౨. దుతియపణ్ణాసకం

(౬) ౧. సచిత్తవగ్గో

౧. సచిత్తసుత్తం

౫౧. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘నో చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పరచిత్తపరియాయకుసలో హోతి, అథ ‘సచిత్తపరియాయకుసలో భవిస్సామీ’తి [భవిస్సామాతి (స్యా.)] – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సచిత్తపరియాయకుసలో హోతి? సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఇత్థీ వా పురిసో వా దహరో యువా మణ్డనకజాతికో ఆదాసే వా పరిసుద్ధే పరియోదాతే అచ్ఛే వా ఉదకపత్తే సకం ముఖనిమిత్తం పచ్చవేక్ఖమానో సచే తత్థ పస్సతి రజం వా అఙ్గణం వా, తస్సేవ రజస్స వా అఙ్గణస్స వా పహానాయ వాయమతి. నో చే తత్థ పస్సతి రజం వా అఙ్గణం వా, తేనేవత్తమనో హోతి పరిపుణ్ణసఙ్కప్పో – ‘లాభా వత మే, పరిసుద్ధం వత మే’తి. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పచ్చవేక్ఖణా బహుకారా [భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో బహుకారో (క.)] హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు – ‘అభిజ్ఝాలు ను ఖో బహులం విహరామి, అనభిజ్ఝాలు ను ఖో బహులం విహరామి, బ్యాపన్నచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, అబ్యాపన్నచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, థినమిద్ధపరియుట్ఠితో ను ఖో బహులం విహరామి, విగతథినమిద్ధో ను ఖో బహులం విహరామి, ఉద్ధతో ను ఖో బహులం విహరామి, అనుద్ధతో ను ఖో బహులం విహరామి, విచికిచ్ఛో ను ఖో బహులం విహరామి, తిణ్ణవిచికిచ్ఛో ను ఖో బహులం విహరామి, కోధనో ను ఖో బహులం విహరామి, అక్కోధనో ను ఖో బహులం విహరామి, సంకిలిట్ఠచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, అసంకిలిట్ఠచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, సారద్ధకాయో ను ఖో బహులం విహరామి, అసారద్ధకాయో ను ఖో బహులం విహరామి, కుసీతో ను ఖో బహులం విహరామి, ఆరద్ధవీరియో ను ఖో బహులం విహరామి, అసమాహితో ను ఖో బహులం విహరామి, సమాహితో ను ఖో బహులం విహరామీ’తి.

‘‘సచే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘అభిజ్ఝాలు బహులం విహరామి, బ్యాపన్నచిత్తో బహులం విహరామి, థినమిద్ధపరియుట్ఠితో బహులం విహరామి, ఉద్ధతో బహులం విహరామి, విచికిచ్ఛో బహులం విహరామి, కోధనో బహులం విహరామి, సంకిలిట్ఠచిత్తో బహులం విహరామి, సారద్ధకాయో బహులం విహరామి, కుసీతో బహులం విహరామి, అసమాహితో బహులం విహరామీ’తి, తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తేసంయేవ పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆదిత్తచేలో వా ఆదిత్తసీసో వా. తస్సేవ చేలస్స వా సీసస్స వా నిబ్బాపనాయ అధిమత్తం ఛన్దఞ్చ వాయామఞ్చ ఉస్సాహఞ్చ ఉస్సోళ్హిఞ్చ అప్పటివానిఞ్చ సతిఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరేయ్య. ఏవమేవం ఖో తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తేసంయేవ పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం.

‘‘సచే పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘అనభిజ్ఝాలు బహులం విహరామి, అబ్యాపన్నచిత్తో బహులం విహరామి, విగతథినమిద్ధో బహులం విహరామి, అనుద్ధతో బహులం విహరామి, తిణ్ణవిచికిచ్ఛో బహులం విహరామి, అక్కోధనో బహులం విహరామి, అసంకిలిట్ఠచిత్తో బహులం విహరామి, అసారద్ధకాయో బహులం విహరామి, ఆరద్ధవీరియో బహులం విహరామి, సమాహితో బహులం విహరామీ’తి, తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తేసుయేవ కుసలేసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాయ ఉత్తరి ఆసవానం ఖయాయ యోగో కరణీయో’’తి. పఠమం.

౨. సారిపుత్తసుత్తం

౫౨. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘నో చే, ఆవుసో, భిక్ఖు పరచిత్తపరియాయకుసలో హోతి, అథ ‘సచిత్తపరియాయకుసలో భవిస్సామీ’తి – ఏవఞ్హి వో, ఆవుసో, సిక్ఖితబ్బం.

ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో పచ్చవేక్ఖణా బహుకారా హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు – ‘అభిజ్ఝాలు ను ఖో బహులం విహరామి, అనభిజ్ఝాలు ను ఖో బహులం విహరామి, బ్యాపన్నచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, అబ్యాపన్నచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, థినమిద్ధపరియుట్ఠితో ను ఖో బహులం విహరామి, విగతథినమిద్ధో ను ఖో బహులం విహరామి, ఉద్ధతో ను ఖో బహులం విహరామి, అనుద్ధతో ను ఖో బహులం విహరామి, విచికిచ్ఛో ను ఖో బహులం విహరామి, తిణ్ణవిచికిచ్ఛో ను ఖో బహులం విహరామి, కోధనో ను ఖో బహులం విహరామి, అక్కోధనో ను ఖో బహులం విహరామి, సంకిలిట్ఠచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, అసంకిలిట్ఠచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, సారద్ధకాయో ను ఖో బహులం విహరామి, అసారద్ధకాయో ను ఖో బహులం విహరామి, కుసీతో ను ఖో బహులం విహరామి, ఆరద్ధవీరియో ను ఖో బహులం విహరామి, సమాహితో ను ఖో బహులం విహరామి, అసమాహితో ను ఖో బహులం విహరామీ’తి.

‘‘సచే, ఆవుసో, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘అభిజ్ఝాలు బహులం విహరామి…పే… అసమాహితో బహులం విహరామీ’తి, తేనావుసో, భిక్ఖునా తేసంయేవ పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, ఆదిత్తచేలో వా ఆదిత్తసీసో వా. తస్సేవ చేలస్స వా సీసస్స వా నిబ్బాపనాయ అధిమత్తం ఛన్దఞ్చ వాయామఞ్చ ఉస్సాహఞ్చ ఉస్సోళ్హిఞ్చ అప్పటివానిఞ్చ సతిఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరేయ్య. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, తేన భిక్ఖునా తేసంయేవ పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం.

‘‘సచే పనావుసో, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘అనభిజ్ఝాలు బహులం విహరామి…పే… సమాహితో బహులం విహరామీ’తి, తేనావుసో, భిక్ఖునా తేసుయేవ కుసలేసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాయ ఉత్తరి ఆసవానం ఖయాయ యోగో కరణీయో’’తి. దుతియం.

౩. ఠితిసుత్తం

౫౩. ‘‘ఠితిమ్పాహం, భిక్ఖవే, న వణ్ణయామి కుసలేసు ధమ్మేసు, పగేవ పరిహానిం. వుడ్ఢిఞ్చ ఖో అహం, భిక్ఖవే, వణ్ణయామి కుసలేసు ధమ్మేసు, నో ఠితిం నో హానిం.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, హాని హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు, నో ఠితి నో వుడ్ఢి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యత్తకో హోతి సద్ధాయ సీలేన సుతేన చాగేన పఞ్ఞాయ పటిభానేన, తస్స తే ధమ్మా నేవ తిట్ఠన్తి నో వడ్ఢన్తి. హానిమేతం, భిక్ఖవే, వదామి కుసలేసు ధమ్మేసు, నో ఠితిం నో వుడ్ఢిం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, హాని హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు, నో ఠితి నో వుడ్ఢి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే ఠితి హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు, నో హాని నో వుడ్ఢి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యత్తకో హోతి సద్ధాయ సీలేన సుతేన చాగేన పఞ్ఞాయ పటిభానేన, తస్స తే ధమ్మా నేవ హాయన్తి నో వడ్ఢన్తి. ఠితిమేతం, భిక్ఖవే, వదామి కుసలేసు ధమ్మేసు, నో హానిం నో వుడ్ఢిం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, ఠితి హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు, నో వుడ్ఢి నో హాని.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, వుడ్ఢి హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు, నో ఠితి నో హాని? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యత్తకో హోతి సద్ధాయ సీలేన సుతేన చాగేన పఞ్ఞాయ పటిభానేన, తస్స తే ధమ్మా నేవ తిట్ఠన్తి నో హాయన్తి. వుడ్ఢిమేతం, భిక్ఖవే, వదామి కుసలేసు ధమ్మేసు, నో ఠితిం నో హానిం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, వుడ్ఢి హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు, నో ఠితి నో హాని.

‘‘నో చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పరచిత్తపరియాయకుసలో హోతి, అథ ‘సచిత్తపరియాయకుసలో భవిస్సామీ’తి – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సచిత్తపరియాయకుసలో హోతి? సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఇత్థీ వా పురిసో వా దహరో యువా మణ్డనకజాతికో ఆదాసే వా పరిసుద్ధే పరియోదాతే అచ్ఛే వా ఉదపత్తే సకం ముఖనిమిత్తం పచ్చవేక్ఖమానో సచే తత్థ పస్సతి రజం వా అఙ్గణం వా, తస్సేవ రజస్స వా అఙ్గణస్స వా పహానాయ వాయమతి. నో చే తత్థ పస్సతి రజం వా అఙ్గణం వా, తేనేవత్తమనో హోతి పరిపుణ్ణసఙ్కప్పో – ‘లాభా వత మే, పరిసుద్ధం వత మే’తి. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పచ్చవేక్ఖణా బహుకారా హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు – ‘అభిజ్ఝాలు ను ఖో బహులం విహరామి, అనభిజ్ఝాలు ను ఖో బహులం విహరామి, బ్యాపన్నచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, అబ్యాపన్నచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, థినమిద్ధపరియుట్ఠితో ను ఖో బహులం విహరామి, విగతథినమిద్ధో ను ఖో బహులం విహరామి, ఉద్ధతో ను ఖో బహులం విహరామి, అనుద్ధతో ను ఖో బహులం విహరామి, విచికిచ్ఛో ను ఖో బహులం విహరామి, తిణ్ణవిచికిచ్ఛో ను ఖో బహులం విహరామి, కోధనో ను ఖో బహులం విహరామి, అక్కోధనో ను ఖో బహులం విహరామి, సంకిలిట్ఠచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, అసంకిలిట్ఠచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, సారద్ధకాయో ను ఖో బహులం విహరామి, అసారద్ధకాయో ను ఖో బహులం విహరామి, కుసీతో ను ఖో బహులం విహరామి, ఆరద్ధవీరియో ను ఖో బహులం విహరామి, సమాహితో ను ఖో బహులం విహరామి, అసమాహితో ను ఖో బహులం విహరామీ’తి.

‘‘సచే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘అభిజ్ఝాలు బహులం విహరామి, బ్యాపన్నచిత్తో బహులం విహరామి, థినమిద్ధపరియుట్ఠితో బహులం విహరామి, ఉద్ధతో బహులం విహరామి, విచికిచ్ఛో బహులం విహరామి, కోధనో బహులం విహరామి, సంకిలిట్ఠచిత్తో బహులం విహరామి, సారద్ధకాయో బహులం విహరామి, కుసీతో బహులం విహరామి, అసమాహితో బహులం విహరామీ’తి, తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తేసంయేవ పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆదిత్తచేలో వా ఆదిత్తసీసో వా. తస్సేవ చేలస్స వా సీసస్స వా నిబ్బాపనాయ అధిమత్తం ఛన్దఞ్చ వాయామఞ్చ ఉస్సాహఞ్చ ఉస్సోళ్హిఞ్చ అప్పటివానిఞ్చ సతిఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరేయ్య; ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తేన భిక్ఖునా తేసంయేవ పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం.

౪. సమథసుత్తం

౫౪. ‘‘నో చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పరచిత్తపరియాయకుసలో హోతి, అథ ‘సచిత్తపరియాయకుసలో భవిస్సామీ’తి – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.

‘‘సచే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘లాభీమ్హి అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్స, న లాభీ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయా’తి, తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా అజ్ఝత్తం చేతోసమథే పతిట్ఠాయ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ యోగో కరణీయో. సో అపరేన సమయేన లాభీ చేవ హోతి అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్స లాభీ చ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ.

‘‘సచే పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘లాభీమ్హి అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ, న లాభీ అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్సా’తి, తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ పతిట్ఠాయ అజ్ఝత్తం చేతోసమథే యోగో కరణీయో. సో అపరేన సమయేన లాభీ చేవ హోతి అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ లాభీ చ అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్స.

‘‘సచే, పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘న లాభీ అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్స, న లాభీ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయా’తి, తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తేసంయేవ కుసలానం ధమ్మానం పటిలాభాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆదిత్తచేలో వా ఆదిత్తసీసో వా. తస్సేవ చేలస్స వా సీసస్స వా నిబ్బాపనాయ అధిమత్తం ఛన్దఞ్చ వాయామఞ్చ ఉస్సాహఞ్చ ఉస్సోళ్హిఞ్చ అప్పటివానిఞ్చ సతిఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరేయ్య. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, తేన భిక్ఖునా తేసంయేవ కుసలానం ధమ్మానం పటిలాభాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం. సో అపరేన సమయేన లాభీ చేవ హోతి అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్స లాభీ చ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ.

‘‘సచే పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం జానాతి – ‘లాభీమ్హి అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్స, లాభీ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయా’తి, తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తేసుయేవ కుసలేసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాయ ఉత్తరి ఆసవానం ఖయాయ యోగో కరణీయో.

‘‘చీవరమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పి. పిణ్డపాతమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పి. సేనాసనమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పి. గామనిగమమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పి. జనపదపదేసమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పి. పుగ్గలమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పి.

‘‘‘చీవరమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా చీవరం – ‘ఇదం ఖో మే చీవరం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపం చీవరం న సేవితబ్బం. తత్థ యం జఞ్ఞా చీవరం – ‘ఇదం ఖో మే చీవరం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపం చీవరం సేవితబ్బం. ‘చీవరమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘పిణ్డపాతమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా పిణ్డపాతం – ‘ఇమం ఖో మే పిణ్డపాతం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపో పిణ్డపాతో న సేవితబ్బో. తత్థ యం జఞ్ఞా పిణ్డపాతం – ‘ఇమం ఖో మే పిణ్డపాతం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపో పిణ్డపాతో సేవితబ్బో. ‘పిణ్డపాతమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘సేనాసనమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా సేనాసనం – ‘ఇదం ఖో మే సేనాసనం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపం సేనాసనం న సేవితబ్బం. తత్థ యం జఞ్ఞా సేనాసనం – ‘ఇదం ఖో మే సేనాసనం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపం సేనాసనం సేవితబ్బం. ‘సేనాసనమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘గామనిగమమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా గామనిగమం – ‘ఇమం ఖో మే గామనిగమం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపో గామనిగమో న సేవితబ్బో. తత్థ యం జఞ్ఞా గామనిగమం – ‘ఇమం ఖో మే గామనిగమం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపో గామనిగమో సేవితబ్బో. ‘గామనిగమమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘జనపదపదేసమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా జనపదపదేసం – ‘ఇమం ఖో మే జనపదపదేసం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపో జనపదపదేసో న సేవితబ్బో. తత్థ యం జఞ్ఞా జనపదపదేసం – ‘ఇమం ఖో మే జనపదపదేసం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపో జనపదపదేసో సేవితబ్బో. ‘జనపదపదేసమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘పుగ్గలమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తత్థ యం జఞ్ఞా పుగ్గలం – ‘ఇమం ఖో మే పుగ్గలం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీ’తి, ఏవరూపో పుగ్గలో న సేవితబ్బో. తత్థ యం జఞ్ఞా పుగ్గలం – ‘ఇమం ఖో మే పుగ్గలం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’తి, ఏవరూపో పుగ్గలో సేవితబ్బో. ‘పుగ్గలమ్పాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి. చతుత్థం.

౫. పరిహానసుత్తం

౫౫. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి [భిక్ఖవోతి (సీ. స్యా.)]. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘‘పరిహానధమ్మో పుగ్గలో, పరిహానధమ్మో పుగ్గలో’తి, ఆవుసో, వుచ్చతి. ‘అపరిహానధమ్మో పుగ్గలో, అపరిహానధమ్మో పుగ్గలో’తి, ఆవుసో, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, పరిహానధమ్మో పుగ్గలో వుత్తో భగవతా, కిత్తావతా చ పన అపరిహానధమ్మో పుగ్గలో వుత్తో భగవతా’’తి? ‘‘దూరతోపి ఖో మయం, ఆవుసో, ఆగచ్ఛామ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సన్తికే ఏతస్స భాసితస్స అత్థమఞ్ఞాతుం. సాధు వతాయస్మన్తంయేవ సారిపుత్తం పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో. ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి.

‘‘తేనహావుసో, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, పరిహానధమ్మో పుగ్గలో వుత్తో భగవతా? ఇధావుసో, భిక్ఖు అస్సుతఞ్చేవ ధమ్మం న సుణాతి, సుతా చస్స ధమ్మా సమ్మోసం గచ్ఛన్తి, యే చస్స ధమ్మా పుబ్బే చేతసో అసమ్ఫుట్ఠపుబ్బా తే చస్స న సముదాచరన్తి, అవిఞ్ఞాతఞ్చేవ న విజానాతి. ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, పరిహానధమ్మో పుగ్గలో వుత్తో భగవతా.

‘‘కిత్తావతా చ పనావుసో, అపరిహానధమ్మో పుగ్గలో వుత్తో భగవతా? ఇధావుసో, భిక్ఖు అస్సుతఞ్చేవ ధమ్మం సుణాతి, సుతా చస్స ధమ్మా న సమ్మోసం గచ్ఛన్తి, యే చస్స ధమ్మా పుబ్బే చేతసో అసమ్ఫుట్ఠపుబ్బా తే చస్స సముదాచరన్తి, అవిఞ్ఞాతఞ్చేవ విజానాతి. ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, అపరిహానధమ్మో పుగ్గలో వుత్తో భగవతా.

‘‘కథఞ్చావుసో, భిక్ఖు సచిత్తపరియాయకుసలో హోతి? సేయ్యథాపి, ఆవుసో, ఇత్థీ వా పురిసో వా దహరో యువా మణ్డనకజాతికో ఆదాసే వా పరిసుద్ధే పరియోదాతే అచ్ఛే వా ఉదపత్తే సకం ముఖనిమిత్తం పచ్చవేక్ఖమానో సచే తత్థ పస్సతి రజం వా అఙ్గణం వా, తస్సేవ రజస్స వా అఙ్గణస్స వా పహానాయ వాయమతి. నో చే తత్థ పస్సతి రజం వా అఙ్గణం వా, తేనేవత్తమనో హోతి పరిపుణ్ణసఙ్కప్పో – ‘లాభా వత మే, పరిసుద్ధం వత మే’తి. ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో పచ్చవేక్ఖణా బహుకారా హోతి కుసలేసు ధమ్మేసు – ‘అనభిజ్ఝాలు ను ఖో బహులం విహరామి, సంవిజ్జతి ను ఖో మే ఏసో ధమ్మో ఉదాహు నో, అబ్యాపన్నచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, సంవిజ్జతి ను ఖో మే ఏసో ధమ్మో ఉదాహు నో, విగతథినమిద్ధో ను ఖో బహులం విహరామి, సంవిజ్జతి ను ఖో మే ఏసో ధమ్మో ఉదాహు నో, అనుద్ధతో ను ఖో బహులం విహరామి, సంవిజ్జతి ను ఖో మే ఏసో ధమ్మో ఉదాహు నో, తిణ్ణవిచికిచ్ఛో ను ఖో బహులం విహరామి, సంవిజ్జతి ను ఖో మే ఏసో ధమ్మో ఉదాహు నో, అక్కోధనో ను ఖో బహులం విహరామి, సంవిజ్జతి ను ఖో మే ఏసో ధమ్మో ఉదాహు నో, అసంకిలిట్ఠచిత్తో ను ఖో బహులం విహరామి, సంవిజ్జతి ను ఖో మే ఏసో ధమ్మో ఉదాహు నో, లాభీ ను ఖోమ్హి అజ్ఝత్తం ధమ్మపామోజ్జస్స, సంవిజ్జతి ను ఖో మే ఏసో ధమ్మో ఉదాహు నో, లాభీ ను ఖోమ్హి అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్స, సంవిజ్జతి ను ఖో మే ఏసో ధమ్మో ఉదాహు నో, లాభీ ను ఖోమ్హి అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ, సంవిజ్జతి ను ఖో మే ఏసో ధమ్మో ఉదాహు నో’తి.

‘‘సచే పన, ఆవుసో, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో సబ్బేపిమే కుసలే ధమ్మే అత్తని న సమనుపస్సతి, తేనావుసో, భిక్ఖునా సబ్బేసంయేవ ఇమేసం కుసలానం ధమ్మానం పటిలాభాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, ఆదిత్తచేలో వా ఆదిత్తసీసో వా. తస్సేవ చేలస్స వా సీసస్స వా నిబ్బాపనాయ అధిమత్తం ఛన్దఞ్చ వాయామఞ్చ ఉస్సాహఞ్చ ఉస్సోళ్హిఞ్చ అప్పటివానిఞ్చ సతిఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరేయ్య. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, తేన భిక్ఖునా సబ్బేసంయేవ కుసలానం ధమ్మానం పటిలాభాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం.

‘‘సచే పనావుసో, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏకచ్చే కుసలే ధమ్మే అత్తని సమనుపస్సతి, ఏకచ్చే కుసలే ధమ్మే అత్తని న సమనుపస్సతి, తేనావుసో, భిక్ఖునా యే కుసలే ధమ్మే అత్తని సమనుపస్సతి తేసు కుసలేసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాయ, యే కుసలే ధమ్మే అత్తని న సమనుపస్సతి తేసం కుసలానం ధమ్మానం పటిలాభాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, ఆదిత్తచేలో వా ఆదిత్తసీసో వా. తస్సేవ చేలస్స వా సీసస్స వా నిబ్బాపనాయ అధిమత్తం ఛన్దఞ్చ వాయామఞ్చ ఉస్సాహఞ్చ ఉస్సోళ్హిఞ్చ అప్పటివానిఞ్చ సతిఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరేయ్య. ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, తేన భిక్ఖునా యే కుసలే ధమ్మే అత్తని సమనుపస్సతి తేసు కుసలేసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాయ, యే కుసలే ధమ్మే అత్తని న సమనుపస్సతి తేసం కుసలానం ధమ్మానం పటిలాభాయ అధిమత్తో ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ కరణీయం.

‘‘సచే పనావుసో, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో సబ్బేపిమే కుసలే ధమ్మే అత్తని సమనుపస్సతి, తేనావుసో, భిక్ఖునా సబ్బేస్వేవ ఇమేసు కుసలేసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాయ ఉత్తరి ఆసవానం ఖయాయ యోగో కరణీయో’’తి. పఞ్చమం.

౬. పఠమసఞ్ఞాసుత్తం

౫౬. ‘‘దసయిమా, భిక్ఖవే, సఞ్ఞా భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా. కతమా దస? అసుభసఞ్ఞా, మరణసఞ్ఞా, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా, సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞా, అనిచ్చసఞ్ఞా, అనిచ్చే దుక్ఖసఞ్ఞా, దుక్ఖే అనత్తసఞ్ఞా, పహానసఞ్ఞా, విరాగసఞ్ఞా, నిరోధసఞ్ఞా – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, దస సఞ్ఞా భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. దుతియసఞ్ఞాసుత్తం

౫౭. ‘‘దసయిమా, భిక్ఖవే, సఞ్ఞా భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా. కతమా దస? అనిచ్చసఞ్ఞా, అనత్తసఞ్ఞా, మరణసఞ్ఞా, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా, సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞా, అట్ఠికసఞ్ఞా, పుళవకసఞ్ఞా [పులవకసఞ్ఞా (సీ. పీ.), పుళువకసఞ్ఞా (క.), అ. ని. ౧.౪౬౩-౪౭౨], వినీలకసఞ్ఞా, విచ్ఛిద్దకసఞ్ఞా, ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞా – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, దస సఞ్ఞా భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా అమతోగధా అమతపరియోసానా’’తి. సత్తమం.

౮. మూలకసుత్తం

౫౮. [అ. ని. ౮.౮౩] ‘‘సచే, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘కింమూలకా, ఆవుసో, సబ్బే ధమ్మా, కింసమ్భవా సబ్బే ధమ్మా, కింసముదయా సబ్బే ధమ్మా, కింసమోసరణా సబ్బే ధమ్మా, కింపముఖా సబ్బే ధమ్మా, కింఅధిపతేయ్యా సబ్బే ధమ్మా, కింఉత్తరా సబ్బే ధమ్మా, కింసారా సబ్బే ధమ్మా, కింఓగధా సబ్బే ధమ్మా, కింపరియోసానా సబ్బే ధమ్మా’తి, ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, భిక్ఖవే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం కిన్తి బ్యాకరేయ్యాథా’’తి? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా భగవంనేత్తికా భగవంపటిసరణా. సాధు వత, భన్తే, భగవన్తంయేవ పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి.

‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘సచే, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘కింమూలకా, ఆవుసో, సబ్బే ధమ్మా, కింసమ్భవా సబ్బే ధమ్మా, కింసముదయా సబ్బే ధమ్మా, కింసమోసరణా సబ్బే ధమ్మా కింపముఖా సబ్బే ధమ్మా, కిం అధిపతేయ్యా సబ్బే ధమ్మా, కింఉత్తరా సబ్బే ధమ్మా, కింసారా సబ్బే ధమ్మా, కింఓగధా సబ్బే ధమ్మా, కింపరియోసానా సబ్బే ధమ్మా’తి, ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, భిక్ఖవే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం బ్యాకరేయ్యాథ – ‘ఛన్దమూలకా, ఆవుసో, సబ్బే ధమ్మా, మనసికారసమ్భవా సబ్బే ధమ్మా, ఫస్ససముదయా సబ్బే ధమ్మా, వేదనాసమోసరణా సబ్బే ధమ్మా, సమాధిప్పముఖా సబ్బే ధమ్మా, సతాధిపతేయ్యా సబ్బే ధమ్మా, పఞ్ఞుత్తరా సబ్బే ధమ్మా, విముత్తిసారా సబ్బే ధమ్మా, అమతోగధా సబ్బే ధమ్మా, నిబ్బానపరియోసానా సబ్బే ధమ్మా’తి. ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, భిక్ఖవే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం బ్యాకరేయ్యాథా’’తి. అట్ఠమం.

౯. పబ్బజ్జాసుత్తం

౫౯. ‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘యథాపబ్బజ్జాపరిచితఞ్చ నో చిత్తం భవిస్సతి, న చుప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సన్తి; అనిచ్చసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ నో చిత్తం భవిస్సతి, అనత్తసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ నో చిత్తం భవిస్సతి, అసుభసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ నో చిత్తం భవిస్సతి, ఆదీనవసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ నో చిత్తం భవిస్సతి, లోకస్స సమఞ్చ విసమఞ్చ ఞత్వా తంసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ నో చిత్తం భవిస్సతి, లోకస్స భవఞ్చ [సమ్భవఞ్చ (సీ. స్యా.)] విభవఞ్చ ఞత్వా తంసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ నో చిత్తం భవిస్సతి, లోకస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ ఞత్వా తంసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ నో చిత్తం భవిస్సతి, పహానసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ నో చిత్తం భవిస్సతి, విరాగసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ నో చిత్తం భవిస్సతి, నిరోధసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ నో చిత్తం భవిస్సతీ’తి – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.

‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో యథాపబ్బజ్జాపరిచితఞ్చ చిత్తం హోతి న చుప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, అనిచ్చసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ చిత్తం హోతి, అనత్తసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ చిత్తం హోతి, అసుభసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ చిత్తం హోతి, ఆదీనవసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ చిత్తం హోతి, లోకస్స సమఞ్చ విసమఞ్చ ఞత్వా తంసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ చిత్తం హోతి, లోకస్స భవఞ్చ విభవఞ్చ ఞత్వా తంసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ చిత్తం హోతి, లోకస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ ఞత్వా తంసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ చిత్తం హోతి, పహానసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ చిత్తం హోతి, విరాగసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ చిత్తం హోతి, నిరోధసఞ్ఞాపరిచితఞ్చ చిత్తం హోతి, తస్స ద్విన్నం ఫలానం అఞ్ఞతరం ఫలం పాటికఙ్ఖం – దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞా, సతి వా ఉపాదిసేసే అనాగామితా’’తి. నవమం.

౧౦. గిరిమానన్దసుత్తం

౬౦. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా గిరిమానన్దో ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘ఆయస్మా, భన్తే, గిరిమానన్దో ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సాధు, భన్తే, భగవా యేనాయస్మా గిరిమానన్దో తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. ‘‘సచే ఖో త్వం, ఆనన్ద, గిరిమానన్దస్స భిక్ఖునో దస సఞ్ఞా భాసేయ్యాసి, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం గిరిమానన్దస్స భిక్ఖునో దస సఞ్ఞా సుత్వా సో ఆబాధో ఠానసో పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘కతమా దస? అనిచ్చసఞ్ఞా, అనత్తసఞ్ఞా, అసుభసఞ్ఞా, ఆదీనవసఞ్ఞా, పహానసఞ్ఞా, విరాగసఞ్ఞా, నిరోధసఞ్ఞా, సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞా [అనభిరతిసఞ్ఞా (క.)], సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్ఛాసఞ్ఞా, ఆనాపానస్సతి.

‘‘కతమా చానన్ద, అనిచ్చసఞ్ఞా? ఇధానన్ద, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘రూపం అనిచ్చం, వేదనా అనిచ్చా, సఞ్ఞా అనిచ్చా, సఙ్ఖారా అనిచ్చా, విఞ్ఞాణం అనిచ్చ’న్తి. ఇతి ఇమేసు పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అనిచ్చానుపస్సీ విహరతి. అయం వుచ్చతానన్ద, అనిచ్చసఞ్ఞా.

‘‘కతమా చానన్ద, అనత్తసఞ్ఞా? ఇధానన్ద, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘చక్ఖు అనత్తా, రూపా అనత్తా, సోతం అనత్తా, సద్దా అనత్తా, ఘానం అనత్తా, గన్ధా అనత్తా, జివ్హా అనత్తా, రసా అనత్తా, కాయా అనత్తా, ఫోట్ఠబ్బా అనత్తా, మనో అనత్తా, ధమ్మా అనత్తా’తి. ఇతి ఇమేసు ఛసు అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ఆయతనేసు అనత్తానుపస్సీ విహరతి. అయం వుచ్చతానన్ద, అనత్తసఞ్ఞా.

‘‘కతమా చానన్ద, అసుభసఞ్ఞా? ఇధానన్ద, భిక్ఖు ఇమమేవ కాయం ఉద్ధం పాదతలా అధో కేసమత్థకా తచపరియన్తం పూరం నానాప్పకారస్స అసుచినో పచ్చవేక్ఖతి – ‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా లోమా నఖా దన్తా తచో మంసం న్హారు అట్ఠి అట్ఠిమిఞ్జం వక్కం హదయం యకనం కిలోమకం పిహకం పప్ఫాసం అన్తం అన్తగుణం ఉదరియం కరీసం పిత్తం సేమ్హం పుబ్బో లోహితం సేదో మేదో అస్సు వసా ఖేళో సిఙ్ఘాణికా లసికా ముత్త’న్తి. ఇతి ఇమస్మిం కాయే అసుభానుపస్సీ విహరతి. అయం వుచ్చతానన్ద, అసుభసఞ్ఞా.

‘‘కతమా చానన్ద, ఆదీనవసఞ్ఞా? ఇధానన్ద, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘బహుదుక్ఖో ఖో అయం కాయో బహుఆదీనవో? ఇతి ఇమస్మిం కాయే వివిధా ఆబాధా ఉప్పజ్జన్తి, సేయ్యథిదం – చక్ఖురోగో సోతరోగో ఘానరోగో జివ్హారోగో కాయరోగో సీసరోగో కణ్ణరోగో ముఖరోగో దన్తరోగో ఓట్ఠరోగో కాసో సాసో పినాసో డాహో [డహో (సీ. స్యా.)] జరో కుచ్ఛిరోగో ముచ్ఛా పక్ఖన్దికా సూలా విసూచికా కుట్ఠం గణ్డో కిలాసో సోసో అపమారో దద్దు కణ్డు కచ్ఛు నఖసా వితచ్ఛికా లోహితం పిత్తం [లోహితపిత్తం (సీ.)] మధుమేహో అంసా పిళకా భగన్దలా పిత్తసముట్ఠానా ఆబాధా సేమ్హసముట్ఠానా ఆబాధా వాతసముట్ఠానా ఆబాధా సన్నిపాతికా ఆబాధా ఉతుపరిణామజా ఆబాధా విసమపరిహారజా ఆబాధా ఓపక్కమికా ఆబాధా కమ్మవిపాకజా ఆబాధా సీతం ఉణ్హం జిఘచ్ఛా పిపాసా ఉచ్చారో పస్సావో’తి. ఇతి ఇమస్మిం కాయే ఆదీనవానుపస్సీ విహరతి. అయం వుచ్చతానన్ద, ఆదీనవసఞ్ఞా.

‘‘కతమా చానన్ద, పహానసఞ్ఞా? ఇధానన్ద, భిక్ఖు ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి, పజహతి, వినోదేతి, బ్యన్తీకరోతి, అనభావం గమేతి. ఉప్పన్నం బ్యాపాదవితక్కం నాధివాసేతి, పజహతి, వినోదేతి, బ్యన్తీకరోతి, అనభావం గమేతి. ఉప్పన్నం విహింసావితక్కం నాధివాసేతి, పజహతి, వినోదేతి, బ్యన్తీకరోతి, అనభావం గమేతి. ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే నాధివాసేతి, పజహతి, వినోదేతి, బ్యన్తీకరోతి, అనభావం గమేతి. అయం వుచ్చతానన్ద, పహానసఞ్ఞా.

‘‘కతమా చానన్ద, విరాగసఞ్ఞా? ఇధానన్ద, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిప్పటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిబ్బాన’న్తి. అయం వుచ్చతానన్ద, విరాగసఞ్ఞా.

‘‘కతమా చానన్ద, నిరోధసఞ్ఞా? ఇధానన్ద, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిప్పటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో నిరోధో నిబ్బాన’న్తి. అయం వుచ్చతానన్ద, నిరోధసఞ్ఞా.

‘‘కతమా చానన్ద, సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞా? ఇధానన్ద, భిక్ఖు యే లోకే ఉపాదానా చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా, తే పజహన్తో విహరతి అనుపాదియన్తో. అయం వుచ్చతానన్ద, సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞా.

‘‘కతమా చానన్ద, సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్ఛాసఞ్ఞా? ఇధానన్ద, భిక్ఖు సబ్బసఙ్ఖారేసు అట్టీయతి హరాయతి జిగుచ్ఛతి. అయం వుచ్చతానన్ద, సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్ఛాసఞ్ఞా.

‘‘కతమా చానన్ద, ఆనాపానస్సతి? ఇధానన్ద, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి సతోవ పస్ససతి. దీఘం వా అస్ససన్తో ‘దీఘం అస్ససామీ’తి పజానాతి. దీఘం వా పస్ససన్తో ‘దీఘం పస్ససామీ’తి పజానాతి. రస్సం వా అస్ససన్తో ‘రస్సం అస్ససామీ’తి పజానాతి. రస్సం వా పస్ససన్తో ‘రస్సం పస్ససామీ’తి పజానాతి. ‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘పీతిపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘పీతిపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘సుఖపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘సుఖపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘చిత్తపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘చిత్తపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. అభిప్పమోదయం చిత్తం…పే… సమాదహం చిత్తం…పే… విమోచయం చిత్తం…పే… అనిచ్చానుపస్సీ…పే… విరాగానుపస్సీ…పే… నిరోధానుపస్సీ…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. అయం వుచ్చతానన్ద, ఆనాపానస్సతి.

‘‘సచే ఖో త్వం, ఆనన్ద, గిరిమానన్దస్స భిక్ఖునో ఇమా దస సఞ్ఞా భాసేయ్యాసి, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం గిరిమానన్దస్స భిక్ఖునో ఇమా దస సఞ్ఞా సుత్వా సో ఆబాధో ఠానసో పటిప్పస్సమ్భేయ్యా’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో సన్తికే ఇమా దస సఞ్ఞా ఉగ్గహేత్వా యేనాయస్మా గిరిమానన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతో గిరిమానన్దస్స ఇమా దస సఞ్ఞా అభాసి. అథ ఖో ఆయస్మతో గిరిమానన్దస్స దస సఞ్ఞా సుత్వా సో ఆబాధో ఠానసో పటిప్పస్సమ్భి. వుట్ఠహి చాయస్మా గిరిమానన్దో తమ్హా ఆబాధా. తథా పహీనో చ పనాయస్మతో గిరిమానన్దస్స సో ఆబాధో అహోసీ’’తి. దసమం.

సచిత్తవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

సచిత్తఞ్చ సారిపుత్త, ఠితి చ సమథేన చ;

పరిహానో చ ద్వే సఞ్ఞా, మూలా పబ్బజితం గిరీతి.

(౭) ౨. యమకవగ్గో

౧. అవిజ్జాసుత్తం

౬౧. ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ – ‘ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసి, అథ పచ్ఛా సమభవీ’తి. ఏవఞ్చేతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి, అథ చ పన పఞ్ఞాయతి – ‘ఇదప్పచ్చయా అవిజ్జా’తి.

‘‘అవిజ్జమ్పాహం [అవిజ్జమ్పహం (సీ. స్యా.)], భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో అవిజ్జాయ? ‘పఞ్చ నీవరణా’తిస్స వచనీయం. పఞ్చపాహం, భిక్ఖవే, నీవరణే సాహారే వదామి, నో అనాహారే. కో చాహారో పఞ్చన్నం నీవరణానం? ‘తీణి దుచ్చరితానీ’తిస్స వచనీయం. తీణిపాహం, భిక్ఖవే, దుచ్చరితాని సాహారాని వదామి, నో అనాహారాని. కో చాహారో తిణ్ణం దుచ్చరితానం? ‘ఇన్ద్రియఅసంవరో’తిస్స వచనీయం. ఇన్ద్రియఅసంవరమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో ఇన్ద్రియఅసంవరస్స? ‘అసతాసమ్పజఞ్ఞ’న్తిస్స వచనీయం. అసతాసమ్పజఞ్ఞమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో అసతాసమ్పజఞ్ఞస్స? ‘అయోనిసోమనసికారో’తిస్స వచనీయం. అయోనిసోమనసికారమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో అయోనిసోమనసికారస్స? ‘అస్సద్ధియ’న్తిస్స వచనీయం. అస్సద్ధియమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో అస్సద్ధియస్స? ‘అసద్ధమ్మస్సవన’న్తిస్స వచనీయం. అసద్ధమ్మస్సవనమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో అసద్ధమ్మస్సవనస్స? ‘అసప్పురిససంసేవో’తిస్స వచనీయం.

‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అసప్పురిససంసేవో పరిపూరో అసద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరేతి, అసద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరం అస్సద్ధియం పరిపూరేతి, అస్సద్ధియం పరిపూరం అయోనిసోమనసికారం పరిపూరేతి, అయోనిసోమనసికారో పరిపూరో అసతాసమ్పజఞ్ఞం పరిపూరేతి, అసతాసమ్పజఞ్ఞం పరిపూరం ఇన్ద్రియఅసంవరం పరిపూరేతి, ఇన్ద్రియఅసంవరో పరిపూరో తీణి దుచ్చరితాని పరిపూరేతి, తీణి దుచ్చరితాని పరిపూరాని పఞ్చ నీవరణే పరిపూరేన్తి, పఞ్చ నీవరణా పరిపూరా అవిజ్జం పరిపూరేన్తి. ఏవమేతిస్సా అవిజ్జాయ ఆహారో హోతి, ఏవఞ్చ పారిపూరి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఉపరిపబ్బతే థుల్లఫుసితకే దేవే వస్సన్తే ( ) [(గలగలాయన్తే) (సీ.), (గళగళాయన్తే) (స్యా.)] తం ఉదకం యథానిన్నం పవత్తమానం పబ్బతకన్దరపదరసాఖా పరిపూరేతి, పబ్బతకన్దరపదరసాఖా పరిపూరా కుసోబ్భే [కుస్సుబ్భే (సీ.), కుసుబ్భే (స్యా.), కుసోమ్భే (క.) అ. ని. ౩.౯౬] పరిపూరేన్తి. కుసోబ్భా పరిపూరా మహాసోబ్భే [మహాసోమ్భే (క.)] పరిపూరేన్తి, మహాసోబ్భా పరిపూరా కున్నదియో పరిపూరేన్తి, కున్నదియో పరిపూరా మహానదియో పరిపూరేన్తి, మహానదియో పరిపూరా మహాసముద్దం సాగరం పరిపూరేన్తి; ఏవమేతస్స మహాసముద్దస్స సాగరస్స ఆహారో హోతి, ఏవఞ్చ పారిపూరి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, అసప్పురిససంసేవో పరిపూరో అసద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరేతి, అసద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరం అస్సద్ధియం పరిపూరేతి, అస్సద్ధియం పరిపూరం అయోనిసోమనసికారం పరిపూరేతి, అయోనిసోమనసికారో పరిపూరో అసతాసమ్పజఞ్ఞం పరిపూరేతి, అసతాసమ్పజఞ్ఞం పరిపూరం ఇన్ద్రియఅసంవరం పరిపూరేతి, ఇన్ద్రియఅసంవరో పరిపూరో తీణి దుచ్చరితాని పరిపూరేతి, తీణి దుచ్చరితాని పరిపూరాని పఞ్చ నీవరణే పరిపూరేన్తి, పఞ్చ నీవరణా పరిపూరా అవిజ్జం పరిపూరేన్తి; ఏవమేతిస్సా అవిజ్జాయ ఆహారో హోతి, ఏవఞ్చ పారిపూరి.

‘‘విజ్జావిముత్తిమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో విజ్జావిముత్తియా? ‘సత్త బోజ్ఝఙ్గా’తిస్స వచనీయం. సత్తపాహం, భిక్ఖవే, బోజ్ఝఙ్గే సాహారే వదామి, నో అనాహారే. కో చాహారో సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం? ‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’తిస్స వచనీయం. చత్తారోపాహం, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానే సాహారే వదామి, నో అనాహారే. కో చాహారో చతున్నం సతిపట్ఠానానం? ‘తీణి సుచరితానీ’తిస్స వచనీయం. తీణిపాహం, భిక్ఖవే, సుచరితాని సాహారాని వదామి, నో అనాహారాని. కో చాహారో తిణ్ణం సుచరితానం? ‘ఇన్ద్రియసంవరో’తిస్స వచనీయం. ఇన్ద్రియసంవరమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో ఇన్ద్రియసంవరస్స? ‘సతిసమ్పజఞ్ఞ’న్తిస్స వచనీయం. సతిసమ్పజఞ్ఞమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో సతిసమ్పజఞ్ఞస్స? ‘యోనిసోమనసికారో’తిస్స వచనీయం. యోనిసోమనసికారమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో యోనిసోమనసికారస్స? ‘సద్ధా’తిస్స వచనీయం. సద్ధమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో సద్ధాయ? ‘సద్ధమ్మస్సవన’న్తిస్స వచనీయం. సద్ధమ్మస్సవనమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో సద్ధమ్మస్సవనస్స? ‘సప్పురిససంసేవో’తిస్స వచనీయం.

‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సప్పురిససంసేవో పరిపూరో సద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరేతి, సద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరం సద్ధం పరిపూరేతి, సద్ధా పరిపూరా యోనిసోమనసికారం పరిపూరేతి, యోనిసోమనసికారో పరిపూరో సతిసమ్పజఞ్ఞం పరిపూరేతి, సతిసమ్పజఞ్ఞం పరిపూరం ఇన్ద్రియసంవరం పరిపూరేతి, ఇన్ద్రియసంవరో పరిపూరో తీణి సుచరితాని పరిపూరేతి, తీణి సుచరితాని పరిపూరాని చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేన్తి, చత్తారో సతిపట్ఠానా పరిపూరా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి, సత్త బోజ్ఝఙ్గా పరిపూరా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తి; ఏవమేతిస్సా విజ్జావిముత్తియా ఆహారో హోతి, ఏవఞ్చ పారిపూరి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఉపరిపబ్బతే థుల్లఫుసితకే దేవే వస్సన్తే తం ఉదకం యథానిన్నం పవత్తమానం పబ్బతకన్దరపదరసాఖా పరిపూరేతి, పబ్బతకన్దరపదరసాఖా పరిపూరా కుసోబ్భే పరిపూరేన్తి, కుసోబ్భా పరిపూరా మహాసోబ్భే పరిపూరేన్తి, మహాసోబ్భా పరిపూరా కున్నదియో పరిపూరేన్తి, కున్నదియో పరిపూరా మహానదియో పరిపూరేన్తి, మహానదియో పరిపూరా మహాసముద్దం సాగరం పరిపూరేన్తి; ఏవమేతస్స మహాసముద్దస్స సాగరస్స ఆహారో హోతి, ఏవఞ్చ పారిపూరి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, సప్పురిససంసేవో పరిపూరో సద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరేతి, సద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరం సద్ధం పరిపూరేతి, సద్ధా పరిపూరా యోనిసోమనసికారం పరిపూరేతి, యోనిసోమనసికారో పరిపూరో సతిసమ్పజఞ్ఞం పరిపూరేతి, సతిసమ్పజఞ్ఞం పరిపూరం ఇన్ద్రియసంవరం పరిపూరేతి, ఇన్ద్రియసంవరో పరిపూరో తీణి సుచరితాని పరిపూరేతి, తీణి సుచరితాని పరిపూరాని చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేన్తి, చత్తారో సతిపట్ఠానా పరిపూరా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి, సత్త బోజ్ఝఙ్గా పరిపూరా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తి; ఏవమేతిస్సా విజ్జావిముత్తియా ఆహారో హోతి, ఏవఞ్చ పారిపూరీ’’తి. పఠమం.

౨. తణ్హాసుత్తం

౬౨. ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి భవతణ్హాయ – ‘ఇతో పుబ్బే భవతణ్హా నాహోసి, అథ పచ్ఛా సమభవీ’తి. ఏవఞ్చేతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి, అథ చ పన పఞ్ఞాయతి – ‘ఇదప్పచ్చయా భవతణ్హా’తి.

‘‘భవతణ్హామ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో భవతణ్హాయ? ‘అవిజ్జా’తిస్స వచనీయం. అవిజ్జమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో అవిజ్జాయ? ‘పఞ్చ నీవరణా’తిస్స వచనీయం. పఞ్చ నీవరణేపాహం, భిక్ఖవే, సాహారే వదామి, నో అనాహారే. కో చాహారో పఞ్చన్నం నీవరణానం? ‘తీణి దుచ్చరితానీ’తిస్స వచనీయం. తీణిపాహం, భిక్ఖవే, దుచ్చరితాని సాహారాని వదామి, నో అనాహారాని. కో చాహారో తిణ్ణన్నం దుచ్చరితానం? ‘ఇన్ద్రియఅసంవరో’తిస్స వచనీయం. ఇన్ద్రియఅసంవరమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో ఇన్ద్రియఅసంవరస్స? ‘అసతాసమ్పజఞ్ఞ’న్తిస్స వచనీయం. అసతాసమ్పజఞ్ఞమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో అసతా సమ్పజఞ్ఞస్స? ‘అయోనిసోమనసికారో’తిస్స వచనీయం. అయోనిసోమనసికారమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో అయోనిసోమనసికారస్స? ‘అస్సద్ధియ’న్తిస్స వచనీయం. అస్సద్ధియమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో అస్సద్ధియస్స? ‘అస్సద్ధమ్మస్సవన’న్తిస్స వచనీయం. అస్సద్ధమ్మస్సవనమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో అస్సద్ధమ్మస్సవనస్స? ‘అసప్పురిససంసేవో’తిస్స వచనీయం.

‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అసప్పురిససంసేవో పరిపూరో అస్సద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరేతి, అస్సద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరం అస్సద్ధియం పరిపూరేతి, అస్సద్ధియం పరిపూరం అయోనిసోమనసికారం పరిపూరేతి, అయోనిసోమనసికారో పరిపూరో అసతాసమ్పజఞ్ఞం పరిపూరేతి, అసతాసమ్పజఞ్ఞం పరిపూరం ఇన్ద్రియఅసంవరం పరిపూరేతి, ఇన్ద్రియఅసంవరో పరిపూరో తీణి దుచ్చరితాని పరిపూరేతి, తీణి దుచ్చరితాని పరిపూరాని పఞ్చ నీవరణే పరిపూరేన్తి, పఞ్చ నీవరణా పరిపూరా అవిజ్జం పరిపూరేన్తి, అవిజ్జా పరిపూరా భవతణ్హం పరిపూరేతి; ఏవమేతిస్సా భవతణ్హాయ ఆహారో హోతి, ఏవఞ్చ పారిపూరి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, అసప్పురిససంసేవో పరిపూరో అస్సద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరేతి, అస్సద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరం అస్సద్ధియం పరిపూరేతి, అస్సద్ధియం పరిపూరం అయోనిసోమనసికారం పరిపూరేతి, అయోనిసోమనసికారో పరిపూరో అసతాసమ్పజఞ్ఞం పరిపూరేతి, అసతాసమ్పజఞ్ఞం పరిపూరం ఇన్ద్రియఅసంవరం పరిపూరేతి, ఇన్ద్రియఅసంవరో పరిపూరో తీణి దుచ్చరితాని పరిపూరేతి, తీణి దుచ్చరితాని పరిపూరాని పఞ్చ నీవరణే పరిపూరేన్తి, పఞ్చ నీవరణా పరిపూరా అవిజ్జం పరిపూరేన్తి, అవిజ్జా పరిపూరా భవతణ్హం పరిపూరేతి; ఏవమేతిస్సా భవతణ్హాయ ఆహారో హోతి, ఏవఞ్చ పారిపూరి.

‘‘విజ్జావిముత్తిమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో విజ్జావిముత్తియా? ‘సత్త బోజ్ఝఙ్గా’తిస్స వచనీయం. సత్తపాహం, భిక్ఖవే, బోజ్ఝఙ్గే సాహారే వదామి, నో అనాహారే. కో చాహారో సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం? ‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’తిస్స వచనీయం. చత్తారోపాహం, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానే సాహారే వదామి, నో అనాహారే. కో చాహారో చతున్నం సతిపట్ఠానానం? ‘తీణి సుచరితానీ’తిస్స వచనీయం. తీణిపాహం, భిక్ఖవే, సుచరితాని సాహారాని వదామి, నో అనాహారాని. కో చాహారో తిణ్ణన్నం సుచరితానం? ‘ఇన్ద్రియసంవరో’తిస్స వచనీయం. ఇన్ద్రియసంవరమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో ఇన్ద్రియసంవరస్స? ‘సతిసమ్పజఞ్ఞ’న్తిస్స వచనీయం. సతిసమ్పజఞ్ఞమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో సతిసమ్పజఞ్ఞస్స? ‘యోనిసోమనసికారో’తిస్స వచనీయం. యోనిసోమనసికారమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో యోనిసోమనసికారస్స? ‘సద్ధా’తిస్స వచనీయం. సద్ధమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో సద్ధాయ? ‘సద్ధమ్మస్సవన’న్తిస్స వచనీయం. సద్ధమ్మస్సవనమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చాహారో సద్ధమ్మస్సవనస్స? ‘సప్పురిససంసేవో’తిస్స వచనీయం.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఉపరిపబ్బతే థుల్లఫుసితకే దేవే వస్సన్తే తం ఉదకం యథానిన్నం పవత్తమానం…పే… ఏవమేతస్స మహాసముద్దస్స సాగరస్స ఆహారో హోతి, ఏవఞ్చ పారిపూరి. ఏవమేవం ఖో, భిక్ఖవే, సప్పురిససంసేవో పరిపూరో సద్ధమ్మస్సవనం పరిపూరేతి…పే… ఏవమేతిస్సా విజ్జావిముత్తియా ఆహారో హోతి, ఏవఞ్చ పారిపూరీ’’తి. దుతియం.

౩. నిట్ఠఙ్గతసుత్తం

౬౩. ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, మయి నిట్ఠం గతా సబ్బే తే దిట్ఠిసమ్పన్నా. తేసం దిట్ఠిసమ్పన్నానం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా, పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా. కతమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా? సత్తక్ఖత్తుపరమస్స, కోలంకోలస్స, ఏకబీజిస్స, సకదాగామిస్స, యో చ దిట్ఠేవ ధమ్మే అరహా – ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా. కతమేసం పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా? అన్తరాపరినిబ్బాయిస్స, ఉపహచ్చపరినిబ్బాయిస్స, అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, ఉద్ధంసోతస్స అకనిట్ఠగామినో – ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా. యే కేచి, భిక్ఖవే, మయి నిట్ఠం గతా, సబ్బే తే దిట్ఠిసమ్పన్నా. తేసం దిట్ఠిసమ్పన్నానం ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా, ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా’’తి. తతియం.

౪. అవేచ్చప్పసన్నసుత్తం

౬౪. ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, మయి అవేచ్చప్పసన్నా, సబ్బే తే సోతాపన్నా. తేసం సోతాపన్నానం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా, పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా. కతమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా? సత్తక్ఖత్తుపరమస్స, కోలంకోలస్స, ఏకబీజిస్స, సకదాగామిస్స, యో చ దిట్ఠేవ ధమ్మే అరహా – ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా. కతమేసం పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా? అన్తరాపరినిబ్బాయిస్స, ఉపహచ్చపరినిబ్బాయిస్స, అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, ఉద్ధంసోతస్స అకనిట్ఠగామినో – ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా. యే కేచి, భిక్ఖవే, మయి అవేచ్చప్పసన్నా సబ్బే తే సోతాపన్నా. తేసం సోతాపన్నానం ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా, ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా’’తి. చతుత్థం.

౫. పఠమసుఖసుత్తం

౬౫. ఏకం సమయం ఆయస్మా సారిపుత్తో మగధేసు విహరతి నాలకగామకే. అథ ఖో సామణ్డకాని పరిబ్బాజకో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సామణ్డకాని పరిబ్బాజకో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ –

‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, సుఖం, కిం దుక్ఖ’’న్తి? ‘‘అభినిబ్బత్తి ఖో, ఆవుసో, దుక్ఖా, అనభినిబ్బత్తి సుఖా. అభినిబ్బత్తియా, ఆవుసో, సతి ఇదం దుక్ఖం పాటికఙ్ఖం – సీతం ఉణ్హం జిఘచ్ఛా పిపాసా ఉచ్చారో పస్సావో అగ్గిసమ్ఫస్సో దణ్డసమ్ఫస్సో సత్థసమ్ఫస్సో ఞాతీపి మిత్తాపి సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ రోసేన్తి. అభినిబ్బత్తియా, ఆవుసో, సతి ఇదం దుక్ఖం పాటికఙ్ఖం. అనభినిబ్బత్తియా, ఆవుసో, సతి ఇదం సుఖం పాటికఙ్ఖం – న సీతం న ఉణ్హం న జిఘచ్ఛా న పిపాసా న ఉచ్చారో న పస్సావో న అగ్గిసమ్ఫస్సో న దణ్డసమ్ఫస్సో న సత్థసమ్ఫస్సో ఞాతీపి మిత్తాపి సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ న రోసేన్తి. అనభినిబ్బత్తియా, ఆవుసో, సతి ఇదం సుఖం పాటికఙ్ఖ’’న్తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియసుఖసుత్తం

౬౬. ఏకం సమయం ఆయస్మా సారిపుత్తో మగధేసు విహరతి నాలకగామకే. అథ ఖో సామణ్డకాని పరిబ్బాజకో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సామణ్డకాని పరిబ్బాజకో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ –

‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, సారిపుత్త, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే సుఖం, కిం దుక్ఖ’’న్తి? ‘‘అనభిరతి ఖో, ఆవుసో, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే దుక్ఖా, అభిరతి సుఖా. అనభిరతియా, ఆవుసో, సతి ఇదం దుక్ఖం పాటికఙ్ఖం – గచ్ఛన్తోపి సుఖం సాతం నాధిగచ్ఛతి, ఠితోపి… నిసిన్నోపి… సయానోపి… గామగతోపి… అరఞ్ఞగతోపి… రుక్ఖమూలగతోపి… సుఞ్ఞాగారగతోపి… అబ్భోకాసగతోపి… భిక్ఖుమజ్ఝగతోపి సుఖం సాతం నాధిగచ్ఛతి. అనభిరతియా, ఆవుసో, సతి ఇదం దుక్ఖం పాటికఙ్ఖం.

‘‘అభిరతియా, ఆవుసో, సతి ఇదం సుఖం పాటికఙ్ఖం – గచ్ఛన్తోపి సుఖం సాతం అధిగచ్ఛతి, ఠితోపి… నిసిన్నోపి… సయానోపి… గామగతోపి… అరఞ్ఞగతోపి… రుక్ఖమూలగతోపి… సుఞ్ఞాగారగతోపి… అబ్భోకాసగతోపి… భిక్ఖుమజ్ఝగతోపి సుఖం సాతం అధిగచ్ఛతి. అభిరతియా, ఆవుసో, సతి ఇదం సుఖం పాటికఙ్ఖ’’న్తి. ఛట్ఠం.

౭. పఠమనళకపానసుత్తం

౬౭. ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం యేన నళకపానం నామ కోసలానం నిగమో తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా నళకపానే విహరతి పలాసవనే. తేన ఖో పన సమయేన భగవా తదహుపోసథే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో భగవా బహుదేవ రత్తిం భిక్ఖూనం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూతం భిక్ఖుసఙ్ఘం అనువిలోకేత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఆమన్తేసి –

‘‘విగతథినమిద్ధో [విగతథీనమిద్ధో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఖో, సారిపుత్త, భిక్ఖుసఙ్ఘో. పటిభాతు తం, సారిపుత్త, భిక్ఖూనం ధమ్మీ కథా. పిట్ఠి మే ఆగిలాయతి; తమహం ఆయమిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతో పచ్చస్సోసి.

అథ ఖో భగవా చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞాపేత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేసి పాదే పాదం అచ్చాధాయ సతో సమ్పజానో ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వా. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘యస్స కస్సచి, ఆవుసో, సద్ధా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, హిరీ [హిరి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] నత్థి… ఓత్తప్పం నత్థి … వీరియం [విరియం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] నత్థి… పఞ్ఞా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, హానియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో వుద్ధి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, కాళపక్ఖే చన్దస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, హాయతేవ వణ్ణేన హాయతి మణ్డలేన హాయతి ఆభాయ హాయతి ఆరోహపరిణాహేన; ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, యస్స కస్సచి సద్ధా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, హిరీ నత్థి… ఓత్తప్పం నత్థి… వీరియం నత్థి… పఞ్ఞా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, హానియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో వుద్ధి.

‘‘అస్సద్ధో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, పరిహానమేతం; ‘అహిరికో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, పరిహానమేతం; ‘అనోత్తప్పీ పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, పరిహానమేతం; ‘కుసీతో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, పరిహానమేతం; ‘దుప్పఞ్ఞో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, పరిహానమేతం; ‘కోధనో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, పరిహానమేతం; ‘ఉపనాహీ పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, పరిహానమేతం; ‘పాపిచ్ఛో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, పరిహానమేతం; ‘పాపమిత్తో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, పరిహానమేతం; ‘మిచ్ఛాదిట్ఠికో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, పరిహానమేతం.

‘‘యస్స కస్సచి, ఆవుసో, సద్ధా అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, హిరీ అత్థి… ఓత్తప్పం అత్థి… పఞ్ఞా అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో పరిహాని. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, జుణ్హపక్ఖే చన్దస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, వడ్ఢతేవ వణ్ణేన వడ్ఢతి మణ్డలేన వడ్ఢతి ఆభాయ వడ్ఢతి ఆరోహపరిణాహేన; ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, యస్స కస్సచి సద్ధా అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, హిరీ అత్థి… ఓత్తప్పం అత్థి… వీరియం అత్థి… పఞ్ఞా అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో పరిహాని.

‘‘‘సద్ధో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, అపరిహానమేతం; ‘హిరీమా పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, అపరిహానమేతం; ‘ఓత్తప్పీ పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, అపరిహానమేతం; ‘ఆరద్ధవీరియో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, అపరిహానమేతం; ‘పఞ్ఞవా పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, అపరిహానమేతం; ‘అక్కోధనో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, అపరిహానమేతం; ‘అనుపనాహీ పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, అపరిహానమేతం; ‘అప్పిచ్ఛో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, అపరిహానమేతం; ‘కల్యాణమిత్తో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, అపరిహానమేతం; ‘సమ్మాదిట్ఠికో పురిసపుగ్గలో’తి, ఆవుసో, అపరిహానమేత’’న్తి.

అథ ఖో భగవా పచ్చుట్ఠాయ ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఆమన్తేసి – ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త! యస్స కస్సచి, సారిపుత్త, సద్ధా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, హిరీ నత్థి… ఓత్తప్పం నత్థి… వీరియం నత్థి… పఞ్ఞా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, హానియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో వుద్ధి. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, కాళపక్ఖే చన్దస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, హాయతేవ వణ్ణేన హాయతి మణ్డలేన హాయతి ఆభాయ హాయతి ఆరోహపరిణాహేన; ఏవమేవం ఖో, సారిపుత్త, యస్స కస్సచి సద్ధా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు…పే… పఞ్ఞా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా …పే… నో వుద్ధి.

‘‘‘అస్సద్ధో పురిసపుగ్గలో’తి, సారిపుత్త, పరిహానమేతం; అహిరికో… అనోత్తప్పీ… కుసీతో… దుప్పఞ్ఞో… కోధనో… ఉపనాహీ… పాపిచ్ఛో… పాపమిత్తో… ‘మిచ్ఛాదిట్ఠికో పురిసపుగ్గలో’తి, సారిపుత్త, పరిహానమేతం.

‘‘యస్స కస్సచి, సారిపుత్త, సద్ధా అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, హిరీ అత్థి… ఓత్తప్పం అత్థి… వీరియం అత్థి… పఞ్ఞా అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో పరిహాని. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, జుణ్హపక్ఖే చన్దస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, వడ్ఢతేవ వణ్ణేన వడ్ఢతి మణ్డలేన వడ్ఢతి ఆభాయ వడ్ఢతి ఆరోహపరిణాహేన; ఏవమేవం ఖో, సారిపుత్త, యస్స కస్సచి సద్ధా అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, హిరీ అత్థి… ఓత్తప్పం అత్థి… వీరియం అత్థి… పఞ్ఞా అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో పరిహాని.

‘‘‘సద్ధో పురిసపుగ్గలో’తి, సారిపుత్త, అపరిహానమేతం; హిరీమా… ఓత్తప్పీ… ఆరద్ధవీరియో… పఞ్ఞవా… అక్కోధనో… అనుపనాహీ… అప్పిచ్ఛో… కల్యాణమిత్తో… ‘సమ్మాదిట్ఠికో పురిసపుగ్గలో’తి, సారిపుత్త, అపరిహానమేత’’న్తి. సత్తమం.

౮. దుతియనళకపానసుత్తం

౬౮. ఏకం సమయం భగవా నళకపానే విహరతి పలాసవనే. తేన ఖో పన సమయేన భగవా తదహుపోసథే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో భగవా బహుదేవ రత్తిం భిక్ఖూనం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూతం భిక్ఖుసఙ్ఘం అనువిలోకేత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఆమన్తేసి –

‘‘విగతథినమిద్ధో ఖో, సారిపుత్త, భిక్ఖుసఙ్ఘో. పటిభాతు తం, సారిపుత్త, భిక్ఖూనం ధమ్మీ కథా. పిట్ఠి మే ఆగిలాయతి; తమహం ఆయమిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతో పచ్చస్సోసి.

అథ ఖో భగవా చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞాపేత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేసి పాదే పాదం అచ్చాధాయ సతో సమ్పజానో ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వా. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో, భిక్ఖవే’’తి! ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘యస్స కస్సచి, ఆవుసో, సద్ధా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, హిరీ నత్థి… ఓత్తప్పం నత్థి… వీరియం నత్థి… పఞ్ఞా నత్థి… సోతావధానం నత్థి… ధమ్మధారణా నత్థి… అత్థూపపరిక్ఖా నత్థి… ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తి నత్థి… అప్పమాదో నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, హానియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో వుద్ధి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, కాళపక్ఖే చన్దస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, హాయతేవ వణ్ణేన హాయతి మణ్డలేన హాయతి ఆభాయ హాయతి ఆరోహపరిణాహేన; ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, యస్స కస్సచి సద్ధా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, హిరీ నత్థి… ఓత్తప్పం నత్థి… వీరియం నత్థి… పఞ్ఞా నత్థి… సోతావధానం నత్థి… ధమ్మధారణా నత్థి… అత్థూపపరిక్ఖా నత్థి… ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తి నత్థి… అప్పమాదో నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, హానియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో వుద్ధి.

‘‘యస్స కస్సచి, ఆవుసో, సద్ధా అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, హిరీ అత్థి… ఓత్తప్పం అత్థి… వీరియం అత్థి… పఞ్ఞా అత్థి… సోతావధానం అత్థి… ధమ్మధారణా అత్థి… అత్థూపపరిక్ఖా అత్థి… ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తి అత్థి… అప్పమాదో అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో పరిహాని. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, జుణ్హపక్ఖే చన్దస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, వడ్ఢతేవ వణ్ణేన వడ్ఢతి మణ్డలేన వడ్ఢతి ఆభాయ వడ్ఢతి ఆరోహపరిణాహేన; ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, యస్స కస్సచి సద్ధా అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు…పే… అప్పమాదో అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో పరిహానీ’’తి.

అథ ఖో భగవా పచ్చుట్ఠాయ ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఆమన్తేసి – ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త! యస్స కస్సచి, సారిపుత్త, సద్ధా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు హిరీ నత్థి… ఓత్తప్పం నత్థి… పఞ్ఞా నత్థి… వీరియం నత్థి… సోతావధానం నత్థి… ధమ్మధారణా నత్థి… అత్థూపపరిక్ఖా నత్థి… ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తి నత్థి… అప్పమాదో నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, హానియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో వుద్ధి. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, కాళపక్ఖే చన్దస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, హాయతేవ వణ్ణేన హాయతి మణ్డలేన హాయతి ఆభాయ హాయతి ఆరోహపరిణాహేన; ఏవమేవం ఖో, సారిపుత్త, యస్స కస్సచి సద్ధా నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు…పే… అప్పమాదో నత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, హానియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో వుద్ధి.

‘‘యస్స కస్సచి, సారిపుత్త, సద్ధా అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు హిరీ అత్థి… ఓత్తప్పం అత్థి… వీరియం అత్థి… పఞ్ఞా అత్థి… సోతావధానం అత్థి… ధమ్మధారణా అత్థి… అత్థూపపరిక్ఖా అత్థి… ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తి అత్థి… అప్పమాదో అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో పరిహాని. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, జుణ్హపక్ఖే చన్దస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, వడ్ఢతేవ వణ్ణేన వడ్ఢతి మణ్డలేన వడ్ఢతి ఆభాయ వడ్ఢతి ఆరోహపరిణాహేన; ఏవమేవం ఖో, సారిపుత్త, యస్స కస్సచి సద్ధా అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు…పే… అప్పమాదో అత్థి కుసలేసు ధమ్మేసు, తస్స యా రత్తి వా దివసో వా ఆగచ్ఛతి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు నో పరిహానీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమకథావత్థుసుత్తం

౬౯. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తా ఉపట్ఠానసాలాయం సన్నిసిన్నా సన్నిపతితా అనేకవిహితం తిరచ్ఛానకథం అనుయుత్తా విహరన్తి, సేయ్యథిదం – [దీ. ని. ౧.౧౭; మ. ని. ౨.౨౨౩; సం. ని. ౫.౧౦౮౦; పాచి. ౫౦౮] రాజకథం చోరకథం మహామత్తకథం సేనాకథం భయకథం యుద్ధకథం అన్నకథం పానకథం వత్థకథం సయనకథం మాలాకథం గన్ధకథం ఞాతికథం యానకథం గామకథం నిగమకథం నగరకథం జనపదకథం ఇత్థికథం [ఇత్థికథం పురిసకథం (క.) మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౨౩ పస్సితబ్బం] సూరకథం విసిఖాకథం కుమ్భట్ఠానకథం పుబ్బపేతకథం నానత్తకథం లోకక్ఖాయికం సముద్దక్ఖాయికం ఇతిభవాభవకథం ఇతి వాతి.

అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన ఉపట్ఠానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా సన్నిపతితా, కా చ పన వో అన్తరాకథా విప్పకతా’’తి?

‘‘ఇధ మయం, భన్తే, పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తా ఉపట్ఠానసాలాయం సన్నిసిన్నా సన్నిపతితా అనేకవిహితం తిరచ్ఛానకథం అనుయుత్తా విహరామ, సేయ్యథిదం – రాజకథం చోరకథం…పే… ఇతిభవాభవకథం ఇతి వా’’తి. ‘‘న ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, తుమ్హాకం పతిరూపం కులపుత్తానం సద్ధాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితానం, యం తుమ్హే అనేకవిహితం తిరచ్ఛానకథం అనుయుత్తా విహరేయ్యాథ, సేయ్యథిదం – రాజకథం చోరకథం మహామత్తకథం సేనాకథం భయకథం యుద్ధకథం అన్నకథం పానకథం వత్థకథం సయనకథం మాలాకథం గన్ధకథం ఞాతికథం యానకథం గామకథం నిగమకథం నగరకథం జనపదకథం ఇత్థికథం సూరకథం విసిఖాకథం కుమ్భట్ఠానకథం పుబ్బపేతకథం నానత్తకథం లోకక్ఖాయికం సముద్దక్ఖాయికం ఇతిభవాభవకథం ఇతి వాతి.

‘‘దసయిమాని, భిక్ఖవే, కథావత్థూని. కతమాని దస? అప్పిచ్ఛకథా, సన్తుట్ఠికథా, పవివేకకథా, అసంసగ్గకథా, వీరియారమ్భకథా, సీలకథా, సమాధికథా, పఞ్ఞాకథా, విముత్తికథా, విముత్తిఞాణదస్సనకథాతి – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, దస కథావత్థూని.

‘‘ఇమేసం చే తుమ్హే, భిక్ఖవే, దసన్నం కథావత్థూనం ఉపాదాయుపాదాయ కథం కథేయ్యాథ, ఇమేసమ్పి చన్దిమసూరియానం ఏవంమహిద్ధికానం ఏవంమహానుభావానం తేజసా తేజం పరియాదియేయ్యాథ, కో పన వాదో అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకాన’’న్తి! నవమం.

౧౦. దుతియకథావత్థుసుత్తం

౭౦. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తా ఉపట్ఠానసాలాయం సన్నిసిన్నా సన్నిపతితా అనేకవిహితం తిరచ్ఛానకథం అనుయుత్తా విహరన్తి, సేయ్యథిదం – రాజకథం చోరకథం మహామత్తకథం…పే… ఇతిభవాభవకథం ఇతి వాతి.

‘‘దసయిమాని, భిక్ఖవే, పాసంసాని ఠానాని. కతమాని దస? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అత్తనా చ అప్పిచ్ఛో హోతి, అప్పిచ్ఛకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా హోతి. ‘అప్పిచ్ఛో భిక్ఖు అప్పిచ్ఛకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా’తి పాసంసమేతం ఠానం.

‘‘అత్తనా చ సన్తుట్ఠో హోతి, సన్తుట్ఠికథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా హోతి. ‘సన్తుట్ఠో భిక్ఖు సన్తుట్ఠికథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా’తి పాసంసమేతం ఠానం.

‘‘అత్తనా చ పవివిత్తో హోతి, పవివేకకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా హోతి. ‘పవివిత్తో భిక్ఖు పవివేకకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా’తి పాసంసమేతం ఠానం.

‘‘అత్తనా చ అసంసట్ఠో హోతి, అసంసట్ఠకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా హోతి. ‘అసంసట్ఠో భిక్ఖు అసంసట్ఠకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా’తి పాసంసమేతం ఠానం.

‘‘అత్తనా చ ఆరద్ధవీరియో హోతి, వీరియారమ్భకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా హోతి. ‘ఆరద్ధవీరియో భిక్ఖు వీరియారమ్భకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా’తి పాసంసమేతం ఠానం.

‘‘అత్తనా చ సీలసమ్పన్నో హోతి, సీలసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా హోతి. ‘సీలసమ్పన్నో భిక్ఖు సీలసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా’తి పాసంసమేతం ఠానం.

‘‘అత్తనా చ సమాధిసమ్పన్నో హోతి, సమాధిసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా హోతి. ‘సమాధిసమ్పన్నో భిక్ఖు సమాధిసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా’తి పాసంసమేతం ఠానం.

‘‘అత్తనా చ పఞ్ఞాసమ్పన్నో హోతి, పఞ్ఞాసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా హోతి. ‘పఞ్ఞాసమ్పన్నో భిక్ఖు పఞ్ఞాసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా’తి పాసంసమేతం ఠానం.

‘‘అత్తనా చ విముత్తిసమ్పన్నో హోతి, విముత్తిసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా హోతి. ‘విముత్తిసమ్పన్నో భిక్ఖు విముత్తిసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా’తి పాసంసమేతం ఠానం.

‘‘అత్తనా చ విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నో హోతి, విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా హోతి. ‘విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నో భిక్ఖు విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పదాకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా’తి పాసంసమేతం ఠానం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, దస పాసంసాని ఠానానీ’’తి. దసమం.

యమకవగ్గో దుతియో.