత్తం బ్యాపాదం – ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం బ్యాపాదో’తి పజానాతి; యథా చ అనుప్పన్నస్స బ్యాపాదస్స ఉప్పాదో హోతి, తఞ్చ పజానాతి; యథా చ ఉప్పన్నస్స బ్యాపాదస్స పహానం హోతి, తఞ్చ పజానాతి; యథా చ పహీనస్స బ్యాపాదస్స ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి, తఞ్చ పజానాతి; సన్తం వా అజ్ఝత్తం థినమిద్ధం – ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం థినమిద్ధ’న్తి పజానాతి; అసన్తం వా అజ్ఝత్తం థినమిద్ధం – ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం థినమిద్ధ’న్తి పజానాతి; యథా చ అనుప్పన్నస్స థినమిద్ధస్స ఉప్పాదో హోతి, తఞ్చ పజానాతి; యథా చ ఉప్పన్నస్స థినమిద్ధస్స పహానం హోతి, తఞ్చ పజానాతి; యథా చ పహీనస్స థినమిద్ధస్స ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి, తఞ్చ పజానాతి; సన్తం వా అజ్ఝత్తం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం – ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చ’న్తి పజానాతి; అసన్తం వా అజ్ఝత్తం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం – ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చ’న్తి పజానాతి; యథా చ అనుప్పన్నస్స ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స ఉప్పాదో హోతి, తఞ్చ పజానాతి; యథా చ ఉప్పన్నస్స ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పహానం హోతి, తఞ్చ పజానాతి; యథా చ పహీనస్స ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి, తఞ్చ పజానాతి; సన్తం వా అజ్ఝత్తం విచికిచ్ఛం – ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం విచికిచ్ఛా’తి పజానాతి; అసన్తం వా అజ్ఝత్తం విచికిచ్ఛం – ‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం విచికిచ్ఛా’తి పజానాతి; యథా చ అనుప్పన్నాయ విచికిచ్ఛాయ ఉప్పాదో హోతి, తఞ్చ పజానాతి; యథా చ ఉప్పన్నాయ విచికిచ్ఛాయ పహానం హోతి, తఞ్చ పజానాతి; యథా చ పహీనాయ విచికిచ్ఛాయ ఆయతిం అనుప్పాదో హోతి, తఞ్చ పజానాతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, మనోసోచేయ్యం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి సోచేయ్యానీతి.

[ఇతివు. ౬౬] ‘‘కాయసుచిం వచీసుచిం, చేతోసుచిం అనాసవం;

సుచిం సోచేయ్యసమ్పన్నం, ఆహు నిన్హాతపాపక’’న్తి. నవమం;

౧౦. మోనేయ్యసుత్తం

౧౨౩. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, మోనేయ్యాని. కతమాని తీణి? కాయమోనేయ్యం, వచీమోనేయ్యం, మనోమోనేయ్యం. కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, కాయమోనేయ్యం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి, అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి, అబ్రహ్మచరియా పటివిరతో హోతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కాయమోనేయ్యం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, వచీమోనేయ్యం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ముసావాదా పటివిరతో హోతి, పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, వచీమోనేయ్యం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, మనోమోనేయ్యం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, మనోమోనేయ్యం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి మోనేయ్యానీ’’తి.

‘‘కాయమునిం వచీమునిం, చేతోమునిం అనాసవం;

మునిం మోనేయ్యసమ్పన్నం, ఆహు సబ్బప్పహాయిన’’న్తి. దసమం;

ఆపాయికవగ్గో ద్వాదసమో.

తస్సుద్దానం –

ఆపాయికో దుల్లభో అప్పమేయ్యం, ఆనేఞ్జవిపత్తిసమ్పదా;

అపణ్ణకో చ కమ్మన్తో, ద్వే సోచేయ్యాని మోనేయ్యన్తి.

(౧౩) ౩. కుసినారవగ్గో

౧. కుసినారసుత్తం

౧౨౪. ఏకం సమయం భగవా కుసినారాయం విహరతి బలిహరణే వనసణ్డే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అఞ్ఞతరం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి. తమేనం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఉపసఙ్కమిత్వా స్వాతనాయ భత్తేన నిమన్తేతి. ఆకఙ్ఖమానో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అధివాసేతి. సో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన తస్స గహపతిస్స వా గహపతిపుత్తస్స వా నివేసనం తేనుపసఙ్కమతి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదతి. తమేనం సో గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేతి సమ్పవారేతి.

‘‘తస్స ఏవం హోతి – ‘సాధు వత మ్యాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేతి సమ్పవారేతీ’తి. ఏవమ్పిస్స హోతి – ‘అహో వత మాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఆయతిమ్పి ఏవరూపేన పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేయ్య సమ్పవారేయ్యా’తి! సో తం పిణ్డపాతం గథితో [గధితో (స్యా. కం. క.)] ముచ్ఛితో అజ్ఝోసన్నో [అజ్ఝాపన్నో (సీ. క.) అజ్ఝోపన్నో (టీకా)] అనాదీనవదస్సావీ అనిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి. సో తత్థ కామవితక్కమ్పి వితక్కేతి, బ్యాపాదవితక్కమ్పి వితక్కేతి, విహింసావితక్కమ్పి వితక్కేతి. ఏవరూపస్సాహం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో దిన్నం న మహప్ఫలన్తి వదామి. తం కిస్స హేతు? పమత్తో హి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విహరతి.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అఞ్ఞతరం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి. తమేనం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఉపసఙ్కమిత్వా స్వాతనాయ భత్తేన నిమన్తేతి. ఆకఙ్ఖమానో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అధివాసేతి. సో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన తస్స గహపతిస్స వా గహపతిపుత్తస్స వా నివేసనం తేనుపసఙ్కమతి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదతి. తమేనం సో గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేతి సమ్పవారేతి.

‘‘తస్స న ఏవం హోతి – ‘సాధు వత మ్యాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేతి సమ్పవారేతీ’తి. ఏవమ్పిస్స న హోతి – ‘అహో వత మాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఆయతిమ్పి ఏవరూపేన పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేయ్య సమ్పవారేయ్యా’తి! సో తం పిణ్డపాతం అగథితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝోసన్నో ఆదీనవదస్సావీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి. సో తత్థ నేక్ఖమ్మవితక్కమ్పి వితక్కేతి, అబ్యాపాదవితక్కమ్పి వితక్కేతి, అవిహింసావితక్కమ్పి వితక్కేతి. ఏవరూపస్సాహం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో దిన్నం మహప్ఫలన్తి వదామి. తం కిస్స హేతు? అప్పమత్తో హి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విహరతీ’’తి. పఠమం.

౨. భణ్డనసుత్తం

౧౨౫. ‘‘యస్సం, భిక్ఖవే, దిసాయం భిక్ఖూ భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విహరన్తి, మనసి కాతుమ్పి మే ఏసా, భిక్ఖవే, దిసా న ఫాసు హోతి, పగేవ గన్తుం! నిట్ఠమేత్థ గచ్ఛామి – ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో తయో ధమ్మే పజహింసు, తయో ధమ్మే బహులమకంసు [బహులీమకంసు (స్యా. కం. పీ.)]. కతమే తయో ధమ్మే పజహింసు? నేక్ఖమ్మవితక్కం, అబ్యాపాదవితక్కం, అవిహింసావితక్కం – ఇమే తయో ధమ్మే పజహింసు. కతమే తయో ధమ్మే బహులమకంసు? కామవితక్కం, బ్యాపాదవితక్కం, విహింసావితక్కం – ఇమే తయో ధమ్మే బహులమకంసు’. యస్సం, భిక్ఖవే, దిసాయం భిక్ఖూ భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విహరన్తి, మనసి కాతుమ్పి మే ఏసా, భిక్ఖవే, దిసా న ఫాసు హోతి, పగేవ గన్తుం! నిట్ఠమేత్థ గచ్ఛామి – ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో ఇమే తయో ధమ్మే పజహింసు, ఇమే తయో ధమ్మే బహులమకంసు’’’.

‘‘యస్సం పన, భిక్ఖవే, దిసాయం భిక్ఖూ సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరన్తి, గన్తుమ్పి మే ఏసా, భిక్ఖవే, దిసా ఫాసు హోతి, పగేవ మనసి కాతుం! నిట్ఠమేత్థ గచ్ఛామి – ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో తయో ధమ్మే పజహింసు, తయో ధమ్మే బహులమకంసు. కతమే తయో ధమ్మే పజహింసు? కామవితక్కం, బ్యాపాదవితక్కం, విహింసావితక్కం – ఇమే తయో ధమ్మే పజహింసు. కతమే తయో ధమ్మే బహులమకంసు? నేక్ఖమ్మవితక్కం, అబ్యాపాదవితక్కం, అవిహింసావితక్కం – ఇమే తయో ధమ్మే బహులమకంసు’. యస్సం, భిక్ఖవే, దిసాయం భిక్ఖూ సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరన్తి, గన్తుమ్పి మే ఏసా, భిక్ఖవే, దిసా ఫాసు హోతి, పగేవ మనసి కాతుం! నిట్ఠమేత్థ గచ్ఛామి – ‘అద్ధా తే ఆయస్మన్తో ఇమే తయో ధమ్మే పజహింసు, ఇమే తయో ధమ్మే బహులమకంసూ’’’తి. దుతియం.

౩. గోతమకచేతియసుత్తం

౧౨౬. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి గోతమకే చేతియే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘అభిఞ్ఞాయాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి, నో అనభిఞ్ఞాయ. సనిదానాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి, నో అనిదానం. సప్పాటిహారియాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి, నో అప్పాటిహారియం. తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞాయ ధమ్మం దేసయతో నో అనభిఞ్ఞాయ, సనిదానం ధమ్మం దేసయతో నో అనిదానం, సప్పాటిహారియం ధమ్మం దేసయతో నో అప్పాటిహారియం, కరణీయో ఓవాదో, కరణీయా అనుసాసనీ. అలఞ్చ పన వో, భిక్ఖవే, తుట్ఠియా, అలం అత్తమనతాయ, అలం సోమనస్సాయ – ‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి. ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే సహస్సీ లోకధాతు అకమ్పిత్థాతి. తతియం.

౪. భరణ్డుకాలామసుత్తం

౧౨౭. ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు చారికం చరమానో యేన కపిలవత్థు తదవసరి. అస్సోసి ఖో మహానామో సక్కో – ‘‘భగవా కిర కపిలవత్థుం అనుప్పత్తో’’తి. అథ ఖో మహానామో సక్కో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితం ఖో మహానామం సక్కం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘గచ్ఛ, మహానామ, కపిలవత్థుస్మిం, తథారూపం ఆవసథం జాన యత్థజ్జ మయం ఏకరత్తిం విహరేయ్యామా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో మహానామో సక్కో భగవతో పటిస్సుత్వా కపిలవత్థుం పవిసిత్వా కేవలకప్పం కపిలవత్థుం అన్వాహిణ్డన్తో [ఆహిణ్డన్తో (స్యా. కం.)] నాద్దస కపిలవత్థుస్మిం తథారూపం ఆవసథం యత్థజ్జ భగవా ఏకరత్తిం విహరేయ్య.

అథ ఖో మహానామో సక్కో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘నత్థి, భన్తే, కపిలవత్థుస్మిం తథారూపో ఆవసథో యత్థజ్జ భగవా ఏకరత్తిం విహరేయ్య. అయం, భన్తే, భరణ్డు కాలామో భగవతో పురాణసబ్రహ్మచారీ. తస్సజ్జ భగవా అస్సమే ఏకరత్తిం విహరతూ’’తి. ‘‘గచ్ఛ, మహానామ, సన్థరం పఞ్ఞపేహీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో మహానామో సక్కో భగవతో పటిస్సుత్వా యేన భరణ్డుస్స కాలామస్స అస్సమో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా సన్థరం పఞ్ఞాపేత్వా ఉదకం ఠపేత్వా పాదానం ధోవనాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సన్థతో, భన్తే, సన్థారో, ఉదకం ఠపితం పాదానం ధోవనాయ. యస్సదాని, భన్తే, భగవా కాలం మఞ్ఞతీ’’తి.

అథ ఖో భగవా యేన భరణ్డుస్స కాలామస్స అస్సమో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా పాదే పక్ఖాలేసి. అథ ఖో మహానామస్స సక్కస్స ఏతదహోసి – ‘‘అకాలో ఖో అజ్జ భగవన్తం పయిరుపాసితుం. కిలన్తో భగవా. స్వే దానాహం భగవన్తం పయిరుపాసిస్సామీ’’తి భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.

అథ ఖో మహానామో సక్కో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో మహానామం సక్కం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘తయో ఖోమే, మహానామ, సత్థారో సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? ఇధ, మహానామ, ఏకచ్చో సత్థా కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి; న రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి, న వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి. ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో సత్థా కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి, రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి; న వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి. ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో సత్థా కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి, రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి, వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి. ఇమే ఖో, మహానామ, తయో సత్థారో సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. ‘ఇమేసం, మహానామ, తిణ్ణం సత్థారానం ఏకా నిట్ఠా ఉదాహు పుథు నిట్ఠా’’’తి?

ఏవం వుత్తే భరణ్డు కాలామో మహానామం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘ఏకాతి, మహానామ, వదేహీ’’తి. ఏవం వుత్తే భగవా మహానామం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘నానాతి, మహానామ, వదేహీ’’తి. దుతియమ్పి ఖో భరణ్డు కాలామో మహానామం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘ఏకాతి, మహానామ, వదేహీ’’తి. దుతియమ్పి ఖో భగవా మహానామం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘నానాతి, మహానామ, వదేహీ’’తి. తతియమ్పి ఖో భరణ్డు కాలామో మహానామం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘ఏకాతి, మహానామ, వదేహీ’’తి. తతియమ్పి ఖో భగవా మహానామం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘నానాతి, మహానామ, వదేహీ’’తి.

అథ ఖో భరణ్డు కాలామస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహేసక్ఖస్స వతమ్హి మహానామస్స సక్కస్స సమ్ముఖా సమణేన గోతమేన యావతతియం అపసాదితో. యంనూనాహం కపిలవత్థుమ్హా పక్కమేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భరణ్డు కాలామో కపిలవత్థుమ్హా పక్కామి. యం కపిలవత్థుమ్హా పక్కామి తథా పక్కన్తోవ అహోసి న పున పచ్చాగచ్ఛీతి. చతుత్థం.

౫. హత్థకసుత్తం

౧౨౮. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో హత్థకో దేవపుత్తో అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణో కేవలకప్పం జేతవనం ఓభాసేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా – ‘‘భగవతో పురతో ఠస్సామీ’’తి ఓసీదతిమేవ సంసీదతిమేవ [ఓసీదతి చేవ సంసీదతి చ (సీ. పీ.), ఓసీదతి సంసీదతి (స్యా. కం.)], న సక్కోతి సణ్ఠాతుం. సేయ్యథాపి నామ సప్పి వా తేలం వా వాలుకాయ ఆసిత్తం ఓసీదతిమేవ సంసీదతిమేవ, న సణ్ఠాతి; ఏవమేవం హత్థకో దేవపుత్తో – ‘‘భగవతో పురతో ఠస్సామీ’’తి ఓసీదతిమేవ సంసీదతిమేవ, న సక్కోతి సణ్ఠాతుం.

అథ ఖో భగవా హత్థకం దేవపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఓళారికం, హత్థక, అత్తభావం అభినిమ్మినాహీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి, ఖో హత్థకో దేవపుత్తో భగవతో పటిస్సుత్వా ఓళారికం అత్తభావం అభినిమ్మినిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితం ఖో హత్థకం దేవపుత్తం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘యే తే, హత్థక, ధమ్మా పుబ్బే మనుస్సభూతస్స పవత్తినో అహేసుం, అపి ను తే తే ధమ్మా ఏతరహి పవత్తినో’’తి? ‘‘యే చ మే, భన్తే, ధమ్మా పుబ్బే మనుస్సభూతస్స పవత్తినో అహేసుం, తే చ మే ధమ్మా ఏతరహి పవత్తినో; యే చ మే, భన్తే, ధమ్మా పుబ్బే మనుస్సభూతస్స నప్పవత్తినో అహేసుం, తే చ మే ధమ్మా ఏతరహి పవత్తినో. సేయ్యథాపి, భన్తే, భగవా ఏతరహి ఆకిణ్ణో విహరతి భిక్ఖూహి భిక్ఖునీహి ఉపాసకేహి ఉపాసికాహి రాజూహి రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి; ఏవమేవం ఖో అహం, భన్తే, ఆకిణ్ణో విహరామి దేవపుత్తేహి. దూరతోపి, భన్తే, దేవపుత్తా ఆగచ్ఛన్తి హత్థకస్స దేవపుత్తస్స సన్తికే ‘ధమ్మం సోస్సామా’తి. తిణ్ణాహం, భన్తే, ధమ్మానం అతిత్తో అప్పటివానో కాలఙ్కతో. కతమేసం తిణ్ణం? భగవతో అహం, భన్తే, దస్సనస్స అతిత్తో అప్పటివానో కాలఙ్కతో; సద్ధమ్మసవనస్సాహం, భన్తే, అతిత్తో అప్పటివానో కాలఙ్కతో; సఙ్ఘస్సాహం, భన్తే, ఉపట్ఠానస్స అతిత్తో అప్పటివానో కాలఙ్కతో. ఇమేసం ఖో అహం, భన్తే, తిణ్ణం ధమ్మానం అతిత్తో అప్పటివానో కాలఙ్కతో’’తి.

‘‘నాహం భగవతో దస్సనస్స, తిత్తిమజ్ఝగా [తిత్తి తిత్తిసమ్భవం (క.)] కుదాచనం;

సఙ్ఘస్స ఉపట్ఠానస్స, సద్ధమ్మసవనస్స చ.

‘‘అధిసీలం సిక్ఖమానో, సద్ధమ్మసవనే రతో;

తిణ్ణం ధమ్మానం అతిత్తో, హత్థకో అవిహం గతో’’తి. పఞ్చమం;

౬. కటువియసుత్తం

౧౨౯. ఏకం సమయం భగవా బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ బారాణసిం పిణ్డాయ పావిసి. అద్దసా ఖో భగవా గోయోగపిలక్ఖస్మిం [గోయోగమిలక్ఖస్మిం (స్యా. కం. క.)] పిణ్డాయ చరమానో [చరమానం (క.)] అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం రిత్తస్సాదం బాహిరస్సాదం ముట్ఠస్సతిం అసమ్పజానం అసమాహితం విబ్భన్తచిత్తం పాకతిన్ద్రియం. దిస్వా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ –

‘‘మా ఖో త్వం, భిక్ఖు, అత్తానం కటువియమకాసి. తం వత భిక్ఖు కటువియకతం అత్తానం ఆమగన్ధేన [ఆమగన్ధే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అవస్సుతం మక్ఖికా నానుపతిస్సన్తి నాన్వాస్సవిస్సన్తీతి [నానుబన్ధిస్సన్తి (క.)], నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి. అథ ఖో సో భిక్ఖు భగవతా ఇమినా ఓవాదేన ఓవదితో సంవేగమాపాది. అథ ఖో భగవా బారాణసియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి –

‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ బారాణసిం పిణ్డాయ పావిసిం. అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, గోయోగపిలక్ఖస్మిం పిణ్డాయ చరమానో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం రిత్తస్సాదం బాహిరస్సాదం ముట్ఠస్సతిం అసమ్పజానం అసమాహితం విబ్భన్తచిత్తం పాకతిన్ద్రియం. దిస్వా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచం –

‘‘‘మా ఖో త్వం, భిక్ఖు, అత్తానం కటువియమకాసి. తం వత భిక్ఖు కటువియకతం అత్తానం ఆమగన్ధేన అవస్సుతం మక్ఖికా నానుపతిస్సన్తి నాన్వాస్సవిస్సన్తీతి, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, సో భిక్ఖు మయా ఇమినా ఓవాదేన ఓవదితో సంవేగమాపాదీ’’తి. ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, కటువియం? కో ఆమగన్ధో? కా మక్ఖికా’’తి?

‘‘అభిజ్ఝా ఖో, భిక్ఖు, కటువియం; బ్యాపాదో ఆమగన్ధో; పాపకా అకుసలా వితక్కా మక్ఖికా. తం వత, భిక్ఖు, కటువియకతం అత్తానం ఆమగన్ధేన అవస్సుతం మక్ఖికా నానుపతిస్సన్తి నాన్వాస్సవిస్సన్తీతి, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి.

‘‘అగుత్తం చక్ఖుసోతస్మిం, ఇన్ద్రియేసు అసంవుతం;

మక్ఖికానుపతిస్సన్తి, సఙ్కప్పా రాగనిస్సితా.

‘‘కటువియకతో భిక్ఖు, ఆమగన్ధే అవస్సుతో;

ఆరకా హోతి నిబ్బానా, విఘాతస్సేవ భాగవా.

‘‘గామే వా యది వారఞ్ఞే, అలద్ధా సమథమత్తనో [సమమత్తనో (సీ. స్యా. కం.), సమ్మమత్తనో (పీ.)];

పరేతి [చరేతి (స్యా. క.)] బాలో దుమ్మేధో, మక్ఖికాహి పురక్ఖతో.

‘‘యే చ సీలేన సమ్పన్నా, పఞ్ఞాయూపసమేరతా;

ఉపసన్తా సుఖం సేన్తి, నాసయిత్వాన మక్ఖికా’’తి. ఛట్ఠం;

౭. పఠమఅనురుద్ధసుత్తం

౧౩౦. అథ ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధాహం, భన్తే, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన యేభుయ్యేన పస్సామి మాతుగామం కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జమానం. కతిహి ను ఖో, భన్తే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో మాతుగామో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతీ’’తి?

‘‘తీహి ఖో, అనురుద్ధ, ధమ్మేహి సమన్నాగతో మాతుగామో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి. కతమేహి తీహి? ఇధ, అనురుద్ధ, మాతుగామో పుబ్బణ్హసమయం మచ్ఛేరమలపరియుట్ఠితేన చేతసా అగారం అజ్ఝావసతి, మజ్ఝన్హికసమయం ఇస్సాపరియుట్ఠితేన చేతసా అగారం అజ్ఝావసతి, సాయన్హసమయం కామరాగపరియుట్ఠితేన చేతసా అగారం అజ్ఝావసతి. ఇమేహి ఖో, అనురుద్ధ, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో మాతుగామో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతీ’’తి. సత్తమం.

౮. దుతియఅనురుద్ధసుత్తం

౧౩౧. అథ ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధాహం, ఆవుసో సారిపుత్త, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సహస్సం లోకం ఓలోకేమి. ఆరద్ధం ఖో పన మే వీరియం అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా [అపమ్ముట్ఠా (సీ.), అపముట్ఠా (స్యా. కం.)], పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో, సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గం. అథ చ పన మే నానుపాదాయ [న అనుపాదాయ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతీ’’తి.

‘‘యం ఖో తే, ఆవుసో అనురుద్ధ, ఏవం హోతి – ‘అహం దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సహస్సం లోకం వోలోకేమీ’తి, ఇదం తే మానస్మిం. యమ్పి తే, ఆవుసో అనురుద్ధ, ఏవం హోతి – ‘ఆరద్ధం ఖో పన మే వీరియం అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా, పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో, సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గ’న్తి, ఇదం తే ఉద్ధచ్చస్మిం. యమ్పి తే, ఆవుసో అనురుద్ధ, ఏవం హోతి – ‘అథ చ పన మే నానుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతీ’తి, ఇదం తే కుక్కుచ్చస్మిం. సాధు వతాయస్మా అనురుద్ధో ఇమే తయో ధమ్మే పహాయ, ఇమే తయో ధమ్మే అమనసికరిత్వా అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతూ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో అపరేన సమయేన ఇమే తయో ధమ్మే పహాయ, ఇమే తయో ధమ్మే అమనసికరిత్వా అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరి [ఉపసంహాసి (స్యా. కం. పీ.), ఉపసంహరతి (క.)]. అథ ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి, తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో చ పనాయస్మా అనురుద్ధో అరహతం అహోసీతి. అట్ఠమం.

౯. పటిచ్ఛన్నసుత్తం

౧౩౨. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పటిచ్ఛన్నాని ఆవహన్తి [వహన్తి (సీ. స్యా. కం. పీ.)], నో వివటాని. కతమాని తీణి? మాతుగామో, భిక్ఖవే, పటిచ్ఛన్నో ఆవహతి, నో వివటో; బ్రాహ్మణానం, భిక్ఖవే, మన్తా పటిచ్ఛన్నా ఆవహన్తి, నో వివటా; మిచ్ఛాదిట్ఠి, భిక్ఖవే, పటిచ్ఛన్నా ఆవహతి, నో వివటా. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి పటిచ్ఛన్నాని ఆవహన్తి, నో వివటాని.

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, వివటాని విరోచన్తి, నో పటిచ్ఛన్నాని. కతమాని తీణి? చన్దమణ్డలం, భిక్ఖవే, వివటం విరోచతి, నో పటిచ్ఛన్నం; సూరియమణ్డలం, భిక్ఖవే, వివటం విరోచతి, నో పటిచ్ఛన్నం; తథాగతప్పవేదితో ధమ్మవినయో, భిక్ఖవే, వివటో విరోచతి, నో పటిచ్ఛన్నో. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి వివటాని విరోచన్తి, నో పటిచ్ఛన్నానీ’’తి. నవమం.

౧౦. లేఖసుత్తం

౧౩౩. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే తయో? పాసాణలేఖూపమో పుగ్గలో, పథవిలేఖూపమో పుగ్గలో, ఉదకలేఖూపమో పుగ్గలో. కతమో చ, భిక్ఖవే, పాసాణలేఖూపమో పుగ్గలో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో దీఘరత్తం అనుసేతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పాసాణే లేఖా న ఖిప్పం లుజ్జతి వాతేన వా ఉదకేన వా, చిరట్ఠితికా హోతి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో దీఘరత్తం అనుసేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పాసాణలేఖూపమో పుగ్గలో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పథవిలేఖూపమో పుగ్గలో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో న దీఘరత్తం అనుసేతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పథవియా లేఖా ఖిప్పం లుజ్జతి వాతేన వా ఉదకేన వా, న చిరట్ఠితికా హోతి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అభిణ్హం కుజ్ఝతి. సో చ ఖ్వస్స కోధో న దీఘరత్తం అనుసేతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పథవిలేఖూపమో పుగ్గలో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, ఉదకలేఖూపమో పుగ్గలో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో ఆగాళ్హేనపి వుచ్చమానో ఫరుసేనపి వుచ్చమానో అమనాపేనపి వుచ్చమానో సన్ధియతిమేవ [… యేవ (స్యా. కం.) … చేవ (పీ.)] సంసన్దతిమేవ [… యేవ (స్యా. కం.) … చేవ (పీ.)] సమ్మోదతిమేవ [… యేవ (స్యా. కం.) … చేవ (పీ.)]. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఉదకే లేఖా ఖిప్పంయేవ పటివిగచ్ఛతి, న చిరట్ఠితికా హోతి; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆగాళ్హేనపి వుచ్చమానో ఫరుసేనపి వుచ్చమానో అమనాపేనపి వుచ్చమానో సన్ధియతిమేవ సంసన్దతిమేవ సమ్మోదతిమేవ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఉదకలేఖూపమో పుగ్గలో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి [పు. ప. ౧౧౫]. దసమం.