4. ஸமாஸகண்ட³

அத² யுத்தத்தா²னம் ஸ்யாத்³யந்தபதா³னம் ஏகத்தீ²பா⁴வோ வுச்சதே. ஏகத்தீ²பா⁴வோதி ச இத⁴ ஸமாஸோ வுச்சதி. ஸோ ச ஸமாஸோ ச²ப்³பி³தோ⁴ அப்³யயீபா⁴வோ, தப்புரிஸோ, கம்மதா⁴ரயோ, தி³கு³, ப³ஹுப்³பீ³ஹி, த்³வந்தோ³தி.

அப்³யயீபா⁴வஸமாஸ

தத்த² அப்³யயீபா⁴வோ பட²மம் வுச்சதே. ப்³யயோ வுச்சதி விகாரோ, நத்தி² ப்³யயோ ஏதஸ்ஸாதி அப்³யயோ, அப்³யயோ ஹுத்வா ப⁴வதீதி அப்³யயீபா⁴வோ, நானாலிங்க³, விப⁴த்தி, வசனேஸு ரூபவிகாரரஹிதோ ஹுத்வா ப⁴வதீதி அத்தோ², ஸப்³ப³லிங்க³,-விப⁴த்தி, வசனேஸுபி யேபு⁴ய்யேன ஏகரூபேன பவத்ததீதி வுத்தம் ஹோதி.

அப்³யயந்தி வா உபஸக்³க³னிபாதானம் ஏவ நாமம், அயம் பன பகதி அப்³யயம் ந ஹோதி, அஸங்க்²யேஹி ஸஹ ஏகத்த²தாவஸேன அப்³யயம் ஹோதி, இதி அனப்³யயம்பி அப்³யயம் ப⁴வதீதி அப்³யயீபா⁴வோ.

331. ஸ்யாதி³ஸ்யாதி³னேகத்த²ம் [க. 316; ரூ. 331; நீ. 675; சம். 2.2.1; பா. 2.1.4].

அதி⁴காரஸுத்தமித³ம். ஸ்யாதி³ வுச்சதி ஸ்யாத்³யந்தபத³ம், ‘ஸ்யாதி³னா’தி ஸ்யாத்³யந்தபதே³ன, ஏகோ அத்தோ² யஸ்ஸ தம் ஏகத்த²ம், ஸ்யாதி³பத³ம் ஸ்யாதி³பதே³ன ஸஹ ஏகத்த²ம் ஹோதீதி அத்தோ².

ஏத்த² ச ‘ஸ்யாதீ³’தி வசனேன உபஸக்³க³, நிபாதேஹி ஸத்³தி⁴ம் ஸப்³பா³னி நாமிகபதா³னி நாமபடிரூபகானி ச ஸங்க³ண்ஹாதி, த்யாத்³யந்தபதா³னி நிவத்தேதி.

தத்த² நாமபடிரூபகானி நாம ‘யேவாவனகத⁴ம்மா’ இச்சாதீ³னி. ததா² ஸஞ்ஞாஸத்³த³பா⁴வம் பத்தானி ‘‘அத்தி²பச்சயோ, நத்தி²பச்சயோ, அத்தி²கீ²ரா ப்³ராஹ்மணீ, அஞ்ஞாஸிகோண்ட³ஞ்ஞோ, மக்க²லிகோ³ஸாலோ’’ இச்சாதீ³ஸு ‘அத்தி²’ இச்சாதீ³னி.

‘ஏகத்த²’ந்தி ஏதேன த்³வந்த³ஸமாஸேபி பதா³னம் ஏககத்து, ஏககம்மாதி³பா⁴வேன ஏகத்தீ²பா⁴வோ வுத்தோ ஹோதீதி.

332. அஸங்க்²யம் விப⁴த்திஸம்பத்திஸமீபஸாகல்யாபா⁴வயதா²பச்சா²யுக³பத³த்தே² [க. 319; ரூ. 330; நீ. 696; சம். 2.2.2; பா. 2.1.6].

‘அஸங்க்²ய’ந்தி உபஸக்³க³பத³ம் நிபாதபத³ஞ்ச வுச்சதி. தம் த்³வயம்பி ஹி ஏகத்த, ப³ஹுத்தஸங்க்²யம் படிச்ச ரூபவிகாரரஹிதத்தா ‘அஸங்க்²ய’ந்தி வுச்சதி. விப⁴த்யத்தே², ஸம்பத்யத்தே², ஸமீபத்தே², ஸாகல்யத்தே², அபா⁴வத்தே², யதா²த்தே², பச்சா²த்தே², யுக³பத³த்தே² பவத்தம் அஸங்க்²யம் நாம ஸ்யாதி³பத³ம் அஞ்ஞேன ஸ்யாதி³பதே³ன ஸஹ ஏகத்த²ம் ஹோதி. அயஞ்ச ஸமாஸோ அன்வத்த²வஸேன ‘அஸங்க்²யோ’தி ச ‘அப்³யயீபா⁴வோ’தி ச வுச்சதி.

விப⁴த்யத்தே² தாவ –

அதி⁴த்தி². ஏத்த² ச அதி⁴தோ ஸி, தஸ்ஸ ‘அஸங்க்²யேஹி ஸப்³பா³ஸ’ந்தி ஸுத்தேன லோபோ, இத்தி²தோ ஸு, ‘அதி⁴ இத்தீ²ஸூ’தி வாக்யம், தஸ்ஸ ச அத்த²ம் கதே²ந்தேன நிச்சஸமாஸத்தா அஞ்ஞபதே³ன விக்³க³ஹோ காதப்³போ³ ‘‘இத்தீ²ஸு பவத்தா கதா²’’தி வா ‘‘இத்தீ²ஸு பவத்தோ வசனபதோ²’’தி வா ‘‘இத்தீ²ஸு பவத்தம் வசன’’ந்தி வா, ததோ புரிமஸுத்தேன ஏகத்த²ஸஞ்ஞா, இமினா ஸுத்தேன அஸங்க்²யேகத்த²ஸஞ்ஞா ச கரியதே, ஏகத்த²ஸஞ்ஞாய பன கதாய வாக்யத்தா²ய பயுத்தானம் விப⁴த்தீனம் அத்தோ² ஏகத்த²பதே³ன வுத்தோ ஹோதி, ததா³ விப⁴த்தியோ வுத்தத்தா² நாம.

இதா³னி வுத்தத்தா²னம் அப்பயோகா³ரஹத்தா லோபவிதா⁴னமாஹ.

333. ஏகத்த²தாயம் [க. 316; ரூ. 331; நீ. 675; சம். 2.1.39; பா. 2.4.71; 1.2.45, 46].

ஏகோ அத்தோ² யேஸம் தானி ஏகத்தா²னி, ‘அத்தோ²’தி சேத்த² பத³ந்தரே கத்து, கம்மாதி³பா⁴வேன விதே⁴ய்யோ பதா⁴னத்தோ² ஏவ வேதி³தப்³போ³. ததா² ஹி ‘ராஜபுத்தோ’தி ஏத்த² புத்தஸத்³த³த்தோ² ஏவ ததா²விதே⁴ய்யோ ஹோதி, ந ராஜஸத்³த³த்தோ², ஸப்³ப³ஞ்ச வசனவாக்யம் நாம விதே⁴ய்யத்தே²ஹி ஏவ ஸிஜ்ஜ²தி, நோ அஞ்ஞதா², யஸ்மா ச ‘ராஜபுத்தோ’தி ஏதம் புத்தஸத்³த³த்த²ஸ்ஸேவ நாமம் ஹோதி, ந ராஜஸத்³த³த்த²ஸ்ஸ, தஸ்மா ஏகோ பதா⁴னபூ⁴தோ புத்தஸத்³த³த்தோ² ஏவ தேஸம் த்³வின்னம் ஸத்³தா³னம் அத்தோ² நாம ஹோதி, ந ராஜஸத்³த³த்தோ²தி, ஏகத்தா²னம் பா⁴வோ ஏகத்த²தா, ஏகத்தீ²பா⁴வோதி வுத்தம் ஹோதி. ஸோ திவிதோ⁴ ஸமாஸோ, தத்³தி⁴தோ, தா⁴துபச்சயந்தோ சாதி. திஸ்ஸம் திவிதா⁴யம் ஏகத்த²தாயம் ஸப்³பா³ஸம் வுத்தத்தா²னம் ஸ்யாதி³விப⁴த்தீனம் லோபோ ஹோதீதி இமினா ஸுஸ்ஸ லோபோ. ப³ஹுலாதி⁴காரத்தா பன அலுத்தஸமாஸோபி தி³ஸ்ஸதி.

334. தம் நபும்ஸகம் [க. 320; ரூ. 335; நீ. 698; சம். 2.2.15; பா. 2.4.18].

தம் அஸங்க்²யம் நாம ஏகத்த²ம் நபும்ஸகம் ஹோதீதி இமினா அதி⁴த்தீ²ஸத்³த³ஸ்ஸ நபும்ஸகபா⁴வம் கத்வா ததோ ஸ்யாத்³யுப்பத்தி.

335. ஸ்யாதீ³ஸு ரஸ்ஸோ [க. 342; ரூ. 337; நீ. 734; சம். 2.2.84; பா. 1.2.47].

நபும்ஸகஸ்ஸ ஏகத்த²ஸ்ஸ ரஸ்ஸோ ஹோதி ஸ்யாதீ³ஸு விப⁴த்தீஸூதி இமினா ஈகாரஸ்ஸ ரஸ்ஸோ.

336. புப்³ப³ஸ்மாமாதி³தோ [க. 343; ரூ. 338; நீ. 375; சம். 2.1.40; பா. 1.1.41].

புப்³ப³அமாதி³ நாம புப்³ப³பத³த்த²பதா⁴னபூ⁴தோ அஸங்க்²யஸமாஸோ வுச்சதி, ததோ பராஸம் ஸப்³பா³ஸம் விப⁴த்தீனம் லோபோ ஹோதி, ஆதி³ஸத்³தே³ன சேத்த² பட²மாவிப⁴த்திபி க³ய்ஹதி. அத² வா அமாதி³ வுச்சதி தப்புரிஸோ, ததோ புப்³ப³ம் நாம அஸங்க்²யஸமாஸோ, இதி அமாதி³தோ புப்³ப³பூ⁴தா அஸங்க்²யேகத்தா² பராஸம் ஸப்³பா³ஸம் விப⁴த்தீனம் லோபோ ஹோதீதி இமினா அதி⁴த்தி²ஸத்³த³தோ ஸப்³ப³விப⁴த்தீனம் லோபோ.

அதி⁴த்தி² திட்ட²தி, இத்தீ²ஸு பவத்தா கதா² திட்ட²தீதி அத்தோ². அதி⁴த்தி² திட்ட²ந்தி, இத்தீ²ஸு பவத்தா கதா²யோ திட்ட²ந்தீதி அத்தோ². ஏஸ நயோ ஸேஸவிப⁴த்தீஸு ஸேஸவசனேஸு ஸேஸலிங்கே³ஸு ச. ஏவம் ஸப்³ப³லிங்கே³ஸு ஸப்³ப³விப⁴த்தீஸு ஸப்³ப³வசனேஸு ச ஏகேனேவ ரூபேன திட்ட²தி, தஸ்மா அயம் ஸமாஸோ ரூபவிகாரரஹிதத்தா ‘அப்³யயீபா⁴வோ’தி வுச்சதி.

ஏத்த² ச விப⁴த்யத்தோ² நாம ‘‘அதி⁴த்தி², ப³ஹிகா³மம், உபரிக³ங்க³’’ மிச்சாதீ³ஸு ஸம்பத்யாதீ³ஹி விஸேஸத்தே²ஹி ரஹிதோ கேவலோ விப⁴த்தீனம் அத்தோ² வுச்சதி. விக்³க³ஹே பன ‘‘கதா², பவத்தா’’ இச்சாதீ³னி ஸமாஸஸாமத்தி²யேன விதி³தானி அத்த²பதா³னி நாம, அதி⁴ஸத்³த³ஸ்ஸ அத்த²பதா³னீதிபி வத³ந்தி. ஏவம் அதி⁴குமாரி, அதி⁴வது⁴, அதி⁴ஜம்பு³இச்சாதி³.

அத்தனி பவத்தோ த⁴ம்மோ, பவத்தா வாத⁴ம்மாதி அத்தே² விப⁴த்தீனம் லோபே கதே அதி⁴அத்தஸத்³த³ஸ்ஸ நபும்ஸகபா⁴வம் கத்வா ததோ ஸ்யாத்³யுப்பத்தி, ‘புப்³ப³ஸ்மாமாதி³தோ’தி ஸ்யாதீ³னம் லோபே ஸம்பத்தே –

337. நாதோமபஞ்சமியா [க. 341; ரூ. 336; நீ. 733; சம். 2.1.41; பா. 2.4.83; மு. 4.3.374].

அகாரந்தம்ஹா அஸங்க்²யேகத்தா² பரம் ஸப்³பா³ஸம் விப⁴த்தீனம் லோபோ ந ஹோதி, பஞ்சமீவஜ்ஜிதானம் விப⁴த்தீனம் அம் ஹோதி.

அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மோ ஜாயதி, அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மா ஜாயந்தி, அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மம் பஸ்ஸதி, அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மே பஸ்ஸந்தி.

அபஞ்சமியாதி கிம்? அஜ்ஜ²த்தா அபேதி, அஜ்ஜ²த்தேஹி அபேதி.

338. வா ததியாஸத்தமீனம் [க. 341; ரூ. 336; நீ. 733; சம். 2.1.42; பா. 2.4.84; மு. 4.3.375].

அகாரந்தம்ஹா அஸங்க்²யேகத்தா² பரம் ததியா, ஸத்தமீனம் விகப்பேன அம் ஹோதி.

அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மேன வத்ததி அஜ்ஜ²த்தேன வா, அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மேஹி வத்ததி அஜ்ஜ²த்தேஹி வா, அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மஸ்ஸ தே³தி, அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மானம் தே³தி, அஜ்ஜ²த்தா த⁴ம்மா அபேதி, அஜ்ஜ²த்தேஹி த⁴ம்மேஹி அபேதி, அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மஸ்ஸ ஸந்தகம், அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மானம் ஸந்தகம், அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மே திட்ட²தி அஜ்ஜ²த்தே வா, அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மேஸு திட்ட²தி அஜ்ஜ²த்தேஸு வா. ஏத்த² ச ‘அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மோ’தி அஜ்ஜ²த்தபூ⁴தோ த⁴ம்மோ, ‘அஜ்ஜ²த்தம் த⁴ம்மா’தி அஜ்ஜ²த்தபூ⁴தா த⁴ம்மா இச்சாதி³னா அத்தோ² வேதி³தப்³போ³. அத்தானம் அதி⁴கிச்ச பவத்தோ பவத்தாதி வா வுத்தேபி அத்தஸ்ஸ ஆதா⁴ரபா⁴வோ ஸிஜ்ஜ²தியேவ. ஏவம் அதி⁴சித்தம், அத்தனி விஸும் விஸும் பவத்தம் பவத்தானி வா பச்சத்தம். ஏத்த² ச ‘‘அஜ்ஜ²த்தம் அபி⁴னிவிஸித்வா அஜ்ஜ²த்தம் வுட்டா²தி, ப³ஹித்³தா⁴ அபி⁴னிவிஸித்வா அஜ்ஜ²த்தம் வுட்டா²தீ’’தி [த⁴. ஸ. அட்ட². 350; ஸம். நி. அட்ட². 2.2.32] பாடோ² அத்தி², தஸ்மா பஞ்சமியா அம்பா⁴வவஜ்ஜனம் அப்பகத்தாதி த³ட்ட²ப்³ப³ம். ‘‘அஜ்ஜ²த்தா த⁴ம்மா, ப³ஹித்³தா⁴ த⁴ம்மா’’தி [த⁴. ஸ. திகமாதிகா 20] பாடோ² அத்தி², தஸ்மா பட²மாதீ³னம்பி விகப்போ லப்³ப⁴தீதி.

ஸம்பத்திஅத்தே² –

ஸம்பன்னம் ப்³ரஹ்மம் ஸப்³ரஹ்மம், ‘ப்³ரஹ்ம’ந்தி வேதோ³ வுச்சதி. ஏத்த² ச ‘அகாலே ஸகத்த²ஸ்ஸா’தி ஸுத்தேன ஸஹஸத்³த³ஸ்ஸ ஸாதே³ஸோ, பி⁴க்கா²னம் ஸமித்³தி⁴ ஸுபி⁴க்க²ம், ‘ஸ்யாதீ³ஸு ரஸ்ஸோ’தி ஸுத்தேன கதனபும்ஸகஸ்ஸ ரஸ்ஸத்தம்.

ஸமீபே –

நக³ரஸ்ஸ ஸமீபம் உபனக³ரம், கும்ப⁴ஸ்ஸ ஸமீபம் உபகும்ப⁴ம், மணிகாய ஸமீபம் உபமணிகம், வது⁴யா ஸமீபம் உபவது⁴, கு³ன்னம் ஸமீபம் உபகு³, ‘கோ³ஸ்ஸூ’தி ஸுத்தேன ஓஸ்ஸ உத்தம்.

ஸாகல்யே –

திணேன ஸஹ ஸகலம் ஸதிணம், திணேன ஸத்³தி⁴ம் ஸகலம் வத்து²ம் அஜ்ஜோ²ஹரதீதி அத்தோ². ஸஹஸத்³த³ஸ்ஸ ஸாதே³ஸோ.

அபா⁴வே –

மக்கி²கானம் அபா⁴வோ நிம்மக்கி²கம், த³ரதா²னம் அபா⁴வோ நித்³த³ரத²ம், பி⁴க்கா²னம் அபா⁴வோ து³ப்³பி⁴க்க²ம், அபா⁴வத்தோ²பி து³ஸத்³தோ³ அத்தி². யதா²? து³ஸ்ஸீலோ து³ப்பஞ்ஞோதி. ஏத்த² ச ‘ஸம்பன்னம் ப்³ரஹ்ம’ந்திஆதி³னா ஸத்³த³ப்³யாகரணேஸு அத்த²வசனம் ஸத்³த³த்த²விபா⁴வனமத்தம். ஸுத்தந்தேஸு பன இமேஸம் பதா³னம் யுத்தம் அபி⁴தே⁴ய்யத்த²ம் ஞத்வா தத³னுரூபம் அத்த²வசனம்பி வேதி³தப்³ப³ம்.

யதா²ஸத்³த³த்தே² –

ரூபஸ்ஸ ஸபா⁴வஸ்ஸ யோக்³யம் அனுரூபம், அத்தானம் அத்தானம் படிச்ச பவத்தம் பச்சத்தம், அட்³ட⁴மாஸம் அட்³ட⁴மாஸம் அனுக³தம் அன்வட்³ட⁴மாஸம், க⁴ரம் க⁴ரம் அனுக³தம் அனுக⁴ரம், வஸ்ஸம் வஸ்ஸம் அனுக³தம் அனுவஸ்ஸம், ஜேட்டா²னம் அனுபுப்³ப³ம் அனுஜேட்ட²ம், ஸத்தியா அனுரூபம் யதா²ஸத்தி, ப³லஸ்ஸ அனுரூபம் யதா²ப³லம், கமஸ்ஸ அனுரூபம் யதா²க்கமம். ஏவம் யதா²ஸங்க்²யம், யதா²லாப⁴ம். ஸோதஸ்ஸ படிலோமம் படிஸோதம், படிவாதம், படிஸத்³த³ம்.

பச்சா²பத³த்தே² –

ரத²ஸ்ஸ பச்சா² அனுரத²ம்.

யுக³பூ⁴தோ பத³த்தோ² யுக³பத³த்தோ², ஸஹபா⁴வீஅத்த²த்³வயஸ்ஸேதம் நாமம். தத்த² அஸனிப²லேன ஸஹ பவத்தம் சக்கம் ஸசக்கம், க³தா³வுதே⁴ன யுக³ளபவத்தம் வாஸுதே³வஸ்ஸ சக்காவுத⁴ந்திபி வத³ந்தி [யுக³பத³த்தே² ஸசக்கம் நிதே⁴ஹி, (மோக்³க³ல்லானவுத்தியம்). சக்கேன யுக³பத தே⁴ஹி ஸசக்கம், (முக்³த⁴போ³த⁴வுத்தியம்). ஹே பி³ஸணு! சக்கேன ஸஹ யுக³பதே³ககாலே க³த³ம் தா⁴ரய. (முக்³த⁴போ³த⁴டீகாயம் 226 பிட்டே²)], ஸஹஸ்ஸ ஸத்தம்.

339. யதா² நதுல்யே [க. 319; ரூ. 330; நீ. 696; சம். 2.2.3; பா. 2.1.7].

துல்யதோ அஞ்ஞஸ்மிம் அத்தே² பவத்தோ யதா²ஸத்³தோ³ ஸ்யாதி³னா ஸஹ ஏகத்தோ² ஹோதி [மோக்³க³ல்லானே அஞ்ஞதா²வுத்தி த³ஸ்ஸிதா].

யதா²ஸத்தி, யதா²ப³லம், யதா²க்கமம், யே யே வுட்³டா⁴ யதா²வுட்³ட⁴ம், வுட்³டா⁴னம் படிபாடி வா யதா²வுட்³ட⁴ம்.

நதுல்யேதி கிம்? யதா² தே³வத³த்தோ, ததா² யஞ்ஞத³த்தோ.

340. யாவாவதா⁴ரணே [க. 319; ரூ. 330; நீ. 696; சம். 2.2.4; பா. 2.1.8].

அவதா⁴ரணம் வுச்சதி பரிச்சி²ந்த³னம், அவதா⁴ரணே பவத்தோ யாவஸத்³தோ³ ஸ்யாதி³னா ஸஹ ஏகத்தோ² ப⁴வதி.

யத்தகம் அத்தோ² வத்ததீதி யாவத³த்த²ம், தா³க³மோ. யத்தகம் ஜீவோ வத்ததீதி யாவஜீவம், யத்தகம் ஆயு வத்ததீதி யாவதாயுகம், தகார, ககாரா ஆக³மா.

341. பராபாப³ஹிதிரோபுரேபச்சா² வா பஞ்சம்யா [க. 319; ரூ. 330; நீ. 696; சம். 2.2.7; பா. 2.1.12, 13; ‘பய்யபா…’ (ப³ஹூஸு)].

பரி, அப, ஆஇச்சாத³யோ ஸத்³தா³ பஞ்சம்யந்தேன ஸ்யாதி³னா ஸஹ ஏகத்தா² ப⁴வந்தி வா.

பப்³ப³ததோ பரி ஸமந்தா வஸ்ஸீதி தே³வோ பரிபப்³ப³தம் பரிபப்³ப³தா வா, பப்³ப³தம் வஜ்ஜேத்வா வஸ்ஸீதி அத்தோ². பப்³ப³ததோ ப³ஹித்³தா⁴ அபபப்³ப³தம் அபபப்³ப³தா வா, பாடலிபுத்ததோ ப³ஹித்³தா⁴ வஸ்ஸீதி தே³வோ ஆபாடலிபுத்தம் ஆபாடலிபுத்தா வா, ஆகுமாரேஹி கச்சாயனஸ்ஸ யஸோ வத்ததீதி ஆகுமாரம் ஆகுமாரா வா, ஆப⁴வக்³கா³ ப⁴க³வதோ யஸோ வத்ததீதி ஆப⁴வக்³க³ம் ஆப⁴வக்³கா³ வா, ஆபாணகோடியா ஸரணக³மனம் வத்ததீதி ஆபாணகோடிகம், காக³மோ. கா³மதோ ப³ஹி ப³ஹிகா³மம் ப³ஹிகா³மா வா, ஏவம் ப³ஹினக³ரம், ப³ஹிலேணம், பப்³ப³ததோ திரோ திரோபப்³ப³தம் திரோபப்³ப³தா வா, ஏவம் திரோபாகாரம், திரோகுட்டம். ஏத்த² ச ‘திரோ’தி பரபா⁴கோ³ வுச்சதி. ப⁴த்தம்ஹா புரே புரேப⁴த்தம் புரேப⁴த்தா வா, அருணம்ஹா புரே புராருணம் புராருணா வா, ப⁴த்தஸ்ஸ பச்சா² பச்சா²ப⁴த்தம் பச்சா²ப⁴த்தா வா.

342. ஸமீபாயாமேஸ்வனு [க. 319; ரூ. 330; நீ. 696; சம். 2.2.9; பா. 2.1.15, 16].

ஸமீபே ஆயாமே ச பவத்தோ அனுஸத்³தோ³ ஸ்யாதி³னா ஸஹ ஏகத்தோ² ப⁴வதி வா.

வனஸ்ஸ ஸமீபம் அனுவனம், அஸனி அனுவனம் க³தா, க³ங்க³ம் அனுயாதா அனுக³ங்க³ம், பா³ராணஸீ.

343. ஓரோ பரி படி பாரே மஜ்ஜே² ஹேட்டு²த்³தா⁴தோ⁴ந்தோ வா ச²ட்டி²யா [க. 319; ரூ. 330; நீ. 696; சம். 2.2.11; பா. 2.1.18; ‘ஓரேபரி…’ (ப³ஹூஸு)].

ஓராத³யோ ஸத்³தா³ ச²ட்டீ²யந்தேன ஸ்யாதி³னா ஸஹ ஏகத்தா² ப⁴வந்தி வா.

ஏத்த² ச ஓரே, பாரே, மஜ்ஜே²ஸத்³தே³ஸு ‘தத³மினாதீ³னீ’தி ஸுத்தேன ஏகாரோ, க³ங்கா³ய ஓரம் ஓரேக³ங்க³ம், ஸிக²ரஸ்ஸ உபரி உபரிஸிக²ரம். ஏவம் உபரிபாஸாத³ம், உபரிமஞ்சம், உபரிபப்³ப³தம், ஸோதஸ்ஸ படிலோமம் படிஸோதம். ஏவம் படிவாதம், யமுனாய பாரம் பாரேயமுனம், க³ங்கா³ய மஜ்ஜ²ம் மஜ்ஜே²க³ங்க³ம், பாஸாத³ஸ்ஸ ஹேட்டா² ஹேட்டா²பாஸாத³ம், ஹேட்டா²மஞ்சம், க³ங்கா³ய உத்³த⁴ம் உத்³த⁴ம்க³ங்க³ம், க³ங்கா³ய அதோ⁴ அதோ⁴க³ங்க³ம், பாஸாத³ஸ்ஸ அந்தோ அந்தோபாஸாத³ம். ஏவம் அந்தோகா³மம், அந்தோனக³ரம், அந்தோவஸ்ஸம்.

வாதி கிம்? க³ங்கா³ஓரம், மஜ்ஜே²ஸமுத்³த³ஸ்மிம் இச்சாதி³.

344. திட்ட²க்³வாதீ³னி [க. 319; ரூ. 330; நீ. 697; சம். 2.2.10; பா. 2.1.17].

திட்ட²கு³இச்சாதீ³னி அஸங்க்²யேகத்தே² ஸிஜ்ஜ²ந்தி.

திட்ட²ந்தி கா³வோ யஸ்மிம் காலே திட்ட²கு³, வஹந்தி கா³வோயஸ்மிம் காலே வஹகு³, ‘கோ³ஸ்ஸூ’தி ஸுத்தேன ஓஸ்ஸ உத்தம். ஆயதிம் யவோ யஸ்மிம் காலேதி ஆயதியவோ, க²லே யவோ யஸ்மிம் காலேதி க²லேயவம். புப்³ப³பதே³ விப⁴த்திஅலோபோ. லுனா யவா யஸ்மிம் காலேதி லுனயவம், ஏத்த² ‘லுனா’தி லாவிதா, லுயமானா யவா யஸ்மிந்தி லுயமானயவம் இச்சாதி³.

ததா² பாதோ நஹானம் யஸ்மிம் காலேதி பாதனஹானம். ஏவம் ஸாயனஹானம், பாதோ கம்மகரணகாலோ யஸ்மிந்தி பாதகாலம். ஏவம் ஸாயகாலம், பாதோ வஸ்ஸதி மேகோ⁴ யஸ்மிந்தி பாதமேக⁴ம். ஏவம் ஸாயமேக⁴ம், பாதோ க³ந்தப்³போ³ மக்³கோ³ யஸ்மிந்தி பாதமக்³க³ம். ஏவம் ஸாயமக்³க³ம் இச்சாதி³. மஹாவுத்தினா பாதோஸத்³த³ஸ்ஸ பாதத்தம். ஏத்த² ச ‘திட்ட²கு³’ இச்சாதீ³னி விக்³க³ஹத்த²வஸேன அஞ்ஞபத³த்தே² ஸித்³தா⁴னி விய தி³ஸ்ஸந்தி, அஞ்ஞபத³ஸ்ஸ பன லிங்கா³தீ³னம் வஸேன தேஸம் ரூபவிகாரோ நாம நத்தி², தஸ்மா அப்³யயரூபத்தா இத⁴ க³ஹிதானி, ஸப்³ப³ஞ்சேதம் அஸங்க்²யஸமாஸபத³ம் நாம நபும்ஸகம் ஏவ ஹோதி, ரஸ்ஸந்தமேவ ஹோதி. ஸப்³ப³விப⁴த்தீனஞ்ச அகாரந்தம்ஹா ப³ஹுலம் அம் ஹோதி, இகாருகாரந்தேஹி லோபோ ஹோதி.

அப்³யயீபா⁴வஸமாஸோ நிட்டி²தோ.

தப்புரிஸஸமாஸ

து³தியாதப்புரிஸ

அத² அமாதி³ஸமாஸோ வுச்சதே, ஸோ தப்புரிஸோதி ச வுச்சதி. தஸ்ஸ புரிஸோ தப்புரிஸோ, தப்புரிஸஸத்³தே³ன ஸதி³ஸத்தா அயம் ஸமாஸோ தப்புரிஸோதி வுச்சதி. யதா² ஹி தப்புரிஸஸத்³தோ³ விஸேஸனபத³த்த²ம் ஜஹித்வா விஸேஸ்யபத³த்தே² திட்ட²தி, ஏவம் அயம் ஸமாஸோபீதி.

345. அமாதி³ [க. 327; ரூ. 351; நீ. 704; சம். 2.2.16].

அமாதி³விப⁴த்தியுத்தம் ஸ்யாத்³யந்தபத³ம் பட²மந்தேன ஸ்யாத்³யந்தபதே³ன ஸஹ ஏகத்த²ம் ப⁴வதி, அயஞ்ச ஸமாஸோ அன்வத்த²வஸேன ‘‘அமாதி³ஸமாஸோ’’தி ச ‘‘தப்புரிஸஸமாஸோ’’தி ச வுச்சதி. இமினா அமாதி³ஸஹிதஸ்ஸ வாக்யஸ்ஸ அமாதே³கத்த²ஸஞ்ஞம் கத்வா வுத்தத்தா²னம் விப⁴த்தீனம் லோபோ, ததோ ஏகத்த²பத³ந்தே ஸ்யாத்³யுப்பத்தி ஹோதி.

ஸோ பன ஸமாஸோ து³தியாதப்புரிஸோ, ததியாதப்புரிஸோ, சதுத்தீ²தப்புரிஸோ, பஞ்சமீதப்புரிஸோ, ச²ட்டீ²தப்புரிஸோ, ஸத்தமீதப்புரிஸோதி ச²ப்³பி³தோ⁴. ஏகமேகஸ்மிஞ்சேத்த² ‘‘நிச்சஸமாஸோ, அனிச்சஸமாஸோ’’தி ச ‘‘லுத்தஸமாஸோ, அலுத்தஸமாஸோ’’தி ச து³விதோ⁴.

தத்த² து³தியாதப்புரிஸோ கத்துவாசகேஸு க³த, நிஸ்ஸித,-அதீத, அதிக்கந்த, பத்த, ஆபன்னஇச்சாதீ³ஸு பரேஸு ஹோதி.

கா³மம் க³தோதி கா³மக³தோ கா³மம் க³தோ வா. ஏவம் அரஞ்ஞக³தோ, பூ⁴மிக³தோ, ராஜானம் நிஸ்ஸிதோதி ராஜனிஸ்ஸிதோ. ஏவம் அத்த²னிஸ்ஸிதோ, த⁴ம்மனிஸ்ஸிதோ. ப⁴வம் அதீதோ ப⁴வாதீதோ. ஏவம் ப⁴யாதீதோ, காலாதீதோ, க²ணாதீதோ, பமாணம் அதிக்கந்தோதி பமாணாதிக்கந்தோ, ஸுக²ம் பத்தோதி ஸுக²ப்பத்தோ. ஏவம் து³க்க²ப்பத்தோ, ஸோதம் ஆபன்னோதி ஸோதாபன்னோ. ஏவம் நிரோத⁴ஸமாபன்னோ, அத்³தா⁴னமக்³க³ம் படிபன்னோதி அத்³தா⁴னமக்³க³ப்படிபன்னோ, ருக்க²ம் ஆரூள்ஹோதி ருக்கா²ரூள்ஹோ, ரதா²ரூள்ஹோ, ஓக⁴ம் திண்ணோதி ஓக⁴திண்ணோ ஓக⁴ம் திண்ணோ வா இச்சாதி³.

கம்முபபத³விஹிதேஹி கிதந்தபதே³ஹி பன நிச்சஸமாஸோயேவ, கும்ப⁴ம் கரோதீதி கும்ப⁴காரோ, ரத²காரோ, பத்தம் க³ண்ஹாதீதி பத்தக்³கா³ஹோ, அத்த²ம் காமேதீதி அத்த²காமோ, த⁴ம்மகாமோ, வினயம் தா⁴ரேதீதி வினயத⁴ரோ, த⁴ம்மத⁴ரோ, ப்³ரஹ்மம் சரதி ஸீலேனாதி ப்³ரஹ்மசாரீ, ப⁴வபாரம் க³ச்ச²தி ஸீலேனாதி ப⁴வபாரகூ³, ஸப்³ப³ம் ஜானாதீதி ஸப்³ப³ஞ்ஞூ, அத்த²ஞ்ஞூ, த⁴ம்மஞ்ஞூஇச்சாதி³.

ப³ஹுலாதி⁴காரத்தா த, தவந்து, தாவீ, அந்த, மான, துன, த்வான, த்வா, தும், தவேபச்சயந்தேஸு பரேஸு ஸமாஸோ ந ஹோதி, வஸ்ஸம் வுத்தோ², ஓத³னம் பு⁴த்தோ, ஓத³னம் பு⁴த்தவா, ஓத³னம் பு⁴த்தாவீ, த⁴ம்மம் ஸுணந்தோ, த⁴ம்மம் ஸுணமானோ த⁴ம்மம் ஸோதுன, த⁴ம்மம் ஸுத்வான, த⁴ம்மம் ஸுத்வா, த⁴ம்மம் ஸோதும், த⁴ம்மம் ஸோதவே.

இதி து³தியாதப்புரிஸோ.

ததியாதப்புரிஸ

ததியாதப்புரிஸோ கம்மவாசகேஸு கிதந்தேஸு ச ஸம்பன்ன, ஸஹக³தாதீ³ஸு ச புப்³ப³, ஸதி³ஸ, ஸம, ஊனத்த², கலஹ, நிபுண,-மிஸ்ஸக, ஸகி²லாதீ³ஸு ச பரேஸு ஹோதி.

பு³த்³தே⁴ன பா⁴ஸிதோ பு³த்³த⁴பா⁴ஸிதோ. ஏவம் பு³த்³த⁴தே³ஸிதோ, பு³த்³த⁴பஞ்ஞத்தோ, பு³த்³த⁴ரக்கி²தோ, ஸத்தா²ரா வண்ணிதோ ஸத்து²வண்ணிதோ, விஞ்ஞூஹி க³ரஹிதோ விஞ்ஞுக³ரஹிதோ, விஞ்ஞுபஸத்தோ², இஸ்ஸரேன கதம் இஸ்ஸரகதம், அத்தனா கதம் ஸயம்கதம், பரேஹி கதம் பரம்கதம், பி³ந்தா³க³மோ. ஸுகேஹி ஆஹடம் ஸுகாஹடம், ரஞ்ஞா ஹதோ ராஜஹதோ, ரோகே³ன பீளிதோ ரோக³பீளிதோ, அக்³கி³னா த³ட்³டோ⁴ அக்³கி³த³ட்³டோ⁴, ஸப்பேன த³ட்டோ² ஸப்பத³ட்டோ², ஸல்லேன வித்³தோ⁴ ஸல்லவித்³தோ⁴, இச்சா²ய அபகதோ அபி⁴பூ⁴தோ இச்சா²பகதோ.

ஸீலேன ஸம்பன்னோ ஸீலஸம்பன்னோ. ஏவம் ஸுக²ஸஹக³தம், ஞாணஸம்பயுத்தம், மித்தஸம்ஸக்³கோ³, பியஸம்பயோகோ³, பியவிப்பயோகோ³, ஜாதியா அந்தோ⁴ ஜச்சந்தோ⁴, கு³ணஹீனோ, கு³ணவுட்³டோ⁴, சதுவக்³கே³ன ஸங்கே⁴ன கரணீயம் கம்மம் சதுவக்³க³கரணீயம். ஏவம் பஞ்சவக்³க³கரணீயம், காகேஹி பேய்யா காகபேய்யா, நதீ³.

ஏகக்க²ரேஸு பரபதே³ஸு நிச்சஸமாஸோ, உரேன க³ச்ச²தீதி உரகோ³, பாதே³ன பிவதீதி பாத³போ இச்சாதி³.

க்வசி மஜ்ஜே²பத³லோபோ, கு³ளேன ஸம்ஸட்டோ² ஓத³னோ கு³ளோத³னோ. ஏவம் கீ²ரோத³னோ, அஸ்ஸேன யுத்தோ ரதோ² அஸ்ஸரதோ². ஏவம் ஆஜஞ்ஞரதோ², மக்³கே³ன ஸம்பயுத்தம் சித்தம் மக்³க³சித்தம், ஜம்பு³யா பஞ்ஞாதோ தீ³போ ஜம்பு³தீ³போ, ஏகேன அதி⁴கா த³ஸ ஏகாத³ஸ இச்சாதி³.

புப்³பா³தீ³ஸு – மாஸேன புப்³போ³ மாஸபுப்³போ³, மாதரா ஸதி³ஸோ மாதுஸதி³ஸோ. ஏவம் மாதுஸமோ, பிதுஸமோ, ஏகேன ஊனா வீஸதி ஏகூனவீஸதி, ஸீலேன விகலோ ஸீலவிகலோ, அஸினா கலஹோ அஸிகலஹோ, வாசாய நிபுணோ வாசானிபுணோ. ஏவம் யாவகாலிகஸம்மிஸ்ஸம், வாசாஸகி²லோ, ஸத்தா²ரா ஸதி³ஸோ ஸத்து²கப்போ, புஞ்ஞேன அத்தோ² புஞ்ஞத்தோ², புஞ்ஞேன அத்தி²கோ புஞ்ஞத்தி²கோ. ஏவம் ஸேய்யத்தி²கோ, மஹக்³க⁴த்தி²கோ, கு³ணேன அதி⁴கோ கு³ணாதி⁴கோ இச்சாதி³.

ப³ஹுலாதி⁴காரா க்வசி ஸமாஸோ ந ஹோதி, ப²ரஸுனா சி²ன்னம், காகேஹி பாதப்³பா³, த³ஸ்ஸனேன பஹாதப்³பா³ த⁴ம்மா, பா⁴வனாய பஹாதப்³பா³ த⁴ம்மா இச்சாதி³.

இதி ததியாதப்புரிஸோ.

சதுத்தீ²தப்புரிஸ

சதுத்தீ²தப்புரிஸோ தத³த்தே² வா அத்த², ஹித, தே³ய்யாதீ³ஸு வா பரேஸு ஹோதி.

கதி²னஸ்ஸ து³ஸ்ஸம் கதி²னது³ஸ்ஸம், கதி²னத்தா²ய ஆப⁴டம் து³ஸ்ஸந்தி அத்தோ². ஏவம் கதி²னசீவரம், கதி²னாய து³ஸ்ஸம், கதி²னாய சீவரந்திபி யுஜ்ஜதி, கதி²னத்தா²ராயாதி அத்தோ². சீவராய து³ஸ்ஸம் சீவரது³ஸ்ஸம். ஏவம் சீவரமூலம் [சீவரமூல்யம் (ரூ. நீ.)], ஸங்க⁴ஸ்ஸ ஆப⁴டம் ப⁴த்தம் ஸங்க⁴ப⁴த்தம், ஸங்க⁴த்தா²ய வா படியத்தம் ப⁴த்தம் ஸங்க⁴ப⁴த்தம். ஏவம் ஆக³ந்துகப⁴த்தம், க³மிகப⁴த்தம், கி³லானப⁴த்தம்.

ஸங்க⁴ஸ்ஸ அத்தோ² ஸங்க⁴த்தோ², லோகஸ்ஸ ஹிதோ லோகஹிதோ, பு³த்³த⁴ஸ்ஸ தே³ய்யம் பு³த்³த⁴தே³ய்யம், பு³த்³த⁴ஸ்ஸ பணாமோ பு³த்³த⁴ப்பணாமோ. ஏவம் பு³த்³த⁴தோ²மனா, பு³த்³து⁴பட்டா²னம், ஸுத்தஸ்ஸ அனுலோமம் ஸுத்தானுலோமம். ஏவம் ஸுத்தானுரூபம், ஸுத்தானுகூலம், ஸுத்தானுகு³ணம், டா²னஸ்ஸ அரஹம் டா²னாரஹம், ரஞ்ஞோ அரஹம் ராஜாரஹம். ஏவம் ராஜக்³க⁴ம், ராஜதே³ய்யம், கத்தும் காமேதீதி கத்துகாமோ. ஏவம் க³ந்துகாமோ, கதே²துகாமோ, த³ட்டு²காமோ, ஸோதுகாமோ. ஏத்த² ச துமந்தஸ்ஸ அஸங்க்²யத்தா ‘அஸங்க்²யேஹி ஸப்³பா³ஸ’ந்தி ததோ நிச்சம் சதுத்தீ²லோபோ ஹோதி, ஸமாஸே கதே நிச்சம் நிக்³க³ஹீதலோபோ ச. ‘‘ஸங்க⁴ஸ்ஸ தா³தப்³ப³ம், ஸங்க⁴ஸ்ஸ தா³தும்’’ இச்சாதீ³ஸு ஸமாஸோ ந ஹோதி.

இதி சதுத்தீ²தப்புரிஸோ.

பஞ்சமீதப்புரிஸ

பஞ்சமீதப்புரிஸோ அபக³மன, ப⁴ய, விரதி, மோசனாதி³அத்தே²ஸு பரேஸு ஹோதி.

மேது²னா அபேதோதி மேது²னாபேதோ, பலாஸதோ அபக³தோதி பலாஸாபக³தோ, நக³ரம்ஹா நிக்³க³தோதி நக³ரனிக்³க³தோ, பிண்ட³பாததோ படிக்கந்தோதி பிண்ட³பாதப்படிக்கந்தோ. ஏவம் கா³மனிக்க²ந்தோ, ருக்க²பதிதோ, ஸாஸனம்ஹா சுதோதி ஸாஸனசுதோ, ஆபத்தியா வுட்டா²னம் ஆபத்திவுட்டா²னம், உத³கதோ உக்³க³தோ உத³குக்³க³தோ, ப⁴வதோ நிஸ்ஸடோ ப⁴வனிஸ்ஸடோ, க²ந்த⁴ஸங்க³ஹதோ நிஸ்ஸடந்தி க²ந்த⁴ஸங்க³ஹனிஸ்ஸடம், சோரம்ஹா பீ⁴தோதி சோரபீ⁴தோ, பாபதோ பா⁴யதி ஸீலேனாதி பாபபீ⁴ருகோ, பாபதோ ஜிகு³ச்ச²தி ஸீலேனாதி பாபஜிகு³ச்சீ², வட்டதோ நிப்³பி³ந்த³தீதி வட்டனிப்³பி³ன்னோ, காயது³ச்சரிததோ விரதி காயது³ச்சரிதவிரதி. ஏவம் வசீது³ச்சரிதவிரதி, ப³ந்த⁴னா முத்தோ ப³ந்த⁴னமுத்தோ. ஏவம் ப³ந்த⁴னமோக்கோ², கம்மதோ ஸமுட்டி²தம் கம்மஸமுட்டி²தம். ஏவம் கம்மஜாதம், கம்மஸம்பூ⁴தம், கம்மனிப்³ப³த்தம், லோகதோ அக்³கோ³ லோகக்³கோ³. ஏவம் லோகஜேட்டோ², லோகுத்தமோ, ஸப்³பே³ஹி ஜேட்டோ² ஸப்³ப³ஜேட்டோ², ஸப்³பே³ஹி கனிட்டோ² ஸப்³ப³கனிட்டோ². ஏவம் ஸப்³ப³ஹீனோ, ஸப்³ப³பச்சி²மோ, உக்கட்ட²தோ உக்கட்டோ²தி உக்கட்டு²க்கட்டோ², ஓமகதோ ஓமகோதி ஓமகோமகோ.

க்வசி நிச்சஸமாஸோ ஹோதி, மாதிதோ ஜாதோ மாதுஜோ. ஏவம் பிதுஜோ, கம்மஜம், சித்தஜம், உதுஜம் இச்சாதி³.

இதி பஞ்சமீதப்புரிஸோ.

ச²ட்டீ²தப்புரிஸ

ரஞ்ஞோ புத்தோ ராஜபுத்தோ. ஏவம் ராஜபுரிஸோ, பு³த்³த⁴ஸாவகோ, ஸமுத்³த³கோ⁴ஸோ, த⁴ஞ்ஞானம் ராஸி த⁴ஞ்ஞராஸி, மத்திகாய பத்தோதி மத்திகாபத்தோ, விகாரஸம்ப³ந்தே⁴ ச²ட்டீ², மத்திகாமயபத்தோதி அத்தோ². ஏவம் ஸுவண்ணகடாஹம், ஸுவண்ணபா⁴ஜனம், பானீயஸ்ஸ தா²லகம் பானீயதா²லகம்.

ஸமாஸமஜ்ஜே² ஈ, ஊனம் ப³ஹுலம் ரஸ்ஸத்தம், த³ண்டி³னோ குலம் த³ண்டி³குலம், ஹத்தி²பத³ம், இத்தி²ரூபம், நதி³கூலம், நதி³தீரம், பி⁴க்கு²னீனம் ஸங்கோ⁴ பி⁴க்கு²னிஸங்கோ⁴, ஜம்பு³யா ஸாகா² ஜம்பு³ஸாகா² இச்சாதி³.

அந்த, மான, நித்³தா⁴ரணிய, பூரண, பா⁴வ, ஸுஹிதத்தே²ஹி ஸமாஸோ ந ஹோதி, மமம் அனுகுப்³ப³ந்தோ, மமம் அனுகுருமானோ, கு³ன்னம் கண்ஹா ஸம்பன்னகீ²ரதமா. விப⁴த்தாவதி⁴ச²ட்டி²யா பன ஹோதியேவ, நரானம் உத்தமோ நருத்தமோ, நரஸேட்டோ², நரவரோ, க³ணானம் உத்தமோ க³ணுத்தமோ, த்³விபதா³னம் உத்தமோ த்³விபது³த்தமோ இச்சாதி³. ஸிஸ்ஸானம் பஞ்சமோ ஸிஸ்ஸோ, கப்பஸ்ஸ ததியோ பா⁴கோ³, பக்க²ஸ்ஸ அட்ட²மீ, படஸ்ஸ ஸுக்கதா, ரூபஸ்ஸ லஹுதா, ரூபஸ்ஸ முது³தா, ரூபஸ்ஸ கம்மஞ்ஞதா. க்வசி ஹோதி, காயலஹுதா, சித்தலஹுதா, பு³த்³த⁴ஸுபு³த்³த⁴தா. த⁴ம்மஸுத⁴ம்மதா, ப²லானம் ஸுஹிதோ, ப²லானம் தித்தோ, ப²லானம் அஸிதோ, கரணத்தே² ச²ட்டீ².

‘‘ப⁴டோ ரஞ்ஞோ புத்தோ தே³வத³த்தஸ்ஸா’’தி ஏத்த² ‘ராஜபுத்தோ’தி ந ஹோதி அஞ்ஞமஞ்ஞானபேக்க²த்தா. ‘‘தே³வத³த்தஸ்ஸ கண்ஹா த³ந்தா’’தி ஏத்த² ‘தே³வத³த்தகண்ஹத³ந்தா’தி ந ஹோதி அஞ்ஞஸாபேக்க²த்தா [நீ. 690]. அஞ்ஞஸாபேக்க²த்தேபி நிச்சம் ஸம்ப³ந்தீ⁴பேக்க²ஸத்³தா³னம் ஸமாஸோ ஹோதி வாக்யே விய ஸமாஸேபி ஸம்ப³ந்த⁴ஸ்ஸ விதி³தத்தா. வுத்தஞ்ச ‘‘ஸதிபி ஸாபேக்க²த்தே க³மகத்தா ஸமாஸோ ஹோதீ’’தி [க. 328; ரூ. 352; நீ. 691], தே³வத³த்தகு³ருகுலம், ராஜதா³ஸீபுத்தோ, தே³வதா³ஸீபுத்தோ இச்சாதி³. தத்த² தே³வத³த்தஸ்ஸ கு³ரு தே³வத³த்தகு³ரு, தஸ்ஸ குலம் தே³வத³த்தகு³ருகுலந்தி விக்³க³ஹோ. கு³ருனோ குலம் கு³ருகுலம், தே³வத³த்தஸ்ஸ கு³ருகுலம் தே³வத³த்தகு³ருகுலந்திபி வத³ந்தி. ‘‘ரஞ்ஞோ மாக³த⁴ஸ்ஸ பி³ம்பி³ஸாரஸ்ஸ புத்தோ’’தி ஏத்த²பி அஞ்ஞஸாபேக்க²த்தா ‘பி³ம்பி³ஸாரபுத்தோ’தி ந ஹோதி, ரஞ்ஞோ கோ³ ச அஸ்ஸோ ச புரிஸோ சாதி அத்தே² ‘ராஜக³வஸ்ஸபுரிஸா’தி ஹோதி த்³வந்த³தோ புப்³ப³பத³ஸ்ஸ த்³வந்த³பதே³ஹிபி பச்சேகம் ஸம்ப³ந்த⁴ஸ்ஸ விதி³தத்தா. ததா² த்³வந்த³தோ பரபத³ஸ்ஸபி, நரானஞ்ச தே³வானஞ்ச ஸாரதி² நரதே³வஸாரதி².

இதி ச²ட்டீ²தப்புரிஸோ.

ஸத்தமீதப்புரிஸ

ஸத்தமீதப்புரிஸே ரூபே ஸஞ்ஞா ரூபஸஞ்ஞா. ஏத்த² ச காரகானம் க்ரியாஸாத⁴னலக்க²ணத்தா க்ரியாபதே³ஹேவ ஸம்ப³ந்தோ⁴ ஹோதி, தஸ்மா அக்ரியவாசகேன பரபதே³ன ஸத்³தி⁴ம் ஸமாஸே ஜாதே மஜ்ஜே² அனுரூபம் க்ரியாபத³ம் விஞ்ஞாயதி, யதா² ‘அஸ்ஸேன யுத்தோ ரதோ² அஸ்ஸரதோ²’ இதி ‘ரூபே ஸஞ்ஞா’தி ரூபே உப்பன்னா ஸஞ்ஞாதி அத்தோ². சக்கு²ஸ்மிம் விஞ்ஞாணம் சக்கு²விஞ்ஞாணம், த⁴ம்மே ரதோ த⁴ம்மரதோ. ஏவம் த⁴ம்மருசி, த⁴ம்மகா³ரவோ, தா³னே அஜ்ஜா²ஸயோ தா³னஜ்ஜா²ஸயோ. ஏவம் தா³னாதி⁴முத்தி, வட்டே ப⁴யம் வட்டப⁴யம், வட்டது³க்க²ம், கா³மே ஸூகரோ கா³மஸூகரோ, வனமஹிம்ஸோ, ஸமுத்³த³மச்சோ², இத்தீ²ஸு து⁴த்தோ இத்தி²து⁴த்தோ, இத்தி²ஸோண்டோ³.

உபபத³கிதந்தேஸு நிச்சஸமாஸோ [நீ. 682], வனே சரதீதி வனசரோ, காமாவசரோ, குச்சி²ம்ஹி ஸயதீதி குச்சி²ஸ்ஸயோ, க³ப்³பே⁴ ஸேதீதி க³ப்³ப⁴ஸேய்யோ, த²லே திட்ட²தீதி த²லட்டோ², ஜலட்டோ², பப்³ப³தட்டோ², பங்கே ஜாதம் பங்கஜம். ஏவம் அத்ரஜோ, கே²த்ரஜோ இச்சாதி³. இத⁴ ந ஹோதி [நீ. 681], போ⁴ஜனே மத்தஞ்ஞுதா, இந்த்³ரியேஸு கு³த்தத்³வாரோ, ஆஸனே நிஸின்னோ, ஆஸனே நிஸீதி³தப்³ப³ம்.

இதி ஸத்தமீதப்புரிஸோ.

லுத்ததப்புரிஸ

தப்புரிஸபதா³னம் மஹாவுத்திஸுத்தேன க்வசி விபல்லாஸோ.

உபரிக³ங்கா³, ஹேட்டா²னதீ³, அந்தோவிஹாரோ, அந்தோஸமாபத்தி, ஹம்ஸானம் ராஜா ராஜஹம்ஸோ ஹம்ஸராஜா வா, மாஸஸ்ஸ அட்³ட⁴ம் அட்³ட⁴மாஸம், கஹாபணஸ்ஸ அட்³ட⁴ம் அட்³ட⁴கஹாபணம், அட்³ட⁴மாஸம், ரத்தியா அட்³ட⁴ம் அட்³ட⁴ரத்தம். ஏவம் புப்³ப³ரத்தம், பரரத்தம், இஸ்ஸ அத்தம். காயஸ்ஸ புப்³ப³பா⁴கோ³ புப்³ப³காயோ, பரகாயோ, அஹஸ்ஸ புப்³போ³ புப்³ப³ண்ஹோ, மஜ்ஜ²ண்ஹோ, ஸாயன்ஹோ, புப்³பே³தி³ட்டோ² தி³ட்ட²புப்³போ³, ததா²க³தம் தி³ட்ட²புப்³போ³ தே²ரோ, ததா²க³தோ தி³ட்ட²புப்³போ³ தே²ரேன இச்சாதி³.

இதி லுத்ததப்புரிஸோ.

அலுத்ததப்புரிஸ

இதா³னி அலுத்ததப்புரிஸா வுச்சந்தே.

தீ³பங்கரோ, பப⁴ங்கரோ, அமதந்த³தோ³, புரிந்த³தோ³, வேஸ்ஸந்தரோ, அத்தந்தபோ, பரந்தபோ, ரணஞ்ஜஹோ, ஜுதிந்த⁴ரோ, விஜ்ஜந்த⁴ரோ, த³ஸ்ஸனேனபஹாதப்³ப³த⁴ம்மோ, குதோஜோ, ததோஜோ, இதோஜோ, ப⁴யதோ உபட்டா²னம் ப⁴யதுபட்டா²னம், கடத்தாகம்மம், கடத்தாரூபம், பரஸ்ஸபத³ம், அத்தனோபத³ம், தே³வானமிந்தோ³, தே³வானம்பியதிஸ்ஸோ, க³வம்பதித்தே²ரோ, புப்³பே³னிவாஸோ, மஜ்ஜே²கல்யாணம், தூ³ரேரூபம், ஸந்திகேரூபம், தூ³ரேனிதா³னம், ஸந்திகேனிதா³னம், அந்தேவாஸிகோ, ஜனேஸுதோ, காமேஸுமிச்சா²சாரோ இச்சாதி³ [க. 327; ரூ. 351; நீ. 686].

இதி அலுத்ததப்புரிஸோ.

ஸப்³போ³ சாயம் அமாதி³தப்புரிஸோ அபி⁴தே⁴ய்யவசனோ பரபத³லிங்கோ³ ச.

அமாதி³தப்புரிஸோ நிட்டி²தோ.

கம்மதா⁴ரயஸமாஸ

அத² கம்மதா⁴ரயஸஞ்ஞிதோ பட²மாதப்புரிஸோ வுச்சதே.

கம்மமிவ த்³வயம் தா⁴ரேதீதி கம்மதா⁴ரயோ. யதா² கம்மம் க்ரியஞ்ச பயோஜனஞ்ச த்³வயம் தா⁴ரேதி கம்மே ஸதி தஸ்ஸ த்³வயஸ்ஸ ஸம்ப⁴வதோ, ததா² அயம் ஸமாஸோ ஏகஸ்ஸ அத்த²ஸ்ஸ த்³வே நாமானி தா⁴ரேதி இமஸ்மிம் ஸமாஸே ஸதி ஏகத்த²ஜோதகஸ்ஸ நாமத்³வயஸ்ஸ ஸம்ப⁴வதோதி [க. 324; ரூ. 339; நீ. 702].

அபி ச கத்தப்³ப³ந்தி கம்மம், தா⁴ரேதப்³ப³ந்தி தா⁴ரியம், கம்மஞ்ச தம் தா⁴ரியஞ்சாதி கம்மதா⁴ரியம், யம்கிஞ்சி ஹிதகம்மம், கம்மதா⁴ரியஸத்³த³ஸதி³ஸத்தா ஸப்³போ³ சாயம் ஸமாஸோ கம்மதா⁴ரயோதி வுச்சதி இஸ்ஸ அத்தம் கத்வா. யதா² ஹி கம்மதா⁴ரியஸத்³தோ³ ஏகஸ்ஸ அத்த²ஸ்ஸ த்³வே நாமானி தா⁴ரேதி, ததா² அயம் ஸமாஸோபீதி. ஸோ ஏவ உத்தரபத³த்த²பதா⁴னதாஸங்கா²தேன தப்புரிஸலக்க²ணேன யுத்தத்தா ‘தப்புரிஸோ’தி ச வுச்சதி. பி⁴ன்னபவத்தினிமித்தானம் த்³வின்னம் பதா³னம் விஸேஸனவிஸேஸிதப்³ப³பா⁴வேன ஏகஸ்மிம் அத்தே² பவத்தி துல்யாதி⁴கரணதா நாம, தேன துல்யாதி⁴கரணலக்க²ணேன யுத்தத்தா ‘துல்யாதி⁴கரணஸமாஸோ’தி ச வுச்சதி. ஸோ ஏவ ச விஸேஸனபத³வஸேன கு³ணவிஸேஸதீ³பனத்தா ‘விஸேஸனஸமாஸோ’தி ச வுச்சதி. தஸ்மிம் விஸேஸனஸமாஸே –

346. விஸேஸனமேகத்தே²ன [க. 324; ரூ. 339; நீ. 702; சம். 2.2.18; பா. 2.1.57].

விஸேஸனபூ⁴தம் ஸ்யாத்³யந்தபத³ம் ஏகத்தே²ன விஸேஸ்யபூ⁴தேன ஸ்யாத்³யந்தபதே³ன ஸத்³தி⁴ம் ஏகத்த²ம் ஹோதி.

ஏத்த² ச விஸேஸீயதி த³ப்³ப³ம் விஸிட்ட²ம் கரீயதி ஏதேனாதி விஸேஸனம். ஏகோ அத்தோ² யஸ்ஸாதி ஏகத்த²ம், ‘ஏகோ’தி ஸமானோ, ‘அத்தோ²’தி அபி⁴தே⁴ய்யத்தோ², நேமித்தகத்தோ², ஸோயேவ த்³வின்னம் பவத்தினிமித்தானம் அதி⁴ட்டா²னட்டே²ன ‘அதி⁴கரண’ந்தி ச வுச்சதி. பவத்தினிமித்தானஞ்ச அதி⁴ட்டா²னத்தே ஸதி பதா³னம்பி அதி⁴ட்டா²னதா ஸித்³தா⁴ ஹோதி. இதி ஏகத்த²ந்தி துல்யாதி⁴கரணம், ஸமானாதி⁴கரணந்தி வுத்தம் ஹோதி, தேன ஏகத்தே²ன. ‘ஏகத்த²ம் ஹோதீ’தி ஏகத்தீ²பூ⁴தம் ஹோதீதி அத்தோ².

ஸோ ச ஸமாஸோ நவவிதோ⁴ விஸேஸனபுப்³ப³பதோ³, விஸேஸனுத்தரபதோ³, விஸேஸனோப⁴யபதோ³, உபமானுத்தரபதோ³, ஸம்பா⁴வனாபுப்³ப³பதோ³, அவதா⁴ரணபுப்³ப³பதோ³, நனிபாதபுப்³ப³பதோ³, குனிபாதபுப்³ப³பதோ³, பாதி³புப்³ப³பதோ³ சாதி.

தத்த² விஸேஸனபுப்³ப³பதோ³ யதா²? மஹாபுரிஸோ, மஹானதீ³, மஹப்³ப⁴யம். ஏத்த² ச ‘‘ஸா ஸேனா தி³ஸ்ஸதே மஹா [ஜா. 2.22.771], பா³ராணஸிரஜ்ஜம் நாம மஹா’’தி [ஜா. அட்ட². 1.1.மஹாஸீலவஜாதகவண்ணனா] பாளி தி³ஸ்ஸதி. தஸ்மா ஸமாஸேபி திலிங்கே³ நிபாதரூபோ மஹாஸத்³தோ³ யுஜ்ஜதி. மஹா ச ஸோ புரிஸோ சாதி மஹாபுரிஸோ, மஹா ச ஸா நதீ³ சாதி மஹானதீ³, மஹா ச தம் ப⁴யஞ்சாதி மஹப்³ப⁴யம், த்³வித்தம் ஸம்யோகே³ ச ரஸ்ஸத்தம். மஹாஸத்³த³வேவசனேன மஹந்தஸத்³தே³னபி வாக்யம் த³ஸ்ஸேதும் யுஜ்ஜதி, மஹந்தோ புரிஸோ மஹாபுரிஸோ, மஹந்தீ நதீ³ மஹானதீ³, மஹந்தம் ப⁴யம் மஹப்³ப⁴யந்தி. ச, தஸத்³தே³ஹி ச ஸத்³தி⁴ம் பரிபுண்ணம் கத்வா த³ஸ்ஸேதும் யுஜ்ஜதி, மஹந்தோ ச ஸோ புரிஸோ சாதி மஹாபுரிஸோ, மஹந்தீ ச ஸா நதீ³ சாதி மஹானதீ³, மஹந்தஞ்ச தம் ப⁴யஞ்சாதி மஹப்³ப⁴யந்தி. மஹந்தஸத்³தோ³ வா மஹா ஹோதி, ‘ட ந்தந்தூன’ந்தி ஸுத்தேன உத்தரபதே³ பரே ந்தஸ்ஸ ஸப்³ப³ஸ்ஸ அத்தம், மஹாவுத்தினா தீ³கோ⁴ ச.

ஏத்த² ச த்³வீஹி சஸத்³தே³ஹி த்³வின்னம் பதா³னம் ஸகத்த²னானாத்தம் தீ³பேதி. தம்ஸத்³தே³ன ஸகத்த²னானாத்தேபி ஸகத்தா²னம் அதி⁴கரணபூ⁴தஸ்ஸ த³ப்³ப³த்த²ஸ்ஸ ஏகத்தம் தீ³பேதி. இமஸ்மிம் ப்³யாகரணே விஸும் ரூபவிதா⁴னகிச்சம் நாம நத்தி², தம்தம்ஸுத்தவிதா⁴னஞ்ச தத³னுரூபம் த³ஸ்ஸிதவிக்³க³ஹவாக்யஞ்ச தி³ஸ்வா தஸ்ஸ தஸ்ஸ ஸித்³த⁴பத³ஸ்ஸ அத்த²ப்³யஞ்ஜனவினிச்ச²யே ஞாதே ரூபவிதா⁴னகிச்சம் ஸித்³த⁴ம் ஹோதி, ஸந்தோ ச ஸோ புரிஸோ சாதி ஸப்புரிஸோ, ஸேதஹத்தீ², நீலுப்பலம், லோஹிதசந்த³னம்.

விஸதி³ஸலிங்க³, வசனாபி ஸத்³தா³ ஏகத்தா² ஹோந்தி, வினயோ ச ஸோ பரியத்தி சாதி வினயபரியத்தி, வினயோ ச ஸோ பிடகஞ்சாதி வினயபிடகம், அவிஜ்ஜா ச ஸா பச்சயோ சாதி அவிஜ்ஜாபச்சயோ, அவிஜ்ஜா ச ஸா நீவரணஞ்சாதி அவிஜ்ஜானீவரணம். ஏவம் இத்தி²ரதனம், ஸீலஞ்ச தம் கு³ணோ சாதி ஸீலகு³ணோ, ஸீலஞ்ச தம் பதிட்டா² சாதி ஸீலபதிட்டா² இச்சாதி³.

ததா² வீஸதி ச ஸா புரிஸா சாதி வீஸதிபுரிஸா, ஸதஞ்ச தம் புரிஸா சாதி ஸதபுரிஸா, ஸங்கா²ரா ச தே பச்சயோ சாதி ஸங்கா²ரபச்சயோ, அங்கா³ ச தே ஜனபத³ஞ்சாதி அங்க³ஜனபத³ம், மக³தா⁴ ச தே ரட்ட²ஞ்சாதி மக³த⁴ரட்ட²ம். ஏவம் காஸிரட்ட²ம் இச்சாதி³.

இத⁴ ந ஹோதி [ரூ. 341; நீ. 681], புண்ணோ மந்தானீபுத்தோ, சித்தோ க³ஹபதி, ஸக்கோ தே³வராஜா, ப்³ரஹ்மா ஸஹம்பதி இச்சாதி³.

க்வசி நிச்சஸமாஸோ, கண்ஹஸப்போ, லோஹிதமாலம் இச்சாதி³.

விஸேஸனுத்தரபதோ³ யதா²? ஸாரிபுத்தத்தே²ரோ, பு³த்³த⁴கோ⁴ஸாசரியோ, ஆசரியகு³த்திலோ வா, மஹோஸத⁴பண்டி³தோ, புரிஸுத்தமோ, புரிஸவரோ, புரிஸவிஸேஸோ இச்சாதி³.

விஸேஸனோப⁴யபதோ³ யதா²? சி²ன்னஞ்ச தம் பரூள்ஹஞ்சாதி சி²ன்னபரூள்ஹம், ஸீதஞ்ச தம் உண்ஹஞ்சாதி ஸீதுண்ஹம், க²ஞ்ஜோ ச ஸோ கு²ஜ்ஜோ சாதி க²ஞ்ஜகு²ஜ்ஜோ. ஏவம் அந்த⁴ப³தி⁴ரோ, கதஞ்ச தம் அகதஞ்சாதி கதாகதம், சி²த்³தா³வசி²த்³த³ம், சி²ன்னபி⁴ன்னம், ஸித்தஞ்ச தம் ஸம்மட்ட²ஞ்சாதி ஸித்தஸம்மட்ட²ம், ஸந்தஸ்ஸ பா⁴வோ ஸச்சம், அகே²மட்டே²ன து³க்க²ஞ்ச தம் அவிபரீதட்டே²ன ஸச்சஞ்சாதி து³க்க²ஸச்சம் இச்சாதி³.

உபமானுத்தரபதோ³ யதா²? ஸீஹோ வியாதி ஸீஹோ, முனி ச ஸோ ஸீஹோ சாதி முனிஸீஹோ. ஏவம் முனிபுங்க³வோ, பு³த்³த⁴னாகோ³, பு³த்³தா⁴தி³ச்சோ, ரம்ஸி வியாதி ரம்ஸி, ஸத்³த⁴ம்மோ ச ஸோ ரம்ஸி சாதி ஸத்³த⁴ம்மரம்ஸி. ஏவம் வினயஸாக³ரோ, ஸமணபது³மோ, ஸமணபுண்ட³ரீகோ இச்சாதி³.

ஸம்பா⁴வனாபுப்³ப³பதோ³ யதா²? ஹேது ஹுத்வா பச்சயோ ஹேதுபச்சயோ. ஏவம் ஆரம்மணபச்சயோ, மனுஸ்ஸபூ⁴தோ, தே³வபூ⁴தோ, த⁴ம்மோ இதி ஸங்கா²தோ த⁴ம்மஸங்கா²தோ, த⁴ம்மஸம்மதோ, த⁴ம்மஸஞ்ஞிதோ, த⁴ம்மலக்கி²தோ, ஏவ இதி ஸங்கா²தோ ஸத்³தோ³ ஏவஸத்³தோ³. ஏவம் சஸத்³தோ³, வாஸத்³தோ³, அரியபூ⁴தோ ஸங்கோ⁴ அரியஸங்கோ⁴. ஏவம் பு³த்³த⁴முனி, பச்சேகமுனி இச்சாதி³. ஏத்த² ச ஸம்பா⁴வனா நாம ஸாமஞ்ஞபூ⁴தஸ்ஸ உத்தரபத³த்த²ஸ்ஸ த³ள்ஹம் கத்வா தோ²மனா ஸரூபவிஸேஸதீ³பனா, ந கு³ணமத்ததீ³பனாதி அதி⁴ப்பாயோ. க³ரூ பன ‘‘த⁴ம்மோ இதி பு³த்³தி⁴ த⁴ம்மபு³த்³தி⁴. ஏவம் த⁴ம்மஸஞ்ஞா, அனிச்சஸஞ்ஞா, தா⁴துஸஞ்ஞா, மாதுஸஞ்ஞா, பாணஸஞ்ஞிதா, அத்ததி³ட்டி²’’ இச்சாதீ³னிபி ஏத்த² ஆஹரந்தி, இமானி பன ‘‘ஸரணம் இதி க³தோ உபக³தோ ஸரணங்க³தோ’’தி பத³ம் விய இதிலுத்தானி பட²மாதப்புரிஸபதா³னி நாம யுஜ்ஜந்தீதி [ரூ. 343; நீ. 702].

அவதா⁴ரணபுப்³ப³பதோ³ யதா²? கு³ணோ ஏவ த⁴னம் ந மணிஸுவண்ணாதீ³தி கு³ணத⁴னம். ஏவம் ஸத்³தா⁴த⁴னம், ஸீலத⁴னம், சக்கு² ஏவ த்³வாரம் ந கா³மத்³வாராதீ³தி சக்கு²த்³வாரம். ஏவம் சக்கு²வத்து², சக்கு²ந்த்³ரியம், சக்கா²யதனம், சக்கு²தா⁴து, க²ந்தா⁴ ஏவ பா⁴ரா க²ந்த⁴பா⁴ரா. ஏத்த² ச யதி³ ப⁴ரிதப்³ப³ட்டே²ன பா⁴ரா நாம ஸியும், பஞ்சக்க²ந்தா⁴ ஏவ பா⁴ரா நாம ஸியும், ந ஸீஸபா⁴ர, அம்ஸபா⁴ராத³யோ. க²ந்தா⁴ ஹி நிச்சபா⁴ரா ஹோந்தி, இதரே தாவகாலிகா, க²ந்த⁴மூலிகா சாதி. ஏவம் அதிஸயத்த²ஸம்பா⁴வனத்த²ம் க²ந்தா⁴ ஏவ பா⁴ராதி அவதா⁴ரணவாக்யம் பயுஜ்ஜதி, ந ஸீஸபா⁴ராதீ³னம் ஸப்³ப³ஸோ பா⁴ரபா⁴வபடிக்கி²பனத்த²ந்தி. ஏவம் ஸப்³ப³த்த², அவிஜ்ஜா ஏவ மலம் ந கம்ஸமலாதி³கந்தி அவிஜ்ஜாமலம், அவிஜ்ஜா ஏவ ஆஸவோ ந மத்⁴வாஸவாதி³கோதி அவிஜ்ஜாஸவோ. ஏவம் தண்ஹாஸல்லம், பஞ்ஞாஸத்த²ம், பஞ்ஞாலோகோ, பஞ்ஞாபஜ்ஜோதோ, ராக³க்³கி³, தோ³ஸக்³கி³, மோஹக்³கி³ இச்சாதி³. க³ரூ பன ‘‘த⁴னம் வியாதி த⁴னம், ஸத்³தா⁴ ஏவ அரியானம் த⁴னம் ஸத்³தா⁴த⁴னம், ஸத்த²ம் வியாதி ஸத்த²ம், பஞ்ஞா ஏவ ஸத்த²ம் பஞ்ஞாஸத்த²’’ந்தி யோஜேந்தி, ஏவம் ஸதி அதிஸயஸம்பா⁴வனத்தோ² ந ஸிஜ்ஜ²தி [ரூ. 343; நீ. 702].

347. நனிபாதபுப்³ப³பதே³ நஉ [க. 326; ரூ. 341; நீ. 707].

ஞானுப³ந்தோ⁴ படிஸேத⁴ம்ஹா அஞ்ஞனகார நிவத்தனத்தோ², நஉஇச்சேதம் ஸ்யாத்³யந்தம் அஞ்ஞேன ஸ்யாத்³யந்தேன ஸஹ ஏகத்த²ம் ஹோதி. இமினா நஞே கத்த²ஸஞ்ஞம் கத்வா –

348. ட நஉஸ்ஸ [க. 333; ரூ. 344; நீ. 717; சம். 2.2.20; பா. 2.2.6; ‘‘நஉ’’ (ப³ஹூஸு)].

உத்தரபதே³ பரே நஉஇச்சேதஸ்ஸ டானுப³ந்தோ⁴ அ ஹோதீதி நஸ்ஸ அத்தம்.

ந ப்³ராஹ்மணோ அப்³ராஹ்மணோ. ஏத்த² ஸியா – கிம் விஜ்ஜமானஸ்ஸ வாயம் நிஸேதோ⁴, உதா³ஹு அவிஜ்ஜமானஸ்ஸ வாதி, கிஞ்சேத்த² – யதி³ விஜ்ஜமானஸ்ஸ நிஸேதோ⁴, ஏவம் ஸதி லோகே விஜ்ஜமானா ஸப்³பே³ ப்³ராஹ்மணா அப்³ராஹ்மணா நாம ப⁴வேய்யும். தஸ்மா ‘‘இத⁴ ஜனோ ந ப்³ராஹ்மணோ, தத்த² ஜனோ ந ப்³ராஹ்மணோ’’திஆதி³னா தே³ஸாதி³னியமம் வினா லோகே விஜ்ஜமானஸ்ஸ ப்³ராஹ்மணஸ்ஸ நிஸேதோ⁴ ந யுஜ்ஜதி, அத² லோகே அவிஜ்ஜமானஸ்ஸ நிஸேதோ⁴, ஏவஞ்ச ஸதி கிம் அவிஜ்ஜமானஸ்ஸ நிஸேதே⁴ன நிஸேத⁴னீயஸ்ஸேவ அவிஜ்ஜமானத்தாதி? வுச்சதே – தம்ஸதி³ஸாதி³அத்தே²ஸு தப்³போ³ஹாரஸ்ஸேவாயம் நிஸேதோ⁴. ததா² ஹி ப்³ராஹ்மணஸதி³ஸே அப்³ராஹ்மணே கேஸஞ்சி ப்³ராஹ்மணஸஞ்ஞா ஸண்டா²தி, ஸஞ்ஞானுரூபஞ்ச ப்³ராஹ்மணவோஹாரோ தஸ்மிம் பவத்ததி, ஏவம் பவத்தஸ்ஸ அப்³ராஹ்மணே ப்³ராஹ்மணவோஹாரஸ்ஸ அயம் படிஸேதோ⁴ ஹோதி. யதா² தம்? லோகஸ்மிம் பா³லஜனானம் மிச்சா²ஸஞ்ஞாவஸேன மிச்சா²வோஹாரோ பவத்ததியேவ ‘‘ரூபம் அத்தா, வேத³னா அத்தா’’ இச்சாதி³, தேஸம் தஸ்ஸ மிச்சா²பா⁴வக்²யாபனத்த²ம் படிஸேதோ⁴ யோஜியதி ‘‘ரூபம் அனத்தா, வேத³னா அனத்தா’’ [மஹாவ. 20] இச்சாதி³. ஏத்தாவதா ஸுத்³த⁴ப்³ராஹ்மணஸத்³த³ஸ்ஸபி மிச்சா²வஸேன தம்ஸதி³ஸே அத்தே² பவத்திஸம்ப⁴வோ ஸித்³தோ⁴ ஹோதி, நகாரஸ்ஸ ச தத³த்த²ஜோதகமத்ததா ஸித்³தா⁴ ஹோதி, ஏவஞ்ச ஸதி உத்தரபத³த்த²பதா⁴னதாஸங்கா²தம் தப்புரிஸலக்க²ணம்பி இத⁴ ந விருஜ்ஜ²தி, தஸ்மா அப்³ராஹ்மணோதி ப்³ராஹ்மணஸதி³ஸோதி வுத்தம் ஹோதி. ஏஸ நயோ தத³ஞ்ஞ, தப்³பி³ருத்³த⁴, தத³பா⁴வத்தா²தீ³ஸு.

தத்த² தத³ஞ்ஞத்தே² –

ஸங்க²தா த⁴ம்மா அஸங்க²தா த⁴ம்மா [த⁴. ஸ. து³கமாதிகா 8]. ஏத்த² ச ந ஸங்க²தா அஸங்க²தா, ஸங்க²தத⁴ம்மேஹி அஞ்ஞே த⁴ம்மாதி அத்தோ².

தப்³பி³ருத்³தே⁴ –

அகுஸலோ, குஸலபடிபக்கோ² த⁴ம்மோதி அத்தோ².

தத³பா⁴வே –

ந கத்வா அகத்வா, கரணேன ஸப்³ப³ஸோ வினாதி அத்தோ².

து³விதோ⁴ படிஸேதோ⁴ பஸஜ்ஜபடிஸேதோ⁴, பயிருதா³ஸபடிஸேதோ⁴ சாதி.

தத்த² அத்தனா யுத்தபத³த்த²ம் பஸஜ்ஜ லக்³கே³த்வா படிஸேதே⁴தீதி பஸஜ்ஜபடிஸேதோ⁴, தத³பா⁴வமத்தஜோதகோ நகாரோ, க்ரியாமத்தனிஸேதோ⁴தி வுத்தம் ஹோதி. அகத்வா, அகாதும், அகரோந்தோ, ந கரோதி, ந காதப்³ப³ம் இச்சாதி³.