౯. ఉపాలిసుత్తం

౯౯. అథ ఖో ఆయస్మా ఉపాలి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఉపాలి భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇచ్ఛామహం, భన్తే, అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవితు’’న్తి.

‘‘దురభిసమ్భవాని హి ఖో [దురభిసమ్భవాని ఖో (సీ. పీ.)], ఉపాలి, అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని. దుక్కరం పవివేకం దురభిరమం. ఏకత్తే హరన్తి మఞ్ఞే మనో వనాని సమాధిం అలభమానస్స భిక్ఖునో. యో ఖో, ఉపాలి, ఏవం వదేయ్య – ‘అహం సమాధిం అలభమానో అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవిస్సామీ’తి, తస్సేతం పాటికఙ్ఖం – ‘సంసీదిస్సతి వా ఉప్లవిస్సతి వా’తి [ఉప్పిలవిస్సతి వా (సీ. స్యా. పీ.)].

‘‘సేయ్యథాపి, ఉపాలి, మహాఉదకరహదో. అథ ఆగచ్ఛేయ్య హత్థినాగో సత్తరతనో వా అడ్ఢట్ఠరతనో [అట్ఠరతనో (సీ. పీ.)] వా. తస్స ఏవమస్స – ‘యంనూనాహం ఇమం ఉదకరహదం ఓగాహేత్వా కణ్ణసంధోవికమ్పి ఖిడ్డం కీళేయ్యం పిట్ఠిసంధోవికమ్పి ఖిడ్డం కీళేయ్యం. కణ్ణసంధోవికమ్పి ఖిడ్డం కీళిత్వా పిట్ఠిసంధోవికమ్పి ఖిడ్డం కీళిత్వా న్హత్వా [నహాత్వా (సీ. పీ.), న్హాత్వా (స్యా.)] చ పివిత్వా చ పచ్చుత్తరిత్వా యేన కామం పక్కమేయ్య’న్తి. సో తం ఉదకరహదం ఓగాహేత్వా కణ్ణసంధోవికమ్పి ఖిడ్డం కీళేయ్య పిట్ఠిసంధోవికమ్పి ఖిడ్డం కీళేయ్య; కణ్ణసంధోవికమ్పి ఖిడ్డం కీళిత్వా పిట్ఠిసంధోవికమ్పి ఖిడ్డం కీళిత్వా న్హత్వా చ పివిత్వా చ పచ్చుత్తరిత్వా యేన కామం పక్కమేయ్య. తం కిస్స హేతు? మహా, ఉపాలి [మహా హుపాలి (సీ. పీ.)], అత్తభావో గమ్భీరే గాధం విన్దతి.

‘‘అథ ఆగచ్ఛేయ్య ససో వా బిళారో వా. తస్స ఏవమస్స – ‘కో చాహం, కో చ హత్థినాగో! యంనూనాహం ఇమం ఉదకరహదం ఓగాహేత్వా కణ్ణసంధోవికమ్పి ఖిడ్డం కీళేయ్యం పిట్ఠిసంధోవికమ్పి ఖిడ్డం కీళేయ్యం; కణ్ణసంధోవికమ్పి ఖిడ్డం కీళిత్వా పిట్ఠిసంధోవికమ్పి ఖిడ్డం కీళిత్వా న్హత్వా చ పివిత్వా చ పచ్చుత్తరిత్వా యేన కామం పక్కమేయ్య’న్తి. సో తం ఉదకరహదం సహసా అప్పటిసఙ్ఖా పక్ఖన్దేయ్య. తస్సేతం పాటికఙ్ఖం – ‘సంసీదిస్సతి వా ఉప్లవిస్సతి వా’తి. తం కిస్స హేతు? పరిత్తో, ఉపాలి, అత్తభావో గమ్భీరే గాధం న విన్దతి. ఏవమేవం ఖో, ఉపాలి, యో ఏవం వదేయ్య – ‘అహం సమాధిం అలభమానో అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవిస్సామీ’తి, తస్సేతం పాటికఙ్ఖం – ‘సంసీదిస్సతి వా ఉప్లవిస్సతి వా’తి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఉపాలి, దహరో కుమారో మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో సకేన ముత్తకరీసేన కీళతి. తం కిం మఞ్ఞసి, ఉపాలి, నన్వాయం కేవలా పరిపూరా బాలఖిడ్డా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘స ఖో సో, ఉపాలి, కుమారో అపరేన సమయేన వుద్ధిమన్వాయ ఇన్ద్రియానం పరిపాకమన్వాయ యాని కానిచి కుమారకానం కీళాపనకాని భవన్తి, సేయ్యథిదం – వఙ్కకం [వఙ్కం (సీ. పీ.)] ఘటికం మోక్ఖచికం చిఙ్గులకం [పిఙ్గులికం (స్యా.), చిఙ్కులకం (క.)] పత్తాళ్హకం రథకం ధనుకం, తేహి కీళతి. తం కిం మఞ్ఞసి, ఉపాలి, నన్వాయం ఖిడ్డా పురిమాయ ఖిడ్డాయ అభిక్కన్తతరా చ పణీతతరా చా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘స ఖో సో, ఉపాలి, కుమారో అపరేన సమయేన వుద్ధిమన్వాయ ఇన్ద్రియానం పరిపాకమన్వాయ పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గిభూతో పరిచారేతి చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేహి రూపేహి ఇట్ఠేహి కన్తేహి మనాపేహి పియరూపేహి కామూపసంహితేహి రజనీయేహి, సోతవిఞ్ఞేయ్యేహి సద్దేహి… ఘానవిఞ్ఞేయ్యేహి గన్ధేహి… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యేహి రసేహి… కాయవిఞ్ఞేయ్యేహి ఫోట్ఠబ్బేహి ఇట్ఠేహి కన్తేహి మనాపేహి పియరూపేహి కామూపసంహితేహి రజనీయేహి. తం కిం మఞ్ఞసి, ఉపాలి, నన్వాయం ఖిడ్డా పురిమాహి ఖిడ్డాహి అభిక్కన్తతరా చ పణీతతరా చా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

[దీ. ని. ౧.౧౯౦; మ. ని. ౨.౨౩౩] ‘‘ఇధ ఖో పన వో [వోతి నిపాతమత్తం (అట్ఠ.)], ఉపాలి, తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి.

‘‘తం ధమ్మం సుణాతి గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా అఞ్ఞతరస్మిం వా కులే పచ్చాజాతో. సో తం ధమ్మం సుత్వా తథాగతే సద్ధం పటిలభతి. సో తేన సద్ధాపటిలాభేన సమన్నాగతో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘సమ్బాధో ఘరావాసో రజాపథో, అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా. నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి.

‘‘సో అపరేన సమయేన అప్పం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ అప్పం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ మహన్తం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి.

‘‘సో ఏవం పబ్బజితో సమానో భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి నిహితదణ్డో నిహితసత్థో లజ్జీ దయాపన్నో సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ విహరతి.

‘‘అదిన్నాదానం పహాయ అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి దిన్నాదాయీ దిన్నపాటికఙ్ఖీ; అథేనేన సుచిభూతేన అత్తనా విహరతి.

‘‘అబ్రహ్మచరియం పహాయ బ్రహ్మచారీ హోతి ఆరాచారీ విరతో మేథునా గామధమ్మా.

‘‘ముసావాదం పహాయ ముసావాదా పటివిరతో హోతి సచ్చవాదీ సచ్చసన్ధో థేతో పచ్చయికో అవిసంవాదకో లోకస్స.

‘‘పిసుణం వాచం పహాయ పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, ఇతో సుత్వా న అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా న ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ. ఇతి భిన్నానం వా సన్ధాతా సహితానం వా అనుప్పదాతా, సమగ్గారామో సమగ్గరతో సమగ్గనన్దీ; సమగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి.

‘‘ఫరుసం వాచం పహాయ ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి. యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా, తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి.

‘‘సమ్ఫప్పలాపం పహాయ సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి కాలవాదీ భూతవాదీ అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ వినయవాదీ, నిధానవతిం వాచం భాసితా హోతి కాలేన సాపదేసం పరియన్తవతిం అత్థసంహితం.

‘‘సో బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో హోతి. ఏకభత్తికో హోతి రత్తూపరతో, విరతో వికాలభోజనా. నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా పటివిరతో హోతి, మాలాగన్ధవిలేపనధారణమణ్డనవిభూసనట్ఠానా పటివిరతో హోతి, ఉచ్చాసయనమహాసయనా పటివిరతో హోతి, జాతరూపరజతపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి, ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి, ఆమకమంసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి, ఇత్థికుమారికపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి, దాసిదాసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి, అజేళకపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి, కుక్కుటసూకరపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి, హత్థిగవస్సవళవపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి, ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి, దూతేయ్యపహిణగమనానుయోగా పటివిరతో హోతి, కయవిక్కయా పటివిరతో హోతి, తులాకూటకంసకూటమానకూటా పటివిరతో హోతి, ఉక్కోటనవఞ్చననికతిసాచియోగా పటివిరతో హోతి, ఛేదనవధబన్ధనవిపరామోసఆలోపసహసాకారా పటివిరతో హోతి.

‘‘సో సన్తుట్ఠో హోతి కాయపరిహారికేన చీవరేన కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన. యేన యేనేవ పక్కమతి సమాదాయేవ పక్కమతి, సేయ్యథాపి నామ పక్ఖీ సకుణో యేన యేనేవ డేతి సపత్తభారోవ డేతి. ఏవమేవం భిక్ఖు సన్తుట్ఠో హోతి కాయపరిహారికేన చీవరేన కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన. యేన యేనేవ పక్కమతి సమాదాయేవ పక్కమతి. సో ఇమినా అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో అజ్ఝత్తం అనవజ్జసుఖం పటిసంవేదేతి.

‘‘సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి; రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి; రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సో ఇమినా అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన సమన్నాగతో అజ్ఝత్తం అబ్యాసేకసుఖం పటిసంవేదేతి.

‘‘సో అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతి, ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీ హోతి, సమిఞ్జితే పసారితే సమ్పజానకారీ హోతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సమ్పజానకారీ హోతి, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ హోతి, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సమ్పజానకారీ హోతి, గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతి.

‘‘సో ఇమినా చ అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో, ఇమినా చ అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన సమన్నాగతో, ఇమినా చ అరియేన సతిసమ్పజఞ్ఞే సమన్నాగతో వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం. సో అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా.

‘‘సో అభిజ్ఝం లోకే పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతి, అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేతి. బ్యాపాదపదోసం పహాయ అబ్యాపన్నచిత్తో విహరతి సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ, బ్యాపాదపదోసా చిత్తం పరిసోధేతి. థినమిద్ధం పహాయ విగతథినమిద్ధో విహరతి ఆలోకసఞ్ఞీ సతో సమ్పజానో, థినమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేతి. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహాయ అనుద్ధతో విహరతి అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా చిత్తం పరిసోధేతి. విచికిచ్ఛం పహాయ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విహరతి అకథంకథీ కుసలేసు ధమ్మేసు, విచికిచ్ఛాయ చిత్తం పరిసోధేతి.

‘‘సో ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే, వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తం కిం మఞ్ఞసి, ఉపాలి, ‘నన్వాయం విహారో పురిమేహి విహారేహి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘ఇమమ్పి ఖో, ఉపాలి, మమ సావకా అత్తని ధమ్మం సమ్పస్సమానా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవన్తి, నో చ ఖో తావ అనుప్పత్తసదత్థా విహరన్తి.

‘‘పున చపరం, ఉపాలి, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తం కిం మఞ్ఞసి, ఉపాలి, ‘నన్వాయం విహారో పురిమేహి విహారేహి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘ఇమమ్పి ఖో, ఉపాలి, మమ సావకా అత్తని ధమ్మం సమ్పస్సమానా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవన్తి, నో చ ఖో తావ అనుప్పత్తసదత్థా విహరన్తి.

‘‘పున చపరం, ఉపాలి, భిక్ఖు పీతియా చ విరాగా…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తం కిం మఞ్ఞసి, ఉపాలి, ‘నన్వాయం విహారో పురిమేహి విహారేహి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘ఇమమ్పి ఖో, ఉపాలి, మమ సావకా అత్తని ధమ్మం సమ్పస్సమానా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవన్తి, నో చ ఖో తావ అనుప్పత్తసదత్థా విహరన్తి.

‘‘పున చపరం, ఉపాలి, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం…పే….

పున చపరం, ఉపాలి, భిక్ఖు సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తం కిం మఞ్ఞసి, ఉపాలి, ‘నన్వాయం విహారో పురిమేహి విహారేహి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘ఇమమ్పి ఖో, ఉపాలి, మమ సావకా అత్తని ధమ్మం సమ్పస్సమానా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవన్తి, నో చ ఖో తావ అనుప్పత్తసదత్థా విహరన్తి.

‘‘పున చపరం, ఉపాలి, భిక్ఖు సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే….

‘‘సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే….

‘‘సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘సన్తమేతం పణీతమేత’న్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తం కిం మఞ్ఞసి, ఉపాలి, ‘నన్వాయం విహారో పురిమేహి విహారేహి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘ఇమమ్పి ఖో, ఉపాలి, మమ సావకా అత్తని ధమ్మం సమ్పస్సమానా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవన్తి, నో చ ఖో తావ అనుప్పత్తసదత్థా విహరన్తి.

‘‘పున చపరం, ఉపాలి, భిక్ఖు సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. తం కిం మఞ్ఞసి, ఉపాలి, ‘నన్వాయం విహారో పురిమేహి విహారేహి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘ఇమమ్పి ఖో, ఉపాలి, మమ సావకా అత్తని ధమ్మం సమ్పస్సమానా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవన్తి, అనుప్పత్తసదత్థా చ విహరన్తి. ఇఙ్ఘ త్వం, ఉపాలి, సఙ్ఘే విహరాహి. సఙ్ఘే తే విహరతో ఫాసు భవిస్సతీ’’తి. నవమం.