(౭) ౨. మహావగ్గో
౧. తిత్థాయతనాదిసుత్తం
౬౨. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, తిత్థాయతనాని యాని పణ్డితేహి సమనుయుఞ్జియమానాని [సమనుగ్గాహియమానాని (స్యా. కం. క.)] సమనుగాహియమానాని సమనుభాసియమానాని పరమ్పి గన్త్వా అకిరియాయ సణ్ఠహన్తి. కతమాని తీణి? సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా సబ్బం తం పుబ్బేకతహేతూ’తి. సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా సబ్బం తం ఇస్సరనిమ్మానహేతూ’తి. సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా సబ్బం తం అహేతుఅప్పచ్చయా’’’తి.
‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా సబ్బం తం పుబ్బేకతహేతూ’తి, త్యాహం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదామి – ‘సచ్చం కిర తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా సబ్బం తం పుబ్బేకతహేతూ’తి? తే చ మే [తే చే మే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఏవం పుట్ఠా ‘ఆమా’తి [ఆమోతి (సీ.)] పటిజానన్తి. త్యాహం ఏవం వదామి – ‘తేనహాయస్మన్తో పాణాతిపాతినో భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతు, అదిన్నాదాయినో భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతు, అబ్రహ్మచారినో భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతు, ముసావాదినో భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతు, పిసుణవాచా భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతు, ఫరుసవాచా భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతు, సమ్ఫప్పలాపినో భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతు, అభిజ్ఝాలునో భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతు, బ్యాపన్నచిత్తా భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతు, మిచ్ఛాదిట్ఠికా భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతు’’’.
‘‘పుబ్బేకతం ఖో పన, భిక్ఖవే, సారతో పచ్చాగచ్ఛతం న హోతి ఛన్దో వా వాయామో వా ఇదం వా కరణీయం ఇదం వా అకరణీయన్తి. ఇతి కరణీయాకరణీయే ఖో పన సచ్చతో థేతతో అనుపలబ్భియమానే ముట్ఠస్సతీనం అనారక్ఖానం విహరతం న హోతి పచ్చత్తం సహధమ్మికో సమణవాదో. అయం ఖో మే, భిక్ఖవే, తేసు సమణబ్రాహ్మణేసు ఏవంవాదీసు ఏవందిట్ఠీసు పఠమో సహధమ్మికో నిగ్గహో హోతి.
‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా సబ్బం తం ఇస్సరనిమ్మానహేతూ’తి, త్యాహం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదామి – ‘సచ్చం కిర తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏవంవాదినో ఏవదిట్ఠినో – యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా సబ్బం తం ఇస్సరనిమ్మానహేతూ’తి? తే చ మే ఏవం పుట్ఠా ‘ఆమా’తి పటిజానన్తి. త్యాహం ఏవం వదామి – ‘తేనహాయస్మన్తో పాణాతిపాతినో భవిస్సన్తి ఇస్సరనిమ్మానహేతు, అదిన్నాదాయినో భవిస్సన్తి ఇస్సరనిమ్మానహేతు, అబ్రహ్మచారినో భవిస్సన్తి ఇస్సరనిమ్మానహేతు, ముసావాదినో భవిస్సన్తి ఇస్సరనిమ్మానహేతు, పిసుణవాచా భవిస్సన్తి ఇస్సరనిమ్మానహేతు, ఫరుసవాచా భవిస్సన్తి ఇస్సరనిమ్మానహేతు, సమ్ఫప్పలాపినో భవిస్సన్తి ఇస్సరనిమ్మానహేతు, అభిజ్ఝాలునో భవిస్సన్తి ఇస్సరనిమ్మానహేతు, బ్యాపన్నచిత్తా భవిస్సన్తి ఇస్సరనిమ్మానహేతు, మిచ్ఛాదిట్ఠికా భవిస్సన్తి ఇస్సరనిమ్మానహేతు’’’.
‘‘ఇస్సరనిమ్మానం ఖో పన, భిక్ఖవే, సారతో పచ్చాగచ్ఛతం న హోతి ఛన్దో వా వాయామో వా ఇదం వా కరణీయం ఇదం వా అకరణీయన్తి. ఇతి కరణీయాకరణీయే ఖో పన సచ్చతో థేతతో అనుపలబ్భియమానే ముట్ఠస్సతీనం అనారక్ఖానం విహరతం న హోతి పచ్చత్తం సహధమ్మికో సమణవాదో. అయం ఖో మే, భిక్ఖవే, తేసు సమణబ్రాహ్మణేసు ఏవంవాదీసు ఏవందిట్ఠీసు దుతియో సహధమ్మికో నిగ్గహో హోతి.
‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యే తే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘యం కిం చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా సబ్బం తం అహేతుఅప్పచ్చయా’తి, త్యాహం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదామి – ‘సచ్చం కిర తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – యం కిం చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా సబ్బం తం అహేతుఅప్పచ్చయా’తి? తే చ మే ఏవం పుట్ఠా ‘ఆమా’తి పటిజానన్తి. త్యాహం ఏవం వదామి – ‘తేనహాయస్మన్తో పాణాతిపాతినో భవిస్సన్తి అహేతుఅప్పచ్చయా…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠికా భవిస్సన్తి అహేతుఅప్పచ్చయా’’’.
‘‘అహేతుఅప్పచ్చయం [అహేతుం (సీ.), అహేతు (స్యా. కం.), అహేతుఅప్పచ్చయా (పీ.), అహేతుం అప్పచ్చయం (క.)] ఖో పన, భిక్ఖవే, సారతో పచ్చాగచ్ఛతం న హోతి ఛన్దో వా వాయామో వా ఇదం వా కరణీయం ఇదం వా అకరణీయన్తి. ఇతి కరణీయాకరణీయే ఖో పన సచ్చతో థేతతో అనుపలబ్భియమానే ముట్ఠస్సతీనం అనారక్ఖానం విహరతం న హోతి పచ్చత్తం సహధమ్మికో సమణవాదో. అయం ఖో మే, భిక్ఖవే, తేసు సమణబ్రాహ్మణేసు ఏవంవాదీసు ఏవందిట్ఠీసు తతియో సహధమ్మికో నిగ్గహో హోతి.
‘‘ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి తిత్థాయతనాని యాని పణ్డితేహి సమనుయుఞ్జియమానాని సమనుగాహియమానాని సమనుభాసియమానాని పరమ్పి గన్త్వా అకిరియాయ సణ్ఠహన్తి.
‘‘అయం ఖో పన, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. కతమో చ, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి? ఇమా ఛ ధాతుయోతి, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. ఇమాని ఛ ఫస్సాయతనానీతి, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. ఇమే అట్ఠారస మనోపవిచారాతి, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చానీతి, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి.
‘‘ఇమా ఛ ధాతుయోతి, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహీతి. ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఛయిమా, భిక్ఖవే, ధాతుయో – పథవీధాతు, ఆపోధాతు, తేజోధాతు, వాయోధాతు, ఆకాసధాతు, విఞ్ఞాణధాతు. ఇమా ఛ ధాతుయోతి, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహీతి. ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
‘‘ఇమాని ఛ ఫస్సాయతనానీతి, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహీతి. ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఛయిమాని, భిక్ఖవే, ఫస్సాయతనాని – చక్ఖు ఫస్సాయతనం, సోతం ఫస్సాయతనం, ఘానం ఫస్సాయతనం, జివ్హా ఫస్సాయతనం, కాయో ఫస్సాయతనం, మనో ఫస్సాయతనం. ఇమాని ఛ ఫస్సాయతనానీతి, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహీతి. ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
‘‘ఇమే అట్ఠారస మనోపవిచారాతి, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహీతి. ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? చక్ఖునా రూపం దిస్వా సోమనస్సట్ఠానియం రూపం ఉపవిచరతి దోమనస్సట్ఠానియం రూపం ఉపవిచరతి ఉపేక్ఖాట్ఠానియం రూపం ఉపవిచరతి, సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ సోమనస్సట్ఠానియం ధమ్మం ఉపవిచరతి దోమనస్సట్ఠానియం ధమ్మం ఉపవిచరతి ఉపేక్ఖాట్ఠానియం ధమ్మం ఉపవిచరతి. ఇమే అట్ఠారస మనోపవిచారాతి, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహీతి. ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
‘‘ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చానీతి, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహీతి. ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఛన్నం, భిక్ఖవే, ధాతూనం ఉపాదాయ గబ్భస్సావక్కన్తి హోతి; ఓక్కన్తియా సతి నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా. వేదియమానస్స ఖో పనాహం, భిక్ఖవే, ఇదం దుక్ఖన్తి పఞ్ఞపేమి, అయం దుక్ఖసముదయోతి పఞ్ఞపేమి, అయం దుక్ఖనిరోధోతి పఞ్ఞపేమి, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి పఞ్ఞపేమి.
‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చం? జాతిపి దుక్ఖా, జరాపి దుక్ఖా, ( ) [(బ్యాధిపి దుక్ఖో) (సీ. పీ. క.) అట్ఠకథాయ సంసన్దేతబ్బం విసుద్ధి. ౨.౫౩౭] మరణమ్పి దుక్ఖం, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసాపి దుక్ఖా, (అప్పియేహి సమ్పయోగో దుక్ఖో, పియేహి విప్పయోగో దుక్ఖో,) [(నత్థి కత్థచి)] యమ్పిచ్ఛం న లభతి తమ్పి దుక్ఖం. సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చం.
‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖసముదయం [దుక్ఖసముదయో (స్యా. కం.)] అరియసచ్చం? అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం.
‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖనిరోధం [దుక్ఖనిరోధో (స్యా. కం.)] అరియసచ్చం? అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో, విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో, నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో, సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో, ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో, వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో, తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో, భవనిరోధా జాతినిరోధో, జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం.
‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి, సమ్మాసఙ్కప్పో, సమ్మావాచా, సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవో, సమ్మావాయామో, సమ్మాసతి, సమ్మాసమాధి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం. ‘ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చానీ’తి, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో దేసితో అనిగ్గహితో అసంకిలిట్ఠో అనుపవజ్జో అప్పటికుట్ఠో సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహీతి. ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి. పఠమం.
౬౩. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, అమాతాపుత్తికాని భయానీతి అస్సుతవా పుథుజ్జనో భాసతి. కతమాని తీణి? హోతి సో, భిక్ఖవే, సమయో యం మహాఅగ్గిడాహో వుట్ఠాతి. మహాఅగ్గిడాహే ఖో పన, భిక్ఖవే, వుట్ఠితే తేన గామాపి డయ్హన్తి నిగమాపి డయ్హన్తి నగరాపి డయ్హన్తి. గామేసుపి డయ్హమానేసు నిగమేసుపి డయ్హమానేసు నగరేసుపి డయ్హమానేసు తత్థ మాతాపి పుత్తం నప్పటిలభతి, పుత్తోపి మాతరం నప్పటిలభతి. ఇదం, భిక్ఖవే, పఠమం అమాతాపుత్తికం భయన్తి అస్సుతవా పుథుజ్జనో భాసతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, హోతి సో సమయో యం మహామేఘో వుట్ఠాతి. మహామేఘే ఖో పన, భిక్ఖవే, వుట్ఠితే మహాఉదకవాహకో సఞ్జాయతి. మహాఉదకవాహకే ఖో పన, భిక్ఖవే, సఞ్జాయన్తే తేన గామాపి వుయ్హన్తి నిగమాపి వుయ్హన్తి నగరాపి వుయ్హన్తి. గామేసుపి వుయ్హమానేసు నిగమేసుపి వుయ్హమానేసు నగరేసుపి వుయ్హమానేసు తత్థ మాతాపి పుత్తం నప్పటిలభతి, పుత్తోపి మాతరం నప్పటిలభతి. ఇదం, భిక్ఖవే, దుతియం అమాతాపుత్తికం భయన్తి అస్సుతవా పుథుజ్జనో భాసతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, హోతి సో సమయో యం భయం హోతి అటవిసఙ్కోపో, చక్కసమారుళ్హా జానపదా పరియాయన్తి. భయే ఖో పన, భిక్ఖవే, సతి అటవిసఙ్కోపే చక్కసమారుళ్హేసు జానపదేసు పరియాయన్తేసు తత్థ మాతాపి పుత్తం నప్పటిలభతి, పుత్తోపి మాతరం నప్పటిలభతి. ఇదం, భిక్ఖవే, తతియం అమాతాపుత్తికం భయన్తి అస్సుతవా పుథుజ్జనో భాసతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి అమాతాపుత్తికాని భయానీతి అస్సుతవా పుథుజ్జనో భాసతి.
‘‘తాని ఖో పనిమాని [ఇమాని ఖో (సీ.), ఇమాని ఖో పన (క.)], భిక్ఖవే, తీణి సమాతాపుత్తికానియేవ భయాని అమాతాపుత్తికాని భయానీతి అస్సుతవా పుథుజ్జనో భాసతి. కతమాని తీణి? హోతి సో, భిక్ఖవే, సమయో యం మహాఅగ్గిడాహో వుట్ఠాతి. మహాఅగ్గిడాహే ఖో పన, భిక్ఖవే, వుట్ఠితే తేన గామాపి డయ్హన్తి నిగమాపి డయ్హన్తి నగరాపి డయ్హన్తి. గామేసుపి డయ్హమానేసు నిగమేసుపి డయ్హమానేసు నగరేసుపి డయ్హమానేసు హోతి సో సమయో యం కదాచి కరహచి మాతాపి పుత్తం పటిలభతి, పుత్తోపి మాతరం పటిలభతి. ఇదం, భిక్ఖవే, పఠమం సమాతాపుత్తికంయేవ భయం అమాతాపుత్తికం భయన్తి అస్సుతవా పుథుజ్జనో భాసతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, హోతి సో సమయో యం మహామేఘో వుట్ఠాతి. మహామేఘే ఖో పన, భిక్ఖవే, వుట్ఠితే మహాఉదకవాహకో సఞ్జాయతి. మహాఉదకవాహకే ఖో పన, భిక్ఖవే, సఞ్జాతే తేన గామాపి వుయ్హన్తి నిగమాపి వుయ్హన్తి నగరాపి వుయ్హన్తి. గామేసుపి వుయ్హమానేసు నిగమేసుపి వుయ్హమానేసు నగరేసుపి వుయ్హమానేసు హోతి సో సమయో యం కదాచి కరహచి మాతాపి పుత్తం పటిలభతి, పుత్తోపి మాతరం పటిలభతి. ఇదం, భిక్ఖవే, దుతియం సమాతాపుత్తికంయేవ భయం అమాతాపుత్తికం భయన్తి అస్సుతవా పుథుజ్జనో భాసతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, హోతి సో సమయో యం భయం హోతి అటవిసఙ్కోపో, చక్కసమారుళ్హా జానపదా పరియాయన్తి. భయే ఖో పన, భిక్ఖవే, సతి అటవిసఙ్కోపే చక్కసమారుళ్హేసు జానపదేసు పరియాయన్తేసు హోతి సో సమయో యం కదాచి కరహచి మాతాపి పుత్తం పటిలభతి, పుత్తోపి మాతరం పటిలభతి. ఇదం, భిక్ఖవే, తతియం సమాతాపుత్తికంయేవ భయం అమాతాపుత్తికం భయన్తి అస్సుతవా పుథుజ్జనో భాసతి. ‘‘ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి సమాతాపుత్తికానియేవ భయాని అమాతాపుత్తికాని భయానీతి అస్సుతవా పుథుజ్జనో భాసతి’’.
‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, అమాతాపుత్తికాని భయాని. కతమాని తీణి? జరాభయం, బ్యాధిభయం, మరణభయన్తి. న, భిక్ఖవే, మాతా పుత్తం జీరమానం ఏవం లభతి – ‘అహం జీరామి, మా మే పుత్తో జీరీ’తి; పుత్తో వా పన మాతరం జీరమానం న ఏవం లభతి – ‘అహం జీరామి, మా మే మాతా జీరీ’’’తి.
‘‘న, భిక్ఖవే, మాతా పుత్తం బ్యాధియమానం ఏవం లభతి – ‘అహం బ్యాధియామి, మా మే పుత్తో బ్యాధియీ’తి; పుత్తో వా పన మాతరం బ్యాధియమానం న ఏవం లభతి – ‘అహం బ్యాధియామి, మా మే మాతా బ్యాధియీ’’’తి.
‘‘న, భిక్ఖవే, మాతా పుత్తం మీయమానం ఏవం లభతి – ‘అహం మీయామి, మా మే పుత్తో మీయీ’తి; పుత్తో వా పన మాతరం మీయమానం న ఏవం లభతి – ‘అహం మీయామి, మా మే మాతా మీయీ’తి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి అమాతాపుత్తికాని భయానీ’’తి.
‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, మగ్గో అత్థి పటిపదా ఇమేసఞ్చ తిణ్ణం సమాతాపుత్తికానం భయానం ఇమేసఞ్చ తిణ్ణం అమాతాపుత్తికానం భయానం పహానాయ సమతిక్కమాయ సంవత్తతి. కతమో చ, భిక్ఖవే, మగ్గో కతమా చ పటిపదా ఇమేసఞ్చ తిణ్ణం సమాతాపుత్తికానం భయానం ఇమేసఞ్చ తిణ్ణం అమాతాపుత్తికానం భయానం పహానాయ సమతిక్కమాయ సంవత్తతి? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి, సమ్మాసఙ్కపో, సమ్మావాచా, సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవో, సమ్మావాయామో, సమ్మాసతి, సమ్మాసమాధి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, మగ్గో అయం పటిపదా ఇమేసఞ్చ తిణ్ణం సమాతాపుత్తికానం భయానం ఇమేసఞ్చ తిణ్ణం అమాతాపుత్తికానం భయానం పహానాయ సమతిక్కమాయ సంవత్తతీ’’తి. దుతియం.
౩. వేనాగపురసుత్తం
౬౪. ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం యేన వేనాగపురం నామ కోసలానం బ్రాహ్మణగామో తదవసరి. అస్సోసుం ఖో వేనాగపురికా బ్రాహ్మణగహపతికా – ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో వేనాగపురం అనుప్పత్తో. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి [భగవా (సీ. స్యా కం. పీ.) ఇదం సుత్తవణ్ణనాయ అట్ఠకథాయ సంసన్దేతబ్బం పారా. ౧; దీ. ని. ౧.౨౫౫ పస్సితబ్బం]. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి.
అథ ఖో వేనాగపురికా బ్రాహ్మణగహపతికా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా అప్పేకచ్చే భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే భగవతా సద్ధిం సమ్మోదింసు, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే నామగోత్తం సావేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే తుణ్హీభూతా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వేనాగపురికో వచ్ఛగోత్తో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ –
‘‘అచ్ఛరియం, భో గోతమ, అబ్భుతం, భో గోతమ! యావఞ్చిదం భోతో గోతమస్స విప్పసన్నాని ఇన్ద్రియాని, పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో పరియోదాతో. సేయ్యథాపి, భో గోతమ, సారదం బదరపణ్డుం [మణ్డం (క.)] పరిసుద్ధం హోతి పరియోదాతం; ఏవమేవం భోతో గోతమస్స విప్పసన్నాని ఇన్ద్రియాని పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో పరియోదాతో. సేయ్యథాపి, భో గోతమ, తాలపక్కం సమ్పతి బన్ధనా పముత్తం [ముత్తం (సీ. పీ. క.)] పరిసుద్ధం హోతి పరియోదాతం; ఏవమేవం భోతో గోతమస్స విప్పసన్నాని ఇన్ద్రియాని పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో పరియోదాతో. సేయ్యథాపి, భో గోతమ, నేక్ఖం [నిక్ఖం-ఇతిపి (మ. ని. ౩.౧౬౮)] జమ్బోనదం దక్ఖకమ్మారపుత్తసుపరికమ్మకతం ఉక్కాముఖే సుకుసలసమ్పహట్ఠం పణ్డుకమ్బలే నిక్ఖిత్తం భాసతే చ తపతే చ విరోచతి చ; ఏవమేవం భోతో గోతమస్స విప్పసన్నాని ఇన్ద్రియాని పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో పరియోదాతో. యాని తాని, భో గోతమ, ఉచ్చాసయనమహాసయనాని, సేయ్యథిదం – ఆసన్ది పల్లఙ్కో గోనకో చిత్తకో పటికా పటలికా తూలికా వికతికా ఉద్దలోమీ ఏకన్తలోమీ కట్టిస్సం కోసేయ్యం కుత్తకం హత్థత్థరం అస్సత్థరం రథత్థరం అజినప్పవేణీ కదలిమిగపవరపచ్చత్థరణం [కాదలిమిగపవరపచ్చత్థరణం (సీ.)] సఉత్తరచ్ఛదం ఉభతోలోహితకూపధానం, ఏవరూపానం నూన భవం గోతమో ఉచ్చాసయనమహాసయనానం నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ’’తి.
‘‘యాని ఖో పన తాని, బ్రాహ్మణ, ఉచ్చాసయనమహాసయనాని, సేయ్యథిదం – ఆసన్ది పల్లఙ్కో గోనకో చిత్తకో పటికా పటలికా తూలికా వికతికా ఉద్దలోమీ ఏకన్తలోమీ కట్టిస్సం కోసేయ్యం కుత్తకం హత్థత్థరం అస్సత్థరం రథత్థరం అజినప్పవేణీ కదలిమిగపవరపచ్చత్థరణం సఉత్తరచ్ఛదం ఉభతోలోహితకూపధానం. దుల్లభాని తాని పబ్బజితానం లద్ధా చ పన [లద్ధాని చ (సీ. స్యా. కం.), లద్ధా చ (పీ.)] న కప్పన్తి.
‘‘తీణి ఖో, ఇమాని, బ్రాహ్మణ, ఉచ్చాసయనమహాసయనాని, యేసాహం ఏతరహి నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ. కతమాని తీణి? దిబ్బం ఉచ్చాసయనమహాసయనం, బ్రహ్మం ఉచ్చాసయనమహాసయనం, అరియం ఉచ్చాసయనమహాసయనం. ఇమాని ఖో, బ్రాహ్మణ, తీణి ఉచ్చాసయనమహాసయనాని, యేసాహం ఏతరహి నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ’’తి.
‘‘కతమం పన తం, భో గోతమ, దిబ్బం ఉచ్చాసయనమహాసయనం, యస్స భవం గోతమో ఏతరహి నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ’’తి? ‘‘ఇధాహం, బ్రాహ్మణ, యం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరామి, సో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ తమేవ గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ పవిసామి. సో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో వనన్తఞ్ఞేవ పవిసామి [పచారయామి (సీ. స్యా. కం.)]. సో యదేవ తత్థ హోన్తి తిణాని వా పణ్ణాని వా తాని ఏకజ్ఝం సఙ్ఘరిత్వా నిసీదామి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి; వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి; పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరామి సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేమి, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి; సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. సో చే అహం, బ్రాహ్మణ, ఏవంభూతో చఙ్కమామి, దిబ్బో మే ఏసో తస్మిం సమయే చఙ్కమో హోతి. సో చే అహం, బ్రాహ్మణ, ఏవంభూతో తిట్ఠామి, దిబ్బం మే ఏతం తస్మిం సమయే ఠానం హోతి. సో చే అహం, బ్రాహ్మణ, ఏవంభూతో నిసీదామి, దిబ్బం మే ఏతం తస్మిం సమయే ఆసనం హోతి. సో చే అహం, బ్రాహ్మణ, ఏవంభూతో సేయ్యం కప్పేమి, దిబ్బం మే ఏతం తస్మిం సమయే ఉచ్చాసయనమహాసయనం హోతి. ఇదం ఖో, బ్రాహ్మణ, దిబ్బం ఉచ్చాసయనమహాసయనం, యస్సాహం ఏతరహి నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ’’తి.
‘‘అచ్ఛరియం, భో గోతమ, అబ్భుతం, భో గోతమ! కో చఞ్ఞో ఏవరూపస్స దిబ్బస్స ఉచ్చాసయనమహాసయనస్స నికామలాభీ భవిస్సతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, అఞ్ఞత్ర భోతా గోతమేన!
‘‘కతమం పన తం, భో గోతమ, బ్రహ్మం ఉచ్చాసయనమహాసయనం, యస్స భవం గోతమో ఏతరహి నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ’’తి? ‘‘ఇధాహం, బ్రాహ్మణ, యం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరామి, సో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ తమేవ గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ పవిసామి. సో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో వనన్తఞ్ఞేవ పవిసామి. సో యదేవ తత్థ హోన్తి తిణాని వా పణ్ణాని వా తాని ఏకజ్ఝం సఙ్ఘరిత్వా నిసీదామి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరామి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం, ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్ఝేన [అబ్యాపజ్ఝేన (సబ్బత్థ)] ఫరిత్వా విహరామి. కరుణాసహగతేన చేతసా…పే… ముదితాసహగతేన చేతసా…పే… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరామి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం [చతుత్థిం (సీ.)], ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరామి. సో చే అహం, బ్రాహ్మణ, ఏవంభూతో చఙ్కమామి, బ్రహ్మా మే ఏసో తస్మిం సమయే చఙ్కమో హోతి. సో చే అహం, బ్రాహ్మణ, ఏవంభూతో తిట్ఠామి…పే… నిసీదామి…పే… సేయ్యం కప్పేమి, బ్రహ్మం మే ఏతం తస్మిం సమయే ఉచ్చాసయనమహాసయనం హోతి. ఇదం ఖో, బ్రాహ్మణ, బ్రహ్మం ఉచ్చాసయనమహాసయనం, యస్సాహం ఏతరహి నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ’’తి.
‘‘అచ్ఛరియం, భో గోతమ, అబ్భుతం, భో గోతమ! కో చఞ్ఞో ఏవరూపస్స బ్రహ్మస్స ఉచ్చాసయనమహాసయనస్స నికామలాభీ భవిస్సతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, అఞ్ఞత్ర భోతా గోతమేన!
‘‘కతమం పన తం, భో గోతమ, అరియం ఉచ్చాసయనమహాసయనం, యస్స భవం గోతమో ఏతరహి నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ’’తి? ‘‘ఇధాహం, బ్రాహ్మణ, యం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరామి, సో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ తమేవ గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ పవిసామి. సో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో వనన్తఞ్ఞేవ పవిసామి. సో యదేవ తత్థ హోన్తి తిణాని వా పణ్ణాని వా తాని ఏకజ్ఝం సఙ్ఘరిత్వా నిసీదామి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో ఏవం జానామి – ‘రాగో మే పహీనో ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో; దోసో మే పహీనో ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావఙ్కతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో; మోహో మే పహీనో ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావఙ్కతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో’. సో చే అహం, బ్రాహ్మణ, ఏవంభూతో చఙ్కమామి, అరియో మే ఏసో తస్మిం సమయే చఙ్కమో హోతి. సో చే అహం, బ్రాహ్మణ, ఏవంభూతో తిట్ఠామి…పే… నిసీదామి…పే… సేయ్యం కప్పేమి, అరియం మే ఏతం తస్మిం సమయే ఉచ్చాసయనమహాసయనం హోతి. ఇదం ఖో, బ్రాహ్మణ, అరియం ఉచ్చాసయనమహాసయనం, యస్సాహం ఏతరహి నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ’’తి.
‘‘అచ్ఛరియం, భో గోతమ, అబ్భుతం, భో గోతమ! కో చఞ్ఞో ఏవరూపస్స అరియస్స ఉచ్చాసయనమహాసయనస్స నికామలామీ భవిస్సతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, అఞ్ఞత్ర భోతా గోతమేన!
‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ! సేయ్యథాపి, భో గోతమ, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – ‘చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీ’తి; ఏవమేవం ఖో భోతా గోతమేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏతే మయం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామ ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకే నో భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతే సరణం గతే’’తి. తతియం.
౪. సరభసుత్తం
౬౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. తేన ఖో పన సమయేన సరభో నామ పరిబ్బాజకో అచిరపక్కన్తో హోతి ఇమస్మా ధమ్మవినయా. సో రాజగహే పరిసతి [పరిసతిం (సీ. పీ.)] ఏవం వాచం భాసతి – ‘‘అఞ్ఞాతో మయా సమణానం సక్యపుత్తికానం ధమ్మో. అఞ్ఞాయ చ పనాహం సమణానం సక్యపుత్తికానం ధమ్మం ఏవాహం తస్మా ధమ్మవినయా అపక్కన్తో’’తి. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ రాజగహం పిణ్డాయ పవిసింసు. అస్సోసుం ఖో తే భిక్ఖూ సరభస్స పరిబ్బాజకస్స రాజగహే పరిసతి ఏవం వాచం భాసమానస్స – ‘‘అఞ్ఞాతో మయా సమణానం సక్యపుత్తికానం ధమ్మో. అఞ్ఞాయ చ పనాహం సమణానం సక్యపుత్తికానం ధమ్మం ఏవాహం తస్మా ధమ్మవినయా అపక్కన్తో’’తి.
అథ ఖో తే భిక్ఖూ రాజగహే పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘సరభో నామ, భన్తే, పరిబ్బాజకో అచిరపక్కన్తో ఇమస్మా ధమ్మవినయా. సో రాజగహే పరిసతి ఏవం వాచం భాసతి – ‘అఞ్ఞాతో మయా సమణానం సక్యపుత్తికానం ధమ్మో. అఞ్ఞాయ చ పనాహం సమణానం సక్యపుత్తికానం ధమ్మం ఏవాహం తస్మా ధమ్మవినయా అపక్కన్తో’తి. సాధు భన్తే, భగవా యేన సిప్పినికాతీరం [సప్పినికాతీరం (సీ. పీ.), సప్పినియా తీరం (స్యా. కం.)] పరిబ్బాజకారామో యేన సరభో పరిబ్బాజకో తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన.
అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన సిప్పినికాతీరం పరిబ్బాజకారామో యేన సరభో పరిబ్బాజకో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా సరభం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచ – ‘‘సచ్చం కిర త్వం, సరభ, ఏవం వదేసి – ‘అఞ్ఞాతో మయా సమణానం సక్యపుత్తికానం ధమ్మో. అఞ్ఞాయ చ పనాహం సమణానం సక్యపుత్తికానం ధమ్మం ఏవాహం తస్మా ధమ్మవినయా అపక్కన్తో’’’తి? ఏవం వుత్తే సరభో పరిబ్బాజకో తుణ్హీ అహోసి.
దుతియమ్పి ఖో, భగవా సరభం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచ – ‘‘వదేహి, సరభ, కిన్తి తే అఞ్ఞాతో సమణానం సక్యపుత్తికానం ధమ్మో? సచే తే అపరిపూరం భవిస్సతి, అహం పరిపూరేస్సామి. సచే పన తే పరిపూరం భవిస్సతి, అహం అనుమోదిస్సామీ’’తి. దుతియమ్పి ఖో సరభో పరిబ్బాజకో తుణ్హీ అహోసి.
తతియమ్పి ఖో భగవా సరభం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచ – (‘‘యో [మయా (స్యా. కం. పీ.)] ఖో సరభ పఞ్ఞాయతి సమణానం సక్యపుత్తికానం ధమ్మో) [( ) సీ. పోత్థకే నత్థి] ‘‘వదేహి, సరభ, కిన్తి తే అఞ్ఞాతో సమణానం సక్యపుత్తికానం ధమ్మో? సచే తే అపరిపూరం భవిస్సతి, అహం పరిపూరేస్సామి. సచే పన తే పరిపూరం భవిస్సతి, అహం అనుమోదిస్సామీ’’తి. తతియమ్పి ఖో సరభో పరిబ్బాజకో తుణ్హీ అహోసి.
అథ ఖో తే పరిబ్బాజకా సరభం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచుం – ‘‘యదేవ ఖో త్వం, ఆవుసో సరభ, సమణం గోతమం యాచేయ్యాసి తదేవ తే సమణో గోతమో పవారేతి. వదేహావుసో సరభ, కిన్తి తే అఞ్ఞాతో సమణానం సక్యపుత్తికానం ధమ్మో? సచే తే అపరిపూరం భవిస్సతి, సమణో గోతమో పరిపూరేస్సతి. సచే పన తే పరిపూరం భవిస్సతి, సమణో గోతమో అనుమోదిస్సతీ’’తి. ఏవం వుత్తే సరభో పరిబ్బాజకో తుణ్హీభూతో మఙ్కుభూతో పత్తక్ఖన్ధో అధోముఖో పజ్ఝాయన్తో అప్పటిభానో నిసీది.
అథ ఖో భగవా సరభం పరిబ్బాజకం తుణ్హీభూతం మఙ్కుభూతం పత్తక్ఖన్ధం అధోముఖం పజ్ఝాయన్తం అప్పటిభానం విదిత్వా తే పరిబ్బాజకే ఏతదవోచ –
‘‘యో ఖో మం, పరిబ్బాజకా [పరిబ్బాజకో (పీ. క.)], ఏవం వదేయ్య – ‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’తి, తమహం తత్థ సాధుకం సమనుయుఞ్జేయ్యం సమనుగాహేయ్యం సమనుభాసేయ్యం. సో వత మయా సాధుకం సమనుయుఞ్జియమానో సమనుగాహియమానో సమనుభాసియమానో అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం సో తిణ్ణం ఠానానం నాఞ్ఞతరం [అఞ్ఞతరం (క.)] ఠానం నిగచ్ఛేయ్య, అఞ్ఞేన వా అఞ్ఞం పటిచరిస్సతి, బహిద్ధా కథం అపనామేస్సతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరిస్సతి, తుణ్హీభూతో మఙ్కుభూతో [తుణ్హీభూతో వా మఙ్కుభూతో (సీ. స్యా. కం.), తుణ్హీభూతో వా మఙ్కుభూతో వా (పీ.)] పత్తక్ఖన్ధో అధోముఖో పజ్ఝాయన్తో అప్పటిభానో నిసీదిస్సతి, సేయ్యథాపి సరభో పరిబ్బాజకో.
‘‘యో ఖో మం, పరిబ్బాజకా, ఏవం వదేయ్య – ‘ఖీణాసవస్స తే పటిజానతో ఇమే ఆసవా అపరిక్ఖీణా’తి, తమహం తత్థ సాధుకం సమనుయుఞ్జేయ్యం సమనుగాహేయ్యం సమనుభాసేయ్యం. సో వత మయా సాధుకం సమనుయుఞ్జియమానో సమనుగాహియమానో సమనుభాసియమానో అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం సో తిణ్ణం ఠానానం నాఞ్ఞతరం ఠానం నిగచ్ఛేయ్య, అఞ్ఞేన వా అఞ్ఞం పటిచరిస్సతి, బహిద్ధా కథం అపనామేస్సతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరిస్సతి, తుణ్హీభూతో మఙ్కుభూతో పత్తక్ఖన్ధో అధోముఖో పజ్ఝాయన్తో అప్పటిభానో నిసీదిస్సతి, సేయ్యథాపి సరభో పరిబ్బాజకో.
‘‘యో ఖో మం, పరిబ్బాజకా, ఏవం వదేయ్య – ‘యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితో, సో న నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’తి, తమహం తత్థ సాధుకం సమనుయుఞ్జేయ్యం సమనుగాహేయ్యం సమనుభాసేయ్యం. సో వత మయా సాధుకం సమనుయుఞ్జియమానో సమనుగాహియమానో సమనుభాసియమానో అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం సో తిణ్ణం ఠానానం నాఞ్ఞతరం ఠానం నిగచ్ఛేయ్య, అఞ్ఞేన వా అఞ్ఞం పటిచరిస్సతి, బహిద్ధా కథం అపనామేస్సతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరిస్సతి, తుణ్హీభూతో మఙ్కుభూతో పత్తక్ఖన్ధో అధోముఖో పజ్ఝాయన్తో అప్పటిభానో నిసీదిస్సతి, సేయ్యథాపి సరభో పరిబ్బాజకో’’తి. అథ ఖో భగవా సిప్పినికాతీరే పరిబ్బాజకారామే తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా వేహాసం పక్కామి.
అథ ఖో తే పరిబ్బాజకా అచిరపక్కన్తస్స భగవతో సరభం పరిబ్బాజకం సమన్తతో వాచాయసన్నితోదకేన [వాచాసత్తితోదకేన (సీ.)] సఞ్జమ్భరిమకంసు [సఞ్చుమ్భరిమకంసు (పీ., దీ. ని. ౧.౪౨౧) సం. ని. ౨.౨౪౩ ఉపరిపాఠో వియ] – ‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో సరభ, బ్రహారఞ్ఞే జరసిఙ్గాలో ‘సీహనాదం నదిస్సామీ’తి సిఙ్గాలకంయేవ [సేగాలకంయేవ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] నదతి, భేరణ్డకంయేవ నదతి [భేదణ్డకం (క.)]; ఏవమేవం ఖో త్వం, ఆవుసో సరభ, అఞ్ఞత్రేవ సమణేన గోతమేన ‘సీహనాదం నదిస్సామీ’తి సిఙ్గాలకంయేవ నదసి భేరణ్డకంయేవ నదసి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో సరభ, అమ్బుకసఞ్చరీ [అమ్బకమద్దరీ (సీ.)] ‘పురిసకరవితం [ఫుస్సకరవితం (సీ.), పుస్సకరవితం (స్యా. కం. పీ.)] రవిస్సామీ’తి అమ్బుకసఞ్చరిరవితంయేవ రవతి; ఏవమేవం ఖో త్వం, ఆవుసో సరభ, అఞ్ఞత్రేవ సమణేన గోతమేన ‘పురిసకరవితం రవిస్సామీ’తి, అమ్బుకసఞ్చరిరవితంయేవ రవసి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో సరభ, ఉసభో సుఞ్ఞాయ గోసాలాయ గమ్భీరం నదితబ్బం మఞ్ఞతి; ఏవమేవం ఖో త్వం, ఆవుసో సరభ, అఞ్ఞత్రేవ సమణేన గోతమేన గమ్భీరం నదితబ్బం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో తే పరిబ్బాజకా సరభం పరిబ్బాజకం సమన్తతో వాచాయసన్నితోదకేన సఞ్జమ్భరిమకంసూతి. చతుత్థం.
౫. కేసముత్తిసుత్తం
౬౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం యేన కేసముత్తం [కేసపుత్తం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] నామ కాలామానం నిగమో తదవసరి. అస్సోసుం ఖో కేసముత్తియా కాలామా – ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో కేసముత్తం అనుప్పత్తో. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా…పే… సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’’తి.
అథ ఖో కేసముత్తియా కాలామా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా అప్పేకచ్చే భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే భగవతా సద్ధిం సమ్మోదింసు, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే నామగోత్తం సావేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే తుణ్హీభూతా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే కేసముత్తియా కాలామా భగవన్తం ఏతదవోచుం –
‘‘సన్తి, భన్తే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కేసముత్తం ఆగచ్ఛన్తి. తే సకంయేవ వాదం దీపేన్తి జోతేన్తి, పరప్పవాదం పన ఖుంసేన్తి వమ్భేన్తి పరిభవన్తి ఓమక్ఖిం [ఓపపక్ఖిం (సీ. స్యా. కం. పీ.), ఓమక్ఖికం (క.)] కరోన్తి. అపరేపి, భన్తే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కేసముత్తం ఆగచ్ఛన్తి. తేపి సకంయేవ వాదం దీపేన్తి జోతేన్తి, పరప్పవాదం పన ఖుంసేన్తి వమ్భేన్తి పరిభవన్తి ఓమక్ఖిం కరోన్తి. తేసం నో, భన్తే, అమ్హాకం హోతేవ కఙ్ఖా హోతి విచికిచ్ఛా – ‘కో సు నామ ఇమేసం భవతం సమణబ్రాహ్మణానం సచ్చం ఆహ, కో ముసా’’’తి? ‘‘అలఞ్హి వో, కాలామా, కఙ్ఖితుం అలం విచికిచ్ఛితుం. కఙ్ఖనీయేవ పన [కఙ్ఖనీయేవ చ పన (సంయుత్తనికాయే)] వో ఠానే విచికిచ్ఛా ఉప్పన్నా’’.
‘‘ఏథ తుమ్హే, కాలామా, మా అనుస్సవేన, మా పరమ్పరాయ, మా ఇతికిరాయ, మా పిటకసమ్పదానేన, మా తక్కహేతు, మా నయహేతు, మా ఆకారపరివితక్కేన, మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా, మా భబ్బరూపతాయ, మా సమణో నో గరూతి. యదా తుమ్హే, కాలామా, అత్తనావ జానేయ్యాథ – ‘ఇమే ధమ్మా అకుసలా, ఇమే ధమ్మా సావజ్జా, ఇమే ధమ్మా విఞ్ఞుగరహితా, ఇమే ధమ్మా సమత్తా సమాదిన్నా [సమాదిణ్ణా (క.)] అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తీ’’’తి, అథ తుమ్హే, కాలామా, పజహేయ్యాథ.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, కాలామా, లోభో పురిసస్స అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి హితాయ వా అహితాయ వా’’తి?
‘‘అహితాయ, భన్తే’’.
‘‘లుద్ధో పనాయం, కాలామా, పురిసపుగ్గలో లోభేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి, పరమ్పి తథత్తాయ [తదత్థాయ (క.)] సమాదపేతి, యం స [యం తస్స (క.) అనన్తరసుత్తే పన ‘‘యం’ స’’ ఇత్వేవ సబ్బత్థపి దిస్సతి] హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి.
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, కాలామా, దోసో పురిసస్స అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి హితాయ వా అహితాయ వా’’తి?
‘‘అహితాయ, భన్తే’’.
‘‘దుట్ఠో పనాయం, కాలామా, పురిసపుగ్గలో దోసేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పాణమ్పి హనతి [హన్తి (సీ. పీ.)], అదిన్నమ్పి ఆదియతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి, పరమ్పి తథత్తాయ సమాదపేతి, యం స హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి.
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, కాలామా, మోహో పురిసస్స అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి హితాయ వా అహితాయ వా’’తి?
‘‘అహితాయ, భన్తే’’.
‘‘మూళ్హో పనాయం, కాలామా, పురిసపుగ్గలో మోహేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి, పరమ్పి తథత్తాయ సమాదపేతి, యం స హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి.
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, కాలామా, ఇమే ధమ్మా కుసలా వా అకుసలా వా’’తి?
‘‘అకుసలా, భన్తే’’.
‘‘సావజ్జా వా అనవజ్జా వా’’తి?
‘‘సావజ్జా, భన్తే’’.
‘‘విఞ్ఞుగరహితా వా విఞ్ఞుప్పసత్థా వా’’తి?
‘‘విఞ్ఞుగరహితా, భన్తే’’.
‘‘సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి, నో వా? కథం వా [కథం వా వో (?)] ఏత్థ హోతీ’’తి?
‘‘సమత్తా, భన్తే, సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తీతి. ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తి.
‘‘ఇతి ఖో, కాలామా, యం తం అవోచుమ్హా [అవోచుమ్హ (సీ. స్యా. కం. పీ.) అ. ని. ౪.౧౯౩] – ‘ఏథ తుమ్హే, కాలామా! మా అనుస్సవేన, మా పరమ్పరాయ, మా ఇతికిరాయ, మా పిటకసమ్పదానేన, మా తక్కహేతు, మా నయహేతు, మా ఆకారపరివితక్కేన, మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా, మా భబ్బరూపతాయ, మా సమణో నో గరూతి. యదా తుమ్హే కాలామా అత్తనావ జానేయ్యాథ – ‘ఇమే ధమ్మా అకుసలా, ఇమే ధమ్మా సావజ్జా, ఇమే ధమ్మా విఞ్ఞుగరహితా, ఇమే ధమ్మా సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తీతి, అథ తుమ్హే, కాలామా, పజహేయ్యాథా’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
‘‘ఏథ తుమ్హే, కాలామా, మా అనుస్సవేన, మా పరమ్పరాయ, మా ఇతికిరాయ, మా పిటకసమ్పదానేన, మా తక్కహేతు, మా నయహేతు, మా ఆకారపరివితక్కేన, మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా, మా భబ్బరూపతాయ, మా సమణో నో గరూతి. యదా తుమ్హే, కాలామా, అత్తనావ జానేయ్యాథ – ‘ఇమే ధమ్మా కుసలా, ఇమే ధమ్మా అనవజ్జా, ఇమే ధమ్మా విఞ్ఞుప్పసత్థా, ఇమే ధమ్మా సమత్తా సమాదిన్నా హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తీ’తి, అథ తుమ్హే, కాలామా, ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యాథ.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, కాలామా, అలోభో పురిసస్స అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి హితాయ వా అహితాయ వా’’తి?
‘‘హితాయ, భన్తే’’.
‘‘అలుద్ధో పనాయం, కాలామా, పురిసపుగ్గలో లోభేన అనభిభూతో అపరియాదిన్నచిత్తో నేవ పాణం హనతి, న అదిన్నం ఆదియతి, న పరదారం గచ్ఛతి, న ముసా భణతి, న పరమ్పి తథత్తాయ సమాదపేతి, యం స హోతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, కాలామా, అదోసో పురిసస్స అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి…పే… అమోహో పురిసస్స అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి…పే… హితాయ సుఖాయా’’తి.
‘‘ఏవం భన్తే’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, కాలామా, ఇమే ధమ్మా కుసలా వా అకుసలా వా’’తి?
‘‘కుసలా, భన్తే’’.
‘‘సావజ్జా వా అనవజ్జా వా’’తి?
‘‘అనవజ్జా, భన్తే’’.
‘‘విఞ్ఞుగరహితా వా విఞ్ఞుప్పసత్థా వా’’తి?
‘‘విఞ్ఞుప్పసత్థా, భన్తే’’.
‘‘సమత్తా సమాదిన్నా హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తి నో వా? కథం వా ఏత్థ హోతీ’’తి?
‘‘సమత్తా, భన్తే, సమాదిన్నా హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తి. ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తి.
‘‘ఇతి ఖో, కాలామా, యం తం అవోచుమ్హా – ‘ఏథ తుమ్హే, కాలామా! మా అనుస్సవేన, మా పరమ్పరాయ, మా ఇతికిరాయ, మా పిటకసమ్పదానేన, మా తక్కహేతు, మా నయహేతు, మా ఆకారపరివితక్కేన, మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా, మా భబ్బరూపతాయ, మా సమణో నో గరూతి. యదా తుమ్హే, కాలామా, అత్తనావ జానేయ్యాథ – ఇమే ధమ్మా కుసలా, ఇమే ధమ్మా అనవజ్జా, ఇమే ధమ్మా విఞ్ఞుప్పసత్థా, ఇమే ధమ్మా సమత్తా సమాదిన్నా హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తీతి, అథ తుమ్హే, కాలామా, ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యాథా’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
‘‘స ఖో సో [యో ఖో (క.)], కాలామా, అరియసావకో ఏవం విగతాభిజ్ఝో విగతబ్యాపాదో అసమ్మూళ్హో సమ్పజానో పతిస్సతో [సతో (క.)] మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం, ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరతి. కరుణాసహగతేన చేతసా…పే… ముదితాసహగతేన చేతసా…పే… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం, ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరతి.
‘‘స [సచే (క.)] ఖో సో, కాలామా, అరియసావకో ఏవం అవేరచిత్తో ఏవం అబ్యాపజ్ఝచిత్తో ఏవం అసంకిలిట్ఠచిత్తో ఏవం విసుద్ధచిత్తో. తస్స దిట్ఠేవ ధమ్మే చత్తారో అస్సాసా అధిగతా హోన్తి. ‘సచే ఖో పన అత్థి పరో లోకో, అత్థి సుకతదుక్కటానం [సుకటదుక్కటానం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] కమ్మానం ఫలం విపాకో, అథాహం [ఠానమహం (సీ. పీ.), ఠానమేతం యేనాహం (స్యా. కం.)] కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జిస్సామీ’తి, అయమస్స పఠమో అస్సాసో అధిగతో హోతి.
‘‘‘సచే ఖో పన నత్థి పరో లోకో, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, అథాహం [ఇధాహం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] దిట్ఠేవ ధమ్మే అవేరం అబ్యాపజ్ఝం అనీఘం సుఖిం [సుఖం (సీ.), సుఖీ (స్యా. కం.)] అత్తానం పరిహరామీ’తి, అయమస్స దుతియో అస్సాసో అధిగతో హోతి.
‘‘‘సచే ఖో పన కరోతో కరీయతి పాపం, న ఖో పనాహం కస్సచి పాపం చేతేమి. అకరోన్తం ఖో పన మం పాపకమ్మం కుతో దుక్ఖం ఫుసిస్సతీ’తి, అయమస్స తతియో అస్సాసో అధిగతో హోతి.
‘‘‘సచే ఖో పన కరోతో న కరీయతి పాపం, అథాహం ఉభయేనేవ విసుద్ధం అత్తానం సమనుపస్సామీ’తి, అయమస్స చతుత్థో అస్సాసో అధిగతో హోతి.
‘‘స ఖో సో, కాలామా, అరియసావకో ఏవం అవేరచిత్తో ఏవం అబ్యాపజ్ఝచిత్తో ఏవం అసంకిలిట్ఠచిత్తో ఏవం విసుద్ధచిత్తో. తస్స దిట్ఠేవ ధమ్మే ఇమే చత్తారో అస్సాసా అధిగతా హోన్తీ’’తి.
‘‘ఏవమేతం, భగవా, ఏవమేతం, సుగత! స ఖో సో, భన్తే, అరియసావకో ఏవం అవేరచిత్తో ఏవం అబ్యాపజ్ఝచిత్తో ఏవం అసంకిలిట్ఠచిత్తో ఏవం విసుద్ధచిత్తో. తస్స దిట్ఠేవ ధమ్మే చత్తారో అస్సాసా అధిగతా హోన్తి. ‘సచే ఖో పన అత్థి పరో లోకో, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, అథాహం కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జిస్సామీ’తి, అయమస్స పఠమో అస్సాసో అధిగతో హోతి.
‘‘‘సచే ఖో పన నత్థి పరో లోకో, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, అథాహం దిట్ఠేవ ధమ్మే అవేరం అబ్యాపజ్ఝం అనీఘం సుఖిం అత్తానం పరిహరామీ’తి, అయమస్స దుతియో అస్సాసో అధిగతో హోతి.
‘‘సచే ఖో పన కరోతో కరీయతి పాపం, న ఖో పనాహం – కస్సచి పాపం చేతేమి, అకరోన్తం ఖో పన మం పాపకమ్మం కుతో దుక్ఖం ఫుసిస్సతీ’తి, అయమస్స తతియో అస్సాసో అధిగతో హోతి.
‘‘‘సచే ఖో పన కరోతో న కరీయతి పాపం, అథాహం ఉభయేనేవ విసుద్ధం అత్తానం సమనుపస్సామీ’తి, అయమస్స చతుత్థో అస్సాసో అధిగతో హోతి.
‘‘స ఖో సో, భన్తే, అరియసావకో ఏవం అవేరచిత్తో ఏవం అబ్యాపజ్ఝచిత్తో ఏవం అసంకిలిట్ఠచిత్తో ఏవం విసుద్ధచిత్తో. తస్స దిట్ఠేవ ధమ్మే ఇమే చత్తారో అస్సాసా అధిగతా హోన్తి.
‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే…పే… ఏతే మయం, భన్తే, భగవన్తం సరణం గచ్ఛామ ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకే నో, భన్తే, భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతే సరణం గతే’’తి. పఞ్చమం.
౬. సాళ్హసుత్తం
౬౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా నన్దకో సావత్థియం విహరతి పుబ్బారామే మిగారమాతుపాసాదే. అథ ఖో సాళ్హో చ మిగారనత్తా సాణో చ సేఖునియనత్తా [రోహణో చ పేఖుణియనత్తా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] యేనాయస్మా నన్దకో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం నన్దకం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో సాళ్హం మిగారనత్తారం ఆయస్మా నన్దకో ఏతదవోచ –
‘‘ఏథ తుమ్హే, సాళ్హా, మా అనుస్సవేన, మా పరమ్పరాయ, మా ఇతికిరాయ, మా పిటకసమ్పదానేన, మా తక్కహేతు, మా నయహేతు, మా ఆకారపరివితక్కేన, మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా, మా భబ్బరూపతాయ, మా సమణో నో గరూతి. యదా తుమ్హే, సాళ్హా, అత్తనావ జానేయ్యాథ ‘ఇమే ధమ్మా అకుసలా, ఇమే ధమ్మా సావజ్జా, ఇమే ధమ్మా విఞ్ఞుగరహితా, ఇమే ధమ్మా సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తీ’తి, అథ తుమ్హే సాళ్హా పజహేయ్యాథ.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, సాళ్హా, అత్థి లోభో’’తి?
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘అభిజ్ఝాతి ఖో అహం, సాళ్హా, ఏతమత్థం వదామి. లుద్ధో ఖో అయం, సాళ్హా, అభిజ్ఝాలు పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి, పరమ్పి తథత్తాయ సమాదపేతి, యం స హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి.
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, సాళ్హా, అత్థి దోసో’’తి?
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘బ్యాపాదోతి ఖో అహం, సాళ్హా, ఏతమత్థం వదామి. దుట్ఠో ఖో అయం, సాళ్హా, బ్యాపన్నచిత్తో పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి, పరమ్పి తథత్తాయ సమాదపేతి, యం స హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి.
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, సాళ్హా, అత్థి మోహో’’తి?
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘అవిజ్జాతి ఖో అహం, సాళ్హా, ఏతమత్థం వదామి. మూళ్హో ఖో అయం, సాళ్హా, అవిజ్జాగతో పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి, పరమ్పి తథత్తాయ సమాదపేతి, యం స హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి.
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, సాళ్హా, ఇమే ధమ్మా కుసలా వా అకుసలా వా’’తి?
‘‘అకుసలా, భన్తే’’.
‘‘సావజ్జా వా అనవజ్జా వా’’తి?
‘‘సావజ్జా, భన్తే’’.
‘‘విఞ్ఞుగరహితా వా విఞ్ఞుప్పసత్థా వా’’తి?
‘‘విఞ్ఞుగరహితా, భన్తే’’.
‘‘సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి, నో వా? కథం వా ఏత్థ హోతీ’’తి?
‘‘సమత్తా, భన్తే, సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తీతి. ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తి.
‘‘ఇతి ఖో, సాళ్హా, యం తం అవోచుమ్హా – ‘ఏథ తుమ్హే, సాళ్హా, మా అనుస్సవేన, మా పరమ్పరాయ, మా ఇతికిరాయ, మా పిటకసమ్పదానేన, మా తక్కహేతు, మా నయహేతు, మా ఆకారపరివితక్కేన, మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా, మా భబ్బరూపతాయ, మా సమణో నో గరూతి. యదా తుమ్హే, సాళ్హా, అత్తనావ జానేయ్యాథ – ఇమే ధమ్మా అకుసలా, ఇమే ధమ్మా సావజ్జా, ఇమే ధమ్మా విఞ్ఞుగరహితా, ఇమే ధమ్మా సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తీతి, అథ తుమ్హే, సాళ్హా, పజహేయ్యాథా’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.
‘‘ఏథ తుమ్హే, సాళ్హా, మా అనుస్సవేన, మా పరమ్పరాయ, మా ఇతికిరాయ, మా పిటకసమ్పదానేన, మా తక్కహేతు, మా నయహేతు, మా ఆకారపరివితక్కేన, మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా, మా భబ్బరూపతాయ, మా సమణో నో గరూతి. యదా తుమ్హే, సాళ్హా, అత్తనావ జానేయ్యాథ – ‘ఇమే ధమ్మా కుసలా, ఇమే ధమ్మా అనవజ్జా, ఇమే ధమ్మా విఞ్ఞుప్పసత్థా, ఇమే ధమ్మా సమత్తా సమాదిన్నా హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తీ’తి, అథ తుమ్హే, సాళ్హా, ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యాథ.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, సాళ్హా, అత్థి అలోభో’’తి?
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘అనభిజ్ఝాతి ఖో అహం, సాళ్హా, ఏతమత్థం వదామి. అలుద్ధో ఖో అయం, సాళ్హా, అనభిజ్ఝాలు నేవ పాణం హనతి, న అదిన్నం ఆదియతి, న పరదారం గచ్ఛతి, న ముసా భణతి, పరమ్పి న తథత్తాయ సమాదపేతి, యం స హోతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, సాళ్హా, అత్థి అదోసో’’తి?
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘అబ్యాపాదోతి ఖో అహం, సాళ్హా, ఏతమత్థం వదామి. అదుట్ఠో ఖో అయం, సాళ్హా, అబ్యాపన్నచిత్తో నేవ పాణం హనతి, న అదిన్నం ఆదియతి, న పరదారం గచ్ఛతి, న ముసా భణతి, పరమ్పి న తథత్తాయ సమాదపేతి, యం స హోతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, సాళ్హా, అత్థి అమోహో’’తి?
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘విజ్జాతి ఖో అహం, సాళ్హా, ఏతమత్థం వదామి. అమూళ్హో ఖో అయం, సాళ్హా, విజ్జాగతో నేవ పాణం హనతి, న అదిన్నం ఆదియతి, న పరదారం గచ్ఛతి, న ముసా భణతి, పరమ్పి న తథత్తాయ సమాదపేతి, యం స హోతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.
‘‘ఏవం, భన్తే’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, సాళ్హా, ఇమే ధమ్మా కుసలా వా అకుసలా వా’’తి?
‘‘కుసలా, భన్తే’’.
‘‘సావజ్జా వా అనవజ్జా వా’’తి?
‘‘అనవజ్జా, భన్తే’’.
‘‘విఞ్ఞుగరహితా వా విఞ్ఞుప్పసత్థా వా’’తి?