(౬) ౧. బ్రాహ్మణవగ్గో

౧. పఠమద్వేబ్రాహ్మణసుత్తం

౫౨. అథ ఖో ద్వే బ్రాహ్మణా జిణ్ణా వుద్ధా మహల్లకా అద్ధగతా వయోఅనుప్పత్తా వీసవస్ససతికా జాతియా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే బ్రాహ్మణా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘మయమస్సు, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా జిణ్ణా వుద్ధా మహల్లకా అద్ధగతా వయోఅనుప్పత్తా వీసవస్ససతికా జాతియా; తే చమ్హా అకతకల్యాణా అకతకుసలా అకతభీరుత్తాణా. ఓవదతు నో భవం గోతమో, అనుసాసతు నో భవం గోతమో యం అమ్హాకం అస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.

‘‘తగ్ఘ తుమ్హే, బ్రాహ్మణా, జిణ్ణా వుద్ధా మహల్లకా అద్ధగతా వయోఅనుప్పత్తా వీసవస్ససతికా జాతియా; తే చత్థ అకతకల్యాణా అకతకుసలా అకతభీరుత్తాణా. ఉపనీయతి ఖో అయం, బ్రాహ్మణా, లోకో జరాయ బ్యాధినా మరణేన. ఏవం ఉపనీయమానే ఖో, బ్రాహ్మణా, లోకే జరాయ బ్యాధినా మరణేన, యో ఇధ కాయేన సంయమో వాచాయ సంయమో మనసా సంయమో, తం తస్స పేతస్స తాణఞ్చ లేణఞ్చ దీపఞ్చ సరణఞ్చ పరాయణఞ్చా’’తి.

‘‘ఉపనీయతి జీవితమప్పమాయు,

జరూపనీతస్స న సన్తి తాణా;

ఏతం భయం మరణే పేక్ఖమానో,

పుఞ్ఞాని కయిరాథ సుఖావహాని.

‘‘యోధ కాయేన సంయమో, వాచాయ ఉద చేతసా;

తం తస్స పేతస్స సుఖాయ హోతి,

యం జీవమానో పకరోతి పుఞ్ఞ’’న్తి. [సం. ని. ౧.౧౦౦] పఠమం;

౨. దుతియద్వేబ్రాహ్మణసుత్తం

౫౩. అథ ఖో ద్వే బ్రాహ్మణా జిణ్ణా వుద్ధా మహల్లకా అద్ధగతా వయోఅనుప్పత్తా వీసవస్ససతికా జాతియా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే బ్రాహ్మణా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘మయమస్సు, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా జిణ్ణా వుద్ధా మహల్లకా అద్ధగతా వయోఅనుప్పత్తా వీసవస్ససతికా జాతియా; తే చమ్హా అకతకల్యాణా అకతకుసలా అకతభీరుత్తాణా. ఓవదతు నో భవం గోతమో, అనుసాసతు నో భవం గోతమో యం అమ్హాకం అస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.

‘‘తగ్ఘ తుమ్హే, బ్రాహ్మణా, జిణ్ణా వుద్ధా మహల్లకా అద్ధగతా వయోఅనుప్పత్తా వీసవస్ససతికా జాతియా; తే చత్థ అకతకల్యాణా అకతకుసలా అకతభీరుత్తాణా. ఆదిత్తో ఖో అయం, బ్రాహ్మణా, లోకో జరాయ బ్యాధినా మరణేన. ఏవం ఆదిత్తే ఖో, బ్రాహ్మణా, లోకే జరాయ బ్యాధినా మరణేన, యో ఇధ కాయేన సంయమో వాచాయ సంయమో మనసా సంయమో, తం తస్స పేతస్స తాణఞ్చ లేణఞ్చ దీపఞ్చ సరణఞ్చ పరాయణఞ్చా’’తి.

‘‘ఆదిత్తస్మిం అగారస్మిం, యం నీహరతి భాజనం;

తం తస్స హోతి అత్థాయ, నో చ యం తత్థ డయ్హతి.

‘‘ఏవం ఆదిత్తో ఖో [ఏవం ఆదీవితో (సీ. పీ.), ఏవం ఆదిత్తకో (స్యా. కం.) సం. ని. ౧.౪౧] లోకో, జరాయ మరణేన చ;

నీహరేథేవ దానేన, దిన్నం హోతి సునీహతం [సునిబ్భతం (క.)].

‘‘యోధ కాయేన సంయమో, వాచాయ ఉద చేతసా;

తం తస్స పేతస్స సుఖాయ హోతి,

యం జీవమానో పకరోతి పుఞ్ఞ’’న్తి. దుతియం;

౩. అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణసుత్తం

౫౪. అథ ఖో అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘సన్దిట్ఠికో ధమ్మో సన్దిట్ఠికో ధమ్మో’తి, భో గోతమ, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భో గోతమ, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి అకాలికో ఏహిపస్సికో ఓపనేయ్యికో [ఓపనయికో (సీ. స్యా. కం. పీ.) పఞ్చమసుత్తస్స టీకా ఓలోకేతబ్బా] పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి?

‘‘రత్తో ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. రాగే పహీనే నేవత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న చేతసికం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. (రత్తో ఖో…పే… కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి. రాగే పహీనా నేవ కాయేన దుచ్చరితం చరతి, న వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, న మనసా దుచ్చరితం చరతి. రత్తో ఖో…పే… అత్తత్థమ్పి యథాభూతం నప్పజానాతి, పరత్థమ్పి యథాభూతం నప్పజానాతి, ఉభయత్థమ్పి యథాభూతం నప్పజానాతి. రాగే పహీనే అత్తత్థమ్పి యథాభూతం పజానాతి, పరత్థమ్పి యథాభూతం పజానాతి, ఉభయత్థమ్పి యథాభూతం పజానాతి.) [( ) ఏత్థన్తరే పాఠో సీ. స్యా. కం. పీ. పోత్థకేసు న దిస్సతి, ఇధపి దుట్ఠమూళ్హవారేసు] ఏవమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి…పే….

‘‘దుట్ఠో ఖో, బ్రాహ్మణ, దోసేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. దోసే పహీనే నేవత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న చేతసికమ్పి [న చేతసికం (సీ. స్యా. క.)] దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. ఏవమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి…పే….

‘‘మూళ్హో ఖో, బ్రాహ్మణ, మోహేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. మోహే పహీనే నేవత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న చేతసికం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. ఏవం ఖో, బ్రాహ్మణ, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి అకాలికో ఏహిపస్సికో ఓపనేయ్యికో పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి.

‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ! సేయ్యథాపి, భో గోతమ, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – ‘చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీ’తి; ఏవమేవం భోతా గోతమేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. తతియం.

౪. పరిబ్బాజకసుత్తం

౫౫. అథ ఖో అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణపరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో బ్రాహ్మణపరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘సన్దిట్ఠికో ధమ్మో సన్దిట్ఠికో ధమ్మో’తి, భో గోతమ, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భో గోతమ, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి అకాలికో ఏహిపస్సికో ఓపనేయ్యికో పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి?

‘‘రత్తో ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. రాగే పహీనే నేవత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి.

‘‘రత్తో ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి. రాగే పహీనే నేవ కాయేన దుచ్చరితం చరతి, న వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, న మనసా దుచ్చరితం చరతి.

‘‘రత్తో ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తత్థమ్పి యథాభూతం నప్పజానాతి, పరత్థమ్పి యథాభూతం నప్పజానాతి, ఉభయత్థమ్పి యథాభూతం నప్పజానాతి. రాగే పహీనే అత్తత్థమ్పి యథాభూతం పజానాతి, పరత్థమ్పి యథాభూతం పజానాతి, ఉభయత్థమ్పి యథాభూతం పజానాతి. ఏవమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి…పే….

‘‘దుట్ఠో ఖో, బ్రాహ్మణ, దోసేన…పే… మూళ్హో ఖో, బ్రాహ్మణ, మోహేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. మోహే పహీనే నేవత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న చేతసికం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి.

‘‘మూళ్హో ఖో, బ్రాహ్మణ, మోహేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో, కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి. మోహే పహీనే నేవ కాయేన దుచ్చరితం చరతి, న వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, న మనసా దుచ్చరితం చరతి.

‘‘మూళ్హో ఖో, బ్రాహ్మణ, మోహేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తత్థమ్పి యథాభూతం నప్పజానాతి, పరత్థమ్పి యథాభూతం నప్పజానాతి, ఉభయత్థమ్పి యథాభూతం నప్పజానాతి. మోహే పహీనే అత్తత్థమ్పి యథాభూతం పజానాతి, పరత్థమ్పి యథాభూతం పజానాతి, ఉభయత్థమ్పి యథాభూతం పజానాతి. ఏవం ఖో, బ్రాహ్మణ, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతి అకాలికో ఏహిపస్సికో ఓపనేయ్యికో పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి.

‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. చతుత్థం.

౫. నిబ్బుతసుత్తం

౫౬. అథ ఖో జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘సన్దిట్ఠికం నిబ్బానం సన్దిట్ఠికం నిబ్బాన’న్తి, భో గోతమ, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భో గోతమ, సన్దిట్ఠికం నిబ్బానం హోతి అకాలికం ఏహిపస్సికం ఓపనేయ్యికం పచ్చత్తం వేదితబ్బం విఞ్ఞూహీ’’తి?

‘‘రత్తో ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. రాగే పహీనే నేవత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. ఏవమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, సన్దిట్ఠికం నిబ్బానం హోతి.

‘‘దుట్ఠో ఖో, బ్రాహ్మణ…పే… మూళ్హో ఖో, బ్రాహ్మణ, మోహేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. మోహే పహీనే నేవత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, న చేతసికం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. ఏవమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, సన్దిట్ఠికం నిబ్బానం హోతి.

‘‘యతో ఖో అయం, బ్రాహ్మణ [యతో చ ఖో అయం బ్రాహ్మణ (సీ.), యతో ఖో బ్రాహ్మణ అకాలికం ఏహిపస్సికం ఓపనేయ్యికం పచ్చత్తం వేదితబ్బం (క.)], అనవసేసం రాగక్ఖయం పటిసంవేదేతి, అనవసేసం దోసక్ఖయం పటిసంవేదేతి, అనవసేసం మోహక్ఖయం పటిసంవేదేతి; ఏవం ఖో, బ్రాహ్మణ, సన్దిట్ఠికం నిబ్బానం హోతి అకాలికం ఏహిపస్సికం ఓపనేయ్యికం పచ్చత్తం వేదితబ్బం విఞ్ఞూహీ’’తి. ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. పఞ్చమం.

౬. పలోకసుత్తం

౫౭. అథ ఖో అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణమహాసాలో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో బ్రాహ్మణమహాసాలో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సుతం మేతం, భో గోతమ, పుబ్బకానం బ్రాహ్మణానం వుద్ధానం మహల్లకానం ఆచరియపాచరియానం భాసమానానం – ‘పుబ్బే సుదం [పుబ్బస్సుదం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అయం లోకో అవీచి మఞ్ఞే ఫుటో అహోసి మనుస్సేహి, కుక్కుటసంపాతికా గామనిగమరాజధానియో’తి. కో ను ఖో, భో గోతమ, హేతు కో పచ్చయో యేనేతరహి మనుస్సానం ఖయో హోతి, తనుత్తం పఞ్ఞాయతి, గామాపి అగామా హోన్తి, నిగమాపి అనిగమా హోన్తి, నగరాపి అనగరా హోన్తి, జనపదాపి అజనపదా హోన్తీ’’తి?

‘‘ఏతరహి, బ్రాహ్మణ, మనుస్సా అధమ్మరాగరత్తా విసమలోభాభిభూతా మిచ్ఛాధమ్మపరేతా. తే అధమ్మరాగరత్తా విసమలోభాభిభూతా మిచ్ఛాధమ్మపరేతా తిణ్హాని సత్థాని గహేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం [అఞ్ఞమఞ్ఞస్స (సబ్బత్థ)] జీవితా వోరోపేన్తి, తేన బహూ మనుస్సా కాలం కరోన్తి. అయమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, హేతు అయం పచ్చయో యేనేతరహి మనుస్సానం ఖయో హోతి, తనుత్తం పఞ్ఞాయతి, గామాపి అగామా హోన్తి, నిగమాపి అనిగమా హోన్తి, నగరాపి అనగరా హోన్తి, జనపదాపి అజనపదా హోన్తి.

‘‘పున చపరం, బ్రాహ్మణ, ఏతరహి మనుస్సా అధమ్మరాగరత్తా విసమలోభాభిభూతా మిచ్ఛాధమ్మపరేతా. తేసం అధమ్మరాగరత్తానం విసమలోభాభిభూతానం మిచ్ఛాధమ్మపరేతానం దేవో న సమ్మాధారం అనుప్పవేచ్ఛతి. తేన దుబ్భిక్ఖం హోతి దుస్సస్సం సేతట్ఠికం సలాకావుత్తం. తేన బహూ మనుస్సా కాలం కరోన్తి. అయమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, హేతు అయం పచ్చయో యేనేతరహి మనుస్సానం ఖయో హోతి, తనుత్తం పఞ్ఞాయతి, గామాపి అగామా హోన్తి, నిగమాపి అనిగమా హోన్తి, నగరాపి అనగరా హోన్తి, జనపదాపి అజనపదా హోన్తి.

‘‘పున చపరం, బ్రాహ్మణ, ఏతరహి మనుస్సా అధమ్మరాగరత్తా విసమలోభాభిభూతా మిచ్ఛాధమ్మపరేతా. తేసం అధమ్మరాగరత్తానం విసమలోభాభిభూతానం మిచ్ఛాధమ్మపరేతానం యక్ఖా వాళే అమనుస్సే ఓస్సజ్జన్తి [ఓస్సజన్తి (సీ.)], తేన బహూ మనుస్సా కాలం కరోన్తి. అయమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, హేతు అయం పచ్చయో యేనేతరహి మనుస్సానం ఖయో హోతి, తనుత్తం పఞ్ఞాయతి, గామాపి అగామా హోన్తి, నిగమాపి అనిగమా హోన్తి, నగరాపి అనగరా హోన్తి, జనపదాపి అజనపదా హోన్తీ’’తి.

‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. ఛట్ఠం.

౭. వచ్ఛగోత్తసుత్తం

౫౮. అథ ఖో వచ్ఛగోత్తో [వచ్ఛపుత్తో (క.)] పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సుతం మేతం, భో గోతమ, సమణో గోతమో ఏవమాహ – ‘మయ్హమేవ దానం దాతబ్బం, నాఞ్ఞేసం దానం దాతబ్బం; మయ్హమేవ సావకానం దానం దాతబ్బం, నాఞ్ఞేసం సావకానం దానం దాతబ్బం; మయ్హమేవ దిన్నం మహప్ఫలం, నాఞ్ఞేసం దిన్నం మహప్ఫలం; మయ్హమేవ సావకానం దిన్నం మహప్ఫలం, నాఞ్ఞేసం సావకానం దిన్నం మహప్ఫల’న్తి. యే తే, భో గోతమ, ఏవమాహంసు ‘సమణో గోతమో ఏవమాహ మయ్హమేవ దానం దాతబ్బం, నాఞ్ఞేసం దానం దాతబ్బం. మయ్హమేవ సావకానం దానం దాతబ్బం, నాఞ్ఞేసం సావకానం దానం దాతబ్బం. మయ్హమేవ దిన్నం మహప్ఫలం, నాఞ్ఞేసం దిన్నం మహప్ఫలం. మయ్హమేవ సావకానం దిన్నం మహప్ఫలం, నాఞ్ఞేసం సావకానం దిన్నం మహప్ఫల’న్తి. కచ్చి తే భోతో గోతమస్స వుత్తవాదినో చ భవన్తం గోతమం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తి, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరోన్తి, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానుపాతో [వాదానువాదో (క.)] గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛతి? అనబ్భక్ఖాతుకామా హి మయం భవన్తం గోతమ’’న్తి.

‘‘యే తే, వచ్ఛ, ఏవమాహంసు – ‘సమణో గోతమో ఏవమాహ – మయ్హమేవ దానం దాతబ్బం…పే… నాఞ్ఞేసం సావకానం దిన్నం మహప్ఫల’న్తి న మే తే వుత్తవాదినో. అబ్భాచిక్ఖన్తి చ పన మం [చ పన మం తే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అసతా అభూతేన. యో ఖో, వచ్ఛ, పరం దానం దదన్తం వారేతి సో తిణ్ణం అన్తరాయకరో హోతి, తిణ్ణం పారిపన్థికో. కతమేసం తిణ్ణం? దాయకస్స పుఞ్ఞన్తరాయకరో హోతి, పటిగ్గాహకానం లాభన్తరాయకరో హోతి, పుబ్బేవ ఖో పనస్స అత్తా ఖతో చ హోతి ఉపహతో చ. యో ఖో, వచ్ఛ, పరం దానం దదన్తం వారేతి సో ఇమేసం తిణ్ణం అన్తరాయకరో హోతి, తిణ్ణం పారిపన్థికో.

‘‘అహం ఖో పన, వచ్ఛ, ఏవం వదామి – యే హి తే చన్దనికాయ వా ఓలిగల్లే వా పాణా, తత్రపి యో థాలిధోవనం [థాలకధోవనం (క.)] వా సరావధోవనం వా ఛడ్డేతి – యే తత్థ పాణా తే తేన యాపేన్తూతి, తతో నిదానమ్పాహం, వచ్ఛ, పుఞ్ఞస్స ఆగమం వదామి. కో పన వాదో మనుస్సభూతే! అపి చాహం, వచ్ఛ, సీలవతో దిన్నం మహప్ఫలం వదామి, నో తథా దుస్సీలస్స, సో చ హోతి పఞ్చఙ్గవిప్పహీనో పఞ్చఙ్గసమన్నాగతో.

‘‘కతమాని పఞ్చఙ్గాని పహీనాని హోన్తి? కామచ్ఛన్దో పహీనో హోతి, బ్యాపాదో పహీనో హోతి, థినమిద్ధం పహీనం హోతి, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీనం హోతి, విచికిచ్ఛా పహీనా హోతి. ఇమాని పఞ్చఙ్గాని విప్పహీనాని హోన్తి.

‘‘కతమేహి పఞ్చహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి? అసేక్ఖేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి, అసేక్ఖేన సమాధిక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి, అసేక్ఖేన పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి, అసేక్ఖేన విముత్తిక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి, అసేక్ఖేన విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి; ఇమేహి పఞ్చహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి. ఇతి పఞ్చఙ్గవిప్పహీనే పఞ్చఙ్గసమన్నాగతే దిన్నం మహప్ఫలన్తి వదామీ’’తి.

‘‘ఇతి కణ్హాసు సేతాసు, రోహిణీసు హరీసు వా;

కమ్మాసాసు సరూపాసు, గోసు పారేవతాసు వా.

‘‘యాసు కాసుచి ఏతాసు, దన్తో జాయతి పుఙ్గవో;

ధోరయ్హో బలసమ్పన్నో, కల్యాణజవనిక్కమో;

తమేవ భారే యుఞ్జన్తి, నాస్స వణ్ణం పరిక్ఖరే.

‘‘ఏవమేవం మనుస్సేసు, యస్మిం కస్మిఞ్చి జాతియే;

ఖత్తియే బ్రాహ్మణే వేస్సే, సుద్దే చణ్డాలపుక్కుసే.

‘‘యాసు కాసుచి ఏతాసు, దన్తో జాయతి సుబ్బతో;

ధమ్మట్ఠో సీలసమ్పన్నో, సచ్చవాదీ హిరీమనో.

‘‘పహీనజాతిమరణో, బ్రహ్మచరియస్స కేవలీ;

పన్నభారో విసంయుత్తో, కతకిచ్చో అనాసవో.

‘‘పారగూ సబ్బధమ్మానం, అనుపాదాయ నిబ్బుతో;

తస్మింయేవ [తస్మిం వే (స్యా. కం.)] విరజే ఖేత్తే, విపులా హోతి దక్ఖిణా.

‘‘బాలా చ అవిజానన్తా, దుమ్మేధా అస్సుతావినో;

బహిద్ధా దేన్తి దానాని, న హి సన్తే ఉపాసరే.

‘‘యే చ సన్తే ఉపాసన్తి, సప్పఞ్ఞే ధీరసమ్మతే;

సద్ధా చ నేసం సుగతే, మూలజాతా పతిట్ఠితా.

‘‘దేవలోకఞ్చ తే యన్తి, కులే వా ఇధ జాయరే;

అనుపుబ్బేన నిబ్బానం, అధిగచ్ఛన్తి పణ్డితా’’తి. సత్తమం;

౮. తికణ్ణసుత్తం

౫౯. అథ ఖో తికణ్ణో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో తికణ్ణో బ్రాహ్మణో భగవతో సమ్ముఖా తేవిజ్జానం సుదం బ్రాహ్మణానం వణ్ణం భాసతి – ‘‘ఏవమ్పి తేవిజ్జా బ్రాహ్మణా, ఇతిపి తేవిజ్జా బ్రాహ్మణా’’తి.

‘‘యథా కథం పన, బ్రాహ్మణ, బ్రాహ్మణా బ్రాహ్మణం తేవిజ్జం పఞ్ఞాపేన్తీ’’తి? ‘‘ఇధ, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో ఉభతో సుజాతో హోతి మాతితో చ పితితో చ, సంసుద్ధగహణికో యావ సత్తమా పితామహయుగా, అక్ఖిత్తో అనుపక్కుట్ఠో జాతివాదేన, అజ్ఝాయకో, మన్తధరో, తిణ్ణం వేదానం పారగూ సనిఘణ్డుకేటుభానం సాక్ఖరప్పభేదానం ఇతిహాసపఞ్చమానం, పదకో, వేయ్యాకరణో, లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయోతి. ఏవం ఖో, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా తేవిజ్జం పఞ్ఞాపేన్తీ’’తి.

‘‘అఞ్ఞథా ఖో, బ్రాహ్మణ, బ్రాహ్మణా బ్రాహ్మణం తేవిజ్జం పఞ్ఞపేన్తి, అఞ్ఞథా చ పన అరియస్స వినయే తేవిజ్జో హోతీ’’తి. ‘‘యథా కథం పన, భో గోతమ, అరియస్స వినయే తేవిజ్జో హోతి? సాధు మే భవం గోతమో తథా ధమ్మం దేసేతు యథా అరియస్స వినయే తేవిజ్జో హోతీ’’తి. ‘‘తేన హి, బ్రాహ్మణ, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో తికణ్ణో బ్రాహ్మణో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఇధ, బ్రాహ్మణ, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో, సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా, పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తారీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి, అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే – ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం. తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’తి. ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి. అయమస్స పఠమా విజ్జా అధిగతా హోతి; అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా; తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే సత్తానం చుతూపపాతఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా…పే… మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా. ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా, వచీసుచరితేన సమన్నాగతా, మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి. అయమస్స దుతియా విజ్జా అధిగతా హోతి; అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా; తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఆసవానం ఖయఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి; ‘ఇమే ఆసవా’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. అయమస్స తతియా విజ్జా అధిగతా హోతి; అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా; తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో’’తి.

‘‘అనుచ్చావచసీలస్స, నిపకస్స చ ఝాయినో;

చిత్తం యస్స వసీభూతం, ఏకగ్గం సుసమాహితం.

‘‘తం వే తమోనుదం ధీరం, తేవిజ్జం మచ్చుహాయినం;

హితం దేవమనుస్సానం, ఆహు సబ్బప్పహాయినం.

‘‘తీహి విజ్జాహి సమ్పన్నం, అసమ్మూళ్హవిహారినం;

బుద్ధం అన్తిమదేహినం [అన్తిమసారీరం (సీ. స్యా. కం. పీ.)], తం నమస్సన్తి గోతమం.

[ధ. ప. ౪౨౩; ఇతివు. ౯౯] ‘‘పుబ్బేనివాసం యో వేదీ, సగ్గాపాయఞ్చ పస్సతి;

అథో జాతిక్ఖయం పత్తో, అభిఞ్ఞావోసితో ముని.

‘‘ఏతాహి తీహి విజ్జాహి, తేవిజ్జో హోతి బ్రాహ్మణో;

తమహం వదామి తేవిజ్జం, నాఞ్ఞం లపితలాపన’’న్తి.

‘‘ఏవం ఖో, బ్రాహ్మణ, అరియస్స వినయే తేవిజ్జో హోతీ’’తి. ‘‘అఞ్ఞథా, భో గోతమ, బ్రాహ్మణానం తేవిజ్జో, అఞ్ఞథా చ పన అరియస్స వినయే తేవిజ్జో హోతి. ఇమస్స చ పన, భో గోతమ, అరియస్స వినయే తేవిజ్జస్స బ్రాహ్మణానం తేవిజ్జో కలం నాగ్ఘతి సోళసిం’’.

‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. జాణుస్సోణిసుత్తం

౬౦. అథ ఖో జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యస్సస్సు, భో గోతమ, యఞ్ఞో వా సద్ధం వా థాలిపాకో వా దేయ్యధమ్మం వా, తేవిజ్జేసు బ్రాహ్మణేసు దానం దదేయ్యా’’తి. ‘‘యథా కథం పన, బ్రాహ్మణ, బ్రాహ్మణా తేవిజ్జం పఞ్ఞపేన్తీ’’తి? ‘‘ఇధ ఖో, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో ఉభతో సుజాతో హోతి మాతితో చ పితితో చ సంసుద్ధగహణికో యావ సత్తమా పితామహయుగా అక్ఖిత్తో అనుపక్కుట్ఠో జాతివాదేన, అజ్ఝాయకో మన్తధరో, తిణ్ణం వేదానం పారగూ సనిఘణ్డుకేటుభానం సాక్ఖరప్పభేదానం ఇతిహాసపఞ్చమానం, పదకో, వేయ్యాకరణో, లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయోతి. ఏవం ఖో, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా తేవిజ్జం పఞ్ఞపేన్తీ’’తి.

‘‘అఞ్ఞథా ఖో, బ్రాహ్మణ, బ్రాహ్మణా బ్రాహ్మణం తేవిజ్జం పఞ్ఞపేన్తి, అఞ్ఞథా చ పన అరియస్స వినయే తేవిజ్జో హోతీ’’తి. ‘‘యథా కథం పన, భో గోతమ, అరియస్స వినయే తేవిజ్జో హోతి? సాధు మే భవం గోతమో తథా ధమ్మం దేసేతు యథా అరియస్స వినయే తేవిజ్జో హోతీ’’తి. ‘‘తేన హి, బ్రాహ్మణ, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి. అయమస్స పఠమా విజ్జా అధిగతా హోతి; అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా; తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే సత్తానం చుతూపపాతఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి. అయమస్స దుతియా విజ్జా అధిగతా హోతి; అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా; తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఆసవానం ఖయఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి; ‘ఇమే ఆసవా’తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. అయమస్స తతియా విజ్జా అధిగతా హోతి; అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా; తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో’’తి.

‘‘యో సీలబ్బతసమ్పన్నో, పహితత్తో సమాహితో;

చిత్తం యస్స వసీభూతం, ఏకగ్గం సుసమాహితం.

[ధ. ప. ౪౨౩; ఇతివు. ౯౯] ‘‘పుబ్బేనివాసం యో వేదీ, సగ్గాపాయఞ్చ పస్సతి;

అథో జాతిక్ఖయం పత్తో, అభిఞ్ఞావోసితో ముని.

‘‘ఏతాహి తీహి విజ్జాహి, తేవిజ్జో హోతి బ్రాహ్మణో;

తమహం వదామి తేవిజ్జం, నాఞ్ఞం లపితలాపన’’న్తి.

‘‘ఏవం ఖో, బ్రాహ్మణ, అరియస్స వినయే తేవిజ్జో హోతీ’’తి. ‘‘అఞ్ఞథా, భో గోతమ, బ్రాహ్మణానం తేవిజ్జో, అఞ్ఞథా చ పన అరియస్స వినయే తేవిజ్జో హోతి. ఇమస్స చ, భో గోతమ, అరియస్స వినయే తేవిజ్జస్స బ్రాహ్మణానం తేవిజ్జో కలం నాగ్ఘతి సోళసిం’’.

‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. నవమం.

౧౦. సఙ్గారవసుత్తం

౬౧. అథ ఖో సఙ్గారవో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సఙ్గారవో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మయమస్సు, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా నామ. యఞ్ఞం యజామపి యజాపేమపి. తత్ర, భో గోతమ, యో చేవ యజతి [యో చేవ యఞ్ఞం యజతి (స్యా. కం.)] యో చ యజాపేతి సబ్బే తే అనేకసారీరికం పుఞ్ఞప్పటిపదం పటిపన్నా హోన్తి, యదిదం యఞ్ఞాధికరణం. యో పనాయం, భో గోతమ, యస్స వా తస్స వా కులా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో ఏకమత్తానం దమేతి, ఏకమత్తానం సమేతి, ఏకమత్తానం పరినిబ్బాపేతి, ఏవమస్సాయం ఏకసారీరికం పుఞ్ఞప్పటిపదం పటిపన్నో హోతి, యదిదం పబ్బజ్జాధికరణ’’న్తి.

‘‘తేన హి, బ్రాహ్మణ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి. యథా తే ఖమేయ్య తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, బ్రాహ్మణ, ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా. సో ఏవమాహ – ‘ఏథాయం మగ్గో అయం పటిపదా యథాపటిపన్నో అహం అనుత్తరం బ్రహ్మచరియోగధం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేమి; ఏథ [ఏతం (క.)], తుమ్హేపి తథా పటిపజ్జథ, యథాపటిపన్నా తుమ్హేపి అనుత్తరం బ్రహ్మచరియోగధం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సథా’తి. ఇతి అయఞ్చేవ [సయం చేవ (క.)] సత్థా ధమ్మం దేసేతి, పరే చ తథత్థాయ పటిపజ్జన్తి, తాని ఖో పన హోన్తి అనేకానిపి సతాని అనేకానిపి సహస్సాని అనేకానిపి సతసహస్సాని.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, బ్రాహ్మణ, ఇచ్చాయం ఏవం సన్తే ఏకసారీరికా వా పుఞ్ఞప్పటిపదా హోతి అనేకసారీరికా వా, యదిదం పబ్బజ్జాధికరణ’’న్తి? ‘‘ఇచ్చాయమ్పి [ఇచ్చాయన్తే (క.)], భో గోతమ, ఏవం సన్తే అనేకసారీరికా పుఞ్ఞప్పటిపదా హోతి, యదిదం పబ్బజ్జాధికరణ’’న్తి.

ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఆనన్దో సఙ్గారవం బ్రాహ్మణం ఏతదవోచ – ‘‘ఇమాసం తే, బ్రాహ్మణ, ద్విన్నం పటిపదానం కతమా పటిపదా ఖమతి అప్పత్థతరా చ అప్పసమారమ్భతరా చ మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చా’’తి? ఏవం వుత్తే సఙ్గారవో బ్రాహ్మణో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘సేయ్యథాపి భవం గోతమో భవం చానన్దో. ఏతే మే పుజ్జా, ఏతే మే పాసంసా’’తి.

దుతియమ్పి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సఙ్గారవం బ్రాహ్మణం ఏతదవోచ – ‘‘న ఖో త్యాహం, బ్రాహ్మణ, ఏవం పుచ్ఛామి – ‘కే వా తే పుజ్జా కే వా తే పాసంసా’తి? ఏవం ఖో త్యాహం, బ్రాహ్మణ, పుచ్ఛామి – ‘ఇమాసం తే, బ్రాహ్మణ, ద్విన్నం పటిపదానం కతమా పటిపదా ఖమతి అప్పత్థతరా చ అప్పసమారమ్భతరా చ మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చా’’’తి? దుతియమ్పి ఖో సఙ్గారవో బ్రాహ్మణో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘సేయ్యథాపి భవం గోతమో భవం చానన్దో. ఏతే మే పుజ్జా, ఏతే మే పాసంసా’’తి.

తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సఙ్గారవం బ్రాహ్మణం ఏతదవోచ – ‘‘న ఖో త్యాహం, బ్రాహ్మణ, ఏవం పుచ్ఛామి – ‘కే వా తే పుజ్జా కే వా తే పాసంసా’తి? ఏవం ఖో త్యాహం, బ్రాహ్మణ, పుచ్ఛామి – ‘ఇమాసం తే, బ్రాహ్మణ, ద్విన్నం పటిపదానం కతమా పటిపదా ఖమతి అప్పత్థతరా చ అప్పసమారమ్భతరా చ మహప్ఫలతరా చ మహానిసంసతరా చా’’’తి? తతియమ్పి ఖో సఙ్గారవో బ్రాహ్మణో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘సేయ్యథాపి భవం గోతమో భవం చానన్దో. ఏతే మే పుజ్జా, ఏతే మే పాసంసా’’తి.

అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘యావ తతియమ్పి ఖో సఙ్గారవో బ్రాహ్మణో ఆనన్దేన సహధమ్మికం పఞ్హం పుట్ఠో సంసాదేతి [మ. ని. ౧.౩౩౭] నో విస్సజ్జేతి. యంనూనాహం పరిమోచేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భగవా సఙ్గారవం బ్రాహ్మణం ఏతదవోచ – ‘‘కా న్వజ్జ, బ్రాహ్మణ, రాజన్తేపురే రాజపురిసానం [రాజపరిసాయం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అన్తరాకథా ఉదపాదీ’’తి? ‘‘అయం ఖ్వజ్జ, భో గోతమ, రాజన్తేపురే రాజపురిసానం సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అన్తరాకథా ఉదపాది – ‘పుబ్బే సుదం అప్పతరా చేవ భిక్ఖూ అహేసుం బహుతరా చ ఉత్తరి మనుస్సధమ్మా ఇద్ధిపాటిహారియం దస్సేసుం; ఏతరహి పన బహుతరా చేవ భిక్ఖూ అప్పతరా చ ఉత్తరి మనుస్సధమ్మా ఇద్ధిపాటిహారియం దస్సేన్తీ’తి. అయం ఖ్వజ్జ, భో గోతమ, రాజన్తేపురే రాజపురిసానం సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అన్తరాకథా ఉదపాదీ’’తి.

[పటి. మ. ౩.౩౦; దీ. ని. ౧.౪౮౩] ‘‘తీణి ఖో ఇమాని, బ్రాహ్మణ, పాటిహారియాని. కతమాని తీణి? ఇద్ధిపాటిహారియం, ఆదేసనాపాటిహారియం, అనుసాసనీపాటిహారియం. కతమఞ్చ, బ్రాహ్మణ, ఇద్ధిపాటిహారియం? ఇధ, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ‘ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి; ఆవిభావం, తిరోభావం; తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసే; పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి, సేయ్యథాపి ఉదకే; ఉదకేపి అభిజ్జమానే గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి పథవియం; ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో; ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరిమసతి [పరామసతి (దీ. ని. ౧.౪౮౪; పటి. మ. ౧.౧౦౨] పరిమజ్జతి, యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి’. ఇదం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, ఇద్ధిపాటిహారియం.

‘‘కతమఞ్చ, బ్రాహ్మణ, ఆదేసనాపాటిహారియం? ఇధ, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో నిమిత్తేన ఆదిసతి – ‘ఏవమ్పి తే మనో, ఇత్థమ్పి తే మనో, ఇతిపి తే చిత్త’న్తి. సో బహుం చేపి ఆదిసతి తథేవ తం హోతి, నో అఞ్ఞథా.

‘‘ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో న హేవ ఖో నిమిత్తేన ఆదిసతి, అపి చ ఖో మనుస్సానం వా అమనుస్సానం వా దేవతానం వా సద్దం సుత్వా ఆదిసతి – ‘ఏవమ్పి తే మనో, ఇత్థమ్పి తే మనో, ఇతిపి తే చిత్త’న్తి. సో బహుం చేపి ఆదిసతి తథేవ తం హోతి, నో అఞ్ఞథా.

‘‘ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో న హేవ ఖో నిమిత్తేన ఆదిసతి నపి మనుస్సానం వా అమనుస్సానం వా దేవతానం వా సద్దం సుత్వా ఆదిసతి, అపి చ ఖో వితక్కయతో విచారయతో వితక్కవిప్ఫారసద్దం సుత్వా ఆదిసతి – ‘ఏవమ్పి తే మనో, ఇత్థమ్పి తే మనో, ఇతిపి తే చిత్త’న్తి. సో బహుం చేపి ఆదిసతి తథేవ తం హోతి, నో అఞ్ఞథా.

‘‘ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో న హేవ ఖో నిమిత్తేన ఆదిసతి, నపి మనుస్సానం వా అమనుస్సానం వా దేవతానం వా సద్దం సుత్వా ఆదిసతి, నపి వితక్కయతో విచారయతో వితక్కవిప్ఫారసద్దం సుత్వా ఆదిసతి, అపి చ ఖో అవితక్కం అవిచారం సమాధిం సమాపన్నస్స చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి – ‘యథా ఇమస్స భోతో మనోసఙ్ఖారా పణిహితా ఇమస్స చిత్తస్స అనన్తరా అముం నామ వితక్కం వితక్కేస్సతీ’తి. సో బహుం చేపి ఆదిసతి తథేవ తం హోతి, నో అఞ్ఞథా. ఇదం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, ఆదేసనాపాటిహారియం.

‘‘కతమఞ్చ, బ్రాహ్మణ, అనుసాసనీపాటిహారియం? ఇధ, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో ఏవమనుసాసతి – ‘ఏవం వితక్కేథ, మా ఏవం వితక్కయిత్థ; ఏవం మనసి కరోథ, మా ఏవం మనసాకత్థ; ఇదం పజహథ, ఇదం ఉపసమ్పజ్జ విహరథా’తి. ఇదం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, అనుసాసనీపాటిహారియం. ఇమాని ఖో, బ్రాహ్మణ, తీణి పాటిహారియాని. ఇమేసం తే, బ్రాహ్మణ, తిణ్ణం పాటిహారియానం కతమం పాటిహారియం ఖమతి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చా’’తి?

‘‘తత్ర, భో గోతమ, యదిదం [యమిదం (స్యా. కం. పీ.)] పాటిహారియం ఇధేకచ్చో అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి…పే… యావ బ్రాహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి, ఇదం, భో గోతమ, పాటిహారియం యోవ [యో చ (స్యా. కం. పీ. క.)] నం కరోతి సోవ [సోచ చ (స్యా. కం పీ. క.)] నం పటిసంవేదేతి, యోవ [యో చ (స్యా. కం. పీ. క.)] నం కరోతి తస్సేవ [తస్సమేవ (సీ. క.), తస్స చేవ (స్యా. కం. పీ.)] తం హోతి. ఇదం మే, భో గోతమ, పాటిహారియం మాయాసహధమ్మరూపం వియ ఖాయతి.

‘‘యమ్పిదం, భో గోతమ, పాటిహారియం ఇధేకచ్చో నిమిత్తేన ఆదిసతి – ‘ఏవమ్పి తే మనో, ఇత్థమ్పి తే మనో, ఇతిపి తే చిత్త’న్తి, సో బహుం చేపి ఆదిసతి తథేవ తం హోతి, నో అఞ్ఞథా. ఇధ పన, భో గోతమ, ఏకచ్చో న హేవ ఖో నిమిత్తేన ఆదిసతి, అపి చ ఖో మనుస్సానం వా అమనుస్సానం వా దేవతానం వా సద్దం సుత్వా ఆదిసతి…పే… నపి మనుస్సానం వా అమనుస్సానం వా దేవతానం వా సద్దం సుత్వా ఆదిసతి, అపి చ ఖో వితక్కయతో విచారయతో వితక్కవిప్ఫారసద్దం సుత్వా ఆదిసతి…పే… నపి వితక్కయతో విచారయతో వితక్కవిప్ఫారసద్దం సుత్వా ఆదిసతి, అపి చ ఖో అవితక్కం అవిచారం సమాధిం సమాపన్నస్స చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి – ‘యథా ఇమస్స భోతో మనోసఙ్ఖారా పణిహితా ఇమస్స చిత్తస్స అనన్తరా అమ్హం నామ వితక్కం వితక్కేస్సతీ’తి, సో బహుం చేపి ఆదిసతి తథేవ తం హోతి, నో అఞ్ఞథా. ఇదమ్పి, భో గోతమ, పాటిహారియం యోవ నం కరోతి సోవ నం పటిసంవేదేతి, యోవ నం కరోతి తస్సేవ తం హోతి. ఇదమ్పి మే, భో గోతమ, పాటిహారియం మాయాసహధమ్మరూపం వియ ఖాయతి.

‘‘యఞ్చ ఖో ఇదం, భో గోతమ, పాటిహారియం ఇధేకచ్చో ఏవం అనుసాసతి – ‘ఏవం వితక్కేథ, మా ఏవం వితక్కయిత్థ; ఏవం మనసి కరోథ, మా ఏవం మనసాకత్థ; ఇదం పజహథ, ఇదం ఉపసమ్పజ్జ విహరథా’తి. ఇదమేవ, భో గోతమ, పాటిహారియం ఖమతి ఇమేసం తిణ్ణం పాటిహారియానం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

‘‘అచ్ఛరియం, భో గోతమ, అబ్భుతం, భో గోతమ! యావసుభాసితమిదం భోతా గోతమేన ఇమేహి చ మయం తీహి పాటిహారియేహి సమన్నాగతం భవన్తం గోతమం ధారేమ. భవఞ్హి గోతమో అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి, భవఞ్హి గోతమో అవితక్కం అవిచారం సమాధిం సమాపన్నస్స చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి – ‘యథా ఇమస్స భోతో మనోసఙ్ఖారా పణిహితా ఇమస్స చిత్తస్స అనన్తరా అముం నామ వితక్కం వితక్కేస్సతీ’తి. భవఞ్హి గోతమో ఏవమనుసాసతి – ‘ఏవం వితక్కేథ, మా ఏవం వితక్కయిత్థ; ఏవం మనసి కరోథ, మా ఏవం మనసాకత్థ; ఇదం పజహథ, ఇదం ఉపసమ్పజ్జ విహరథా’’’తి.

‘‘అద్ధా ఖో త్యాహం, బ్రాహ్మణ, ఆసజ్జ ఉపనీయ వాచా భాసితా; అపి చ త్యాహం బ్యాకరిస్సామి. అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోమి…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేమి. అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, అవితక్కం అవిచారం సమాధిం సమాపన్నస్స చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి – ‘యథా ఇమస్స భోతో మనోసఙ్ఖారా పణిహితా, ఇమస్స చిత్తస్స అనన్తరా అముం నామ వితక్కం వితక్కేస్సతీ’తి. అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, ఏవమనుసాసామి – ‘ఏవం వితక్కేథ, మా ఏవం వితక్కయిత్థ; ఏవం మనసి కరోథ, మా ఏవం మనసాకత్థ; ఇదం పజహథ, ఇదం ఉపసమ్పజ్జ విహరథా’’’తి.

‘‘అత్థి పన, భో గోతమ, అఞ్ఞో ఏకభిక్ఖుపి యో ఇమేహి తీహి పాటిహారియేహి సమన్నాగతో, అఞ్ఞత్ర భోతా గోతమేనా’’తి? ‘‘న ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకంయేవ సతం న ద్వే సతాని న తీణి సతాని న చత్తారి సతాని న పఞ్చ సతాని, అథ ఖో భియ్యోవ, యే [తే (క.) పస్స మ. ని. ౨.౧౯౫] భిక్ఖూ ఇమేహి తీహి పాటిహారియేహి సమన్నాగతా’’తి. ‘‘కహం పన, భో గోతమ, ఏతరహి తే భిక్ఖూ విహరన్తీ’’తి? ‘‘ఇమస్మింయేవ ఖో, బ్రాహ్మణ, భిక్ఖుసఙ్ఘే’’తి.

‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ! సేయ్యథాపి భో గోతమ, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – ‘చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీ’తి, ఏవమేవం భోతా గోతమేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి, ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. దసమం.

బ్రాహ్మణవగ్గో పఠమో.