1. ஞாணகதா²

மாதிகாவண்ணனா

1. தத்த² உத்³தே³ஸே தாவ ஸோதாவதா⁴னே பஞ்ஞா ஸுதமயே ஞாணந்தி ஏத்த² ஸோதஸத்³தோ³ அனேகத்த²ப்பபே⁴தோ³. ததா² ஹேஸ –

மம்ஸவிஞ்ஞாணஞாணேஸு, தண்ஹாதீ³ஸு ச தி³ஸ்ஸதி;

தா⁴ராயம் அரியமக்³கே³, சித்தஸந்ததியம்பி ச.

‘‘ஸோதாயதனம் ஸோததா⁴து ஸோதிந்த்³ரிய’’ந்திஆதீ³ஸு (விப⁴. 157) ஹி அயம் ஸோதஸத்³தோ³ மம்ஸஸோதே தி³ஸ்ஸதி. ‘‘ஸோதேன ஸத்³த³ம் ஸுத்வா’’திஆதீ³ஸு (ம. நி. 1.295) ஸோதவிஞ்ஞாணே. ‘‘தி³ப்³பா³ய ஸோததா⁴துயா’’திஆதீ³ஸு (தீ³. நி. 3.356) ஞாணஸோதே. ‘‘யானி ஸோதானி லோகஸ்மிந்தி யானி ஏதானி ஸோதானி மயா கித்திதானி பகித்திதானி ஆசிக்கி²தானி தே³ஸிதானி பஞ்ஞபிதானி பட்ட²பிதானி விவரிதானி விப⁴த்தானி உத்தானீகதானி பகாஸிதானி. ஸேய்யதி²த³ம் – தண்ஹாஸோதோ தி³ட்டி²ஸோதோ கிலேஸஸோதோ து³ச்சரிதஸோதோ அவிஜ்ஜாஸோதோ’’திஆதீ³ஸு (சூளனி. அஜிதமாணவபுச்சா²னித்³தே³ஸ 4) தண்ஹாதீ³ஸு பஞ்சஸு த⁴ம்மேஸு. ‘‘அத்³த³ஸா கோ² ப⁴க³வா மஹந்தம் தா³ருக்க²ந்த⁴ம் க³ங்கா³ய நதி³யா ஸோதேன வுய்ஹமான’’ந்திஆதீ³ஸு (ஸம். நி. 4.241) உத³கதா⁴ராயம். ‘‘அரியஸ்ஸேதம், ஆவுஸோ, அட்ட²ங்கி³கஸ்ஸ மக்³க³ஸ்ஸ அதி⁴வசனம், யதி³த³ம் ஸோதோ’’திஆதீ³ஸு அரியமக்³கே³. ‘‘புரிஸஸ்ஸ ச விஞ்ஞாணஸோதம் பஜானாதி உப⁴யதோ அப்³போ³ச்சி²ன்னம் இத⁴ லோகே பதிட்டி²தஞ்ச பரலோகே பதிட்டி²தஞ்சா’’திஆதீ³ஸு (தீ³. நி. 3.149) சித்தஸந்ததியம். இத⁴ பனாயம் மம்ஸஸோதே த³ட்ட²ப்³போ³. தேன ஸோதேன ஹேதுபூ⁴தேன, கரணபூ⁴தேன வா அவதீ⁴யதி அவத்தா²பீயதி அப்பீயதீதி ஸோதாவதா⁴னம். கிம் தம்? ஸுதம். ஸுதஞ்ச நாம ‘‘ப³ஹுஸ்ஸுதோ ஹோதி ஸுதத⁴ரோ ஸுதஸன்னிசயோ’’திஆதீ³ஸு (ம. நி. 1.339) விய ஸோதத்³வாரானுஸாரேன விஞ்ஞாதம் அவதா⁴ரிதம் த⁴ம்மஜாதம், தம் இத⁴ ஸோதாவதா⁴னந்தி வுத்தம். தஸ்மிம் ஸோதாவதா⁴னஸங்கா²தே ஸுதே பவத்தா பஞ்ஞா ஸோதாவதா⁴னே பஞ்ஞா. பஞ்ஞாதி ச தஸ்ஸ தஸ்ஸ அத்த²ஸ்ஸ பாகடகரணஸங்கா²தேன பஞ்ஞாபனட்டே²ன பஞ்ஞா, தேன தேன வா அனிச்சாதி³னா பகாரேன த⁴ம்மே ஜானாதீதிபி பஞ்ஞா.

ஸுதமயே ஞாணந்தி ஏத்த² ஸுதஸத்³தோ³ தாவ ஸஉபஸக்³கோ³ அனுபஸக்³கோ³ ச –

க³மனே விஸ்ஸுதே திந்தேனுயோகோ³பசிதேபி ச;

ஸத்³தே³ ச ஸோதத்³வாரானுஸாரஞாதே ச தி³ஸ்ஸதி.

ததா² ஹிஸ்ஸ ‘‘ஸேனாய பஸுதோ’’திஆதீ³ஸு க³ச்ச²ந்தோதி அத்தோ². ‘‘ஸுதத⁴ம்மஸ்ஸ பஸ்ஸதோ’’திஆதீ³ஸு (உதா³. 11; மஹாவ. 5) விஸ்ஸுதத⁴ம்மஸ்ஸாதி அத்தோ². ‘‘அவஸ்ஸுதா அவஸ்ஸுதஸ்ஸ புரிஸபுக்³க³லஸ்ஸா’’திஆதீ³ஸு (பாசி. 657) திந்தா திந்தஸ்ஸாதி அத்தோ². ‘‘யே ஜா²னபஸுதா தீ⁴ரா’’திஆதீ³ஸு (த⁴. ப. 181) அனுயுத்தாதி அத்தோ². ‘‘தும்ஹேஹி புஞ்ஞம் பஸுதம் அனப்பக’’ந்திஆதீ³ஸு (கு². பா. 7.12; பே. வ. 25) உபசிதந்தி அத்தோ². ‘‘தி³ட்ட²ம் ஸுதம் முதம் விஞ்ஞாத’’ந்திஆதீ³ஸு (ம. நி. 1.241) ஸத்³தோ³தி அத்தோ². ‘‘ப³ஹுஸ்ஸுதோ ஹோதி ஸுதத⁴ரோ ஸுதஸன்னிசயோ’’திஆதீ³ஸு (ம. நி. 1.339) ஸோதத்³வாரானுஸாரவிஞ்ஞாதத⁴ரோதி அத்தோ². இத⁴ பனஸ்ஸ ஸோதத்³வாரானுஸாரேன விஞ்ஞாதம் உபதா⁴ரிதந்தி அத்தோ². ஸுதமயே ஞாணந்தி யா ஏஸா ஏதம் ஸுதம் விஞ்ஞாதம் அவதா⁴ரிதம் ஸத்³த⁴ம்மம் ஆரப்³ப⁴ ஆரம்மணம் கத்வா ஸப்³ப³பட²மஞ்ச அபராபரஞ்ச பவத்தா பஞ்ஞா, தம் ‘‘ஸுதமயே ஞாண’’ந்தி வுத்தம் ஹோதி, ஸுதமயம் ஞாணந்தி அத்தோ². ஸுதமயேதி ச பச்சத்தவசனமேதம், யதா² ‘‘ந ஹேவம் வத்தப்³பே³’’ (கதா². 1, 15-18). ‘‘வனப்பகு³ம்பே³ யதா² பு²ஸ்ஸிதக்³கே³’’ (கு². பா. 6.13; ஸு. நி. 236). ‘‘நத்தி² அத்தகாரே நத்தி² பரகாரே நத்தி² புரிஸகாரே’’திஆதீ³ஸு (தீ³. நி. 1.168) பச்சத்தவசனம், ஏவமிதா⁴பி த³ட்ட²ப்³ப³ம். தேன வுத்தம் – ‘‘ஸுதமயம் ஞாணந்தி அத்தோ²’’தி.

அத² வா ஸுதேன பகதோ ப²ஸ்ஸாதி³கோ த⁴ம்மபுஞ்ஜோ ஸுதமயோ, தஸ்மிம் ஸுதமயே த⁴ம்மபுஞ்ஜே பவத்தம் தம்ஸம்பயுத்தம் ஞாணம் ஸுதமயே ஞாணம். ஸபா⁴வஸாமஞ்ஞலக்க²ணவஸேன த⁴ம்மே ஜானாதீதி ஞாணம். தம்யேவ ஞாணம் பரியாயவசனேன அதி⁴ப்பாயபகாஸனத்த²ம் அனியமேன ‘‘பஞ்ஞா’’தி வத்வா பச்சா² அதி⁴ப்பேதம் ‘‘ஞாண’’ந்தி நியமேத்வா வுத்தந்தி வேதி³தப்³ப³ம். ஞாணஞ்ச நாம ஸபா⁴வபடிவேத⁴லக்க²ணம், அக்க²லிதபடிவேத⁴லக்க²ணம் வா குஸலிஸ்ஸாஸகி²த்தஉஸுபடிவேதோ⁴ விய, விஸயோபா⁴ஸனரஸம் பதீ³போ விய, அஸம்மோஹபச்சுபட்டா²னம் அரஞ்ஞக³தஸுதே³ஸகோ விய. ‘‘ஸமாஹிதோ, பி⁴க்க²வே, பி⁴க்கு² யதா²பூ⁴தம் பஜானாதீ’’தி (ஸம். நி. 5.1071) வசனதோ ஸமாதி⁴பத³ட்டா²னம். லக்க²ணாதீ³ஸு ஹி ஸபா⁴வோ வா ஸாமஞ்ஞம் வா லக்க²ணம் நாம, கிச்சம் வா ஸம்பத்தி வா ரஸோ நாம, உபட்டா²னாகாரோ வா ப²லம் வா பச்சுபட்டா²னம் நாம, ஆஸன்னகாரணம் பத³ட்டா²னம் நாமாதி வேதி³தப்³ப³ம்.

2. ஸுத்வான ஸம்வரே பஞ்ஞாதி –

பாதிமோக்கோ² ஸதீ சேவ, ஞாணம் க²ந்தி ததே²வ ச;

வீரியம் பஞ்சிமே த⁴ம்மா, ஸம்வராதி பகாஸிதா.

‘‘இமினா பாதிமோக்க²ஸம்வரேன உபேதோ ஹோதி ஸமுபேதோ உபாக³தோ ஸமுபாக³தோ உபபன்னோ ஸம்பன்னோ ஸமன்னாக³தோ’’தி (விப⁴. 511) ஆக³தோ பாதிமோக்க²ஸம்வரோ. ‘‘சக்கு²னா ரூபம் தி³ஸ்வா ந நிமித்தக்³கா³ஹீ ஹோதி நானுப்³யஞ்ஜனக்³கா³ஹீ. யத்வாதி⁴கரணமேனம் சக்கு²ந்த்³ரியம் அஸம்வுதம் விஹரந்தம் அபி⁴ஜ்ஜா²தோ³மனஸ்ஸா பாபகா அகுஸலா த⁴ம்மா அன்வாஸ்ஸவேய்யும், தஸ்ஸ ஸம்வராய படிபஜ்ஜதி, ரக்க²தி சக்கு²ந்த்³ரியம், சக்கு²ந்த்³ரியே ஸம்வரம் ஆபஜ்ஜதீ’’திஆதி³னா (தீ³. நி. 1.213; ம. நி. 1.295; ஸம். நி. 4.239; அ. நி. 3.16) நயேன ஆக³தோ ஸதிஸம்வரோ.

‘‘யானி ஸோதானி லோகஸ்மிம் (அஜிதாதி ப⁴க³வா),

ஸதி தேஸம் நிவாரணம்;

ஸோதானம் ஸம்வரம் ப்³ரூமி, பஞ்ஞாயேதே பிதீ⁴யரே’’தி . (சூளனி. அஜிதமாணவபுச்சா² 60; ஸு. நி. 1041) –

ஆக³தோ ஞாணஸம்வரோ. ‘‘கதமே ச, பி⁴க்க²வே, ஆஸவா படிஸேவனா பஹாதப்³பா³? இத⁴, பி⁴க்க²வே, பி⁴க்கு² படிஸங்கா² யோனிஸோ சீவரம் படிஸேவதீ’’திஆதி³னா (ம. நி. 1.23; அ. நி. 6.58) நயேன ஆக³தோ பச்சயபடிஸேவனாஸம்வரோ, ஸோபி ஞாணஸம்வரேனேவ ஸங்க³ஹிதோ. ‘‘க²மோ ஹோதி ஸீதஸ்ஸ உண்ஹஸ்ஸ ஜிக⁴ச்சா²ய பிபாஸாய ட³ம்ஸமகஸவாதாதபஸரிஸபஸம்ப²ஸ்ஸானம் து³ருத்தானம் து³ராக³தானம் வசனபதா²னம் உப்பன்னானம் ஸாரீரிகானம் வேத³னானம் து³க்கா²னம் திப்³பா³னம் க²ரானம் கடுகானம் அஸாதானம் அமனாபானம் பாணஹரானம் அதி⁴வாஸகஜாதிகோ ஹோதீ’’தி (ம. நி. 1.24; அ. நி. 4.114; 6.58) ஆக³தோ க²ந்திஸம்வரோ. ‘‘உப்பன்னம் காமவிதக்கம் நாதி⁴வாஸேதி பஜஹதி வினோதே³தி ப்³யந்தீகரோதி அனபா⁴வம் க³மேதீ’’திஆதி³னா (ம. நி. 1.26; அ. நி. 4.114; 6.58) நயேன ஆக³தோ வீரியஸம்வரோ. ‘‘இத⁴ அரியஸாவகோ மிச்சா²ஆஜீவம் பஹாய ஸம்மாஆஜீவேன ஜீவிகம் கப்பேதீ’’தி (ஸம். நி. 5.8) ஆக³தோ ஆஜீவபாரிஸுத்³தி⁴ஸம்வரோ, ஸோபி வீரியஸம்வரேனேவ ஸங்க³ஹிதோ. தேஸு ஸத்தஸு ஸம்வரேஸு பாதிமோக்க²ஸம்வரஇந்த்³ரியஸம்வரஆஜீவபாரிஸுத்³தி⁴பச்சயபடிஸேவனஸங்கா²தா சத்தாரோ ஸம்வரா இதா⁴தி⁴ப்பேதா, தேஸு ச விஸேஸேன பாதிமோக்க²ஸம்வரோ. ஸப்³போ³பி சாயம் ஸம்வரோ யதா²ஸகம் ஸம்வரிதப்³பா³னம் காயது³ச்சரிதாதீ³னம் ஸம்வரணதோ ஸம்வரோதி வுச்சதி. ஸுதமயஞாணே வுத்தம் த⁴ம்மம் ஸுத்வா ஸம்வரந்தஸ்ஸ ஸம்வரம் கரோந்தஸ்ஸ தஸ்மிம் ஸம்வரே பவத்தா தம்ஸம்பயுத்தா பஞ்ஞா ‘‘ஸுத்வான ஸம்வரே பஞ்ஞா’’தி வுத்தா. அத² வா ஹேதுஅத்தே² ஸுத்வாதி வசனஸ்ஸ ஸம்ப⁴வதோ ஸுதஹேதுனா ஸம்வரே பஞ்ஞாதிபி அத்தோ².

ஸீலமயே ஞாணந்தி ஏத்த² ஸீலந்தி ஸீலனட்டே²ன ஸீலம். கிமித³ம் ஸீலனம் நாம? ஸமாதா⁴னம் வா, காயகம்மாதீ³னம் ஸுஸீல்யவஸேன அவிப்பகிண்ணதாதி அத்தோ². உபதா⁴ரணம் வா, குஸலானம் த⁴ம்மானம் பதிட்டா²வஸேன ஆதா⁴ரபா⁴வோதி அத்தோ². ஏததே³வ ஹி ஏத்த² அத்த²த்³வயம் ஸத்³த³லக்க²ணவிதூ³ அனுஜானந்தி. அஞ்ஞே பன ‘‘அதி⁴ஸேவனட்டே²ன ஆசாரட்டே²ன தஸ்ஸீலட்டே²ன ஸிரட்டே²ன ஸீதலட்டே²ன ஸிவட்டே²ன ஸீல’’ந்தி வண்ணயந்தி.

ஸீலனம் லக்க²ணம் தஸ்ஸ, பி⁴ன்னஸ்ஸாபி அனேகதா⁴;

ஸனித³ஸ்ஸனத்தம் ரூபஸ்ஸ, யதா² பி⁴ன்னஸ்ஸ நேகதா⁴.

யதா² ஹி நீலபீதாதி³பே⁴தே³ன அனேகதா⁴ பி⁴ன்னஸ்ஸாபி ரூபாயதனஸ்ஸ ஸனித³ஸ்ஸனத்தம் லக்க²ணம் நீலாதி³பே⁴தே³ன பி⁴ன்னஸ்ஸாபி ஸனித³ஸ்ஸனபா⁴வானதிக்கமனதோ, ததா² ஸீலஸ்ஸ சேதனாதி³பே⁴தே³ன அனேகதா⁴ பி⁴ன்னஸ்ஸாபி யதே³தம் காயகம்மாதீ³னம் ஸமாதா⁴னவஸேன குஸலானஞ்ச த⁴ம்மானம் பதிட்டா²னவஸேன வுத்தம் ஸீலனம், ததே³வ லக்க²ணம் சேதனாதி³பே⁴தே³ன பி⁴ன்னஸ்ஸாபி ஸமாதா⁴னபதிட்டா²னபா⁴வானதிக்கமனதோ. ஏவம்லக்க²ணஸ்ஸ பனஸ்ஸ –

‘‘து³ஸ்ஸீல்யவித்³த⁴ம்ஸனதா, அனவஜ்ஜகு³ணோ ததா²;

கிச்சஸம்பத்தி அத்தே²ன, ரஸோ நாம பவுச்சதி’’.

தஸ்மா இத³ம் ஸீலம் நாம கிச்சட்டே²ன ரஸேன து³ஸ்ஸீல்யவித்³த⁴ம்ஸனரஸம், ஸம்பத்திஅத்தே²ன ரஸேன அனவஜ்ஜரஸந்தி வேதி³தப்³ப³ம்.

ஸோசேய்யபச்சுபட்டா²னம், தயித³ம் தஸ்ஸ விஞ்ஞுஹி;

ஓத்தப்பஞ்ச ஹிரீ சேவ, பத³ட்டா²னந்தி வண்ணிதம். –

தயித³ம் ஸீலம் ‘‘காயஸோசேய்யம் வசீஸோசேய்யம் மனோஸோசேய்ய’’ந்தி (இதிவு. 66) ஏவம் வுத்தஸோசேய்யபச்சுபட்டா²னம், ஸுசிபா⁴வேன பச்சுபட்டா²தி க³ஹணபா⁴வம் க³ச்ச²தி. ஹிரோத்தப்பஞ்ச பன தஸ்ஸ விஞ்ஞூஹி பத³ட்டா²னந்தி வண்ணிதம், ஆஸன்னகாரணந்தி அத்தோ². ஹிரோத்தப்பே ஹி ஸதி ஸீலம் உப்பஜ்ஜதி சேவ திட்ட²தி ச, அஸதி நேவ உப்பஜ்ஜதி ந திட்ட²தீதி ஏவம்விதே⁴ன ஸீலேன ஸஹக³தம் தம்ஸம்பயுத்தம் ஞாணம் ஸீலமயே ஞாணம். அத² வா ஸீலமேவ பகதம் ஸீலமயம், தஸ்மிம் ஸீலமயே தம்ஸம்பயுத்தம் ஞாணம். அஸம்வரே ஆதீ³னவபச்சவேக்க²ணா ச, ஸம்வரே ஆனிஸம்ஸபச்சவேக்க²ணா ச, ஸம்வரபாரிஸுத்³தி⁴பச்சவேக்க²ணா ச, ஸம்வரஸம்கிலேஸவோதா³னபச்சவேக்க²ணா ச ஸீலமயஞாணேனேவ ஸங்க³ஹிதா.

3. ஸம்வரித்வா ஸமாத³ஹனே பஞ்ஞாதி ஸீலமயஞாணே வுத்தஸீலஸம்வரேன ஸம்வரித்வா ஸம்வரம் கத்வா ஸீலே பதிட்டா²ய ஸமாத³ஹந்தஸ்ஸ உபசாரப்பனாவஸேன சித்தேகக்³க³தம் கரோந்தஸ்ஸ தஸ்மிம் ஸமாத³ஹனே பவத்தா தம்ஸம்பயுத்தா பஞ்ஞா. ஸமம் ஸம்மா ச ஆத³ஹனம் ட²பனந்தி ச ஸமாத³ஹனம், ஸமாதி⁴ஸ்ஸேவேதம் பரியாயவசனம்.

ஸமாதி⁴பா⁴வனாமயே ஞாணந்தி ஏத்த² குஸலசித்தேகக்³க³தா ஸமாதி⁴. கேனட்டே²ன ஸமாதி⁴? ஸமாதா⁴னட்டே²ன ஸமாதி⁴. கிமித³ம் ஸமாதா⁴னம் நாம? ஏகாரம்மணே சித்தசேதஸிகானம் ஸமம் ஸம்மா ச ஆதா⁴னம், ட²பனந்தி வுத்தம் ஹோதி. தஸ்மா யஸ்ஸ த⁴ம்மஸ்ஸானுபா⁴வேன ஏகாரம்மணே சித்தசேதஸிகா ஸமம் ஸம்மா ச அவிக்கி²பமானா அவிப்பகிண்ணா ச ஹுத்வா திட்ட²ந்தி, இத³ம் ஸமாதா⁴னந்தி வேதி³தப்³ப³ம். தஸ்ஸ கோ² பன ஸமாதி⁴ஸ்ஸ –

லக்க²ணம் து அவிக்கே²போ, விக்கே²பவித்³த⁴ம்ஸனம் ரஸோ;

அகம்பனமுபட்டா²னம், பத³ட்டா²னம் ஸுக²ம் பன.

பா⁴வீயதி வட்³டீ⁴யதீதி பா⁴வனா, ஸமாதி⁴ ஏவ பா⁴வனா ஸமாதி⁴பா⁴வனா, ஸமாதி⁴ஸ்ஸ வா பா⁴வனா வட்³ட⁴னா ஸமாதி⁴பா⁴வனா. ஸமாதி⁴பா⁴வனாவசனேன அஞ்ஞம் பா⁴வனம் படிக்கி²பதி. புப்³பே³ விய உபசாரப்பனாவஸேன ஸமாதி⁴பா⁴வனாமயே ஞாணம்.

4. பச்சயபரிக்³க³ஹே பஞ்ஞாதி ஏத்த² படிச்ச ப²லமேதீதி பச்சயோ. படிச்சாதி ந வினா தேன, அபச்சக்கி²த்வாதி அத்தோ². ஏதீதி உப்பஜ்ஜதி சேவ பவத்ததி சாதி அத்தோ². அபிச உபகாரகத்தோ² பச்சயத்தோ², தஸ்ஸ பச்சயஸ்ஸ ப³ஹுவித⁴த்தா பச்சயானம் பரிக்³க³ஹே வவத்தா²பனே ச பஞ்ஞா பச்சயபரிக்³க³ஹே பஞ்ஞா.

த⁴ம்மட்டி²திஞாணந்தி ஏத்த² த⁴ம்மஸத்³தோ³ தாவ ஸபா⁴வபஞ்ஞாபுஞ்ஞபஞ்ஞத்திஆபத்திபரியத்தினிஸ்ஸத்ததாவிகாரகு³ணபச்சயபச்சயுப்பன்னாதீ³ஸு தி³ஸ்ஸதி. அயஞ்ஹி ‘‘குஸலா த⁴ம்மா அகுஸலா த⁴ம்மா அப்³யாகதா த⁴ம்மா’’திஆதீ³ஸு (த⁴. ஸ. திகமாதிகா 1) ஸபா⁴வே தி³ஸ்ஸதி.

‘‘யஸ்ஸேதே சதுரோ த⁴ம்மா, ஸத்³த⁴ஸ்ஸ க⁴ரமேஸினோ;

ஸச்சம் த⁴ம்மோ தி⁴தி சாகோ³, ஸ வே பேச்ச ந ஸோசதீ’’தி. (ஸு. நி. 190) –

ஆதீ³ஸு பஞ்ஞாயம்.

‘‘ந ஹி த⁴ம்மோ அத⁴ம்மோ ச, உபோ⁴ ஸமவிபாகினோ;

அத⁴ம்மோ நிரயம் நேதி, த⁴ம்மோ பாபேதி ஸுக்³க³தி’’ந்தி. (தே²ரகா³. 304) –

ஆதீ³ஸு புஞ்ஞே. ‘‘பஞ்ஞத்தித⁴ம்மா நிருத்தித⁴ம்மா அதி⁴வசனத⁴ம்மா’’திஆதீ³ஸு (த⁴. ஸ. து³கமாதிகா 106-108) பஞ்ஞத்தியம். ‘‘பாராஜிகா த⁴ம்மா ஸங்கா⁴தி³ஸேஸா த⁴ம்மா’’திஆதீ³ஸு (பாரா. 233-234) ஆபத்தியம். ‘‘இத⁴ பி⁴க்கு² த⁴ம்மம் ஜானாதி ஸுத்தம் கே³ய்யம் வேய்யாகரண’’ந்திஆதீ³ஸு (அ. நி. 5.73) பரியத்தியம். ‘‘தஸ்மிம் கோ² பன ஸமயே த⁴ம்மா ஹோந்தி (த⁴. ஸ. 121). த⁴ம்மேஸு த⁴ம்மானுபஸ்ஸீ விஹரதீ’’திஆதீ³ஸு (தீ³. நி. 2.373; ம. நி. 1.115) நிஸ்ஸத்ததாயம். ‘‘ஜாதித⁴ம்மா ஜராத⁴ம்மா மரணத⁴ம்மா’’திஆதீ³ஸு (அ. நி. 10.107) விகாரே. ‘‘ச²ன்னம் பு³த்³த⁴த⁴ம்மான’’ந்திஆதீ³ஸு (மஹானி. 50) கு³ணே. ‘‘ஹேதும்ஹி ஞாணம் த⁴ம்மபடிஸம்பி⁴தா³’’திஆதீ³ஸு (விப⁴. 720) பச்சயே. ‘‘டி²தாவ ஸா தா⁴து த⁴ம்மட்டி²ததா த⁴ம்மனியாமதா’’திஆதீ³ஸு (ஸம். நி. 2.20; அ. நி. 3.137) பச்சயுப்பன்னே. ஸ்வாயமிதா⁴பி பச்சயுப்பன்னே த³ட்ட²ப்³போ³. அத்த²தோ பன அத்தனோ ஸபா⁴வம் தா⁴ரேந்தீதி வா, பச்சயேஹி தா⁴ரீயந்தீதி வா, அத்தனோ ப²லம் தா⁴ரேந்தீதி வா, அத்தனோ பரிபூரகம் அபாயேஸு அபதமானம் தா⁴ரேந்தீதி வா, ஸகஸகலக்க²ணே தா⁴ரேந்தீதி வா, சித்தேன அவதா⁴ரீயந்தீதி வா யதா²யோக³ம் த⁴ம்மாதி வுச்சந்தி. இத⁴ பன அத்தனோ பச்சயேஹி தா⁴ரீயந்தீதி த⁴ம்மா, பச்சயஸமுப்பன்னா த⁴ம்மா திட்ட²ந்தி உப்பஜ்ஜந்தி சேவ பவத்தந்தி ச ஏதாயாதி த⁴ம்மட்டி²தி, பச்சயத⁴ம்மானமேதம் அதி⁴வசனம். தஸ்ஸம் த⁴ம்மட்டி²தியம் ஞாணம் த⁴ம்மட்டி²திஞாணம். இத³ஞ்ஹி ஸமாதி⁴பா⁴வனாமயஞாணே வுத்தஸமாதி⁴னா ஸமாஹிதேன சித்தேன யதா²பூ⁴தஞாணத³ஸ்ஸனத்தா²ய யோக³மாரபி⁴த்வா வவத்தா²பிதனாமரூபஸ்ஸ தேஸம் நாமரூபானம் பச்சயபரிக்³க³ஹபரியாயம் த⁴ம்மட்டி²திஞாணம் உப்பஜ்ஜதி. ‘‘நாமரூபவவத்தா²னே ஞாண’’ந்தி அவத்வா ஏவ கஸ்மா ‘‘த⁴ம்மட்டி²திஞாண’’ந்தி வுத்தந்தி சே? பச்சயபரிக்³க³ஹேனேவ பச்சயஸமுப்பன்னபரிக்³க³ஹஸ்ஸ ஸித்³த⁴த்தா. பச்சயஸமுப்பன்னே ஹி அபரிக்³க³ஹிதே பச்சயபரிக்³க³ஹோ ந ஸக்கா ஹோதி காதும். தஸ்மா த⁴ம்மட்டி²திஞாணக³ஹணேனேவ தஸ்ஸ ஹேதுபூ⁴தம் புப்³பே³ ஸித்³த⁴ம் நாமரூபவவத்தா²னஞாணம் வுத்தமேவ ஹோதீதி வேதி³தப்³ப³ம். கஸ்மா து³தியததியஞாணம் விய ‘‘ஸமாத³ஹித்வா பச்சயபரிக்³க³ஹே பஞ்ஞா’’தி ந வுத்தந்தி சே? ஸமத²விபஸ்ஸனானம் யுக³னத்³த⁴த்தா.

‘‘ஸமாத³ஹித்வா யதா² சே விபஸ்ஸதி, விபஸ்ஸமானோ ததா² சே ஸமாத³ஹே;

விபஸ்ஸனா ச ஸமதோ² ததா³ அஹு, ஸமானபா⁴கா³ யுக³னத்³தா⁴ வத்தரே’’தி. –

ஹி வுத்தம். தஸ்மா ஸமாதி⁴ம் அவிஸ்ஸஜ்ஜேத்வா ஸமாதி⁴ஞ்ச ஞாணஞ்ச யுக³னத்³த⁴ம் கத்வா யாவ அரியமக்³கோ³, தாவ உஸ்ஸுக்காபேதப்³ப³ந்தி ஞாபனத்த²ம் ‘‘பச்சயபரிக்³க³ஹே பஞ்ஞா த⁴ம்மட்டி²திஞாண’’மிச்சேவ வுத்தந்தி வேதி³தப்³ப³ம்.

5. அதீதானாக³தபச்சுப்பன்னானம் த⁴ம்மானம் ஸங்கி²பித்வா வவத்தா²னே பஞ்ஞாதி ஏத்த² அத்தனோ ஸபா⁴வம், உப்பாதா³தி³க்க²ணம் வா பத்வா அதி இதா அதிக்கந்தாதி அதீதா, தது³ப⁴யம்பி ந ஆக³தா ந ஸம்பத்தாதி அனாக³தா, தம் தம் காரணம் படிச்ச உப்பாதா³தி³உத்³த⁴ம் பன்னா க³தா பவத்தாதி பச்சுப்பன்னா. அத்³தா⁴ ஸந்ததிக²ணபச்சுப்பன்னேஸு ஸந்ததிபச்சுப்பன்னம் இதா⁴தி⁴ப்பேதம். தேஸம் அதீதானாக³தபச்சுப்பன்னானம் பஞ்சக்க²ந்த⁴த⁴ம்மானம் ஏகேகக்க²ந்த⁴லக்க²ணே ஸங்கி²பித்வா கலாபவஸேன ராஸிம் கத்வா வவத்தா²னே நிச்ச²யனே ஸன்னிட்டா²பனே பஞ்ஞா.

ஸம்மஸனே ஞாணந்தி ஸம்மா ஆமஸனே அனுமஜ்ஜனே பேக்க²ணே ஞாணம், கலாபஸம்மஸனஞாணந்தி அத்தோ². இத³ஞ்ஹி நாமரூபவவத்தா²னஞாணானந்தரம் நாமரூபபச்சயபரிக்³க³ஹே த⁴ம்மட்டி²திஞாணே டி²தஸ்ஸ ‘‘யம்கிஞ்சி ரூபம் அதீதானாக³தபச்சுப்பன்னம் அஜ்ஜ²த்தம் வா ப³ஹித்³தா⁴ வா ஓளாரிகம் வா ஸுகு²மம் வா ஹீனம் வா பணீதம் வா யம் தூ³ரே ஸந்திகே வா, ஸப்³ப³ம் தம் ரூபம் அனிச்சதோ வவத்த²பேதி, ஏகம் ஸம்மஸனம், து³க்க²தோ வவத்த²பேதி, ஏகம் ஸம்மஸனம், அனத்ததோ வவத்த²பேதி, ஏகம் ஸம்மஸன’’ந்திஆதி³னா (படி. ம. 1.48) நயேன வுத்தஸம்மஸனவஸேன புப்³பே³ வவத்தா²பிதே ஏகேகஸ்மிம் க²ந்தே⁴ திலக்க²ணம் ஆரோபேத்வா அனிச்சதோ து³க்க²தோ அனத்ததோ விபஸ்ஸந்தஸ்ஸ கலாபஸம்மஸனஞாணம் உப்பஜ்ஜதி.

6. பச்சுப்பன்னானம் த⁴ம்மானம் விபரிணாமானுபஸ்ஸனே பஞ்ஞாதி ஸந்ததிவஸேன பச்சுப்பன்னானம் அஜ்ஜ²த்தம் பஞ்சக்க²ந்த⁴த⁴ம்மானம் விபரிணாமத³ஸ்ஸனே ப⁴ங்க³த³ஸ்ஸனே பஞ்ஞா. யஸ்மா ‘‘இமே த⁴ம்மா உப்பஜ்ஜித்வா பி⁴ஜ்ஜந்தீ’’தி உத³யம் க³ஹேத்வாபி பே⁴தே³யேவ சித்தம் ட²பேதி, தஸ்மா அவுத்தோபி உத³யோ வுத்தோயேவ ஹோதீதி வேதி³தப்³போ³. பச்சுப்பன்னானம் த⁴ம்மானம் த³ஸ்ஸனேன வா உத³யத³ஸ்ஸனஸ்ஸ ஸித்³த⁴த்தா உத³யோ வுத்தோயேவ ஹோதி. ந ஹி உத³யம் வினா த⁴ம்மானம் உப்பன்னத்தம் ஸிஜ்ஜ²தி, தஸ்மா ‘‘பச்சுப்பன்னானம் த⁴ம்மானம் உப்பாத³விபரிணாமானுபஸ்ஸனே பஞ்ஞா’’தி அவுத்தேபி வுத்தமேவ ஹோதீதி வேதி³தப்³ப³ம். ‘‘உத³யப்³ப³யானுபஸ்ஸனே ஞாண’’ந்தி நியமிதத்தா ச உத³யத³ஸ்ஸனம் ஸித்³த⁴மேவ ஹோதீதி அனந்தரம் வுத்தஸ்ஸ ஸம்மஸனஞாணஸ்ஸ பாரம் க³ந்த்வா தம்ஸம்மஸனேயேவ பாகடீபூ⁴தே உத³யப்³ப³யே பரிக்³க³ண்ஹித்வா ஸங்கா²ரானம் பரிச்சே²த³கரணத்த²ம் உத³யப்³ப³யானுபஸ்ஸனம் ஆரப⁴ந்தஸ்ஸ உப்பஜ்ஜதி உத³யப்³ப³யானுபஸ்ஸனாஞாணம். தஞ்ஹி உத³யப்³ப³யே அனுபஸ்ஸனதோ உத³யப்³ப³யானுபஸ்ஸனாதி வுச்சதி.

7. ஆரம்மணம் படிஸங்கா²தி ரூபக்க²ந்தா⁴தி³ஆரம்மணம் ப⁴ங்க³தோ படிஸங்கா²ய ஜானித்வா பஸ்ஸித்வா. ப⁴ங்கா³னுபஸ்ஸனே பஞ்ஞா விபஸ்ஸனே ஞாணந்தி தஸ்ஸ ஆரம்மணம் ப⁴ங்க³தோ படிஸங்கா²ய உப்பன்னஸ்ஸ ஞாணஸ்ஸ ப⁴ங்க³ம் அனுபஸ்ஸனே யா பஞ்ஞா, தம் ‘‘விபஸ்ஸனே ஞாண’’ந்தி வுத்தம் ஹோதி. விபஸ்ஸனாதி ச விவிதா⁴ பஸ்ஸனா விபஸ்ஸனா. ஆரம்மணபடிஸங்கா²திபி பாடோ². தஸ்ஸத்தோ² – ஆரம்மணஸ்ஸ படிஸங்கா² ஜானனா பஸ்ஸனாதி வுத்தனயேனேவ ஆரம்மணபடிஸங்கா² ‘‘ப⁴ங்கா³னுபஸ்ஸனே பஞ்ஞா விபஸ்ஸனே ஞாண’’ந்தி வுத்தம் ஹோதி. யஸ்மா பன ப⁴ங்கா³னுபஸ்ஸனாய ஏவ விபஸ்ஸனா ஸிக²ம் பாபுணாதி, தஸ்மா விஸேஸேத்வா இத³மேவ ‘‘விபஸ்ஸனே ஞாண’’ந்தி வுத்தம். யஸ்மா உத³யப்³ப³யானுபஸ்ஸனாய டி²தஸ்ஸ மக்³கா³மக்³க³ஞாணத³ஸ்ஸனம் உப்பஜ்ஜதி, தஸ்மா தஸ்ஸா ஸித்³தா⁴ய தம் ஸித்³த⁴மேவ ஹோதீதி தம் அவத்வாவ ப⁴ங்கா³னுபஸ்ஸனாய ஏவ விபஸ்ஸனாஸிக²ம் ஞாணம் வுத்தந்தி வேதி³தப்³ப³ம். உத³யப்³ப³யானுபஸ்ஸனாய ஸுபரிதி³ட்ட²உத³யப்³ப³யஸ்ஸ ஸுபரிச்சி²ன்னேஸு ஸங்கா²ரேஸு லஹும் லஹும் உபட்ட²ஹந்தேஸு ஞாணே திக்கே² வஹந்தே உத³யம் பஹாய ப⁴ங்கே³ ஏவ ஸதி ஸந்திட்ட²தி, தஸ்ஸ ‘‘ஏவம் உப்பஜ்ஜித்வா ஏவம் நாம ஸங்கா²ரா பி⁴ஜ்ஜந்தீ’’தி பஸ்ஸதோ ஏதஸ்மிம் டா²னே ப⁴ங்கா³னுபஸ்ஸனாஞாணம் உப்பஜ்ஜதி.

8. ப⁴யதுபட்டா²னே பஞ்ஞாதி உப்பாத³பவத்தனிமித்தஆயூஹனாபடிஸந்தீ⁴னம் ப⁴யதோ உபட்டா²னே பீளாயோக³தோ ஸப்படிப⁴யவஸேன க³ஹணூபக³மனே பஞ்ஞாதி அத்தோ². ப⁴யதோ உபட்டா²தீதி ப⁴யதுபட்டா²னம் ஆரம்மணம், தஸ்மிம் ப⁴யதுபட்டா²னே. அத² வா ப⁴யதோ உபதிட்ட²தீதி ப⁴யதுபட்டா²னம், பஞ்ஞா, தம் ‘‘ப⁴யதுபட்டா²ன’’ந்தி வுத்தம் ஹோதி.

ஆதீ³னவே ஞாணந்தி பு⁴ம்மவசனமேவ. ‘‘யா ச ப⁴யதுபட்டா²னே பஞ்ஞா, யஞ்ச ஆதீ³னவே ஞாணம், யா ச நிப்³பி³தா³, இமே த⁴ம்மா ஏகட்டா², ப்³யஞ்ஜனமேவ நான’’ந்தி (படி. ம. 1.227) வுத்தத்தா ஏகமிவ வுச்சமானம்பி அவத்தா²பே⁴தே³ன முஞ்சிதுகம்யதாதி³ விய திவித⁴மேவ ஹோதி. தஸ்மா ப⁴யதுபட்டா²னஆதீ³னவானுபஸ்ஸனாஸு ஸித்³தா⁴ஸு நிப்³பி³தா³னுபஸ்ஸனா ஸித்³தா⁴ ஹோதீதி கத்வா அவுத்தாபி வுத்தாவ ஹோதீதி வேதி³தப்³பா³.

ஸப்³ப³ஸங்கா²ரானம் ப⁴ங்கா³ரம்மணம் ப⁴ங்கா³னுபஸ்ஸனம் ஆஸேவந்தஸ்ஸ பா⁴வேந்தஸ்ஸ ப³ஹுலீகரோந்தஸ்ஸ திப⁴வசதுயோனிபஞ்சக³திஸத்தவிஞ்ஞாணட்டி²தினவஸத்தாவாஸேஸு பபே⁴த³கா ஸங்கா²ரா ஸுகே²ன ஜீவிதுகாமஸ்ஸ பீ⁴ருகபுரிஸஸ்ஸ ஸீஹப்³யக்³க⁴தீ³பிஅச்ச²தரச்ச²யக்க²ரக்க²ஸசண்ட³கோ³ணசண்ட³குக்குரபபி⁴ன்ன- மத³சண்ட³ஹத்தி²கோ⁴ரஆஸிவிஸஅஸனிவிசக்கஸுஸானரணபூ⁴மிஜலிதஅங்கா³ரகாஸுஆத³யோ விய மஹாப⁴யம் ஹுத்வா உபட்ட²ஹந்தி, தஸ்ஸ ‘‘அதீதா ஸங்கா²ரா நிருத்³தா⁴, பச்சுப்பன்னா நிருஜ்ஜ²ந்தி, அனாக³தாபி ஏவமேவ நிருஜ்ஜி²ஸ்ஸந்தீ’’தி பஸ்ஸதோ ஏதஸ்மிம் டா²னே ப⁴யதுபட்டா²னம் ஞாணம் உப்பஜ்ஜதி. தஸ்ஸ தம் ப⁴யதுபட்டா²னஞாணம் ஆஸேவந்தஸ்ஸ பா⁴வேந்தஸ்ஸ ப³ஹுலீகரோந்தஸ்ஸ ஸப்³ப³ப⁴வயோனிக³திடி²திஸத்தாவாஸேஸு நேவ தாணம் ந லேணம் ந க³தி ந படிஸரணம் பஞ்ஞாயதி, ஸப்³ப³ப⁴வயோனிக³திடி²தினிவாஸக³தேஸு ஸங்கா²ரேஸு ஏகஸங்கா²ரேபி பத்த²னா வா பராமாஸோ வா ந ஹோதி, தயோ ப⁴வா வீதச்சிதங்கா³ரபுண்ணா அங்கா³ரகாஸுயோ விய, சத்தாரோ மஹாபூ⁴தா கோ⁴ரவிஸா ஆஸிவிஸா விய, பஞ்சக்க²ந்தா⁴ உக்கி²த்தாஸிகா வத⁴கா விய, ச² அஜ்ஜ²த்திகாயதனானி ஸுஞ்ஞகா³மோ விய, ச² பா³ஹிராயதனானி கா³மகா⁴தகசோரா விய, ஸத்தவிஞ்ஞாணட்டி²தியோ நவ ச ஸத்தாவாஸா ஏகாத³ஸஹி அக்³கீ³ஹி ஆதி³த்தா ஸம்பஜ்ஜலிதா ஸஜோதிபூ⁴தா விய ச, ஸப்³பே³ ஸங்கா²ரா க³ண்ட³பூ⁴தா ரோக³பூ⁴தா ஸல்லபூ⁴தா அக⁴பூ⁴தா ஆபா³த⁴பூ⁴தா விய ச நிரஸ்ஸாதா³ நிரஸா மஹாஆதீ³னவராஸிபூ⁴தா ஹுத்வா உபட்ட²ஹந்தி, ஸுகே²ன ஜீவிதுகாமஸ்ஸ பீ⁴ருகபுரிஸஸ்ஸ ரமணீயாகாரஸண்டி²தம்பி ஸவாளகமிவ வனக³ஹனம், ஸஸத்³தூ³லா விய கு³ஹா, ஸகா³ஹரக்க²ஸம் விய உத³கம், ஸமுஸ்ஸிதக²க்³கா³ விய பச்சத்தி²கா, ஸவிஸம் விய போ⁴ஜனம், ஸசோரோ விய மக்³கோ³, ஆதி³த்தமிவ அகா³ரம், உய்யுத்தஸேனா விய ரணபூ⁴மி. யதா² ஹி ஸோ புரிஸோ ஏதானி ஸவாளகவனக³ஹனாதீ³னி ஆக³ம்ம பீ⁴தோ ஸம்விக்³கோ³ லோமஹட்ட²ஜாதோ ஸமந்ததோ ஆதீ³னவமேவ பஸ்ஸதி, ஏவமேவ ஸோ யோகா³வசரோ ப⁴ங்கா³னுபஸ்ஸனாவஸேன ஸப்³ப³ஸங்கா²ரேஸு ப⁴யதோ உபட்டி²தேஸு ஸமந்ததோ நிரஸம் நிரஸ்ஸாத³ம் ஆதீ³னவமேவ பஸ்ஸதி. தஸ்ஸேவம் பஸ்ஸதோ ஆதீ³னவானுபஸ்ஸனாஞாணம் உப்பஜ்ஜதி.

ஸோ ஏவம் ஸப்³ப³ஸங்கா²ரே ஆதீ³னவதோ ஸம்பஸ்ஸந்தோ ஸப்³ப³ப⁴வயோனிக³திவிஞ்ஞாணட்டி²திஸத்தாவாஸக³தே ஸபே⁴த³கே ஸங்கா²ரக³தே நிப்³பி³ந்த³தி உக்கண்ட²தி நாபி⁴ரமதி. ஸேய்யதா²பி நாம சித்தகூடபப்³ப³தபாதா³பி⁴ரதோ ஸுவண்ணராஜஹம்ஸோ அஸுசிம்ஹி சண்டா³லகா³மத்³வாரஆவாடே நாபி⁴ரமதி, ஸத்தஸு மஹாஸரேஸுயேவ அபி⁴ரமதி, ஏவமேவ அயம் யோகீ³ராஜஹம்ஸோ ஸுபரிதி³ட்டா²தீ³னவே ஸபே⁴த³கே ஸங்கா²ரக³தே நாபி⁴ரமதி, பா⁴வனாராமதாய பன பா⁴வனாரதியா ஸமன்னாக³தத்தா ஸத்தஸு அனுபஸ்ஸனாஸுயேவ அபி⁴ரமதி. யதா² ச ஸுவண்ணபஞ்ஜரேபி பக்கி²த்தோ ஸீஹோ மிக³ராஜா நாபி⁴ரமதி, தியோஜனஸஹஸ்ஸவித்த²தே பன ஹிமவந்தேயேவ ரமதி, ஏவமயம்பி யோகீ³ஸீஹோ திவிதே⁴ ஸுக³திப⁴வேபி நாபி⁴ரமதி, தீஸு அனுபஸ்ஸனாஸுயேவ ரமதி. யதா² ச ஸப்³ப³ஸேதோ ஸத்தப்பதிட்டோ² இத்³தி⁴மா வேஹாஸங்க³மோ ச²த்³த³ந்தோ நாக³ராஜா நக³ரமஜ்ஜே² நாபி⁴ரமதி, ஹிமவதி ச²த்³த³ந்தரஹதே³யேவ ரமதி, ஏவமயம் யோகீ³வரவாரணோ ஸப்³ப³ஸ்மிம்பி ஸங்கா²ரக³தே நாபி⁴ரமதி, ‘‘அனுப்பாதோ³ கே²ம’’ந்திஆதி³னா (படி. ம. 1.53) நயேன நித்³தி³ட்டே² ஸந்திபதே³யேவ ரமதி, தன்னின்னதப்போணதப்பப்³பா⁴ரமானஸோ ஹோதி. ஏத்தாவதா தஸ்ஸ நிப்³பி³தா³னுபஸ்ஸனாஞாணம் உப்பன்னம் ஹோதீதி.

9. முஞ்சிதுகம்யதாபடிஸங்கா²ஸந்திட்ட²னா பஞ்ஞா ஸங்கா²ருபேக்கா²ஸு ஞாணந்தி முஞ்சிதும் சஜிதும் காமேதி இச்ச²தீதி முஞ்சிதுகாமோ, முஞ்சிதுகாமஸ்ஸ பா⁴வோ முஞ்சிதுகம்யதா. படிஸங்கா²தி உபபரிக்க²தீதி படிஸங்கா², படிஸங்கா²னம் வா படிஸங்கா². ஸந்திட்ட²தி அஜ்ஜு²பேக்க²தீதி ஸந்திட்ட²னா, ஸந்திட்ட²னம் வா ஸந்திட்ட²னா. முஞ்சிதுகம்யதா ச ஸா படிஸங்கா² ச ஸந்திட்ட²னா சாதி முஞ்சிதுகம்யதாபடிஸங்கா²ஸந்திட்ட²னா. இதி புப்³ப³பா⁴கே³ நிப்³பி³தா³ஞாணேன நிப்³பி³ன்னஸ்ஸ உப்பாதா³தீ³னி பரிச்சஜிதுகாமதா முஞ்சிதுகம்யதா. முஞ்சனஸ்ஸ உபாயகரணத்த²ம் மஜ்ஜே² படிஸங்கா²னம் படிஸங்கா². முஞ்சித்வா அவஸானே அஜ்ஜு²பேக்க²னம் ஸந்திட்ட²னா. ஏவம் அவத்தா²பே⁴தே³ன திப்பகாரா பஞ்ஞா ஸங்கா²ரானம் அஜ்ஜு²பேக்க²னாஸு ஞாணம், முஞ்சிதுகம்யதாபடிஸங்கா²ஸந்திட்ட²னாஸங்கா²தானம் அவத்தா²பே⁴தே³ன பி⁴ன்னானம் திஸ்ஸன்னம்பி பஞ்ஞானம் ஸங்கா²ருபேக்க²தம் இச்ச²ந்தேன பன ‘‘பஞ்ஞா’’தி ச ‘‘ஸங்கா²ருபேக்கா²ஸூ’’தி ச ப³ஹுவசனம் கதம், அவத்தா²பே⁴தே³ன பி⁴ன்னஸ்ஸாபி ஏகத்தா ‘‘ஞாண’’ந்தி ஏகவசனம் கதந்தி வேதி³தப்³ப³ம். வுத்தஞ்ச – ‘‘யா ச முஞ்சிதுகம்யதா யா ச படிஸங்கா²னுபஸ்ஸனா யா ச ஸங்கா²ருபேக்கா², இமே த⁴ம்மா ஏகட்டா², ப்³யஞ்ஜனமேவ நான’’ந்தி (படி. ம. 1.227). கேசி பன ‘‘ஸங்கா²ருபேக்கா²ஸூதி ப³ஹுவசனம் ஸமத²விபஸ்ஸனாவஸேன ஸங்கா²ருபேக்கா²னம் ப³ஹுத்தா’’திபி வத³ந்தி. ஸங்கா²ருபேக்கா²ஸூதி ச கிரியாபேக்க²ந்தி வேதி³தப்³ப³ம். அவத்தா²பே⁴தே³ன பன தேன நிப்³பி³தா³ஞாணேன நிப்³பி³ந்த³ந்தஸ்ஸ உக்கண்ட²ந்தஸ்ஸ ஸப்³ப³ப⁴வயோனிக³திவிஞ்ஞாணட்டி²திஸத்தாவாஸக³தேஸு ஸபே⁴த³கேஸு ஸங்கா²ரேஸு சித்தம் ந ஸஜ்ஜதி ந லக்³க³தி ந ப³ஜ்ஜ²தி, ஸப்³ப³ஸங்கா²ரக³தம் முஞ்சிதுகாமம் ச²ட்³டே³துகாமம் ஹோதி.

அத² வா யதா² ஜாலப்³ப⁴ந்தரக³தோ மச்சோ², ஸப்பமுக²க³தோ மண்டூ³கோ, பஞ்ஜரபக்கி²த்தோ வனகுக்குடோ, த³ள்ஹபாஸவஸம்க³தோ மிகோ³, அஹிதுண்டி³கஹத்த²க³தோ ஸப்போ, மஹாபங்கபக்க²ந்தோ³ குஞ்ஜரோ, ஸுபண்ணமுக²க³தோ நாக³ராஜா, ராஹுமுக²பவிட்டோ² சந்தோ³, ஸபத்தபரிக்கி²த்தோ புரிஸோதிஏவமாத³யோ ததோ ததோ முச்சிதுகாமா நிஸ்ஸரிதுகாமாவ ஹோந்தி, ஏவம் தஸ்ஸ யோகி³னோ சித்தம் ஸப்³ப³ஸ்மா ஸங்கா²ரக³தா முச்சிதுகாமம் நிஸ்ஸரிதுகாமம் ஹோதி. ஏவஞ்ஹி வுச்சமானே ‘‘முச்சிதுகாமஸ்ஸ முச்சிதுகம்யதா’’தி பாடோ² யுஜ்ஜதி. ஏவஞ்ச ஸதி ‘‘உப்பாத³ம் முஞ்சிதுகம்யதா’’திஆதீ³ஸு ‘‘உப்பாதா³ முச்சிதுகம்யதா’’திஆதி³ வத்தப்³ப³ம் ஹோதி, தஸ்மா புரிமோ ஏவ அத்தோ² ஸுந்த³ரதரோ. அத²ஸ்ஸ ஸப்³ப³ஸங்கா²ரேஸு விக³தாலயஸ்ஸ ஸப்³ப³ஸங்கா²ரக³தம் முஞ்சிதுகாமஸ்ஸ முஞ்சிதுகம்யதாஞாணம் உப்பஜ்ஜதி. ஸோ ஏவம் ஸப்³ப³ப⁴வயோனிக³திவிஞ்ஞாணட்டி²திஸத்தாவாஸக³தே ஸபே⁴த³கே ஸங்கா²ரே முஞ்சிதுகாமோ முஞ்சனஸ்ஸ உபாயஸம்பாத³னத்த²ம் புன தே ஏவ ஸங்கா²ரே படிஸங்கா²னுபஸ்ஸனாஞாணேன திலக்க²ணம் ஆரோபேத்வா விபஸ்ஸதி. ஏவஞ்ஹி விபஸ்ஸதோ சஸ்ஸ அனிச்சவஸேன நிமித்தம் படிஸங்கா²ஞாணம் உப்பஜ்ஜதி, து³க்க²வஸேன பவத்தம் படிஸங்கா²ஞாணம் உப்பஜ்ஜதி, அனத்தவஸேன நிமித்தஞ்ச பவத்தஞ்ச படிஸங்கா²ஞாணம் உப்பஜ்ஜதி. ஸோ படிஸங்கா²னுபஸ்ஸனாஞாணேன ‘‘ஸப்³பே³ ஸங்கா²ரா ஸுஞ்ஞா’’தி தி³ஸ்வா திலக்க²ணம் ஆரோபேத்வா ஸங்கா²ரே பரிக்³க³ண்ஹந்தோ ப⁴யஞ்ச நந்தி³ஞ்ச விப்பஹாய ப⁴ரியாய தோ³ஸம் தி³ஸ்வா விஸ்ஸட்ட²ப⁴ரியோ விய புரிஸோ தஸ்ஸா ப⁴ரியாய ஸங்கா²ரேஸு உதா³ஸீனோ ஹோதி மஜ்ஜ²த்தோ, ‘‘அஹ’’ந்தி வா ‘‘மம’’ந்தி வா ந க³ண்ஹாதி. தஸ்ஸ ஏவம் ஜானதோ ஏவம் பஸ்ஸதோ தீஸு ப⁴வேஸு சித்தம் பதிலீயதி படிகுடதி படிவத்ததி ந ஸம்பஸாரியதி. ஸேய்யதா²பி நாம பது³மபலாஸே ஈஸகம் போணே உத³கபு²ஸிதானி பதிலீயந்தி படிகுடந்தி படிவத்தந்தி ந ஸம்பஸாரியந்தி. ஸேய்யதா²பி வா பன குக்குடபத்தம் வா ந்ஹாருத³த்³து³லம் வா அக்³கி³ம்ஹி பக்கி²த்தம் பதிலீயதி படிகுடதி படிவத்ததி ந ஸம்பஸாரியதி, ஏவம் தஸ்ஸ தீஸு ப⁴வேஸு சித்தம் பதிலீயதி படிகுடதி படிவத்ததி ந ஸம்பஸாரியதி, உபேக்கா² ஸண்டா²தி. ஏவமஸ்ஸ ஸங்கா²ருபேக்கா²ஞாணம் உப்பன்னம் ஹோதி. இமினா ஸங்கா²ருபேக்கா²ஞாணேன ஸத்³தி⁴ம் உபரி கோ³த்ரபு⁴ஞாணஸ்ஸ ஸாத⁴கம் அனுலோமஞாணம் புப்³பா³பரஞாணேஹி அவுத்தம்பி வுத்தமேவ ஹோதீதி வேதி³தப்³ப³ம். வுத்தஞ்ஹி ப⁴க³வதா –

‘‘ஸோ வத, பி⁴க்க²வே, பி⁴க்கு² கஞ்சி ஸங்கா²ரம் நிச்சதோ ஸமனுபஸ்ஸந்தோ அனுலோமிகாய க²ந்தியா ஸமன்னாக³தோ ப⁴விஸ்ஸதீதி நேதம் டா²னம் விஜ்ஜதி, அனுலோமிகாய க²ந்தியா அஸமன்னாக³தோ ஸம்மத்தனியாமம் ஓக்கமிஸ்ஸதீதி நேதம் டா²னம் விஜ்ஜதி, ஸம்மத்தனியாமம் அனோக்கமமானோ ஸோதாபத்திப²லம் வா ஸகதா³கா³மிப²லம் வா அனாகா³மிப²லம் வா அரஹத்தப²லம் வா ஸச்சி²கரிஸ்ஸதீதி நேதம் டா²னம் விஜ்ஜதீ’’திஆதி³ (அ. நி. 6.98; படி. ம. 3.36).

வுத்தஞ்ச த⁴ம்மஸேனாபதினா –

‘‘கதிஹாகாரேஹி அனுலோமிகம் க²ந்திம் படிலப⁴தி? கதிஹாகாரேஹி ஸம்மத்தனியாமம் ஓக்கமதி? சத்தாலீஸாய ஆகாரேஹி அனுலோமிகம் க²ந்திம் படிலப⁴தி, சத்தாலீஸாய ஆகாரேஹி ஸம்மத்தனியாமம் ஓக்கமதீ’’திஆதி³ (படி. ம. 3.37).

பட்டா²னே சேதம் வுத்தம் ப⁴க³வதா –

‘‘அனுலோமம் கோ³த்ரபு⁴ஸ்ஸ அனந்தரபச்சயேன பச்சயோ. அனுலோமம் வோதா³னஸ்ஸ அனந்தரபச்சயேன பச்சயோ’’திஆதி³ (பட்டா². 1.1.417).

தஸ்ஸ ஹி தம் ஸங்கா²ருபேக்கா²ஞாணம் ஆஸேவந்தஸ்ஸ பா⁴வேந்தஸ்ஸ ப³ஹுலீகரோந்தஸ்ஸ அதி⁴மோக்க²ஸத்³தா⁴ ப³லவதரா ஹோதி, வீரியம் ஸுபக்³க³ஹிதம், ஸதி ஸூபட்டி²தா, சித்தம் ஸுஸமாஹிதம், ஸங்கா²ருபேக்கா²ஞாணம் திக்க²தரம் பவத்ததி. தஸ்ஸ இதா³னி மக்³கோ³ உப்பஜ்ஜிஸ்ஸதீதி ஸங்கா²ருபேக்கா²ய ஸங்கா²ரே ‘‘அனிச்சா’’தி வா ‘‘து³க்கா²’’தி வா ‘‘அனத்தா’’தி வா ஸம்மஸித்வா ப⁴வங்க³ம் ஓதரதி. ப⁴வங்கா³னந்தரம் ஸங்கா²ருபேக்கா²ய கதனயேனேவ ஸங்கா²ரே ‘‘அனிச்சா’’தி வா ‘‘து³க்கா²’’தி வா ‘‘அனத்தா’’தி வா ஆரம்மணம் குருமானம் உப்பஜ்ஜதி மனோத்³வாராவஜ்ஜனம். தத³னந்தரம் ததே²வ ஸங்கா²ரே ஆரம்மணம் கத்வா த்³வே தீணி சத்தாரி வா ஜவனசித்தானி உப்பஜ்ஜந்தி. தம்ஸம்பயுத்தம் ஞாணம் அனுலோமஞாணம். தஞ்ஹி புரிமானஞ்ச அட்ட²ன்னம் விபஸ்ஸனாஞாணானம் தத²கிச்சதாய அனுலோமேதி, உபரி ச பத்தப்³பா³னம் ஸத்ததிம்ஸாய போ³தி⁴பக்கி²யத⁴ம்மானம் அனுலோமேதி. யதா² ஹி த⁴ம்மிகோ ராஜா வினிச்ச²யட்டா²னே நிஸின்னோ அட்ட²ன்னம் வோஹாரிகமஹாமத்தானம் வினிச்ச²யம் ஸுத்வா அக³திக³மனம் பஹாய மஜ்ஜ²த்தோ ஹுத்வா ‘‘ஏவம் ஹோதூ’’தி அனுமோத³மானோ தேஸஞ்ச வினிச்ச²யஸ்ஸ அனுலோமேதி, போராணஸ்ஸ ச ராஜத⁴ம்மஸ்ஸ. தத்த² ராஜா விய அனுலோமஞாணம், அட்ட² வோஹாரிகமஹாமத்தா விய அட்ட² விபஸ்ஸனாஞாணானி, போராணராஜத⁴ம்மோ விய ஸத்ததிம்ஸ போ³தி⁴பக்கி²யத⁴ம்மா, யதா² ராஜா ‘‘ஏவம் ஹோதூ’’தி அனுமோத³மானோ வோஹாரிகானஞ்ச வினிச்ச²யஸ்ஸ ராஜத⁴ம்மஸ்ஸ ச அனுலோமேதி, ஏவமித³ம் அனிச்சாதி³வஸேன ஸங்கா²ரே ஆரப்³ப⁴ உப்பஜ்ஜமானானம் அட்ட²ன்னஞ்ச விபஸ்ஸனாஞாணானம் தத²கிச்சதாய அனுலோமேதி, உபரி ச பத்தப்³பா³னம் ஸத்ததிம்ஸாய போ³தி⁴பக்கி²யத⁴ம்மானம். தஸ்மா அனுலோமஞாணந்தி வுச்சதி.

10. ப³ஹித்³தா⁴ வுட்டா²னவிவட்டனே பஞ்ஞா கோ³த்ரபு⁴ஞாணந்தி ஏத்த² ப³ஹித்³தா⁴தி ஸங்கா²ரனிமித்தம். தஞ்ஹி அஜ்ஜ²த்தசித்தஸந்தானே அகுஸலக்க²ந்தே⁴ உபாதா³ய ப³ஹித்³தா⁴தி வுத்தம். தஸ்மா ப³ஹித்³தா⁴ ஸங்கா²ரனிமித்தம்ஹா வுட்டா²தி விக³தம் ஹுத்வா உத்³த⁴ம் திட்ட²தீதி வுட்டா²னம், விவட்டதி பராவட்டதி பரம்முக²ம் ஹோதீதி விவட்டனம், வுட்டா²னஞ்ச தம் விவட்டனஞ்சாதி வுட்டா²னவிவட்டனம். தேனேவாஹ –

‘‘கோ³த்ரபு⁴ஞாணம் ஸமுத³யஸ்ஸ அஸமுச்சி²ந்த³னதோ பவத்தா ந வுட்டா²தி, நிப்³பா³னாரம்மணதோ பன நிமித்தா வுட்டா²தீதி ஏகதோ வுட்டா²னம் ஹோதீ’’தி (விஸுத்³தி⁴. 2.827).

புது²ஜ்ஜனகோ³த்தாபி⁴ப⁴வனதோ அரியகோ³த்தபா⁴வனதோ கோ³த்ரபு⁴. இத³ஞ்ஹி அனுலோமஞாணேஹி பது³மபலாஸதோ உத³கமிவ ஸப்³ப³ஸங்கா²ரதோ பதிலீயமானசித்தஸ்ஸ அனுலோமஞாணஸ்ஸ ஆஸேவனந்தே அனிமித்தம் நிப்³பா³னம் ஆரம்மணம் குருமானம் புது²ஜ்ஜனகோ³த்தம் புது²ஜ்ஜனஸங்க²ம் புது²ஜ்ஜனபூ⁴மிம் அதிக்கமமானம் அரியகோ³த்தம் அரியஸங்க²ம் அரியபூ⁴மிம் ஓக்கமமானம் நிப்³பா³னாரம்மணே பட²மாவத்தனபட²மாபோ⁴க³பட²மஸமன்னாஹாரபூ⁴தம் மக்³க³ஸ்ஸ அனந்தரஸமனந்தராஸேவனஉபனிஸ்ஸயனத்தி²விக³தவஸேன ச²ஹி ஆகாரேஹி பச்சயபா⁴வம் ஸாத⁴யமானம் ஸிகா²ப்பத்தம் விபஸ்ஸனாய முத்³த⁴பூ⁴தம் அபுனராவத்தகம் உப்பஜ்ஜதி.

11. து³ப⁴தோ வுட்டா²னவிவட்டனே பஞ்ஞா மக்³கே³ ஞாணந்தி ஏத்த² து³ப⁴தோதி உப⁴தோ, த்³வயதோதி வா வுத்தம் ஹோதி. கிலேஸானம் ஸமுச்சி²ந்த³னதோ கிலேஸேஹி ச தத³னுவத்தகக்க²ந்தே⁴ஹி ச நிப்³பா³னாரம்மணகரணதோ ப³ஹித்³தா⁴ ஸப்³ப³ஸங்கா²ரனிமித்தேஹி ச வுட்டா²தி விவட்டதீதி து³ப⁴தோ வுட்டா²னவிவட்டனே பஞ்ஞா. தேனேவாஹ –

‘‘சத்தாரிபி மக்³க³ஞாணானி அனிமித்தாரம்மணத்தா நிமித்ததோ வுட்ட²ஹந்தி, ஸமுத³யஸ்ஸ ஸமுச்சி²ந்த³னதோ பவத்தா வுட்ட²ஹந்தீதி து³ப⁴தோ வுட்டா²னானி ஹோந்தீ’’தி (விஸுத்³தி⁴. 2.827).

மக்³கே³ ஞாணந்தி நிப்³பா³னம் மக்³க³தி பேக்க²தி, நிப்³பா³னத்தி²கேஹி வா மக்³கீ³யதி அன்வேஸீயதி, கிலேஸே வா மாரேந்தோ க³ச்ச²தி பவத்ததீதி மக்³கோ³, தஸ்மிம் மக்³கே³ ஞாணம். ஜாதிக்³க³ஹணேன ஏகவசனம் கதம். தஞ்ஹி கோ³த்ரபு⁴ஞாணஸ்ஸ அனந்தரம் நிப்³பா³னம் ஆரம்மணம் குருமானம் ஸயம்வஜ்ஜே² கிலேஸே நிரவஸேஸம் ஸமுச்சி²ந்த³மானம் அனமதக்³க³ஸம்ஸாரவட்டது³க்க²ஸமுத்³த³ம் ஸோஸயமானம் ஸப்³பா³பாயத்³வாரானி பித³ஹமானம் ஸத்தஅரியத⁴னஸம்முகீ²பா⁴வம் குருமானம் அட்ட²ங்கி³கம் மிச்சா²மக்³க³ம் பஜஹமானம் ஸப்³ப³வேரப⁴யானி வூபஸமயமானம் ஸம்மாஸம்பு³த்³த⁴ஸ்ஸ ஓரஸபுத்தபா⁴வமுபனயமானம் அஞ்ஞானி ச அனேகானி ஆனிஸம்ஸஸதானி படிலாப⁴யமானம் மக்³க³ஞாணம் உப்பஜ்ஜதி.

டா²தும் இச்ச²ம் புரிஸோ, லங்கி⁴த்வா மாதிகாய பரதீரே;

வேகே³னாக³ம்ம யதா², க³ண்ஹித்வா ஓரிமதிரதருப³த்³த⁴ம்.

ரஜ்ஜும் வா த³ண்ட³ம் வா, உல்லங்கி⁴த்வான பாரனின்னதனு;

பாராபன்னோ பன தம், முஞ்சிய வேத⁴ம் பதிட்ட²ஹதி பாரே.

ஏவம் யோகா³வசரோ, ஸக்காயமயம்ஹி ஓரிமே தீரே;

தி³ட்ட²ப⁴யோ அப⁴யே பன, டா²தும் இச்ச²ம் அமதபாரே.

உத³யப்³ப³யானுபஸ்ஸ, பபு⁴திகவேகே³ன ஆக³தோ ரஜ்ஜும்;

ரூபாவ்ஹம் த³ண்ட³ம் வா, ததி³தரக²ந்தா⁴வ்ஹயம் ஸம்மா.

க³ண்ஹித்வா ஆவஜ்ஜன, சித்தேன ஹி புப்³ப³வுத்தனயதோவ;

அனுலோமேஹுல்லங்கி⁴ய, நிப்³பு³தினின்னோ ததா³ஸனோபக³தோ.

தம் முஞ்சிய கோ³த்ரபு⁴னா, அலத்³த⁴ஆஸேவனேன து பவேத⁴ம்;

பதிதோ ஸங்க²தபாரே, ததோ பதிட்டா²தி மக்³க³ஞாணேன.

பஸ்ஸிதுகாமோ சந்த³ம், சந்தே³ ச²ன்னம்ஹி அப்³ப⁴படலேஹி;

து²லகஸுகு²மஸுகு²மேஸு, அப்³பே⁴ஸு ஹடேஸு வாயுனா கமதோ.

சந்த³ம் பஸ்ஸேய்ய நரோ, யதா² ததே²வானுலோமஞாணேஹி கமா;

ஸச்சச்சா²த³கமோஹே, வினாஸிதே பேக்க²தே ஹி கோ³த்ரபு⁴ அமதம்.

வாதா விய தே சந்த³ம், அமதம் ந ஹி பேக்க²ரேனுலோமானி;

புரிஸோ அப்³பா⁴னி யதா², கோ³த்ரபு⁴ ந தமம் வினோதே³தி.

ப⁴மிதம்ஹி சக்கயந்தே, டி²தோ நரோ அஞ்ஞதி³ன்னஸஞ்ஞாய;

உஸுபாதே ப²லகஸதம், அபேக்க²மானோ யதா² விஜ்ஜே².

ஏவமித⁴ மக்³க³ஞாணம், கோ³த்ரபு⁴னா தி³ன்னஸஞ்ஞமவிஹாய;

நிப்³பா³னே வத்தந்தம், லோப⁴க்க²ந்தா⁴தி³கே பதா³லேதி.

ஸம்ஸாரது³க்க²ஜலதி⁴ம், ஸோஸயதி பித³ஹதி து³க்³க³தித்³வாரம்;

குருதே ச அரியத⁴னினம், மிச்சா²மக்³க³ஞ்ச பஜஹாதி.

வேரப⁴யானி ஸமயதே, கரோதி நாத²ஸ்ஸ ஓரஸஸுதத்தம்;

அஞ்ஞே ச அனேகஸதே, ஆனீஸம்ஸே த³தா³தி ஞாணமித³ந்தி.

12. பயோக³ப்படிப்பஸ்ஸத்³தி⁴பஞ்ஞா ப²லே ஞாணந்தி ஏத்த² பயோகோ³தி பு⁴ஸோ யோகோ³, ப²லஸச்சி²கிரியாய மக்³க³பா⁴வனாய உப⁴தோ வுட்டா²னபயோகோ³, தஸ்ஸ பயோக³ஸ்ஸ படிப்பஸ்ஸம்ப⁴னம் நிட்டா²னம் பயோக³படிப்பஸ்ஸத்³தி⁴. கிம் தம்? சதுமக்³க³கிச்சபரியோஸானம். தஸ்ஸா பயோக³படிப்பஸ்ஸத்³தி⁴யா ஹேதுபூ⁴தாய பவத்தா ப²லே பஞ்ஞா பயோக³ப்படிப்பஸ்ஸத்³தி⁴பஞ்ஞா. ப²லதி விபச்சதீதி ப²லம், தஸ்மிம் ப²லே தம்ஸம்பயுத்தம் ஞாணம். ஏகேகஸ்ஸ ஹி மக்³க³ஞாணஸ்ஸ அனந்தரா தஸ்ஸ தஸ்ஸேவ விபாகபூ⁴தானி நிப்³பா³னாரம்மணானி தீணி வா த்³வே வா ஏகம் வா ப²லசித்தானி உப்பஜ்ஜந்தி. அனந்தரவிபாகத்தாயேவ லோகுத்தரகுஸலானம் ‘‘ஸமாதி⁴மானந்தரிகஞ்ஞமாஹூ’’தி (கு². பா. 6.5; ஸு. நி. 228) ச, ‘‘த³ந்த⁴ம் ஆனந்தரிகம் பாபுணாதி ஆஸவானம் க²யாயா’’தி (அ. நி. 4.162) ச ஆதி³ வுத்தம். யஸ்ஸ த்³வே அனுலோமானி, தஸ்ஸ ததியம் கோ³த்ரபு⁴, சதுத்த²ம் மக்³க³சித்தம், தீணி ப²லசித்தானி ஹோந்தி. யஸ்ஸ தீணி அனுலோமானி, தஸ்ஸ சதுத்த²ம் கோ³த்ரபு⁴, பஞ்சமம் மக்³க³சித்தம், த்³வே ப²லசித்தானி ஹோந்தி. யஸ்ஸ சத்தாரி அனுலோமானி, தஸ்ஸ பஞ்சமம் கோ³த்ரபு⁴, ச²ட்ட²ம் மக்³க³சித்தம், ஏகம் ப²லசித்தம் ஹோதி. இத³ம் மக்³க³வீதி²யம் ப²லம். காலந்தரப²லம் பன ஸமாபத்திவஸேன உப்பஜ்ஜமானம் நிரோதா⁴ வுட்ட²ஹந்தஸ்ஸ உப்பஜ்ஜமானஞ்ச ஏதேனேவ ஸங்க³ஹிதம்.

13. சி²ன்னவடுமானுபஸ்ஸனே பஞ்ஞாதி தேன தேன அரியமக்³கே³ன ஸமுச்சி²ன்னம் தம் தம் உபக்கிலேஸம் பச்சா² பஸ்ஸனே பஞ்ஞா. விமுத்திஞாணந்தி விமுத்தியா ஞாணம். விமுத்தீதி ச உபக்கிலேஸேஹி விமுத்தம் பரிஸுத்³த⁴ம் சித்தம், விமுத்தபா⁴வோ வா. தஸ்ஸா விமுத்தியா ஜானனம் ஞாணம் விமுத்திஞாணம். கிலேஸேஹி விமுத்தம் சித்தஸந்ததிம்பி கிலேஸேஹி விமுத்தபா⁴வம்பி பச்சவேக்க²ந்தோ கிலேஸேஹி ந வினா பச்சவேக்க²தீதி ஏதேன பஹீனகிலேஸபச்சவேக்க²ணம் வுத்தம் ஹோதி. ‘‘விமுத்தஸ்மிம் விமுத்தமிதி ஞாணம் ஹோதீ’’தி (மஹாவ. 23; தீ³. நி. 1.248) ஹி இத³மேவ ஸந்தா⁴ய வுத்தம். அவஸிட்ட²கிலேஸபச்சவேக்க²ணம் பன அவுத்தம்பி இமினாவ வுத்தம் ஹோதீதி க³ஹேதப்³ப³ம். வுத்தஞ்ச –

‘‘வுத்தம்ஹி ஏகத⁴ம்மே, யே த⁴ம்மா ஏகலக்க²ணா தேன;

வுத்தா ப⁴வந்தி ஸப்³பே³, இதி வுத்தோ லக்க²ணோ ஹாரோ’’தி. (நேத்தி. 4.5 நித்³தே³ஸவார);

அத² வா அரஹதோ அவஸிட்ட²கிலேஸபச்சவேக்க²ணாபா⁴வா சதுன்னம் அரியானம் லப்³ப⁴மானம் பஹீனகிலேஸபச்சவேக்க²ணமேவ வுத்தந்தி வேதி³தப்³ப³ம்.

14. ததா³ ஸமுதா³க³தே த⁴ம்மே பஸ்ஸனே பஞ்ஞாதி ததா³ மக்³க³க்க²ணே ப²லக்க²ணே ச ஸமுதா³க³தே படிலாப⁴வஸேன ச படிவேத⁴வஸேன ச ஸமாக³தே ஸம்பத்தே ஸமங்கி³பூ⁴தே மக்³க³ப²லத⁴ம்மே சதுஸச்சத⁴ம்மே ச பஸ்ஸனா பேக்க²ணா பஜானனா பஞ்ஞா. பச்சவேக்க²ணே ஞாணந்தி நிவத்தித்வா பு⁴ஸம் பஸ்ஸனம் ஜானனம் ஞாணம். இமினா ச ஞாணத்³வயேன பச்சவேக்க²ணஞாணானி வுத்தானி ஹோந்தி. ஸோதாபன்னஸ்ஸ ஹி மக்³க³வீதி²யம் ஸோதாபத்திப²லபரியோஸானே சித்தம் ப⁴வங்க³ம் ஓதரதி, ததோ ப⁴வங்க³ம் உபச்சி²ந்தி³த்வா மக்³க³பச்சவேக்க²ணத்தா²ய மனோத்³வாராவஜ்ஜனம் உப்பஜ்ஜதி, தஸ்மிம் நிருத்³தே⁴ படிபாடியா ஸத்த மக்³க³பச்சவேக்க²ணஜவனானீதி. புன ப⁴வங்க³ம் ஓதரித்வா தேனேவ நயேன ப²லாதீ³னம் பச்சவேக்க²ணத்தா²ய ஆவஜ்ஜனாதீ³னி உப்பஜ்ஜந்தி. யேஸம் உப்பத்தியா ஏஸ மக்³க³ம் பச்சவேக்க²தி, ப²லம் பச்சவேக்க²தி, பஹீனகிலேஸே பச்சவேக்க²தி, அவஸிட்ட²கிலேஸே பச்சவேக்க²தி, நிப்³பா³னம் பச்சவேக்க²தி. ஸோ ஹி ‘‘இமினா வதாஹம் மக்³கே³ன ஆக³தோ’’தி மக்³க³ம் பச்சவேக்க²தி, ததோ ‘‘அயம் மே ஆனிஸம்ஸோ லத்³தோ⁴’’தி ப²லம் பச்சவேக்க²தி, ததோ ‘‘இமே நாம மே கிலேஸா பஹீனா’’தி பஹீனகிலேஸே பச்சவேக்க²தி, ததோ ‘‘இமே நாம மே கிலேஸா அவஸிட்டா²’’தி உபரிமக்³க³வஜ்ஜே² கிலேஸே பச்சவேக்க²தி, அவஸானே ‘‘அயம் மே த⁴ம்மோ ஆரம்மணதோ படிலத்³தோ⁴’’தி அமதம் நிப்³பா³னம் பச்சவேக்க²தி. இதி ஸோதாபன்னஸ்ஸ அரியஸாவகஸ்ஸ பஞ்ச பச்சவேக்க²ணானி ஹோந்தி. யதா² ச ஸோதாபன்னஸ்ஸ, ஏவம் ஸகதா³கா³மிஅனாகா³மீனம்பி. அரஹதோ பன அவஸிட்ட²கிலேஸபச்சவேக்க²ணம் நாம நத்தீ²தி சத்தாரியேவ பச்சவேக்க²ணானி. ஏவம் ஸப்³பா³னி ஏகூனவீஸதி பச்சவேக்க²ணஞாணானி. உக்கட்ட²பரிச்சே²தோ³யேவ சேஸோ. பஹீனாவஸிட்ட²கிலேஸபச்சவேக்க²ணம் ஸேக்கா²னம் ஹோதி வா ந வா. தஸ்ஸ ஹி அபா⁴வதோயேவ மஹானாமோ ஸக்கோ ப⁴க³வந்தம் புச்சி² ‘‘கோஸு நாம மே த⁴ம்மோ அஜ்ஜ²த்தம் அப்பஹீனோ, யேன மே ஏகதா³ லோப⁴த⁴ம்மாபி சித்தம் பரியாதா³ய திட்ட²ந்தீ’’திஆதி³ (ம. நி. 1.175).

ஏத்த² த⁴ம்மட்டி²திஞாணாதீ³னம் ஏகாத³ஸன்னம் ஞாணானம் விபா⁴வனத்தா²ய அயம் உபமா வேதி³தப்³பா³ – யதா² புரிஸோ ‘‘மச்சே² க³ஹேஸ்ஸாமீ’’தி மச்ச²கி²ப்பம் க³ஹேத்வா தத³னுரூபே உத³கே ஓஸாரேத்வா கி²ப்பமுகே²ன ஹத்த²ம் ஓதாரேத்வா அந்தோஉத³கே கண்ஹஸப்பம் மச்ச²ஸஞ்ஞாய கீ³வாய த³ள்ஹம் க³ஹேத்வா ‘‘மஹா வத மயா மச்சோ² லத்³தோ⁴’’தி துட்டோ² உக்கி²பித்வா பஸ்ஸந்தோ ஸோவத்தி²கத்தயத³ஸ்ஸனேன ‘‘ஸப்போ’’தி ஸஞ்ஜானித்வா பீ⁴தோ ஆதீ³னவம் தி³ஸ்வா க³ஹணே நிப்³பி³ன்னோ முஞ்சிதுகாமோ ஹுத்வா முஞ்சனஸ்ஸ உபாயம் கரோந்தோ அக்³க³னங்கு³ட்ட²தோ பட்டா²ய ஹத்த²ம் நிப்³பே³டே²த்வா பா³ஹம் உக்கி²பித்வா உபரிஸீஸே த்³வே தயோ வாரே பரிப்³ப⁴மேத்வா ஸப்பம் து³ப்³ப³லம் கத்வா ‘‘க³ச்ச² ரே து³ட்ட²ஸப்பா’’தி நிஸ்ஸஜ்ஜித்வா வேகே³ன த²லம் ஆருய்ஹ டி²தோவ ‘‘மஹந்தஸ்ஸ வத போ⁴ ஸப்பஸ்ஸ முக²தோ முத்தோம்ஹீ’’தி ஹட்டோ² ஆக³தமக்³க³ம் ஓலோகேய்ய.

தத்த² தஸ்ஸ புரிஸஸ்ஸ மச்ச²ஸஞ்ஞாய கண்ஹஸப்பம் த³ள்ஹம் க³ஹேத்வா துஸ்ஸனம் விய இமஸ்ஸ யோகி³னோ ஆதி³தோ பா³லபுது²ஜ்ஜனஸ்ஸ அனிச்சதாதி³வஸேன ப⁴யானகம் க²ந்த⁴பஞ்சகம் நிச்சாதி³ஸஞ்ஞாய ‘‘அஹம் மமா’’தி தி³ட்டி²தண்ஹாஹி த³ள்ஹம் க³ஹேத்வா துஸ்ஸனம், தஸ்ஸ கி²ப்பமுக²தோ ஸப்பம் நீஹரித்வா ஸோவத்தி²கத்தயம் தி³ஸ்வா ‘‘ஸப்போ’’தி ஸஞ்ஜானனம் விய ஸப்பச்சயனாமரூபபரிக்³க³ஹேன க⁴னவினிப்³போ⁴க³ம் கத்வா கலாபஸம்மஸனாதீ³ஹி ஞாணேஹி க²ந்த⁴பஞ்சகஸ்ஸ அனிச்சதாதி³லக்க²ணத்தயம் தி³ஸ்வா ‘‘அனிச்சம் து³க்க²மனத்தா’’தி தஸ்ஸ வவத்தா²பனம், தஸ்ஸ பா⁴யனம் விய இமஸ்ஸ ப⁴யதுபட்டா²னஞாணம், ஸப்பே ஆதீ³னவத³ஸ்ஸனம் விய ஆதீ³னவானுபஸ்ஸனாஞாணம், ஸப்பக³ஹணே நிப்³பி³ந்த³னம் விய நிப்³பி³தா³னுபஸ்ஸனாஞாணம், ஸப்பம் முஞ்சிதுகாமதா விய முஞ்சிதுகம்யதாஞாணம், முஞ்சனஸ்ஸ உபாயகரணம் விய படிஸங்கா²னுபஸ்ஸனாஞாணம், ஸப்பம் பரிப்³ப⁴மேத்வா து³ப்³ப³லம் கத்வா நிவத்தித்வா ட³ம்ஸிதும் அஸமத்த²பா⁴வபாபனம் விய திலக்க²ணாரோபனேன ஸங்கா²ருபேக்கா²னுலோமஞாணேஹி ஸங்கா²ரே பரிப்³ப⁴மேத்வா து³ப்³ப³லம் கத்வா புன நிச்சஸுக²த்தாகாரேன உபட்டா²தும் அஸமத்த²தாபாபனம், ஸப்பவிஸ்ஸஜ்ஜனம் விய கோ³த்ரபு⁴ஞாணம், ஸப்பம் விஸ்ஸஜ்ஜேத்வா த²லம் ஆருய்ஹ டா²னம் விய நிப்³பா³னத²லம் ஆருய்ஹ டி²தம் மக்³க³ப²லஞாணம், ஹட்ட²ஸ்ஸ ஆக³தமக்³கோ³லோகனம் விய மக்³கா³தி³பச்சவேக்க²ணஞாணந்தி.

இமேஸஞ்ச ஸுதமயஞாணாதீ³னம் சுத்³த³ஸன்னம் ஞாணானம் உப்பத்திக்கமேன படிபத்திக்கமேன ச தே³ஸனக்கமஸ்ஸ கதத்தா பச்சவேக்க²ணேஸு பட²மம் கிலேஸபச்சவேக்க²ணம் ஹோதி, ததோ மக்³க³ப²லனிப்³பா³னபச்சவேக்க²ணானீதி வேதி³தப்³ப³ம்.

‘‘லோகுத்தரம் ஜா²னம் பா⁴வேதி நிய்யானிகம் அபசயகா³மிம் தி³ட்டி²க³தானம் பஹானாய, காமராக³ப்³யாபாதா³னம் தனுபா⁴வாய, காமராக³ப்³யாபாதா³னம் அனவஸேஸப்பஹானாய, ரூபராக³அரூபராக³மானஉத்³த⁴ச்சஅவிஜ்ஜானம் அனவஸேஸப்பஹானாயா’’தி (த⁴. ஸ. 277, 361-363) ச கிலேஸப்பஹானம்யேவ அதி⁴கம் கத்வா மக்³க³படிபத்தியா வுத்தத்தா படிபத்தானுரூபேனேவ கிலேஸபச்சவேக்க²ணஸ்ஸ ஆதி³பா⁴வோ யுஜ்ஜதி, அட்ட²கதா²யம் வுத்தக்கமோ பன த³ஸ்ஸிதோயேவ. ஸோ பன கமோ பஞ்சவிதோ⁴ உப்பத்திக்கமோ பஹானக்கமோ படிபத்திக்கமோ பூ⁴மிக்கமோ தே³ஸனக்கமோதி.

‘‘பட²மம் கலலம் ஹோதி, கலலா ஹோதி அப்³பு³த³ம்;

அப்³பு³தா³ ஜாயதே பேஸி, பேஸி நிப்³ப³த்ததீ க⁴னோ’’தி. (ஸம். நி. 1.235) –

ஏவமாதி³ உப்பத்திக்கமோ. ‘‘த³ஸ்ஸனேன பஹாதப்³பா³ த⁴ம்மா, பா⁴வனாய பஹாதப்³பா³ த⁴ம்மா’’தி (த⁴. ஸ. திகமாதிகா 8) ஏவமாதி³ பஹானக்கமோ. ‘‘ஸீலவிஸுத்³தி⁴ சித்தவிஸுத்³தி⁴ தி³ட்டி²விஸுத்³தி⁴ கங்கா²விதரணவிஸுத்³தி⁴ மக்³கா³மக்³க³ஞாணத³ஸ்ஸனவிஸுத்³தி⁴ படிபதா³ஞாணத³ஸ்ஸனவிஸுத்³தி⁴ ஞாணத³ஸ்ஸனவிஸுத்³தீ⁴’’தி ஏவமாதி³ படிபத்திக்கமோ. ‘‘காமாவசரா த⁴ம்மா, ரூபாவசரா த⁴ம்மா, அரூபாவசரா த⁴ம்மா’’தி (த⁴. ஸ. து³கமாதிகா 93-95) ஏவமாதி³ பூ⁴மிக்கமோ. ‘‘சத்தாரோ ஸதிபட்டா²னா சத்தாரோ ஸம்மப்பதா⁴னா சத்தாரோ இத்³தி⁴பாதா³ பஞ்சிந்த்³ரியானி பஞ்ச ப³லானி ஸத்த போ³ஜ்ஜ²ங்கா³ அரியோ அட்ட²ங்கி³கோ மக்³கோ³’’தி (ம. நி. 3.43; மஹானி. 191; சூளனி. மேத்தகூ³மாணவபுச்சா²னித்³தே³ஸ 22) வா, ‘‘அனுபுப்³பி³கத²ம் கதே²ஸி. ஸேய்யதி²த³ம் – தா³னகத²ம் ஸீலகத²ம் ஸக்³க³கத²ம் காமானம் ஆதீ³னவம் ஓகாரம் ஸம்கிலேஸம் நேக்க²ம்மே ஆனிஸம்ஸம் பகாஸேஸீ’’தி (மஹாவ. 31; தீ³. நி. 1.298; 2.83) வா ஏவமாதி³ தே³ஸனக்கமோ. இத⁴ பன சுத்³த³ஸன்னம் ஞாணானம் உப்பத்திக்கமோ படிபத்திக்கமோ ச தது³ப⁴யவஸேன படிபாடியா தே³ஸிதத்தா தே³ஸனக்கமோ சாதி தயோ கமா வேதி³தப்³பா³.

15. இதா³னி யஸ்மா ஹேட்டா² ஸரூபேன நாமரூபவவத்தா²னஞாணம் ந வுத்தம், தஸ்மா பஞ்சதா⁴ நாமரூபப்பபே⁴த³ம் த³ஸ்ஸேதும் அஜ்ஜ²த்தவவத்தா²னே பஞ்ஞா வத்து²னானத்தே ஞாணந்திஆதீ³னி பஞ்ச ஞாணானி உத்³தி³ட்டா²னி. ஸகலே ஹி நாமரூபே வுத்தே யம் பரிக்³க³ஹேதும் ஸக்கா, யஞ்ச பரிக்³க³ஹேதப்³ப³ம், தம் பரிக்³க³ஹேஸ்ஸதி. லோகுத்தரனாமஞ்ஹி பரிக்³க³ஹேதுஞ்ச ந ஸக்கா அனதி⁴க³தத்தா, ந ச பரிக்³க³ஹேதப்³ப³ம் அவிபஸ்ஸனூபக³த்தா. தத்த² அஜ்ஜ²த்தவவத்தா²னேதி ‘‘ஏவம் பவத்தமானா மயம் அத்தாதி க³ஹணம் க³மிஸ்ஸாமா’’தி இமினா விய அதி⁴ப்பாயேன அத்தானம் அதி⁴காரம் கத்வா பவத்தாதி அஜ்ஜ²த்தா. அஜ்ஜ²த்தஸத்³தோ³ பனாயம் கோ³சரஜ்ஜ²த்தே நியகஜ்ஜ²த்தே அஜ்ஜ²த்தஜ்ஜ²த்தே விஸயஜ்ஜ²த்தேதி சதூஸு அத்தே²ஸு தி³ஸ்ஸதி. ‘‘தேன, ஆனந்த³, பி⁴க்கு²னா தஸ்மிம்யேவ புரிமஸ்மிம் ஸமாதி⁴னிமித்தே அஜ்ஜ²த்தமேவ சித்தம் ஸண்ட²பேதப்³ப³ம், அஜ்ஜ²த்தரதோ ஸமாஹிதோ’’திஆதீ³ஸு (த⁴. ப. 362) ஹி அயம் கோ³சரஜ்ஜ²த்தே தி³ஸ்ஸதி. ‘‘அஜ்ஜ²த்தம் ஸம்பஸாத³னம் (தீ³. நி. 1.228; த⁴. ஸ. 161), அஜ்ஜ²த்தம் வா த⁴ம்மேஸு த⁴ம்மானுபஸ்ஸீ விஹரதீ’’திஆதீ³ஸு (தீ³. நி. 2.373) நியகஜ்ஜ²த்தே. ‘‘ச² அஜ்ஜ²த்திகானி ஆயதனானி, அஜ்ஜ²த்திகா த⁴ம்மா’’திஆதீ³ஸு (த⁴. ஸ. திகமாதிகா 20) அஜ்ஜ²த்தஜ்ஜ²த்தே. ‘‘அயம் கோ², பனானந்த³, விஹாரோ ததா²க³தேன அபி⁴ஸம்பு³த்³தோ⁴ யதி³த³ம் ஸப்³ப³னிமித்தானம் அமனஸிகாரா அஜ்ஜ²த்தம் ஸுஞ்ஞதம் உபஸம்பஜ்ஜ விஹரதீ’’திஆதீ³ஸு (ம. நி. 3.187) விஸயஜ்ஜ²த்தே, இஸ்ஸரியட்டா²னேதி அத்தோ². ப²லஸமாபத்தி ஹி பு³த்³தா⁴னம் இஸ்ஸரியட்டா²னம் நாம. இத⁴ பன அஜ்ஜ²த்தஜ்ஜ²த்தே த³ட்ட²ப்³போ³. தேஸம் அஜ்ஜ²த்தானம் வவத்தா²னே அஜ்ஜ²த்தவவத்தா²னே. வத்து²னானத்தேதி வத்தூ²னம் நானாபா⁴வே, நானாவத்தூ²ஸூதி அத்தோ². ஏத்த² ஜவனமனோவிஞ்ஞாணஸ்ஸ பச்சயபூ⁴தோ ப⁴வங்க³மனோபி சக்கா²தி³பஞ்சகம் விய உப்பத்திட்டா²னத்தா வத்தூ²தி வுத்தோ. ஆவஜ்ஜனம்பி தன்னிஸ்ஸிதமேவ காதப்³ப³ம்.

16. ப³ஹித்³தா⁴தி ச²ஹி அஜ்ஜ²த்தஜ்ஜ²த்தேஹி ப³ஹிபூ⁴தேஸு தேஸம் விஸயேஸு. கோ³சரனானத்தேதி விஸயனானத்தே.

17. சரியாவவத்தா²னேதி விஞ்ஞாணசரியாஅஞ்ஞாணசரியாஞாணசரியாவஸேன சரியானம் வவத்தா²னே. ‘‘சரியவவத்தா²னே’’தி ரஸ்ஸம் கத்வாபி பட²ந்தி.

18. சதுத⁴ம்மவவத்தா²னேதி காமாவசரபூ⁴மிஆதீ³னம் சுத்³த³ஸன்னம் சதுக்கானம் வஸேன சதுன்னம் சதுன்னம் த⁴ம்மானம் வவத்தா²னே. பூ⁴மீதி ச ‘‘பூ⁴மிக³தஞ்ச வேஹாஸட்ட²ஞ்சா’’திஆதீ³ஸு (ஸம். நி. 1.136) பத²வியம் வத்ததி. ‘‘அபூ⁴மிம் தாத, மா ஸேவா’’திஆதீ³ஸு (ஜா. 1.6.34) விஸயே. ‘‘ஸுக²பூ⁴மியம் காமாவசரே’’திஆதீ³ஸு (த⁴. ஸ. 988) உப்பஜ்ஜனட்டா²னே. இத⁴ பன கோட்டா²ஸே வத்ததி. பரிச்சே²தே³திபி வத³ந்தி.

19. நவத⁴ம்மவவத்தா²னேதி காமாவசரகுஸலாதி³வஸேன பாமோஜ்ஜமூலகவஸேன யோனிஸோ மனஸிகாரமூலகவஸேன ச நவன்னம் நவன்னம் த⁴ம்மானம் வவத்தா²னே. இமேஸு ச பஞ்சஸு ஞாணேஸு பட²மம் அஜ்ஜ²த்தத⁴ம்மா வவத்தா²பேதப்³பா³தி வத்து²னானத்தே ஞாணம் பட²மம் வுத்தம், ததோ தேஸம் விஸயா வவத்தா²பேதப்³பா³தி தத³னந்தரம் கோ³சரனானத்தே ஞாணம் வுத்தம், ததோ பரானி தீணி ஞாணானி திண்ணம் சதுன்னம் நவன்னம் வஸேன க³ணனானுலோமேன வுத்தானி.

20. இதா³னி யஸ்மா நாமரூபஸ்ஸேவ பபே⁴த³தோ வவத்தா²பனஞாணம் ஞாதபரிஞ்ஞா, தத³னந்தரம் தீரணபரிஞ்ஞா, தத³னந்தரம் பஹானபரிஞ்ஞாதி திஸ்ஸோ பரிஞ்ஞா. தம்ஸம்ப³ந்தா⁴ ச பா⁴வனாஸச்சி²கிரியா ஹோந்தி, தஸ்மா த⁴ம்மனானத்தஞாணானந்தரம் ஞாதட்டே² ஞாணாதீ³னி பஞ்ச ஞாணானி உத்³தி³ட்டா²னி. திஸ்ஸோ ஹி பரிஞ்ஞா ஞாதபரிஞ்ஞா தீரணபரிஞ்ஞா பஹானபரிஞ்ஞா ச. தத்த² ‘‘ருப்பனலக்க²ணம் ரூபம், வேத³யிதலக்க²ணா வேத³னா’’தி ஏவம் தேஸம் தேஸம் த⁴ம்மானம் பச்சத்தலக்க²ணஸல்லக்க²ணவஸேன பவத்தா பஞ்ஞா ஞாதபரிஞ்ஞா நாம. ‘‘ரூபம் அனிச்சம் து³க்க²ம் அனத்தா, வேத³னா அனிச்சா து³க்கா² அனத்தா’’திஆதி³னா நயேன தேஸம் தேஸம் த⁴ம்மானம் ஸாமஞ்ஞலக்க²ணம் ஆரோபேத்வா பவத்தா லக்க²ணாரம்மணிகவிபஸ்ஸனாபஞ்ஞா தீரணபரிஞ்ஞா நாம. தேஸுயேவ பன த⁴ம்மேஸு நிச்சஸஞ்ஞாதி³பஜஹனவஸேன பவத்தா லக்க²ணாரம்மணிகவிபஸ்ஸனாவ பஹானபரிஞ்ஞா நாம.

தத்த² ஸங்கா²ரபரிச்சே²த³தோ பட்டா²ய யாவ பச்சயபரிக்³க³ஹா ஞாதபரிஞ்ஞாய பூ⁴மி. ஏதஸ்மிஞ்ஹி அந்தரே த⁴ம்மானம் பச்சத்தலக்க²ணபடிவேத⁴ஸ்ஸேவ ஆதி⁴பச்சம் ஹோதி. கலாபஸம்மஸனதோ பட்டா²ய யாவ உத³யப்³ப³யானுபஸ்ஸனா தீரணபரிஞ்ஞாய பூ⁴மி. ஏதஸ்மிஞ்ஹி அந்தரே ஸாமஞ்ஞலக்க²ணபடிவேத⁴ஸ்ஸேவ ஆதி⁴பச்சம் ஹோதி. ப⁴ங்கா³னுபஸ்ஸனம் ஆதி³ம் கத்வா உபரி பஹானபரிஞ்ஞாய பூ⁴மி. ததோ பட்டா²ய ஹி ‘‘அனிச்சதோ அனுபஸ்ஸந்தோ நிச்சஸஞ்ஞம் பஜஹதி, து³க்க²தோ அனுபஸ்ஸந்தோ ஸுக²ஸஞ்ஞம் பஜஹதி, அனத்ததோ அனுபஸ்ஸந்தோ அத்தஸஞ்ஞம் பஜஹதி, நிப்³பி³ந்த³ந்தோ நந்தி³ம் பஜஹதி, விரஜ்ஜந்தோ ராக³ம் பஜஹதி, நிரோதே⁴ந்தோ ஸமுத³யம் பஜஹதி, படினிஸ்ஸஜ்ஜந்தோ ஆதா³னம் பஜஹதீ’’தி (படி. ம. 1.52) ஏவம் நிச்சஸஞ்ஞாதி³பஹானஸாதி⁴கானம் ஸத்தன்னம் அனுபஸ்ஸனானம் ஆதி⁴பச்சம் ஹோதி.

தத்த² அபி⁴ஞ்ஞாபஞ்ஞாதி த⁴ம்மானம் ருப்பனாதி³ஸபா⁴வேன ஜானனபஞ்ஞா. ஸா ஹி ஸோப⁴னட்டே²ன அபி⁴ஸத்³தே³ன ‘‘தேஸம் தேஸம் த⁴ம்மானம் ஸபா⁴வஜானனவஸேன ஸோப⁴னம் ஜானன’’ந்தி கத்வா அபி⁴ஞ்ஞாதி வுச்சதி. ஞாதட்டே² ஞாணந்தி ஜானனஸபா⁴வம் ஞாணம்.

21. பரிஞ்ஞாபஞ்ஞாதி ஜானனபஞ்ஞா. ஸா ஹி ப்³யாபனட்டே²ன பரிஸத்³தே³ன ‘‘அனிச்சாதி³ஸாமஞ்ஞலக்க²ணவஸேன ஸகிச்சஸமாபனவஸேன வா ப்³யாபிதம் ஜானன’’ந்தி கத்வா பரிஞ்ஞாதி வுச்சதி. தீரணட்டே² ஞாணந்தி உபபரிக்க²ணஸபா⁴வம், ஸம்மஸனஸபா⁴வம் வா ஞாணம்.

22. பஹானே பஞ்ஞாதி நிச்சஸஞ்ஞாதீ³னம் பஜஹனா பஞ்ஞா, பஜஹதீதி வா, பஜஹந்தி ஏதேனாதி வா பஹானம். பரிச்சாக³ட்டே² ஞாணந்தி பரிச்சஜனஸபா⁴வம் ஞாணம்.

23. பா⁴வனாபஞ்ஞாதி வட்³ட⁴னபஞ்ஞா. ஏகரஸட்டே² ஞாணந்தி ஏககிச்சஸபா⁴வம் ஞாணம், விமுத்திரஸேன வா ஏகரஸஸபா⁴வம் ஞாணம்.

24. ஸச்சி²கிரியாபஞ்ஞாதி படிவேத⁴வஸேன படிலாப⁴வஸேன வா பச்சக்க²கரணபஞ்ஞா. ப²ஸ்ஸனட்டே² ஞாணந்தி தது³ப⁴யவஸேனேவ விந்த³னஸபா⁴வம் ஞாணம்.

25-28. இதா³னி யஸ்மா பஹானபா⁴வனாஸச்சி²கிரியஞாணானி அரியமக்³க³ப²லஸம்பயுத்தானிபி ஹோந்தி, தஸ்மா தத³னந்தரம் அரியபுக்³க³லானம்யேவ லப்³ப⁴மானானி சத்தாரி படிஸம்பி⁴தா³ஞாணானி உத்³தி³ட்டா²னி. தத்தா²பி பச்சயுப்பன்னோ அத்தோ² து³க்க²ஸச்சம் விய பாகடோ ஸுவிஞ்ஞேய்யோ சாதி பட²மம் அத்த²படிஸம்பி⁴தா³ஞாணம் உத்³தி³ட்ட²ம், தஸ்ஸ அத்த²ஸ்ஸ ஹேதுத⁴ம்மவிஸயத்தா தத³னந்தரம் த⁴ம்மபடிஸம்பி⁴தா³ஞாணம், தது³ப⁴யஸ்ஸ நிருத்திவிஸயத்தா தத³னந்தரம் நிருத்திபடிஸம்பி⁴தா³ஞாணம், தேஸு தீஸுபி ஞாணேஸு பவத்தனதோ தத³னந்தரம் படிபா⁴னபடிஸம்பி⁴தா³ஞாணம். ப-காரம் தீ³க⁴ம் கத்வா ச பட²ந்தி.

29-31. இதோ பரானி விஹாரட்டே² ஞாணாதீ³னி தீணி ஞாணானி அரியானம்யேவ ஸம்ப⁴வதோ படிஸம்பி⁴தா³பபே⁴த³தோ ச படிஸம்பி⁴தா³ஞாணானந்தரம் உத்³தி³ட்டா²னி. விஹாரட்டே² ஞாணஞ்ஹி த⁴ம்மபடிஸம்பி⁴தா³ ஹோதி, ஸமாபத்தட்டே² ஞாணம் அத்த²படிஸம்பி⁴தா³. த⁴ம்மஸபா⁴வே ஞாணஞ்ஹி படிஸம்பி⁴தா³கதா²யம் (படி. ம. 2.30) த⁴ம்மபடிஸம்பி⁴தா³தி வுத்தம். நிப்³பா³னே ஞாணம் பன அத்த²படிஸம்பி⁴தா³ ஏவ. தத்த² விஹாரனானத்தேதி அனிச்சானுபஸ்ஸனாதி³வஸேன நானாவிபஸ்ஸனாவிஹாரே. விஹாரட்டே²தி விபஸ்ஸனாவிஹாரஸபா⁴வே. விஹாரோதி ச ஸஸம்பயுத்தா விபஸ்ஸனா ஏவ. ஸமாபத்தினானத்தேதி அனிமித்தாதி³வஸேன நானாப²லஸமாபத்தியம். ஸமாபத்தீதி ச லோகுத்தரப²லபூ⁴தா சித்தசேதஸிகத⁴ம்மா. விஹாரஸமாபத்தினானத்தேதி உப⁴யவஸேன வுத்தம்.

32. ததோ விஹாரஸமாபத்திஞாணஸாத⁴கஸ்ஸ ‘‘து³ப⁴தோ வுட்டா²னவிவட்டனே பஞ்ஞா’’தி புப்³பே³ வுத்தஸ்ஸாபி மக்³க³ஞாணஸ்ஸ ஆஸவஸமுச்சே²த³ஸமத்த²தம் அனந்தரப²லதா³யகத்தஞ்ச காரணேன விஸேஸேத்வா அபரேனாகாரேன வத்துகாமேன ததே³வ ‘‘ஆனந்தரிகஸமாதி⁴ம்ஹி ஞாண’’ந்தி உத்³தி³ட்ட²ம். தத்த² அவிக்கே²பபரிஸுத்³த⁴த்தாதி விக்கி²பதி தேன சித்தந்தி விக்கே²போ, உத்³த⁴ச்சஸ்ஸேதம் நாமம். ந விக்கே²போ அவிக்கே²போ, உத்³த⁴ச்சபடிபக்க²ஸ்ஸ ஸமாதி⁴ஸ்ஸேதம் நாமம். பரிஸுத்³த⁴ஸ்ஸ பா⁴வோ பரிஸுத்³த⁴த்தம், அவிக்கே²பஸ்ஸ பரிஸுத்³த⁴த்தம் அவிக்கே²பபரிஸுத்³த⁴த்தம், தஸ்மா அவிக்கே²பபரிஸுத்³த⁴த்தா ஸமாதி⁴ஸ்ஸ பரிஸுத்³த⁴பா⁴வேனாதி அத்தோ². இத³ஞ்ஹி ஆஸவஸமுச்சே²த³ஸ்ஸ அனந்தரப²லதா³யகத்தஸ்ஸ ச காரணவசனம். ஆஸவஸமுச்சே²தே³தி ஏத்த² ஆஸவந்தீதி ஆஸவா, சக்கு²தோபி…பே… மனதோபி ஸந்த³ந்தி பவத்தந்தீதி வுத்தம் ஹோதி. த⁴ம்மதோ யாவ கோ³த்ரபு⁴ம், ஓகாஸதோ யாவ ப⁴வக்³க³ம் ஸவந்தீதி வா ஆஸவா, ஏதம் த⁴ம்மம் ஏதஞ்ச ஓகாஸம் அந்தோகரித்வா பவத்தந்தீதி அத்தோ². அந்தோகரணத்தோ² ஹி அயம் ஆ-காரோ. சிரபாரிவாஸிகட்டே²ன மதி³ராத³யோ ஆஸவா வியாதிபி ஆஸவா. லோகஸ்மிஞ்ஹி சிரபாரிவாஸிகா மதி³ராத³யோ ஆஸவாதி வுச்சந்தி. யதி³ ச சிரபாரிவாஸிகட்டே²ன ஆஸவா, ஏதேயேவ ப⁴விதுமரஹந்தி. வுத்தஞ்ஹேதம் –

‘‘புரிமா, பி⁴க்க²வே, கோடி ந பஞ்ஞாயதி அவிஜ்ஜாய, இதோ புப்³பே³ அவிஜ்ஜா நாஹோஸி, அத² பச்சா² ஸமப⁴வீ’’திஆதி³.

ஆயதம் வா ஸம்ஸாரது³க்க²ம் ஸவந்தி பஸவந்தீதிபி ஆஸவா, ஸமுச்சி²ஜ்ஜதி ஏதேனாதி ஸமுச்சே²தோ³. பஞ்ஞாதி காமாஸவாதீ³னம் சதுன்னம் ஆஸவானம் ஸமுச்சே²தே³ பஞ்ஞா.

ஆனந்தரிகஸமாதி⁴ம்ஹி ஞாணந்தி அத்தனோ பவத்திஸமனந்தரம் நியமேனேவ ப²லப்பதா³னதோ ஆனந்தரிகோதி லத்³த⁴னாமோ மக்³க³ஸமாதி⁴. ந ஹி மக்³க³ஸமாதி⁴ம்ஹி உப்பன்னே தஸ்ஸ ப²லுப்பத்தினிஸேத⁴கோ கோசி அந்தராயோ அத்தி². யதா²ஹ –

‘‘அயஞ்ச புக்³க³லோ ஸோதாபத்திப²லஸச்சி²கிரியாய படிபன்னோ அஸ்ஸ, கப்பஸ்ஸ ச உட்³ட³ய்ஹனவேலா அஸ்ஸ, நேவ தாவ கப்போ உட்³ட³ய்ஹேய்ய, யாவாயம் புக்³க³லோ ந ஸோதாபத்திப²லம் ஸச்சி²கரோதி, அயம் வுச்சதி புக்³க³லோ டி²தகப்பீ. ஸப்³பே³பி மக்³க³ஸமங்கி³னோ புக்³க³லா டி²தகப்பினோ’’தி (பு. ப. 17).

இத³ம் தேன ஆனந்தரிகஸமாதி⁴னா ஸம்பயுத்தம் ஞாணம்.

33. இமினா மக்³க³ஞாணேன ப²லப்பத்தானம் அரியானம்யேவ ஸம்ப⁴வதோ இமஸ்ஸ ஞாணஸ்ஸ அனந்தரம் அரணவிஹாரஞாணாதீ³னி சத்தாரி ஞாணானி உத்³தி³ட்டா²னி. தத்ராபி ச அரஹதோயேவ ஸததமேவ ச ஸம்ப⁴வதோ அரணவிஹாரே ஞாணம் பட²மம் உத்³தி³ட்ட²ம், தத³னந்தரம் நிரோத⁴ஸ்ஸ அனாகா³மிஅரஹந்தானம் ஸம்ப⁴வேபி ப³ஹுஸம்பா⁴ரத்தா விஸேஸேன ச நிரோத⁴ஸ்ஸ நிப்³பா³னஸம்மதத்தா ச நிரோத⁴ஸமாபத்தியா ஞாணம் உத்³தி³ட்ட²ம், தத³னந்தரம் பரினிப்³பா³னஸ்ஸ காலந்தரே பரினிப்³பா³னகாலம் ஆஹச்ச டி²தத்தா தீ³க⁴காலிகந்தி பரினிப்³பா³னே ஞாணம் உத்³தி³ட்ட²ம், தத³னந்தரம் ஸமஸீஸட்ட²ஸ்ஸ ஸப்³ப³கிலேஸக²யானந்தரம் பரினிப்³பா³னகாலம் ஆஹச்ச டி²தத்தா ரஸ்ஸகாலிகந்தி ஸமஸீஸட்டே² ஞாணம் உத்³தி³ட்ட²ம். தத்த² ஸந்தோ சாதி ச-காரோ த³ஸ்ஸனாதி⁴பதேய்யஞ்ச ஸந்தோ விஹாராதி⁴க³மோ ச பணீதாதி⁴முத்ததா சாதி தீஹிபி பதே³ஹி ஸம்ப³ந்தி⁴தப்³போ³. த³ஸ்ஸனந்தி விபஸ்ஸனாஞாணம், அதி⁴பதியேவ ஆதி⁴பதேய்யம், அதி⁴பதிதோ வா ஆக³தத்தா ஆதி⁴பதேய்யம், த³ஸ்ஸனஞ்ச தம் ஆதி⁴பதேய்யஞ்சாதி த³ஸ்ஸனாதி⁴பதேய்யம். விஹரதீதி விஹாரோ, விஹரந்தி தேன வாதி விஹாரோ, அதி⁴க³ம்மதி பாபுணீயதீதி அதி⁴க³மோ, விஹாரோ ஏவ அதி⁴க³மோ விஹாராதி⁴க³மோ. ஸோ ச கிலேஸபரிளாஹவிரஹிதத்தா நிப்³பு³தோதி ஸந்தோ. ஸோ ச அரஹத்தப²லஸமாபத்திபஞ்ஞா. உத்தமட்டே²ன அதப்பகட்டே²ன ச பணீதோ, பதா⁴னபா⁴வம் நீதோதி வா பணீதோ, பணீதே அதி⁴முத்தோ விஸட்ட²சித்தோ தப்பரமோ பணீதாதி⁴முத்தோ, தஸ்ஸ பா⁴வோ பணீதாதி⁴முத்ததா. ஸா ச ப²லஸமாபத்தாதி⁴முத்தா புப்³ப³பா⁴க³பஞ்ஞா ஏவ.

அரணவிஹாரேதி நிக்கிலேஸவிஹாரே. ராகா³த³யோ ஹி ரணந்தி ஸத்தே சுண்ணேந்தி பீளேந்தீதி ரணா, ரணந்தி ஏதேஹி ஸத்தா கந்த³ந்தி பரிதே³வந்தீதி வா ரணா. வுத்தோ திவிதோ⁴பி விஹாரோ. நத்தி² ஏதஸ்ஸ ரணாதி அரணோ. விவிதே⁴ பச்சனீகத⁴ம்மே ஹரந்தி ஏதேனாதி விஹாரோ. தஸ்மிம் அரணே விஹாரே. நித்³தே³ஸவாரே (படி. ம. 1.82) வுத்தபட²மஜ்ஜா²னாதீ³னி ச பணீதாதி⁴முத்ததாய ஏவ ஸங்க³ஹிதானி. ப²லஸமாபத்திம் ஸமாபஜ்ஜிதுகாமதாய ஹி பட²மஜ்ஜா²னாதி³ம் ஸமாபஜ்ஜித்வா வுட்டா²ய ஜா²னஸம்பயுத்தத⁴ம்மே விபஸ்ஸதி, யா ச அரணவிப⁴ங்க³ஸுத்தந்தே (ம. நி. 3.323 ஆத³யோ) ப⁴க³வதா தே³ஸிதா அரணபடிபதா³, ஸாபி இமினாவ ஸங்க³ஹிதாதி வேதி³தப்³பா³. வுத்தஞ்ஹி தத்த² ப⁴க³வதா –

‘‘அரணவிப⁴ங்க³ம் வோ, பி⁴க்க²வே, தே³ஸேஸ்ஸாமி…பே… ந காமஸுக²ம் அனுயுஞ்ஜேய்ய ஹீனம் க³ம்மம் போது²ஜ்ஜனிகம் அனரியம் அனத்த²ஸம்ஹிதம், ந ச அத்தகிலமதா²னுயோக³ம் அனுயுஞ்ஜேய்ய து³க்க²ம் அனரியம் அனத்த²ஸம்ஹிதம். ஏதே கோ², பி⁴க்க²வே, உபோ⁴ அந்தே அனுபக³ம்ம மஜ்ஜி²மா படிபதா³ ததா²க³தேன அபி⁴ஸம்பு³த்³தா⁴ சக்கு²கரணீ ஞாணகரணீ உபஸமாய அபி⁴ஞ்ஞாய ஸம்போ³தா⁴ய நிப்³பா³னாய ஸம்வத்ததி. உஸ்ஸாத³னஞ்ச ஜஞ்ஞா, அபஸாத³னஞ்ச ஜஞ்ஞா, உஸ்ஸாத³னஞ்ச ஞத்வா அபஸாத³னஞ்ச ஞத்வா நேவுஸ்ஸாதே³ய்ய ந அபஸாதே³ய்ய, த⁴ம்மமேவ தே³ஸேய்ய. ஸுக²வினிச்ச²யம் ஜஞ்ஞா, ஸுக²வினிச்ச²யம் ஞத்வா அஜ்ஜ²த்தம் ஸுக²மனுயுஞ்ஜேய்ய, ரஹோவாத³ம் ந பா⁴ஸேய்ய, ஸம்முகா² ந கீ²ணம் ப⁴ணே, அதரமானோவ பா⁴ஸேய்ய நோ தரமானோ, ஜனபத³னிருத்திம் நாபி⁴னிவேஸேய்ய, ஸமஞ்ஞம் நாதிதா⁴வேய்யாதி. அயமுத்³தே³ஸோ அரணவிப⁴ங்க³ஸ்ஸ …பே… தத்ர, பி⁴க்க²வே, யோ காமபடிஸந்தி⁴ஸுகி²னோ ஸோமனஸ்ஸானுயோக³ம் அனனுயோகோ³ ஹீனம்…பே… அனத்த²ஸம்ஹிதம், அது³க்கோ² ஏஸோ த⁴ம்மோ அவிகா⁴தோ அனுபாயாஸோ அபரிளாஹோ ஸம்மாபடிபதா³. தஸ்மா ஏஸோ த⁴ம்மோ அரணோ…பே… தத்ர, பி⁴க்க²வே, யோ அத்தகிலமதா²னுயோக³ம் அனனுயோகோ³ து³க்க²ம் அனரியம் அனத்த²ஸம்ஹிதம். அது³க்கோ² ஏஸோ த⁴ம்மோ …பே… தஸ்மா ஏஸோ த⁴ம்மோ அரணோ. தத்ர, பி⁴க்க²வே, யாயம் மஜ்ஜி²மா படிபதா³ ததா²க³தேன அபி⁴ஸம்பு³த்³தா⁴…பே… அது³க்கோ² ஏஸோ த⁴ம்மோ…பே… தஸ்மா ஏஸோ த⁴ம்மோ அரணோ…பே… தத்ர, பி⁴க்க²வே, யாயம் நேவுஸ்ஸாத³னா ந அபஸாத³னா த⁴ம்மதே³ஸனா ச, அது³க்கோ² ஏஸோ த⁴ம்மோ…பே… தஸ்மா ஏஸோ த⁴ம்மோ அரணோ…பே… தத்ர, பி⁴க்க²வே, யதி³த³ம் நேக்க²ம்மஸுக²ம் பவிவேகஸுக²ம் உபஸமஸுக²ம் ஸம்போ³தி⁴ஸுக²ம், அது³க்கோ² ஏஸோ த⁴ம்மோ…பே… தஸ்மா ஏஸோ த⁴ம்மோ அரணோ…பே… தத்ர, பி⁴க்க²வே, ய்வாயம் ரஹோவாதோ³ பூ⁴தோ தச்சோ² அத்த²ஸம்ஹிதோ, அது³க்கோ² ஏஸோ த⁴ம்மோ…பே… தஸ்மா ஏஸோ த⁴ம்மோ அரணோ …பே… தத்ர, பி⁴க்க²வே, ய்வாயம் ஸம்முகா² கீ²ணவாதோ³ பூ⁴தோ தச்சோ² அத்த²ஸம்ஹிதோ, அது³க்கோ² ஏஸோ த⁴ம்மோ…பே… தஸ்மா ஏஸோ த⁴ம்மோ அரணோ…பே… தத்ர, பி⁴க்க²வே, யதி³த³ம் அதரமானஸ்ஸ பா⁴ஸிதம், அது³க்கோ² ஏஸோ த⁴ம்மோ…பே… தஸ்மா ஏஸோ த⁴ம்மோ அரணோ…பே… தத்ர, பி⁴க்க²வே, ய்வாயம் ஜனபத³னிருத்தியா ச அனபி⁴னிவேஸோ ஸமஞ்ஞாய ச அனதிஸாரோ, அது³க்கோ² ஏஸோ த⁴ம்மோ…பே… தஸ்மா ஏஸோ த⁴ம்மோ அரணோதி. தஸ்மாதிஹ, பி⁴க்க²வே, ஸரணஞ்ச த⁴ம்மம் ஜானிஸ்ஸாம, அரணஞ்ச த⁴ம்மம் ஜானிஸ்ஸாம. ஸரணஞ்ச த⁴ம்மம் ஞத்வா அரணஞ்ச த⁴ம்மம் ஞத்வா அரணம் படிபத³ம் படிபஜ்ஜிஸ்ஸாமாதி ஏவஞ்ஹி வோ, பி⁴க்க²வே, ஸிக்கி²தப்³ப³ம். ஸுபூ⁴தி ச பன, பி⁴க்க²வே, குலபுத்தோ அரணபடிபத³ம் படிபன்னோ’’தி.

தத்த² மஜ்ஜி²மா படிபதா³ த³ஸ்ஸனாதி⁴பதேய்யேன ச ஸந்தேன விஹாராதி⁴க³மேன ச ஸங்க³ஹிதா. காமஸுக²ம் அத்தகிலமத²ம் அனனுயோகோ³ மஜ்ஜி²மா படிபதா³ ஏவ. அரஹதோ ஹி விபஸ்ஸனாபுப்³ப³பா⁴க³மஜ்ஜி²மா படிபதா³ ஹோதி, அரஹத்தப²லஸமாபத்தி அட்ட²ங்க³மக்³க³வஸேன மஜ்ஜி²மா படிபதா³ ச. ஸேஸா பன பணீதாதி⁴முத்ததாய ஏவ ஸங்க³ஹிதாதி வேதி³தப்³பா³. கிஞ்சாபி ஸப்³பே³பி அரஹந்தோ அரணவிஹாரினோ, அஞ்ஞே அரஹந்தோ த⁴ம்மம் தே³ஸேந்தா ‘‘ஸம்மாபடிபன்னே ஸம்மாபடிபன்னா’’தி ‘‘மிச்சா²படிபன்னே மிச்சா²படிபன்னா’’தி புக்³க³லவஸேனாபி உஸ்ஸாத³னாபஸாத³னானி கத்வா த⁴ம்மம் தே³ஸேந்தி. ஸுபூ⁴தித்தே²ரோ பன ‘‘அயம் மிச்சா²படிபதா³, அயம் ஸம்மாபடிபதா³’’தி த⁴ம்மவஸேனேவ த⁴ம்மம் தே³ஸேஸி. தேனேவ ப⁴க³வா தம்யேவ அரணபடிபத³ம் படிபன்னோதி ச வண்ணேஸி, ‘‘ஏதத³க்³க³ம், பி⁴க்க²வே, மம ஸாவகானம் பி⁴க்கூ²னம் அரணவிஹாரீனம் யதி³த³ம் ஸுபூ⁴தீ’’தி (அ. நி. 1.198, 201) ச அரணவிஹாரீனம் அக்³க³ட்டா²னே ட²பேஸீதி.

34. த்³வீஹி ப³லேஹீதி ஸமத²ப³லவிபஸ்ஸனாப³லேஹி. ஸமன்னாக³தத்தாதி யுத்தத்தா பரிபுண்ணத்தா வா. தயோ சாதி விப⁴த்திவிபல்லாஸோ, திண்ணஞ்சாதி வுத்தம் ஹோதி. ஸங்கா²ரானந்தி வசீஸங்கா²ரகாயஸங்கா²ரசித்தஸங்கா²ரானம். படிப்பஸ்ஸத்³தி⁴யாதி படிப்பஸ்ஸத்³த⁴த்த²ம் நிரோத⁴த்த²ம், அப்பவத்தத்த²ந்தி வுத்தம் ஹோதி. ஸோளஸஹீதி அனிச்சானுபஸ்ஸனாதீ³னி அட்ட², மக்³க³ப²லானி அட்டா²தி ஸோளஸஹி. ஞாணசரியாஹீதி ஞாணப்பவத்தீஹி. நவஹீதி ரூபாரூபாவசரஸமாதி⁴ தது³பசாரோ சாதி நவஹி. வஸிபா⁴வதா பஞ்ஞாதி லஹுதா, யதா²ஸுக²வத்தனம் இஸ்ஸரியம் வஸோ, ஸோ அஸ்ஸ அத்தீ²தி வஸீ, வஸினோ பா⁴வோ வஸிபா⁴வோ, வஸிபா⁴வோ ஏவ வஸிபா⁴வதா, யதா² பாடிகுல்யமேவ பாடிகுல்யதா. ஏவம்விதா⁴ பஞ்ஞா வஸிபா⁴வதாய பஞ்ஞாதி வா அத்தோ². ஸி-காரம் தீ³க⁴ம் கத்வா ச பட²ந்தி. ஸமன்னாக³தத்தா ச படிப்பஸ்ஸத்³தி⁴யா ச ஞாணசரியாஹி ச ஸமாதி⁴சரியாஹி சாதி ச-காரோ ஸம்ப³ந்தி⁴தப்³போ³.

நிரோத⁴ஸமாபத்தியா ஞாணந்தி அனாகா³மிஅரஹந்தானம் நிரோத⁴ஸமாபத்தினிமித்தம் ஞாணம், யதா² அஜினம்ஹி ஹஞ்ஞதே தீ³பீதி. நிரோத⁴ஸமாபத்தீதி ச நேவஸஞ்ஞானாஸஞ்ஞாயதனஸ்ஸ அபா⁴வமத்தம், ந கோசி த⁴ம்மோ, பஞ்ஞத்திமத்தம் அபா⁴வமத்தத்தா நிரோதோ⁴தி ச. ஸமாபஜ்ஜந்தேன ஸமாபஜ்ஜீயதி நாமாதி ஸமாபத்தீதி ச வுச்சதி.

35. ஸம்பஜானஸ்ஸாதி ஸம்மா பகாரேஹி ஜானாதீதி ஸம்பஜானோ. தஸ்ஸ ஸம்பஜானஸ்ஸ. பவத்தபரியாதா³னேதி பவத்தனம் பவத்தம், ஸமுதா³சாரோதி அத்தோ². கிலேஸபவத்தம் க²ந்த⁴பவத்தஞ்ச. தஸ்ஸ பவத்தஸ்ஸ பரியாதா³னம் பரிக்க²யோ அப்பவத்தி பவத்தபரியாதா³னம். தஸ்மிம் பவத்தபரியாதா³னே. பரினிப்³பா³னே ஞாணந்தி அரஹதோ காமச்ச²ந்தா³தீ³னம் பரினிப்³பா³னம் அப்பவத்தம் அனுபாதி³ஸேஸபரினிப்³பா³னஞ்ச பச்சவேக்க²ந்தஸ்ஸ தஸ்மிம் கிலேஸபரினிப்³பா³னே க²ந்த⁴பரினிப்³பா³னே ச பவத்தம் ஞாணம்.

36. ஸப்³ப³த⁴ம்மானந்தி ஸப்³பே³ஸம் தேபூ⁴மகத⁴ம்மானம். ஸம்மா ஸமுச்சே²தே³தி ஸந்ததிஸமுச்சே²த³வஸேன ஸுட்டு² நிரோதே⁴. நிரோதே⁴ ச அனுபட்டா²னதாதி நிரோதே⁴ க³தே புன ந உபட்டா²னதாய, புன அனுப்பத்தியந்தி அத்தோ². ஸம்மாஸமுச்சே²தே³ ச நிரோதே⁴ ச அனுபட்டா²னதா சாதி ச-காரோ ஸம்ப³ந்தி⁴தப்³போ³.

ஸமஸீஸட்டே² ஞாணந்தி நேக்க²ம்மாதீ³னி ஸத்ததிம்ஸ ஸமானி, தண்ஹாதீ³னி தேரஸ ஸீஸானி. பச்சனீகத⁴ம்மானம் ஸமிதத்தா ஸமானி, யதா²யோக³ம் பதா⁴னத்தா ச கோடித்தா ச ஸீஸானி. ஏகஸ்மிம் இரியாபதே² வா ஏகஸ்மிம் ரோகே³ வா ஸபா⁴க³ஸந்ததிவஸேன ஏகஸ்மிம் ஜீவிதிந்த்³ரியே வா நேக்க²ம்மாதீ³னி ஸமானி ச ஸத்³தா⁴தீ³னி ஸீஸானி ச அஸ்ஸ ஸந்தீதி ஸமஸீஸீ, ஸமஸீஸிஸ்ஸ அத்தோ² ஸமஸீஸட்டோ². தஸ்மிம் ஸமஸீஸட்டே², ஸமஸீஸிபா⁴வேதி அத்தோ². ஏகஸ்மிம் இரியாபதே² ரோகே³ வா ஸபா⁴க³ஸந்ததிவஸேன ஜீவிதே வா விபஸ்ஸனம் ஆரபி⁴த்வா தஸ்மிம்யேவ இரியாபதே² ரோகே³ ஸபா⁴க³ஜீவிதே வா சத்தாரி மக்³க³ப²லானி பத்வா, தஸ்மிம்யேவ பரினிப்³பா³யந்தஸ்ஸ அரஹதோயேவ ஸமஸீஸிபா⁴வோ ஹோதீதி தஸ்மிம் ஸமஸீஸிபா⁴வே ஞாணந்தி வுத்தம் ஹோதி. வுத்தஞ்ச புக்³க³லபஞ்ஞத்தியம் (பு. ப. 16), தஸ்ஸா ச அட்ட²கதா²யம் (பு. ப. அட்ட². 16) –

‘‘கதமோ ச புக்³க³லோ ஸமஸீஸீ? யஸ்ஸ புக்³க³லஸ்ஸ அபுப்³ப³ம் அசரிமம் ஆஸவபரியாதா³னஞ்ச ஹோதி ஜீவிதபரியாதா³னஞ்ச. அயம் வுச்சதி புக்³க³லோ ஸமஸீஸீ’’தி (பு. ப. 16).

‘‘ஸமஸீஸினித்³தே³ஸே அபுப்³ப³ம் அசரிமந்தி அபுரே அபச்சா², ஸந்ததிபச்சுப்பன்னவஸேன ஏகவாரம்யேவ, ஏககாலம்யேவாதி அத்தோ². பரியாதா³னந்தி பரிக்க²யோ. அயந்தி அயம் புக்³க³லோ ஸமஸீஸீ நாம வுச்சதி. ஸோ பனேஸ திவிதோ⁴ ஹோதி இரியாபத²ஸமஸீஸீ ரோக³ஸமஸீஸீ ஜீவிதஸமஸீஸீதி. தத்த² யோ சங்கமந்தோவ விபஸ்ஸனம் ஆரபி⁴த்வா அரஹத்தம் பத்வா சங்கமந்தோவ பரினிப்³பா³தி, யோ டி²தகோவ விபஸ்ஸனம் ஆரபி⁴த்வா அரஹத்தம் பத்வா டி²தகோவ பரினிப்³பா³தி, யோ நிஸின்னோவ விபஸ்ஸனம் ஆரபி⁴த்வா அரஹத்தம் பத்வா நிஸின்னோவ பரினிப்³பா³தி, யோ நிபன்னோவ விபஸ்ஸனம் ஆரபி⁴த்வா அரஹத்தம் பத்வா நிபன்னோவ பரினிப்³பா³தி, அயம் இரியாபத²ஸமஸீஸீ நாம. யோ பன ஏகம் ரோக³ம் பத்வா அந்தோரோகே³யேவ விபஸ்ஸனம் ஆரபி⁴த்வா அரஹத்தம் பத்வா தேனேவ ரோகே³ன பரினிப்³பா³தி, அயம் ரோக³ஸமஸீஸீ நாம. கதரோ ஜீவிதஸமஸீஸீ? தேரஸ ஸீஸானி. தத்த² கிலேஸஸீஸம் அவிஜ்ஜம் அரஹத்தமக்³கோ³ பரியாதி³யதி, பவத்தஸீஸம் ஜீவிதிந்த்³ரியம் சுதிசித்தம் பரியாதி³யதி, அவிஜ்ஜாபரியாதா³யகம் சித்தம் ஜீவிதிந்த்³ரியம் பரியாதா³தும் ந ஸக்கோதி, ஜீவிதிந்த்³ரியபரியாதா³யகம் சித்தம் அவிஜ்ஜம் பரியாதா³தும் ந ஸக்கோதி. அவிஜ்ஜாபரியாதா³யகம் சித்தம் அஞ்ஞம், ஜீவிதிந்த்³ரியபரியாதா³யகம் சித்தம் அஞ்ஞம். யஸ்ஸ சேதம் ஸீஸத்³வயம் ஸமம் பரியாதா³னம் க³ச்ச²தி, ஸோ ஜீவிதஸமஸீஸீ நாம. கத²மித³ம் ஸமம் ஹோதீதி? வாரஸமதாய. யஸ்மிஞ்ஹி வாரே மக்³க³வுட்டா²னம் ஹோதி. ஸோதாபத்திமக்³கே³ பஞ்ச பச்சவேக்க²ணானி, ஸகதா³கா³மிமக்³கே³ பஞ்ச, அனாகா³மிமக்³கே³ பஞ்ச, அரஹத்தமக்³கே³ சத்தாரீதி ஏகூனவீஸதிமே பச்சவேக்க²ணஞாணே பதிட்டா²ய ப⁴வங்க³ம் ஓதரித்வா பரினிப்³பா³யதி. இமாய வாரஸமதாய ஏவ உப⁴யஸீஸபரியாதா³னம்பி ஸமம் ஹோதி நாம. தேனாயம் புக்³க³லோ ‘ஜீவிதஸமஸீஸீ’தி வுச்சதி. அயமேவ ச இத⁴ அதி⁴ப்பேதோ’’தி.

37. இதா³னி யஸ்மா ஸுதமயஸீலமயபா⁴வனாமயஞாணானி வட்டபாத³கானி ஸல்லேகா² நாம ந ஹோந்தி, லோகுத்தரபாத³கானேவ ஏதானி ச அஞ்ஞானி ச ஞாணானி ஸல்லேகா²தி வுச்சந்தி, தஸ்மா பச்சனீகஸல்லேக²னாகாரேன பவத்தானி ஞாணானி த³ஸ்ஸேதும் ஸமஸீஸட்டே² ஞாணானந்தரம் ஸல்லேக²ட்டே² ஞாணம் உத்³தி³ட்ட²ம். தத்த² புது²னானத்ததேஜபரியாதா³னே பஞ்ஞாதி லோகுத்தரேஹி அஸம்மிஸ்ஸட்டே²ன புதூ²னம் ராகா³தீ³னஞ்ச நானத்தானம் நானாஸபா⁴வானம் காமச்ச²ந்தா³தீ³னஞ்ச ஸந்தாபனட்டே²ன ‘‘தேஜா’’தி லத்³த⁴னாமானம் து³ஸ்ஸீல்யாதீ³னஞ்ச பரியாதா³னே கே²பனே பஞ்ஞா, நேக்க²ம்மாதி³ம்ஹி ஸத்ததிம்ஸபே⁴தே³ த⁴ம்மே பஞ்ஞாதி வுத்தம் ஹோதி. அத² வா புது²பூ⁴தா நானத்தபூ⁴தா ச தேஜா ஏவ தேஸம் புது²பூ⁴தானம் நானத்தபூ⁴தானம் து³ஸ்ஸீல்யாதீ³னம் பஞ்சன்னம் தேஜானம் பரியாதா³னே பஞ்ஞாதி அத்தோ². தேஜேஹியேவ புதூ²னம் நானத்தானஞ்ச ஸங்க³ஹம் நித்³தே³ஸவாரே பகாஸயிஸ்ஸாம.

ஸல்லேக²ட்டே² ஞாணந்தி பச்சனீகத⁴ம்மே ஸல்லேக²தி ஸமுச்சி²ந்த³தீதி ஸல்லேகோ², தஸ்மிம் நேக்க²ம்மாதி³கே ஸத்ததிம்ஸப்பபே⁴தே³ ஸல்லேக²ஸபா⁴வே ஞாணம். ‘‘பரே விஹிம்ஸகா ப⁴விஸ்ஸந்தி, மயமேத்த² அவிஹிம்ஸகா ப⁴விஸ்ஸாமாதி ஸல்லேகோ² கரணீயோ’’திஆதி³னா (ம. நி. 1.83) நயேன ப⁴க³வதா ஸல்லேக²ஸுத்தந்தே வுத்தோ சதுசத்தாலீஸபே⁴தோ³பி ஸல்லேகோ² இமினா ஸங்க³ஹிதோயேவாதி வேதி³தப்³போ³.

38. இதா³னி ஸல்லேகே² டி²தேன கத்தப்³ப³ம் ஸம்மப்பதா⁴னவீரியம் த³ஸ்ஸேதும் தத³னந்தரம் வீரியாரம்பே⁴ ஞாணம் உத்³தி³ட்ட²ம். தத்த² அஸல்லீனத்தபஹிதத்தபக்³க³ஹட்டே²தி கோஸஜ்ஜவஸேன அஸல்லீனோ அஸங்குசிதோ அத்தா அஸ்ஸாதி அஸல்லீனத்தோ. அத்தாதி சித்தம். யதா²ஹ –

‘‘உத³கஞ்ஹி நயந்தி நேத்திகா, உஸுகாரா நமயந்தி தேஜனம்;

தா³ரும் நமயந்தி தச்ச²கா, அத்தானம் த³மயந்தி பண்டி³தா’’தி. ஆதி³ (த⁴. ப. 80-82) –

காயே ச ஜீவிதே ச அனபேக்க²தாய பஹிதோ பேஸிதோ விஸ்ஸட்டோ² அத்தா ஏதேனாதி பஹிதத்தோ. அத்தாதி அத்தபா⁴வோ. யதா²ஹ – ‘‘யா பன பி⁴க்கு²னீ அத்தானம் வதி⁴த்வா வதி⁴த்வா ரோதே³ய்யா’’திஆதி³ (பாசி. 880). அஸல்லீனத்தோ ச ஸோ பஹிதத்தோ சாதி அஸல்லீனத்தபஹிதத்தோ. ஸஹஜாதத⁴ம்மே பக்³க³ண்ஹாதி உபத்த²ம்பே⁴தீதி பக்³க³ஹோ, பக்³க³ஹோ ஏவ அத்தோ² பக்³க³ஹட்டோ², பக்³க³ஹஸபா⁴வோதி அத்தோ². அஸல்லீனத்தபஹிதத்தஸ்ஸ பக்³க³ஹட்டோ² அஸல்லீனத்தபஹிதத்தபக்³க³ஹட்டோ². தஸ்மிம் அஸல்லீனத்தபஹிதத்தபக்³க³ஹட்டே². ‘‘தஸ்மாதிஹ, பி⁴க்க²வே, தும்ஹேபி அப்படிவானம் பத³ஹேய்யாத². காமம் தசோ ச ந்ஹாரு ச அட்டி² ச அவஸிஸ்ஸது, உபஸுஸ்ஸது ஸரீரே மம்ஸலோஹிதம். யம் தம் புரிஸதா²மேன புரிஸவீரியேன புரிஸபரக்கமேன பத்தப்³ப³ம், ந தம் அபாபுணித்வா வீரியஸ்ஸ ஸண்டா²னம் ப⁴விஸ்ஸதீ’’தி (அ. நி. 2.5) வுத்தத்தா அஸல்லீனத்தபஹிதத்தவசனேன பதா⁴னஸ்மிம் அப்படிவானிதா அனிவத்தனதா வுத்தா. பக்³க³ஹட்ட²வசனேன பன கோஸஜ்ஜுத்³த⁴ச்சவிமுத்தம் ஸமப்பவத்தம் வீரியம் வுத்தம்.

வீரியாரம்பே⁴ ஞாணந்தி வீரபா⁴வோ வீரியம், வீரானம் வா கம்மம், விதி⁴னா வா நயேன உபாயேன ஈரயிதப்³ப³ம் பவத்தயிதப்³ப³ந்தி வீரியம். ததே³தம் உஸ்ஸாஹலக்க²ணம், ஸஹஜாதானம் த⁴ம்மானம் உபத்த²ம்ப⁴னரஸம், அஸம்ஸீத³னபா⁴வபச்சுபட்டா²னம், ‘‘ஸம்விக்³கோ³ யோனிஸோ பத³ஹதீ’’தி (அ. நி. 4.113) வசனதோ ஸம்வேக³பத³ட்டா²னம், வீரியாரம்ப⁴வத்து²பத³ட்டா²னம் வா. ஸம்மா ஆரத்³த⁴ம் ஸப்³ப³ஸம்பத்தீனம் மூலம் ஹோதீதி த³ட்ட²ப்³ப³ம். வீரியஸங்கா²தோ ஆரம்போ⁴ வீரியாரம்போ⁴. இமினா ஸேஸாரம்பே⁴ படிக்கி²பதி. அயஞ்ஹி ஆரம்ப⁴ஸத்³தோ³ கம்மே ஆபத்தியம் கிரியாயம் வீரியே ஹிம்ஸாயம் விகோபனேதி அனேகேஸு அத்தே²ஸு ஆக³தோ.

‘‘யம்கிஞ்சி து³க்க²ம் ஸம்போ⁴தி, ஸப்³ப³ம் ஆரம்ப⁴பச்சயா;

ஆரம்பா⁴னம் நிரோதே⁴ன, நத்தி² து³க்க²ஸ்ஸ ஸம்ப⁴வோ’’தி. (ஸு. நி. 749) –

ஏத்த² ஹி கம்மம் ஆரம்போ⁴தி ஆக³தம். ‘‘ஆரம்ப⁴தி ச விப்படிஸாரீ ச ஹோதீ’’தி (அ. நி. 5.142; பு. ப. 191) ஏத்த² ஆபத்தி. ‘‘மஹாயஞ்ஞா மஹாரம்பா⁴, ந தே ஹோந்தி மஹப்ப²லா’’தி (அ. நி. 4.39; ஸம். நி. 1.120) ஏத்த² யூபுஸ்ஸாபனாதி³கிரியா. ‘‘ஆரம்ப⁴த² நிக்கமத², யுஞ்ஜத² பு³த்³த⁴ஸாஸனே’’தி (ஸம். நி. 1.185) ஏத்த² வீரியம். ‘‘ஸமணம் கோ³தமம் உத்³தி³ஸ்ஸ பாணம் ஆரம்ப⁴ந்தீ’’தி (ம. நி. 2.51-52) ஏத்த² ஹிம்ஸா. ‘‘பீ³ஜகா³மபூ⁴தகா³மஸமாரம்பா⁴ படிவிரதோ ஹோதீ’’தி (தீ³. நி. 1.10; ம. நி. 1.293) ஏத்த² சே²த³னப⁴ஞ்ஜனாதி³கம் விகோபனம். இத⁴ பன வீரியமேவ அதி⁴ப்பேதம். தேன வுத்தம் ‘‘வீரியஸங்கா²தோ ஆரம்போ⁴ வீரியாரம்போ⁴’’தி. வீரியஞ்ஹி ஆரப⁴னகவஸேன ஆரம்போ⁴தி வுச்சதி. தஸ்மிம் வீரியாரம்பே⁴ ஞாணம். அஸல்லீனத்தா பஹிதத்தாதிபி பட²ந்தி, அஸல்லீனபா⁴வேன பஹிதபா⁴வேனாதி அத்தோ². புரிமபாடோ²யேவ ஸுந்த³ரோ. கேசி பன ‘‘ஸதித⁴ம்மவிசயவீரியபீதிஸம்போ³ஜ்ஜ²ங்கா³னம் ஸமதா அஸல்லீனத்ததா, ஸதிஸமாதி⁴பஸ்ஸத்³தி⁴உபேக்கா²ஸம்போ³ஜ்ஜ²ங்கா³னம் ஸமதா பஹிதத்ததா, ஸத்தன்னம் ஸம்போ³ஜ்ஜ²ங்கா³னம் ஸமதா பக்³க³ஹட்டோ²’’தி வண்ணயந்தி.

39. இதா³னி ஸம்மாவாயாமஸித்³த⁴ம் மக்³க³ப²லம் பத்தேன லோகஹிதத்த²ம் த⁴ம்மதே³ஸனா காதப்³பா³தி த³ஸ்ஸேதும் தத³னந்தரம் அத்த²ஸந்த³ஸ்ஸனே ஞாணம் உத்³தி³ட்ட²ம். தத்த² நானாத⁴ம்மப்பகாஸனதாதி ஸப்³ப³ஸங்க²தாஸங்க²தவஸேன நானாத⁴ம்மானம் பகாஸனதா தீ³பனதா தே³ஸனதா. பகாஸனதாதி ச பகாஸனா ஏவ. அத்த²ஸந்த³ஸ்ஸனேதி நானாஅத்தா²னம் பரேஸம் ஸந்த³ஸ்ஸனே. த⁴ம்மா ச அத்தா² ச தே ஏவ.

40. இதா³னி பரேஸம் த⁴ம்மியா கதா²ய ஸந்த³ஸ்ஸேந்தஸ்ஸ தஸ்ஸ அரியபுக்³க³லஸ்ஸ யதா²ஸபா⁴வத⁴ம்மதே³ஸனாகாரணம் த³ஸ்ஸனவிஸுத்³தி⁴ம் த³ஸ்ஸேதும் தத³னந்தரம் த³ஸ்ஸனவிஸுத்³தி⁴ஞாணம் உத்³தி³ட்ட²ம். தத்த² ஸப்³ப³த⁴ம்மானம் ஏகஸங்க³ஹதா நானத்தேகத்தபடிவேதே⁴தி ஸப்³பே³ஸம் ஸங்க²தாஸங்க²தத⁴ம்மானம் ஏகஸங்க³ஹதாய ச காமச்ச²ந்தா³தீ³னம் நானத்தஸ்ஸ ச நேக்க²ம்மாதீ³னம் ஏகத்தஸ்ஸ ச படிவேதோ⁴, அபி⁴ஸமயோதி அத்தோ². ஸோ பன மக்³க³பஞ்ஞா ப²லபஞ்ஞா ச. மக்³க³பஞ்ஞா ஸச்சாபி⁴ஸமயக்க²ணே ஸச்சாபி⁴ஸமயவஸேன படிவிஜ்ஜ²தீதி படிவேதோ⁴, ப²லபஞ்ஞா படிவித்³த⁴த்தா படிவேதோ⁴. ஏகஸங்க³ஹதாதி ஏத்த² ஜாதிஸங்க³ஹோ, ஸஞ்ஜாதிஸங்க³ஹோ, கிரியாஸங்க³ஹோ, க³ணனஸங்க³ஹோதி சதுப்³பி³தோ⁴ ஸங்க³ஹோ. தத்த² ‘‘ஸப்³பே³ க²த்தியா ஆக³ச்ச²ந்து, ஸப்³பே³ ப்³ராஹ்மணா, ஸப்³பே³ வேஸ்ஸா, ஸப்³பே³ ஸுத்³தா³ ஆக³ச்ச²ந்து’’, ‘‘யா, சாவுஸோ விஸாக², ஸம்மாவாசா, யோ ச ஸம்மாகம்மந்தோ, யோ ச ஸம்மாஆஜீவோ, இமே த⁴ம்மா ஸீலக்க²ந்தே⁴ ஸங்க³ஹிதா’’தி (ம. நி. 1.462) அயம் ஜாதிஸங்க³ஹோ நாம. ‘‘ஏகஜாதிகா ஆக³ச்ச²ந்தூ’’தி வுத்தட்டா²னே விய ஹி இத⁴ ஸப்³பே³ ஜாதியா ஏகஸங்க³ஹிதா. ‘‘ஸப்³பே³ கோஸலகா ஆக³ச்ச²ந்து, ஸப்³பே³ மாக³தி⁴கா, ஸப்³பே³ பா⁴ருகச்ச²கா ஆக³ச்ச²ந்து’’, ‘‘யோ, சாவுஸோ விஸாக², ஸம்மாவாயாமோ, யா ச ஸம்மாஸதி, யோ ச ஸம்மாஸமாதி⁴, இமே த⁴ம்மா ஸமாதி⁴க்க²ந்தே⁴ ஸங்க³ஹிதா’’தி (ம. நி. 1.462) அயம் ஸஞ்ஜாதிஸங்க³ஹோ நாம. ‘‘ஏகட்டா²னே ஜாதா ஸம்வட்³டா⁴ ஆக³ச்ச²ந்தூ’’தி வுத்தட்டா²னே விய ஹி இத⁴ ஸப்³பே³ ஜாதிட்டா²னேன நிவுத்தோ²காஸேன ஏகஸங்க³ஹிதா. ‘‘ஸப்³பே³ ஹத்தா²ரோஹா ஆக³ச்ச²ந்து, ஸப்³பே³ அஸ்ஸாரோஹா ஆக³ச்ச²ந்து, ஸப்³பே³ ரதி²கா ஆக³ச்ச²ந்து’’, ‘‘யா, சாவுஸோ விஸாக², ஸம்மாதி³ட்டி², யோ ச ஸம்மாஸங்கப்போ, இமே த⁴ம்மா பஞ்ஞாக்க²ந்தே⁴ ஸங்க³ஹிதா’’தி (ம. நி. 1.462) அயம் கிரியாஸங்க³ஹோ நாம. ஸப்³பே³வ ஹி தே அத்தனோ கிரியாகரணேன ஏகஸங்க³ஹிதா. ‘‘சக்கா²யதனம் கதமம் க²ந்த⁴க³ணனம் க³ச்ச²தி, சக்கா²யதனம் ரூபக்க²ந்த⁴க³ணனம் க³ச்ச²தி. ஹஞ்சி சக்கா²யதனம் ரூபக்க²ந்த⁴க³ணனம் க³ச்ச²தி, தேன வத ரே வத்தப்³பே³ சக்கா²யதனம் ரூபக்க²ந்தே⁴ன ஸங்க³ஹித’’ந்தி (கதா². 471) அயம் க³ணனஸங்க³ஹோ நாம. அயமித⁴ அதி⁴ப்பேதோ. தத²ட்டா²தீ³ஸு த்³வாத³ஸஸு ஆகாரேஸு விஸும் விஸும் ஏகேன ஸங்க³ஹோ க³ணனபரிச்சே²தோ³ ஏதேஸந்தி ஏகஸங்க³ஹா, ஏகஸங்க³ஹானம் பா⁴வோ ஏகஸங்க³ஹதா.

த³ஸ்ஸனவிஸுத்³தி⁴ஞாணந்தி மக்³க³ப²லஞாணம் த³ஸ்ஸனம். த³ஸ்ஸனமேவ விஸுத்³தி⁴ த³ஸ்ஸனவிஸுத்³தி⁴, த³ஸ்ஸனவிஸுத்³தி⁴ ஏவ ஞாணம் த³ஸ்ஸனவிஸுத்³தி⁴ஞாணம். மக்³க³ஞாணம் விஸுஜ்ஜ²தீதி த³ஸ்ஸனவிஸுத்³தி⁴, ப²லஞாணம் விஸுத்³த⁴த்தா த³ஸ்ஸனவிஸுத்³தி⁴.