౩. మహావగ్గో

౧. సీహనాదసుత్తం

౨౧. ‘‘సీహో, భిక్ఖవే, మిగరాజా సాయన్హసమయం ఆసయా నిక్ఖమతి. ఆసయా నిక్ఖమిత్వా విజమ్భతి. విజమ్భిత్వా సమన్తా చతుద్దిసం [చతుద్దిసా (స్యా. క.) అ. ని. ౬.౬౪] అనువిలోకేతి. సమన్తా చతుద్దిసం [చతుద్దిసా (స్యా. క.) అ. ని. ౬.౬౪] అనువిలోకేత్వా తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదతి. తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా గోచరాయ పక్కమతి. తం కిస్స హేతు? ‘మాహం ఖుద్దకే పాణే విసమగతే సఙ్ఘాతం ఆపాదేసి’న్తి!

‘‘‘సీహో’తి, ఖో భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. యం ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతో పరిసాయ ధమ్మం దేసేతి, ఇదమస్స హోతి సీహనాదస్మిం.

[మ. ని. ౧.౧౪౮; విభ. ౭౬౦; పటి. మ. ౨.౪౪] ‘‘దసయిమాని, భిక్ఖవే, తథాగతస్స తథాగతబలాని, యేహి బలేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి. కతమాని దస? ఇధ, భిక్ఖవే, తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి, యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తథాగతో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం కమ్మసమాదానానం ఠానసో హేతుసో విపాకం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం కమ్మసమాదానానం ఠానసో హేతుసో విపాకం యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి, యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తథాగతో సబ్బత్థగామినిం పటిపదం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో సబ్బత్థగామినిం పటిపదం యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి, యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తథాగతో అనేకధాతుం నానాధాతుం లోకం [అనేకధాతునానాధాతులోకం (సీ. క.)] యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో అనేకధాతుం నానాధాతుం లోకం యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి…పే… బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తథాగతో సత్తానం నానాధిముత్తికతం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో సత్తానం నానాధిముత్తికతం యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి…పే… బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తథాగతో పరసత్తానం పరపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో పరసత్తానం పరపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి…పే… బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తథాగతో ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం సంకిలేసం వోదానం వుట్ఠానం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పి…పే… పజానాతి, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి…పే… బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తథాగతో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తాలీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే, ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం; తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’తి, ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి. యమ్పి భిక్ఖవే, తథాగతో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి, యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తథాగతో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా; ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి. యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి, యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, తథాగతో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి, యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.

‘‘ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, దస తథాగతస్స తథాగతబలాని, యేహి బలేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీ’’తి. పఠమం.

౨. అధివుత్తిపదసుత్తం

౨౨. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘యే తే, ఆనన్ద, ధమ్మా తేసం తేసం అధివుత్తిపదానం [అధిముత్తిపదానం (క.)] అభిఞ్ఞా సచ్ఛికిరియాయ సంవత్తన్తి, విసారదో అహం, ఆనన్ద, తత్థ పటిజానామి. ‘తేసం తేసం తథా తథా ధమ్మం దేసేతుం యథా యథా పటిపన్నో సన్తం వా అత్థీతి ఞస్సతి, అసన్తం వా నత్థీతి ఞస్సతి, హీనం వా హీనన్తి ఞస్సతి, పణీతం వా పణీతన్తి ఞస్సతి, సఉత్తరం వా సఉత్తరన్తి ఞస్సతి, అనుత్తరం వా అనుత్తరన్తి ఞస్సతి; యథా యథా వా పన తం ఞాతేయ్యం వా దట్ఠేయ్యం వా సచ్ఛికరేయ్యం వా, తథా తథా ఞస్సతి వా దక్ఖతి వా సచ్ఛికరిస్సతి వా’తి ఠానమేతం విజ్జతి. ఏతదానుత్తరియం, ఆనన్ద, ఞాణానం యదిదం తత్థ తత్థ యథాభూతఞాణం. ఏతస్మా చాహం, ఆనన్ద, ఞాణా అఞ్ఞం ఞాణం ఉత్తరితరం వా పణీతతరం వా నత్థీతి వదామి.

‘‘దసయిమాని, ఆనన్ద, తథాగతస్స తథాగతబలాని, యేహి బలేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి. కతమాని దస? ఇధానన్ద, తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి. యమ్పానన్ద, తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి, ఇదమ్పానన్ద, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి, యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, తథాగతో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం కమ్మసమాదానానం ఠానసో హేతుసో విపాకం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పానన్ద…పే… ఇదమ్పానన్ద…పే….

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, తథాగతో సబ్బత్థగామినిం పటిపదం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పానన్ద…పే… ఇదమ్పానన్ద…పే….

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, తథాగతో అనేకధాతుం నానాధాతుం లోకం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పానన్ద …పే… ఇదమ్పానన్ద…పే….

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, తథాగతో సత్తానం నానాధిముత్తికతం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పానన్ద…పే… ఇదమ్పానన్ద…పే….

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, తథాగతో పరసత్తానం పరపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పానన్ద…పే… ఇదమ్పానన్ద…పే….

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, తథాగతో ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం సంకిలేసం వోదానం వుట్ఠానం యథాభూతం పజానాతి. యమ్పానన్ద…పే… ఇదమ్పానన్ద…పే….

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, తథాగతో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి. యమ్పానన్ద…పే… ఇదమ్పానన్ద…పే….

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, తథాగతో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి. యమ్పానన్ద…పే… ఇదమ్పానన్ద…పే….

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, తథాగతో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యమ్పానన్ద, తథాగతో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం…పే… సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదమ్పానన్ద, తథాగతస్స తథాగతబలం హోతి, యం బలం ఆగమ్మ తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి.

‘‘ఇమాని ఖో, ఆనన్ద, దస తథాగతస్స తథాగతబలాని, యేహి బలేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీ’’తి. దుతియం.

౩. కాయసుత్తం

౨౩. ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ధమ్మా కాయేన పహాతబ్బా, నో వాచాయ. అత్థి, భిక్ఖవే, ధమ్మా వాచాయ పహాతబ్బా, నో కాయేన. అత్థి, భిక్ఖవే, ధమ్మా నేవ కాయేన పహాతబ్బా నో వాచాయ, పఞ్ఞాయ దిస్వా [దిస్వా దిస్వా (సీ. స్యా.)] పహాతబ్బా.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ధమ్మా కాయేన పహాతబ్బా, నో వాచాయ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అకుసలం ఆపన్నో హోతి కిఞ్చి దేసం [కఞ్చి దేవ దేసం (సీ. స్యా.)] కాయేన. తమేనం అనువిచ్చ విఞ్ఞూ సబ్రహ్మచారీ ఏవమాహంసు – ‘ఆయస్మా ఖో అకుసలం ఆపన్నో కిఞ్చి దేసం కాయేన. సాధు వతాయస్మా కాయదుచ్చరితం పహాయ కాయసుచరితం భావేతూ’తి. సో అనువిచ్చ విఞ్ఞూహి సబ్రహ్మచారీహి వుచ్చమానో కాయదుచ్చరితం పహాయ కాయసుచరితం భావేతి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ధమ్మా కాయేన పహాతబ్బా, నో వాచాయ.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ధమ్మా వాచాయ పహాతబ్బా, నో కాయేన? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అకుసలం ఆపన్నో హోతి కిఞ్చి దేసం వాచాయ. తమేనం అనువిచ్చ విఞ్ఞూ సబ్రహ్మచారీ ఏవమాహంసు – ‘ఆయస్మా ఖో అకుసలం ఆపన్నో కిఞ్చి దేసం వాచాయ. సాధు వతాయస్మా వచీదుచ్చరితం పహాయ వచీసుచరితం భావేతూ’తి. సో అనువిచ్చ విఞ్ఞూహి సబ్రహ్మచారీహి వుచ్చమానో వచీదుచ్చరితం పహాయ వచీసుచరితం భావేతి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ధమ్మా వాచాయ పహాతబ్బా, నో కాయేన.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ధమ్మా నేవ కాయేన పహాతబ్బా నో వాచాయ, పఞ్ఞాయ దిస్వా పహాతబ్బా? లోభో, భిక్ఖవే, నేవ కాయేన పహాతబ్బో నో వాచాయ, పఞ్ఞాయ దిస్వా పహాతబ్బో. దోసో, భిక్ఖవే…పే… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో … మచ్ఛరియం, భిక్ఖవే, నేవ కాయేన పహాతబ్బం నో వాచాయ, పఞ్ఞాయ దిస్వా పహాతబ్బం.

‘‘పాపికా, భిక్ఖవే, ఇస్సా నేవ కాయేన పహాతబ్బా నో వాచాయ, పఞ్ఞాయ దిస్వా పహాతబ్బా. కతమా చ, భిక్ఖవే, పాపికా ఇస్సా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఇజ్ఝతి గహపతిస్స వా గహపతిపుత్తస్స వా ధనేన వా ధఞ్ఞేన వా రజతేన వా జాతరూపేన వా. తత్రాఞ్ఞతరస్స దాసస్స వా ఉపవాసస్స వా ఏవం హోతి – ‘అహో వతిమస్స గహపతిస్స వా గహపతిపుత్తస్స వా న ఇజ్ఝేయ్య ధనేన వా ధఞ్ఞేన వా రజతేన వా జాతరూపేన వా’తి. సమణో వా పన బ్రాహ్మణో వా లాభీ హోతి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. తత్రాఞ్ఞతరస్స సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా ఏవం హోతి – ‘అహో వత అయమాయస్మా న లాభీ అస్స చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’న్తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పాపికా ఇస్సా.

‘‘పాపికా, భిక్ఖవే, ఇచ్ఛా నేవ కాయేన పహాతబ్బా నో వాచాయ, పఞ్ఞాయ దిస్వా పహాతబ్బా. కతమా చ, భిక్ఖవే, పాపికా ఇచ్ఛా? [విభ. ౮౫౧] ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో అస్సద్ధో సమానో ‘సద్ధోతి మం జానేయ్యు’న్తి ఇచ్ఛతి; దుస్సీలో సమానో ‘సీలవాతి మం జానేయ్యు’న్తి ఇచ్ఛతి; అప్పస్సుతో సమానో ‘బహుస్సుతోతి మం జానేయ్యు’న్తి ఇచ్ఛతి; సఙ్గణికారామో సమానో ‘పవివిత్తోతి మం జానేయ్యు’న్తి ఇచ్ఛతి; కుసీతో సమానో ‘ఆరద్ధవీరియోతి మం జానేయ్యు’న్తి ఇచ్ఛతి; ముట్ఠస్సతి సమానో ‘ఉపట్ఠితస్సతీతి మం జానేయ్యు’న్తి ఇచ్ఛతి; అసమాహితో సమానో ‘సమాహితోతి మం జానేయ్యు’న్తి ఇచ్ఛతి; దుప్పఞ్ఞో సమానో ‘పఞ్ఞవాతి మం జానేయ్యు’న్తి ఇచ్ఛతి; అఖీణాసవో సమానో ‘ఖీణాసవోతి మం జానేయ్యు’న్తి ఇచ్ఛతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పాపికా ఇచ్ఛా. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ధమ్మా నేవ కాయేన పహాతబ్బా నో వాచాయ, పఞ్ఞాయ దిస్వా పహాతబ్బా.

‘‘తఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖుం లోభో అభిభుయ్య ఇరియతి, దోసో… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా అభిభుయ్య ఇరియతి. సో ఏవమస్స వేదితబ్బో – ‘నాయమాయస్మా తథా పజానాతి యథా పజానతో లోభో న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం లోభో అభిభుయ్య ఇరియతి; నాయమాయస్మా తథా పజానాతి యథా పజానతో దోసో న హోతి… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం పాపికా ఇచ్ఛా అభిభుయ్య ఇరియతీ’తి.

‘‘తఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖుం లోభో నాభిభుయ్య ఇరియతి, దోసో… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా నాభిభుయ్య ఇరియతి, సో ఏవమస్స వేదితబ్బో – ‘తథా అయమాయస్మా పజానాతి యథా పజానతో లోభో న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం లోభో నాభిభుయ్య ఇరియతి; తథా అయమాయస్మా పజానాతి యథా పజానతో దోసో న హోతి… మోహో… కోధో … ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం పాపికా ఇచ్ఛా నాభిభుయ్య ఇరియతీ’’’తి. తతియం.

౪. మహాచున్దసుత్తం

౨౪. ఏకం సమయం ఆయస్మా మహాచున్దో చేతీసు విహరతి సహజాతియం. తత్ర ఖో ఆయస్మా మహాచున్దో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో మహాచున్దస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా మహాచున్దో ఏతదవోచ –

‘‘ఞాణవాదం, ఆవుసో, భిక్ఖు వదమానో – ‘జానామిమం ధమ్మం, పస్సామిమం ధమ్మ’న్తి. తఞ్చే, ఆవుసో, భిక్ఖుం లోభో అభిభుయ్య తిట్ఠతి, దోసో… మోహో … కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా అభిభుయ్య తిట్ఠతి, సో ఏవమస్స వేదితబ్బో – ‘నాయమాయస్మా తథా పజానాతి యథా పజానతో లోభో న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం లోభో అభిభుయ్య తిట్ఠతి; నాయమాయస్మా తథా పజానాతి యథా పజానతో దోసో న హోతి… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం పాపికా ఇచ్ఛా అభిభుయ్య తిట్ఠతీ’తి.

‘‘భావనావాదం, ఆవుసో, భిక్ఖు వదమానో – ‘భావితకాయోమ్హి భావితసీలో భావితచిత్తో భావితపఞ్ఞో’తి. తఞ్చే, ఆవుసో, భిక్ఖుం లోభో అభిభుయ్య తిట్ఠతి, దోసో… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా అభిభుయ్య తిట్ఠతి, సో ఏవమస్స వేదితబ్బో – ‘నాయమాయస్మా తథా పజానాతి యథా పజానతో లోభో న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం లోభో అభిభుయ్య తిట్ఠతి; నాయమాయస్మా తథా పజానాతి యథా పజానతో దోసో న హోతి… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో … మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం పాపికా ఇచ్ఛా అభిభుయ్య తిట్ఠతీ’తి.

‘‘ఞాణవాదఞ్చ, ఆవుసో, భిక్ఖు వదమానో భావనావాదఞ్చ – ‘జానామిమం ధమ్మం, పస్సామిమం ధమ్మం, భావితకాయోమ్హి భావితసీలో భావితచిత్తో భావితపఞ్ఞో’తి. తఞ్చే, ఆవుసో, భిక్ఖుం లోభో అభిభుయ్య తిట్ఠతి, దోసో… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా అభిభుయ్య తిట్ఠతి, సో ఏవమస్స వేదితబ్బో – ‘నాయమాయస్మా తథా పజానాతి యథా పజానతో లోభో న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం లోభో అభిభుయ్య తిట్ఠతి; నాయమాయస్మా తథా పజానాతి యథా పజానతో దోసో న హోతి… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం పాపికా ఇచ్ఛా అభిభుయ్య తిట్ఠతీ’తి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, పురిసో దలిద్దోవ సమానో అడ్ఢవాదం వదేయ్య, అధనోవ సమానో ధనవావాదం వదేయ్య, అభోగోవ సమానో భోగవావాదం వదేయ్య. సో కిస్మిఞ్చిదేవ ధనకరణీయే సముప్పన్నే న సక్కుణేయ్య ఉపనీహాతుం ధనం వా ధఞ్ఞం వా రజతం వా జాతరూపం వా. తమేనం ఏవం జానేయ్యుం – ‘దలిద్దోవ అయమాయస్మా సమానో అడ్ఢవాదం వదేతి, అధనోవ అయమాయస్మా సమానో ధనవావాదం వదేతి, అభోగవావ అయమాయస్మా సమానో భోగవావాదం వదేతి. తం కిస్స హేతు? తథా హి అయమాయస్మా కిస్మిఞ్చిదేవ ధనకరణీయే సముప్పన్నే న సక్కోతి ఉపనీహాతుం ధనం వా ధఞ్ఞం వా రజతం వా జాతరూపం వా’తి.

‘‘ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, ఞాణవాదఞ్చ భిక్ఖు వదమానో భావనావాదఞ్చ – ‘జానామిమం ధమ్మం, పస్సామిమం ధమ్మం, భావితకాయోమ్హి భావితసీలో భావితచిత్తో భావితపఞ్ఞో’తి. తం చే, ఆవుసో, భిక్ఖుం లోభో అభిభుయ్య తిట్ఠతి, దోసో… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా అభిభుయ్య తిట్ఠతి, సో ఏవమస్స వేదితబ్బో – ‘నాయమాయస్మా తథా పజానాతి యథా పజానతో లోభో న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం లోభో అభిభుయ్య తిట్ఠతి; నాయమాయస్మా తథా పజానాతి యథా పజానతో దోసో న హోతి… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా … పాపికా ఇచ్ఛా న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం పాపికా ఇచ్ఛా అభిభుయ్య తిట్ఠతీ’తి.

‘‘ఞాణవాదం, ఆవుసో, భిక్ఖు వదమానో – ‘జానామిమం ధమ్మం, పస్సామిమం ధమ్మ’న్తి. తఞ్చే, ఆవుసో, భిక్ఖుం లోభో నాభిభుయ్య తిట్ఠతి, దోసో… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా నాభిభుయ్య తిట్ఠతి, సో ఏవమస్స వేదితబ్బో – ‘అయమాయస్మా తథా పజానాతి యథా పజానతో లోభో న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం లోభో నాభిభుయ్య తిట్ఠతి; తథా అయమాయస్మా పజానాతి యథా పజానతో దోసో న హోతి… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం పాపికా ఇచ్ఛా నాభిభుయ్య తిట్ఠతీ’తి.

‘‘భావనావాదం, ఆవుసో, భిక్ఖు వదమానో – ‘భావితకాయోమ్హి భావితసీలో భావితచిత్తో భావితపఞ్ఞో’తి. తఞ్చే, ఆవుసో, భిక్ఖుం లోభో నాభిభుయ్య తిట్ఠతి, దోసో… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా నాభిభుయ్య తిట్ఠతి, సో ఏవమస్స వేదితబ్బో – ‘తథా అయమాయస్మా పజానాతి యథా పజానతో లోభో న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం లోభో నాభిభుయ్య తిట్ఠతి; తథా అయమాయస్మా పజానాతి యథా పజానతో దోసో న హోతి… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం పాపికా ఇచ్ఛా నాభిభుయ్య తిట్ఠతీ’తి.

‘‘ఞాణవాదఞ్చ, ఆవుసో, భిక్ఖు వదమానో భావనావాదఞ్చ – ‘జానామిమం ధమ్మం, పస్సామిమం ధమ్మం, భావితకాయోమ్హి భావితసీలో భావితచిత్తో భావితపఞ్ఞో’తి. తఞ్చే, ఆవుసో, భిక్ఖుం లోభో నాభిభుయ్య తిట్ఠతి, దోసో… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా నాభిభుయ్య తిట్ఠతి, సో ఏవమస్స వేదితబ్బో – ‘తథా అయమాయస్మా పజానాతి యథా పజానతో లోభో న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం లోభో నాభిభుయ్య తిట్ఠతి; తథా అయమాయస్మా పజానాతి యథా పజానతో దోసో హోతి… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం పాపికా ఇచ్ఛా నాభిభుయ్య తిట్ఠతీ’తి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, పురిసో అడ్ఢోవ సమానో అడ్ఢవాదం వదేయ్య, ధనవావ సమానో ధనవావాదం వదేయ్య, భోగవావ సమానో భోగవావాదం వదేయ్య. సో కిస్మిఞ్చిదేవ ధనకరణీయే సముప్పన్నే సక్కుణేయ్య ఉపనీహాతుం ధనం వా ధఞ్ఞం వా రజతం వా జాతరూపం వా. తమేనం ఏవం జానేయ్యుం – ‘అడ్ఢోవ అయమాయస్మా సమానో అడ్ఢవాదం వదేతి, ధనవావ అయమాయస్మా సమానో ధనవావాదం వదేతి, భోగవావ అయమాయస్మా సమానో భోగవావాదం వదేతి. తం కిస్స హేతు? తథా హి అయమాయస్మా కిస్మిఞ్చిదేవ ధనకరణీయే సముప్పన్నే సక్కోతి ఉపనీహాతుం ధనం వా ధఞ్ఞం వా రజతం వా జాతరూపం వా’తి.

ఏవమేవం ఖో, ఆవుసో, ఞాణవాదఞ్చ భిక్ఖు వదమానో భావనావాదఞ్చ – ‘జానామిమం ధమ్మం, పస్సామిమం ధమ్మం, భావితకాయోమ్హి భావితసీలో భావితచిత్తో భావితపఞ్ఞో’తి. తఞ్చే, ఆవుసో, భిక్ఖుం లోభో నాభిభుయ్య తిట్ఠతి, దోసో… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా నాభిభుయ్య తిట్ఠతి, సో ఏవమస్స వేదితబ్బో – ‘తథా అయమాయస్మా పజానాతి యథా పజానతో లోభో న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం లోభో నాభిభుయ్య తిట్ఠతి; తథా అయమాయస్మా పజానాతి యథా పజానతో దోసో న హోతి… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… మచ్ఛరియం… పాపికా ఇస్సా… పాపికా ఇచ్ఛా న హోతి, తథాహిమం ఆయస్మన్తం పాపికా ఇచ్ఛా నాభిభుయ్య తిట్ఠతీ’’’తి. చతుత్థం.

౫. కసిణసుత్తం

౨౫. [దీ. ని. ౩.౩౪౬, ౩౬౦; అ. ని. ౧౦.౨౯] ‘‘దసయిమాని, భిక్ఖవే, కసిణాయతనాని. కతమాని దస? పథవీకసిణమేకో సఞ్జానాతి ఉద్ధం అధో తిరియం అద్వయం అప్పమాణం; ఆపోకసిణమేకో సఞ్జానాతి…పే… తేజోకసిణమేకో సఞ్జానాతి… వాయోకసిణమేకో సఞ్జానాతి… నీలకసిణమేకో సఞ్జానాతి… పీతకసిణమేకో సఞ్జానాతి… లోహితకసిణమేకో సఞ్జానాతి… ఓదాతకసిణమేకో సఞ్జానాతి… ఆకాసకసిణమేకో సఞ్జానాతి… విఞ్ఞాణకసిణమేకో సఞ్జానాతి ఉద్ధం అధో తిరియం అద్వయం అప్పమాణం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, దస కసిణాయతనానీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. కాళీసుత్తం

౨౬. ఏకం సమయం ఆయస్మా మహాకచ్చానో అవన్తీసు విహరతి కురరఘరే [గులఘరే (క.) కురురఘరే మహావ. ౨౫౭] పవత్తే పబ్బతే. అథ ఖో కాళీ ఉపాసికా కురరఘరికా యేనాయస్మా మహాకచ్చానో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మహాకచ్చానం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో కాళీ ఉపాసికా కురరఘరికా ఆయస్మన్తం మహాకచ్చానం ఏతదవోచ – ‘‘వుత్తమిదం, భన్తే, భగవతా కుమారిపఞ్హేసు –

‘అత్థస్స పత్తిం హదయస్స సన్తిం,

జేత్వాన సేనం పియసాతరూపం;

ఏకోహం [ఏకాహం (క.)] ఝాయం సుఖమనుబోధిం,

తస్మా జనేన న కరోమి సక్ఖిం [సఖిం (క.) సం. ని. ౧.౧౬౧ పస్సితబ్బం];

సక్ఖీ [సఖీ (క.)] న సమ్పజ్జతి కేనచి మే’తి.

‘‘ఇమస్స ఖో, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స కథం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి?

‘‘పథవీకసిణసమాపత్తిపరమా ఖో, భగిని, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ‘అత్థో’తి అభినిబ్బత్తేసుం [అత్థాభినిబ్బత్తేసుం (సీ. స్యా.)]. యావతా ఖో, భగిని, పథవీకసిణసమాపత్తిపరమతా, తదభిఞ్ఞాసి భగవా. తదభిఞ్ఞాయ భగవా అస్సాదమద్దస [ఆదిమద్దస (సీ. స్యా.)] ఆదీనవమద్దస నిస్సరణమద్దస మగ్గామగ్గఞాణదస్సనమద్దస. తస్స అస్సాదదస్సనహేతు ఆదీనవదస్సనహేతు నిస్సరణదస్సనహేతు మగ్గామగ్గఞాణదస్సనహేతు అత్థస్స పత్తి హదయస్స సన్తి విదితా హోతి.

‘‘ఆపోకసిణసమాపత్తిపరమా ఖో, భగిని…పే… తేజోకసిణసమాపత్తిపరమా ఖో, భగిని… వాయోకసిణసమాపత్తిపరమా ఖో, భగిని… నీలకసిణసమాపత్తిపరమా ఖో, భగిని… పీతకసిణసమాపత్తిపరమా ఖో, భగిని… లోహితకసిణసమాపత్తిపరమా ఖో, భగిని… ఓదాతకసిణసమాపత్తిపరమా ఖో, భగిని… ఆకాసకసిణసమాపత్తిపరమా ఖో, భగిని… విఞ్ఞాణకసిణసమాపత్తిపరమా ఖో, భగిని, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ‘అత్థో’తి అభినిబ్బత్తేసుం. యావతా ఖో, భగిని, విఞ్ఞాణకసిణసమాపత్తిపరమతా, తదభిఞ్ఞాసి భగవా. తదభిఞ్ఞాయ భగవా అస్సాదమద్దస ఆదీనవమద్దస నిస్సరణమద్దస మగ్గామగ్గఞాణదస్సనమద్దస. తస్స అస్సాదదస్సనహేతు ఆదీనవదస్సనహేతు నిస్సరణదస్సనహేతు మగ్గామగ్గఞాణదస్సనహేతు అత్థస్స పత్తి హదయస్స సన్తి విదితా హోతి. ఇతి ఖో, భగిని, యం తం వుత్తం భగవతా కుమారిపఞ్హేసు –

‘అత్థస్స పత్తిం హదయస్స సన్తిం,

జేత్వాన సేనం పియసాతరూపం;

ఏకోహం ఝాయం సుఖమనుబోధిం,

తస్మా జనేన న కరోమి సక్ఖిం;

సక్ఖీ న సమ్పజ్జతి కేనచి మే’తి.

‘‘ఇమస్స ఖో, భగిని, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి. ఛట్ఠం.

౭. పఠమమహాపఞ్హాసుత్తం

౨౭. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పవిసింసు. అథ ఖో తేసం భిక్ఖూనం ఏతదహోసి – ‘‘అతిప్పగో ఖో తావ సావత్థియం పిణ్డాయ చరితుం; యంనూన మయం యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమేయ్యామా’’తి.

అథ ఖో తే భిక్ఖూ యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా తేహి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో తే భిక్ఖూ తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏతదవోచుం –

‘‘సమణో, ఆవుసో, గోతమో సావకానం ఏవం ధమ్మం దేసేతి – ‘ఏథ తుమ్హే, భిక్ఖవే, సబ్బం ధమ్మం అభిజానాథ, సబ్బం ధమ్మం అభిఞ్ఞాయ విహరథా’తి; మయమ్పి ఖో, ఆవుసో, సావకానం ఏవం ధమ్మం దేసేమ – ‘ఏథ తుమ్హే, ఆవుసో, సబ్బం ధమ్మం అభిజానాథ, సబ్బం ధమ్మం అభిఞ్ఞాయ విహరథా’తి. ఇధ నో, ఆవుసో, కో విసేసో కో అధిప్పయాసో కిం నానాకరణం సమణస్స వా గోతమస్స అమ్హాకం వా, యదిదం ధమ్మదేసనాయ వా ధమ్మదేసనం అనుసాసనియా వా అనుసాసని’’న్తి?

అథ ఖో తే భిక్ఖూ తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం భాసితం నేవ అభినన్దింసు నప్పటిక్కోసింసు. అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు – ‘‘భగవతో సన్తికే ఏతస్స భాసితస్స అత్థం ఆజానిస్సామా’’తి.

అథ ఖో తే భిక్ఖూ సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం –

‘‘ఇధ మయం, భన్తే, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పవిసిమ్హా. తేసం నో, భన్తే, అమ్హాకం ఏతదహోసి – ‘అతిప్పగో ఖో తావ సావత్థియం పిణ్డాయ చరితుం; యంనూన మయం యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమేయ్యామా’తి. అథ ఖో మయం, భన్తే, యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమిమ్హా; ఉపసఙ్కమిత్వా తేహి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం సమ్మోదిమ్హా. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిమ్హా. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో, భన్తే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా అమ్హే ఏతదవోచుం –

‘సమణో, ఆవుసో, గోతమో సావకానం ఏవం ధమ్మం దేసేతి – ఏథ తుమ్హే, భిక్ఖవే, సబ్బం ధమ్మం అభిజానాథ, సబ్బం ధమ్మం అభిఞ్ఞాయ విహరథాతి; మయమ్పి ఖో, ఆవుసో, సావకానం ఏవం ధమ్మం దేసేమ – ఏథ తుమ్హే, ఆవుసో, సబ్బం ధమ్మం అభిజానాథ, సబ్బం ధమ్మం అభిఞ్ఞాయ విహరథాతి. ఇధ నో, ఆవుసో, కో విసేసో కో అధిప్పయాసో కిం నానాకరణం సమణస్స వా గోతమస్స అమ్హాకం వా, యదిదం ధమ్మదేసనాయ వా ధమ్మదేసనం అనుసాసనియా వా అనుసాసని’న్తి?

‘‘అథ ఖో మయం, భన్తే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం భాసితం నేవ అభినన్దిమ్హా నప్పటిక్కోసిమ్హా. అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమిమ్హా – ‘భగవతో సన్తికే ఏతస్స భాసితస్స అత్థం ఆజానిస్సామా’’’తి.

‘‘ఏవంవాదినో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవమస్సు వచనీయా – ‘ఏకో, ఆవుసో, పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణం, ద్వే పఞ్హా ద్వే ఉద్దేసా ద్వే వేయ్యాకరణాని, తయో పఞ్హా తయో ఉద్దేసా తీణి వేయ్యాకరణాని, చత్తారో పఞ్హా చత్తారో ఉద్దేసా చత్తారి వేయ్యాకరణాని, పఞ్చ పఞ్హా పఞ్చుద్దేసా పఞ్చ వేయ్యాకరణాని, ఛ పఞ్హా ఛ ఉద్దేసా ఛ వేయ్యాకరణాని, సత్త పఞ్హా సత్తుద్దేసా సత్త వేయ్యాకరణాని, అట్ఠ పఞ్హా అట్ఠుద్దేసా అట్ఠ వేయ్యాకరణాని, నవ పఞ్హా నవుద్దేసా నవ వేయ్యాకరణాని, దస పఞ్హా దసుద్దేసా దస వేయ్యాకరణానీ’తి. ఏవం పుట్ఠా, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా న చేవ సమ్పాయిస్సన్తి, ఉత్తరి చ విఘాతం ఆపజ్జిస్సన్తి. తం కిస్స హేతు? యథా తం, భిక్ఖవే, అవిసయస్మిం. నాహం తం, భిక్ఖవే, పస్సామి సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ యో ఇమేసం పఞ్హానం వేయ్యాకరణేన చిత్తం ఆరాధేయ్య, అఞ్ఞత్ర తథాగతేన వా తథాగతసావకేన వా ఇతో వా పన సుత్వా.

‘‘‘ఏకో పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణ’న్తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఏకధమ్మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమస్మిం ఏకధమ్మే? ‘సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’ – ఇమస్మిం ఖో, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మే భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘ఏకో పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణ’న్తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘ద్వే పఞ్హా ద్వే ఉద్దేసా ద్వే వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ద్వీసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు ద్వీసు? నామే చ రూపే చ – ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, ద్వీసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘ద్వే పఞ్హా ద్వే ఉద్దేసా ద్వే వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘తయో పఞ్హా తయో ఉద్దేసా తీణి వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? తీసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు తీసు? తీసు వేదనాసు – ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, తీసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘తయో పఞ్హా తయో ఉద్దేసా తీణి వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘చత్తారో పఞ్హా చత్తారో ఉద్దేసా చత్తారి వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? చతూసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు చతూసు? చతూసు ఆహారేసు – ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, చతూసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘చత్తారో పఞ్హా చత్తారో ఉద్దేసా చత్తారి వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘పఞ్చ పఞ్హా పఞ్చుద్దేసా పఞ్చ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? పఞ్చసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు పఞ్చసు? పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు – ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘పఞ్చ పఞ్హా పఞ్చుద్దేసా పఞ్చ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘ఛ పఞ్హా ఛ ఉద్దేసా ఛ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఛసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు ఛసు? ఛసు అజ్ఝత్తికేసు ఆయతనేసు – ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, ఛసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘ఛ పఞ్హా ఛ ఉద్దేసా ఛ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘సత్త పఞ్హా సత్తుద్దేసా సత్త వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? సత్తసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు సత్తసు? సత్తసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు – ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, సత్తసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘సత్త పఞ్హా సత్తుద్దేసా సత్త వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘అట్ఠ పఞ్హా అట్ఠుద్దేసా అట్ఠ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? అట్ఠసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు అట్ఠసు? అట్ఠసు లోకధమ్మేసు – ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, అట్ఠసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘అట్ఠ పఞ్హా అట్ఠుద్దేసా అట్ఠ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘నవ పఞ్హా నవుద్దేసా నవ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? నవసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు నవసు? నవసు సత్తావాసేసు – ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, నవసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘నవ పఞ్హా నవుద్దేసా నవ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘దస పఞ్హా దసుద్దేసా దస వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? దససు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు దససు? దససు అకుసలేసు కమ్మపథేసు – ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, దససు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘దస పఞ్హా దసుద్దేసా దస వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి. సత్తమం.

౮. దుతియమహాపఞ్హాసుత్తం

౨౮. ఏకం సమయం భగవా కజఙ్గలాయం విహరతి వేళువనే. అథ ఖో సమ్బహులా కజఙ్గలకా ఉపాసకా యేన కజఙ్గలికా భిక్ఖునీ తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా కజఙ్గలికం భిక్ఖునిం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో కజఙ్గలకా ఉపాసకా కజఙ్గలికం భిక్ఖునిం ఏతదవోచుం –

‘‘వుత్తమిదం, అయ్యే, భగవతా మహాపఞ్హేసు – ‘ఏకో పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణం, ద్వే పఞ్హా ద్వే ఉద్దేసా ద్వే వేయ్యాకరణాని, తయో పఞ్హా తయో ఉద్దేసా తీణి వేయ్యాకరణాని, చత్తారో పఞ్హా చత్తారో ఉద్దేసా చత్తారి వేయ్యాకరణాని, పఞ్చ పఞ్హా పఞ్చుద్దేసా పఞ్చ వేయ్యాకరణాని, ఛ పఞ్హా ఛ ఉద్దేసా ఛ వేయ్యాకరణాని, సత్త పఞ్హా సత్తుద్దేసా సత్త వేయ్యాకరణాని, అట్ఠ పఞ్హా అట్ఠుద్దేసా అట్ఠ వేయ్యాకరణాని, నవ పఞ్హా నవుద్దేసా నవ వేయ్యాకరణాని, దస పఞ్హా దసుద్దేసా దస వేయ్యాకరణానీ’తి. ఇమస్స ను ఖో, అయ్యే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స కథం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి?

‘‘న ఖో పనేతం, ఆవుసో, భగవతో సమ్ముఖా సుతం సమ్ముఖా పటిగ్గహితం, నపి మనోభావనీయానం భిక్ఖూనం సమ్ముఖా సుతం సమ్ముఖా పటిగ్గహితం; అపి చ, యథా మేత్థ ఖాయతి తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, అయ్యే’’తి, ఖో కజఙ్గలకా ఉపాసకా కజఙ్గలికాయ భిక్ఖునియా పచ్చస్సోసుం. కజఙ్గలికా భిక్ఖునీ ఏతదవోచ –

‘‘‘ఏకో పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణ’న్తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఏకధమ్మే, ఆవుసో, భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమస్మిం ఏకధమ్మే? సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా – ఇమస్మిం ఖో, ఆవుసో, ఏకధమ్మే భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘ఏకో పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణన్తి, ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘ద్వే పఞ్హా ద్వే ఉద్దేసా ద్వే వేయ్యాకరణానీ’తి ఇతి, ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ద్వీసు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు ద్వీసు? నామే చ రూపే చ…పే… కతమేసు తీసు? తీసు వేదనాసు – ఇమేసు ఖో, ఆవుసో, తీసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘తయో పఞ్హా తయో ఉద్దేసా తీణి వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘చత్తారో పఞ్హా చత్తారో ఉద్దేసా చత్తారి వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? చతూసు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు చతూసు? చతూసు సతిపట్ఠానేసు – ఇమేసు ఖో, ఆవుసో, చతూసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘చత్తారో పఞ్హా చత్తారో ఉద్దేసా చత్తారి వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘పఞ్చ పఞ్హా పఞ్చుద్దేసా పఞ్చ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? పఞ్చసు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు పఞ్చసు? పఞ్చసు ఇన్ద్రియేసు…పే… కతమేసు ఛసు? ఛసు నిస్సరణీయాసు ధాతూసు…పే… కతమేసు సత్తసు? సత్తసు బోజ్ఝఙ్గేసు…పే… కతమేసు అట్ఠసు? అట్ఠసు అరియఅట్ఠఙ్గికమగ్గేసు – ఇమేసు ఖో, ఆవుసో, అట్ఠసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘అట్ఠ పఞ్హా అట్ఠుద్దేసా అట్ఠ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘నవ పఞ్హా నవుద్దేసా నవ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? నవసు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు నవసు? నవసు సత్తావాసేసు – ఇమేసు ఖో, ఆవుసో, నవసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘నవ పఞ్హా నవుద్దేసా నవ వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘దస పఞ్హా దసుద్దేసా దస వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? దససు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు దససు? దససు కుసలేసు కమ్మపథేసు – ఇమేసు ఖో, ఆవుసో, దససు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘దస పఞ్హా దసుద్దేసా దస వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘ఇతి ఖో, ఆవుసో, యం తం వుత్తం భగవతా సంఖిత్తేన భాసితాసు మహాపఞ్హాసు – ‘ఏకో పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణం…పే… దస పఞ్హా దసుద్దేసా దస వేయ్యాకరణానీ’తి, ఇమస్స ఖో అహం, ఆవుసో, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామి. ఆకఙ్ఖమానా చ పన తుమ్హే, ఆవుసో, భగవన్తఞ్ఞేవ ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యాథ. యథా వో [యథా ఖో (క.), యథా నో (బహూసు) అ. ని. ౧౦.౧౧౫, ౧౭౨ పన పాఠభేదో నత్థి] భగవా బ్యాకరోతి తథా నం ధారేయ్యాథా’’తి. ‘‘ఏవం, అయ్యే’’తి ఖో కజఙ్గలకా ఉపాసకా కజఙ్గలికాయ ఖో భిక్ఖునియా భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా కజఙ్గలికం భిక్ఖునిం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో కజఙ్గలకా ఉపాసకా యావతకో అహోసి కజఙ్గలికాయ భిక్ఖునియా సద్ధిం కథాసల్లాపో, తం సబ్బం భగవతో ఆరోచేసుం.

‘‘సాధు సాధు, గహపతయో! పణ్డితా, గహపతయో, కజఙ్గలికా భిక్ఖునీ. మహాపఞ్ఞా, గహపతయో, కజఙ్గలికా భిక్ఖునీ. మఞ్చేపి తుమ్హే, గహపతయో, ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యాథ, అహమ్పి చేతం ఏవమేవం [ఏవమేవ (క.) మ. ని. ౧.౨౦౫ పస్సితబ్బం] బ్యాకరేయ్యం యథా తం కజఙ్గలికాయ భిక్ఖునియా బ్యాకతం. ఏసో చేవ తస్స [ఏసో చేవేతస్స (మ. ని. ౧.౨౦౫)] అత్థో. ఏవఞ్చ నం ధారేయ్యాథా’’తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమకోసలసుత్తం

౨౯. ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, కాసికోసలా, యావతా రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స విజితం [విజితే (సీ. క.)], రాజా తత్థ పసేనది కోసలో అగ్గమక్ఖాయతి. రఞ్ఞోపి ఖో, భిక్ఖవే, పసేనదిస్స కోసలస్స అత్థేవ అఞ్ఞథత్తం అత్థి విపరిణామో. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. తస్మిం నిబ్బిన్దన్తో అగ్గే విరజ్జతి, పగేవ హీనస్మిం.

‘‘యావతా, భిక్ఖవే, చన్దిమసూరియా పరిహరన్తి దిసా భన్తి విరోచమానా, తావ సహస్సధా లోకో. తస్మిం సహస్సధా లోకే సహస్సం చన్దానం సహస్సం సూరియానం [సురియానం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] సహస్సం సినేరుపబ్బతరాజానం సహస్సం జమ్బుదీపానం సహస్సం అపరగోయానానం సహస్సం ఉత్తరకురూనం సహస్సం పుబ్బవిదేహానం చత్తారి మహాసముద్దసహస్సాని చత్తారి మహారాజసహస్సాని సహస్సం చాతుమహారాజికానం సహస్సం తావతింసానం సహస్సం యామానం సహస్సం తుసితానం సహస్సం నిమ్మానరతీనం సహస్సం పరనిమ్మితవసవత్తీనం సహస్సం బ్రహ్మలోకానం. యావతా, భిక్ఖవే, సహస్సీ లోకధాతు, మహాబ్రహ్మా తత్థ అగ్గమక్ఖాయతి. మహాబ్రహ్మునోపి ఖో, భిక్ఖవే, అత్థేవ అఞ్ఞథత్తం అత్థి విపరిణామో. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. తస్మిం నిబ్బిన్దన్తో అగ్గే విరజ్జతి, పగేవ హీనస్మిం.

‘‘హోతి సో, భిక్ఖవే, సమయో యం అయం లోకో సంవట్టతి. సంవట్టమానే, భిక్ఖవే, లోకే యేభుయ్యేన సత్తా ఆభస్సరసంవత్తనికా [ఆభస్సరవత్తనికా (సీ. స్యా.)] భవన్తి. తే తత్థ హోన్తి మనోమయా పీతిభక్ఖా సయంపభా అన్తలిక్ఖేచరా సుభట్ఠాయినో చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠన్తి. సంవట్టమానే, భిక్ఖవే, లోకే ఆభస్సరా దేవా అగ్గమక్ఖాయన్తి. ఆభస్సరానమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, దేవానం అత్థేవ అఞ్ఞథత్తం అత్థి విపరిణామో. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. తస్మిం నిబ్బిన్దన్తో అగ్గే విరజ్జతి, పగేవ హీనస్మిం.

[అ. ని. ౧౦.౨౫] ‘‘దసయిమాని, భిక్ఖవే, కసిణాయతనాని. కతమాని దస? పథవీకసిణమేకో సఞ్జానాతి ఉద్ధం అధో తిరియం అద్వయం అప్పమాణం; ఆపోకసిణమేకో సఞ్జానాతి…పే… తేజోకసిణమేకో సఞ్జానాతి… వాయోకసిణమేకో సఞ్జానాతి… నీలకసిణమేకో సఞ్జానాతి… పీతకసిణమేకో సఞ్జానాతి… లోహితకసిణమేకో సఞ్జానాతి… ఓదాతకసిణమేకో సఞ్జానాతి… ఆకాసకసిణమేకో సఞ్జానాతి… విఞ్ఞాణకసిణమేకో సఞ్జానాతి ఉద్ధం అధో తిరియం అద్వయం అప్పమాణం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, దస కసిణాయతనాని.

‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, ఇమేసం దసన్నం కసిణాయతనానం యదిదం విఞ్ఞాణకసిణం ఏకో సఞ్జానాతి ఉద్ధం అధో తిరియం అద్వయం అప్పమాణం. ఏవంసఞ్ఞినోపి ఖో, భిక్ఖవే, సన్తి సత్తా. ఏవంసఞ్ఞీనమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, సత్తానం అత్థేవ అఞ్ఞథత్తం అత్థి విపరిణామో. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. తస్మిం నిబ్బిన్దన్తో అగ్గే విరజ్జతి, పగేవ హీనస్మిం.

[దీ. ని. ౩.౩౩౮, ౩౫౮; అ. ని. ౮.౬౪] ‘‘అట్ఠిమాని, భిక్ఖవే, అభిభాయతనాని. కతమాని అట్ఠ? అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని; ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి, ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం పఠమం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని; ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి, ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం దుతియం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని; ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి, ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం తతియం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని; ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి, ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం చతుత్థం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి నీలాని నీలవణ్ణాని నీలనిదస్సనాని నీలనిభాసాని. సేయ్యథాపి నామ ఉమాపుప్ఫం నీలం నీలవణ్ణం నీలనిదస్సనం నీలనిభాసం, సేయ్యథా వా పన తం వత్థం బారాణసేయ్యకం ఉభతోభాగవిమట్ఠం నీలం నీలవణ్ణం నీలనిదస్సనం నీలనిభాసం; ఏవమేవం అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి నీలాని నీలవణ్ణాని నీలనిదస్సనాని నీలనిభాసాని; ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి, ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం పఞ్చమం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పీతాని పీతవణ్ణాని పీతనిదస్సనాని పీతనిభాసాని. సేయ్యథాపి నామ కణికారపుప్ఫం పీతం పీతవణ్ణం పీతనిదస్సనం పీతనిభాసం, సేయ్యథా వా పన తం వత్థం బారాణసేయ్యకం ఉభతోభాగవిమట్ఠం పీతం పీతవణ్ణం పీతనిదస్సనం పీతనిభాసం; ఏవమేవం అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పీతాని పీతవణ్ణాని పీతనిదస్సనాని పీతనిభాసాని; ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి, ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం ఛట్ఠం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి లోహితకాని లోహితకవణ్ణాని లోహితకనిదస్సనాని లోహితకనిభాసాని. సేయ్యథాపి నామ బన్ధుజీవకపుప్ఫం లోహితకం లోహితకవణ్ణం లోహితకనిదస్సనం లోహితకనిభాసం, సేయ్యథా వా పన తం వత్థం బారాణసేయ్యకం ఉభతోభాగవిమట్ఠం లోహితకం లోహితకవణ్ణం లోహితకనిదస్సనం లోహితకనిభాసం; ఏవమేవం అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి లోహితకాని లోహితకవణ్ణాని లోహితకనిదస్సనాని లోహితకనిభాసాని; ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి, ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం సత్తమం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి ఓదాతాని ఓదాతవణ్ణాని ఓదాతనిదస్సనాని ఓదాతనిభాసాని. సేయ్యథాపి నామ ఓసధితారకా ఓదాతా ఓదాతవణ్ణా ఓదాతనిదస్సనా ఓదాతనిభాసా, సేయ్యథా వా పన తం వత్థం బారాణసేయ్యకం ఉభతోభాగవిమట్ఠం ఓదాతం ఓదాతవణ్ణం ఓదాతనిదస్సనం ఓదాతనిభాసం; ఏవమేవం అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి ఓదాతాని ఓదాతవణ్ణాని ఓదాతనిదస్సనాని ఓదాతనిభాసాని; ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి, ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం అట్ఠమం అభిభాయతనం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, అట్ఠ అభిభాయతనాని.

‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, ఇమేసం అట్ఠన్నం అభిభాయతనానం యదిదం అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి ఓదాతాని ఓదాతవణ్ణాని ఓదాతనిదస్సనాని ఓదాతనిభాసాని; ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి, ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఏవంసఞ్ఞినోపి ఖో, భిక్ఖవే, సన్తి సత్తా. ఏవంసఞ్ఞీనమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, సత్తానం అత్థేవ అఞ్ఞథత్తం అత్థి విపరిణామో. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. తస్మిం నిబ్బిన్దన్తో అగ్గే విరజ్జతి, పగేవ హీనస్మిం.

‘‘చతస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, పటిపదా. కతమా చతస్సో? దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, చతస్సో పటిపదా.

‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, ఇమాసం చతున్నం పటిపదానం యదిదం సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా. ఏవంపటిపన్నాపి ఖో, భిక్ఖవే, సన్తి సత్తా. ఏవంపటిపన్నానమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, సత్తానం అత్థేవ అఞ్ఞథత్తం అత్థి విపరిణామో. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. తస్మిం నిబ్బిన్దన్తో అగ్గే విరజ్జతి, పగేవ హీనస్మిం.

‘‘చతస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, సఞ్ఞా. కతమా చతస్సో? పరిత్తమేకో సఞ్జానాతి, మహగ్గతమేకో సఞ్జానాతి, అప్పమాణమేకో సఞ్జానాతి, ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమేకో సఞ్జానాతి – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, చతస్సో సఞ్ఞా.

‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, ఇమాసం చతున్నం సఞ్ఞానం యదిదం ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమేకో సఞ్జానాతి. ఏవంసఞ్ఞినోపి ఖో, భిక్ఖవే, సన్తి సత్తా. ఏవంసఞ్ఞీనమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, సత్తానం అత్థేవ అఞ్ఞథత్తం అత్థి విపరిణామో. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. తస్మిం నిబ్బిన్దన్తో అగ్గే విరజ్జతి, పగేవ హీనస్మిం.

‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, బాహిరకానం దిట్ఠిగతానం యదిదం ‘నో చస్సం, నో చ మే సియా, న భవిస్సామి, న మే భవిస్సతీ’తి. ఏవందిట్ఠినో, భిక్ఖవే, ఏతం పాటికఙ్ఖం – ‘యా చాయం భవే అప్పటికుల్యతా, సా చస్స న భవిస్సతి; యా చాయం భవనిరోధే పాటికుల్యతా, సా చస్స న భవిస్సతీ’తి. ఏవందిట్ఠినోపి ఖో, భిక్ఖవే, సన్తి సత్తా. ఏవందిట్ఠీనమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, సత్తానం అత్థేవ అఞ్ఞథత్తం అత్థి విపరిణామో. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. తస్మిం నిబ్బిన్దన్తో అగ్గే విరజ్జతి, పగేవ హీనస్మిం.

‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా పరమత్థవిసుద్ధిం పఞ్ఞాపేన్తి. ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, పరమత్థవిసుద్ధిం పఞ్ఞాపేన్తానం యదిదం సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తే తదభిఞ్ఞాయ తస్స సచ్ఛికిరియాయ ధమ్మం దేసేన్తి. ఏవంవాదినోపి ఖో, భిక్ఖవే, సన్తి సత్తా. ఏవంవాదీనమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, సత్తానం అత్థేవ అఞ్ఞథత్తం అత్థి విపరిణామో. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. తస్మిం నిబ్బిన్దన్తో అగ్గే విరజ్జతి, పగేవ హీనస్మిం.

‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానం పఞ్ఞాపేన్తి. ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానం పఞ్ఞాపేన్తానం యదిదం ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా అనుపాదా విమోక్ఖో. ఏవంవాదిం ఖో మం, భిక్ఖవే, ఏవమక్ఖాయిం ఏకే సమణబ్రాహ్మణా అసతా తుచ్ఛా ముసా అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తి – ‘సమణో గోతమో న కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి, న రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి, న వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతీ’తి. కామానఞ్చాహం, భిక్ఖవే, పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేమి, రూపానఞ్చ పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేమి, వేదనానఞ్చ పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేమి, దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతిభూతో అనుపాదా పరినిబ్బానం పఞ్ఞాపేమీ’’తి. నవమం.

౧౦. దుతియకోసలసుత్తం

౩౦. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన రాజా పసేనది కోసలో ఉయ్యోధికా నివత్తో హోతి విజితసఙ్గామో లద్ధాధిప్పాయో. అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో యేన ఆరామో తేన పాయాసి. యావతికా యానస్స భూమి, యానేన గన్త్వా యానా పచ్చోరోహిత్వా పత్తికోవ ఆరామం పావిసి. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ అబ్భోకాసే చఙ్కమన్తి. అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘కహం ను ఖో, భన్తే, భగవా ఏతరహి విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. దస్సనకామా హి మయం, భన్తే, తం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధ’’న్తి. ‘‘ఏసో, మహారాజ, విహారో సంవుతద్వారో. తేన అప్పసద్దో ఉపసఙ్కమిత్వా అతరమానో ఆలిన్దం పవిసిత్వా ఉక్కాసిత్వా అగ్గళం ఆకోటేహి; వివరిస్సతి తే భగవా ద్వార’’న్తి.

అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో యేన సో విహారో సంవుతద్వారో, తేన అప్పసద్దో ఉపసఙ్కమిత్వా అతరమానో ఆలిన్దం పవిసిత్వా ఉక్కాసిత్వా అగ్గళం ఆకోటేసి. వివరి భగవా ద్వారం. అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో విహారం పవిసిత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవతో పాదాని ముఖేన చ పరిచుమ్బతి పాణీహి చ పరిసమ్బాహతి నామఞ్చ సావేతి – ‘‘రాజాహం, భన్తే, పసేనది కోసలో; రాజాహం, భన్తే, పసేనది కోసలో’’తి.

‘‘కం పన త్వం, మహారాజ, అత్థవసం సమ్పస్సమానో ఇమస్మిం సరీరే ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరోసి, మేత్తూపహారం ఉపదంసేసీ’’తి? ‘‘కతఞ్ఞుతం ఖో అహం, భన్తే, కతవేదితం సమ్పస్సమానో భగవతి ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరోమి, మేత్తూపహారం ఉపదంసేమి.

‘‘భగవా హి, భన్తే, బహుజనహితాయ పటిపన్నో బహుజనసుఖాయ బహునో జనస్స అరియే ఞాయే పతిట్ఠాపితా యదిదం కల్యాణధమ్మతాయ కుసలధమ్మతాయ. యమ్పి, భన్తే, భగవా బహుజనహితాయ పటిపన్నో బహుజనసుఖాయ బహునో జనస్స అరియే ఞాయే పతిట్ఠాపితా యదిదం కల్యాణధమ్మతాయ కుసలధమ్మతాయ, ఇదమ్పి ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసం సమ్పస్సమానో భగవతి ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరోమి, మేత్తూపహారం ఉపదంసేమి.

‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా సీలవా వుద్ధసీలో అరియసీలో కుసలసీలో కుసలసీలేన సమన్నాగతో. యమ్పి, భన్తే, భగవా సీలవా వుద్ధసీలో అరియసీలో కుసలసీలో కుసలసీలేన సమన్నాగతో, ఇదమ్పి ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసం సమ్పస్సమానో భగవతి ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరోమి, మేత్తూపహారం ఉపదంసేమి.

‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా దీఘరత్తం ఆరఞ్ఞికో, అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవతి. యమ్పి, భన్తే, భగవా దీఘరత్తం ఆరఞ్ఞికో, అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవతి, ఇదమ్పి ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసం సమ్పస్సమానో భగవతి ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరోమి, మేత్తూపహారం ఉపదంసేమి.

‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా సన్తుట్ఠో ఇతరీతరచీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన. యమ్పి, భన్తే, భగవా సన్తుట్ఠో ఇతరీతరచీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన, ఇదమ్పి ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసం సమ్పస్సమానో భగవతి ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరోమి, మేత్తూపహారం ఉపదంసేమి. ‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా ఆహునేయ్యో పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. యమ్పి, భన్తే, భగవా ఆహునేయ్యో పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స, ఇదమ్పి ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసం సమ్పస్సమానో భగవతి ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరోమి, మేత్తూపహారం ఉపదంసేమి.

‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా యాయం కథా అభిసల్లేఖికా చేతోవివరణసప్పాయా, సేయ్యథిదం – అప్పిచ్ఛకథా సన్తుట్ఠికథా పవివేకకథా అసంసగ్గకథా వీరియారమ్భకథా సీలకథా సమాధికథా పఞ్ఞాకథా విముత్తికథా విముత్తిఞాణదస్సనకథా, ఏవరూపాయ కథాయ నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ. యమ్పి, భన్తే, భగవా యాయం కథా అభిసల్లేఖికా చేతోవివరణసప్పాయా, సేయ్యథిదం – అప్పిచ్ఛకథా…పే… విముత్తిఞాణదస్సనకథా, ఏవరూపాయ కథాయ నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, ఇదమ్పి ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసం సమ్పస్సమానో భగవతి ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరోమి, మేత్తూపహారం ఉపదంసేమి.

‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ. యమ్పి, భన్తే, భగవా చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ, ఇదమ్పి ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసం సమ్పస్సమానో భగవతి ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరోమి, మేత్తూపహారం ఉపదంసేమి.

‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తాలీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే – ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం; తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’తి. ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి. యమ్పి, భన్తే, భగవా అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, ఇదమ్పి ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసం సమ్పస్సమానో భగవతి ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరోమి, మేత్తూపహారం ఉపదంసేమి.

‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా; ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి, ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి. యమ్పి, భన్తే, భగవా దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి, ఇదమ్పి ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసం సమ్పస్సమానో భగవతి ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరోమి, మేత్తూపహారం ఉపదంసేమి.

‘‘పున చపరం, భన్తే, భగవా ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యమ్పి, భన్తే, భగవా ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం…పే… సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఇదమ్పి ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసం సమ్పస్సమానో భగవతి ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరోమి, మేత్తూపహారం ఉపదంసేమి.

‘‘హన్ద చ దాని మయం, భన్తే, గచ్ఛామ. బహుకిచ్చా మయం బహుకరణీయా’’తి. ‘‘యస్స దాని త్వం, మహారాజ, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామీతి. దసమం.

మహావగ్గో తతియో.