౮. దుతియమహాపఞ్హాసుత్తం

౨౮. ఏకం సమయం భగవా కజఙ్గలాయం విహరతి వేళువనే. అథ ఖో సమ్బహులా కజఙ్గలకా ఉపాసకా యేన కజఙ్గలికా భిక్ఖునీ తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా కజఙ్గలికం భిక్ఖునిం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో కజఙ్గలకా ఉపాసకా కజఙ్గలికం భిక్ఖునిం ఏతదవోచుం –

‘‘వుత్తమిదం, అయ్యే, భగవతా మహాపఞ్హేసు – ‘ఏకో పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణం, ద్వే పఞ్హా ద్వే ఉద్దేసా ద్వే వేయ్యాకరణాని, తయో పఞ్హా తయో ఉద్దేసా తీణి వేయ్యాకరణాని, చత్తారో పఞ్హా చత్తారో ఉద్దేసా చత్తారి వేయ్యాకరణాని, పఞ్చ పఞ్హా పఞ్చుద్దేసా పఞ్చ వేయ్యాకరణాని, ఛ పఞ్హా ఛ ఉద్దేసా ఛ వేయ్యాకరణాని, సత్త పఞ్హా సత్తుద్దేసా సత్త వేయ్యాకరణాని, అట్ఠ పఞ్హా అట్ఠుద్దేసా అట్ఠ వేయ్యాకరణాని, నవ పఞ్హా నవుద్దేసా నవ వేయ్యాకరణాని, దస పఞ్హా దసుద్దేసా దస వేయ్యాకరణానీ’తి. ఇమస్స ను ఖో, అయ్యే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స కథం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి?

‘‘న ఖో పనేతం, ఆవుసో, భగవతో సమ్ముఖా సుతం సమ్ముఖా పటిగ్గహితం, నపి మనోభావనీయానం భిక్ఖూనం సమ్ముఖా సుతం సమ్ముఖా పటిగ్గహితం; అపి చ, యథా మేత్థ ఖాయతి తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, అయ్యే’’తి, ఖో కజఙ్గలకా ఉపాసకా కజఙ్గలికాయ భిక్ఖునియా పచ్చస్సోసుం. కజఙ్గలికా భిక్ఖునీ ఏతదవోచ –

‘‘‘ఏకో పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణ’న్తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఏకధమ్మే, ఆవుసో, భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమస్మిం ఏకధమ్మే? సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా – ఇమస్మిం ఖో, ఆవుసో, ఏకధమ్మే భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘ఏకో పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణన్తి, ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘ద్వే పఞ్హా ద్వే ఉద్దేసా ద్వే వేయ్యాకరణానీ’తి ఇతి, ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ద్వీసు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు ద్వీసు? నామే చ రూపే చ…పే… కతమేసు తీసు? తీసు వేదనాసు – ఇమేసు ఖో, ఆవుసో, తీసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘తయో పఞ్హా తయో ఉద్దేసా తీణి వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘చత్తారో పఞ్హా చత్తారో ఉద్దేసా చత్తారి వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? చతూసు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు చతూసు? చతూసు సతిపట్ఠానేసు – ఇమేసు ఖో, ఆవుసో, చతూసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘చత్తారో పఞ్హా చత్తారో ఉద్దేసా చత్తారి వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘పఞ్చ పఞ్హా పఞ్చుద్దేసా పఞ్చ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? పఞ్చసు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు పఞ్చసు? పఞ్చసు ఇన్ద్రియేసు…పే… కతమేసు ఛసు? ఛసు నిస్సరణీయాసు ధాతూసు…పే… కతమేసు సత్తసు? సత్తసు బోజ్ఝఙ్గేసు…పే… కతమేసు అట్ఠసు? అట్ఠసు అరియఅట్ఠఙ్గికమగ్గేసు – ఇమేసు ఖో, ఆవుసో, అట్ఠసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘అట్ఠ పఞ్హా అట్ఠుద్దేసా అట్ఠ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘నవ పఞ్హా నవుద్దేసా నవ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? నవసు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు నవసు? నవసు సత్తావాసేసు – ఇమేసు ఖో, ఆవుసో, నవసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘నవ పఞ్హా నవుద్దేసా నవ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘దస పఞ్హా దసుద్దేసా దస వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? దససు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు దససు? దససు కుసలేసు కమ్మపథేసు – ఇమేసు ఖో, ఆవుసో, దససు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘దస పఞ్హా దసుద్దేసా దస వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘ఇతి ఖో, ఆవుసో, యం తం వుత్తం భగవతా సంఖిత్తేన భాసితాసు మహాపఞ్హాసు – ‘ఏకో పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణం…పే… దస పఞ్హా దసుద్దేసా దస వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇమస్స ఖో అహం, ఆవుసో, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామి. ఆకఙ్ఖమానా చ పన తుమ్హే, ఆవుసో, భగవన్తఞ్ఞేవ ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యాథ. యథా వో [యథా ఖో (క.), యథా నో (బహూసు) అ. ని. ౧౦.౧౧౫, ౧౭౨ పన పాఠభేదో నత్థి] భగవా బ్యాకరోతి తథా నం ధారేయ్యాథా’’తి. ‘‘ఏవం, అయ్యే’’తి ఖో కజఙ్గలకా ఉపాసకా కజఙ్గలికాయ ఖో భిక్ఖునియా భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా కజఙ్గలికం భిక్ఖునిం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో కజఙ్గలకా ఉపాసకా యావతకో అహోసి కజఙ్గలికాయ భిక్ఖునియా సద్ధిం కథాసల్లాపో, తం సబ్బం భగవతో ఆరోచేసుం.

‘‘సాధు సాధు, గహపతయో! పణ్డితా, గహపతయో, కజఙ్గలికా భిక్ఖునీ. మహాపఞ్ఞా, గహపతయో, కజఙ్గలికా భిక్ఖునీ. మఞ్చేపి తుమ్హే, గహపతయో, ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యాథ, అహమ్పి చేతం ఏవమేవం [ఏవమేవ (క.) మ. ని. ౧.౨౦౫ పస్సితబ్బం] బ్యాకరేయ్యం యథా తం కజఙ్గలికాయ భిక్ఖునియా బ్యాకతం. ఏసో చేవ తస్స [ఏసో చేవేతస్స (మ. ని. ౧.౨౦౫)] అత్థో. ఏవఞ్చ నం ధారేయ్యాథా’’తి. అట్ఠమం.