1. භූතගාමසික්ඛාපදං
89. තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා ආළවියං විහරති අග්ගාළවෙ චෙතියෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන ආළවකා භික්ඛූ නවකම්මං කරොන්තා රුක්ඛං ඡින්දන්තිපි ඡෙදාපෙන්තිපි. අඤ්ඤතරොපි ආළවකො භික්ඛු රුක්ඛං ඡින්දති. තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා තං භික්ඛුං එතදවොච – ‘‘මා, භන්තෙ, අත්තනො භවනං කත්තුකාමො මය්හං භවනං ඡින්දී’’ති. සො භික්ඛු අනාදියන්තො ඡින්දි යෙව, තස්සා ච දෙවතාය දාරකස්ස බාහුං ආකොටෙසි. අථ ඛො තස්සා දෙවතාය එතදහොසි – ‘‘යංන්නූනාහං ඉමං භික්ඛුං ඉධෙව ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛො තස්සා දෙවතාය එතදහොසි – ‘‘න ඛො මෙතං පතිරූපං යාහං ඉමං භික්ඛුං ඉධෙව ජීවිතා වොරොපෙය්‍යං. යන්නූනාහං භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛො සා දෙවතා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසි. ‘‘සාධු සාධු දෙවතෙ! සාධු ඛො ත්වං, දෙවතෙ, තං භික්ඛුං ජීවිතා න වොරොපෙසි. සචජ්ජ ත්වං, දෙවතෙ, තං භික්ඛුං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාසි, බහුඤ්ච ත්වං, දෙවතෙ, අපුඤ්ඤං පසවෙය්‍යාසි. ගච්ඡ ත්වං, දෙවතෙ, අමුකස්මිං ඔකාසෙ රුක්ඛො විවිත්තො තස්මිං උපගච්ඡා’’ති. මනුස්සා උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – ‘‘කථඤ්හි නාම සමණා සක්‍යපුත්තියා රුක්ඛං ඡින්දිස්සන්තිපි ඡෙදාපෙස්සන්තිපි එකින්ද්‍රියං සමණා සක්‍යපුත්තියා ජීවං විහෙඨෙස්සන්තී’’ති!
අස්සොසුං ඛො භික්ඛූ තෙසං මනුස්සානං උජ්ඣායන්තානං ඛිය්‍යන්තානං විපාචෙන්තානං. යෙ තෙ භික්ඛූ අප්පිච්ඡා…පෙ… තෙ උජ්ඣායන්ති ඛිය්‍යන්ති විපාචෙන්ති – ‘‘කථඤ්හි නාම ආළවකා භික්ඛූ රුක්ඛං ඡින්දිස්සන්තිපි ඡෙදාපෙස්සන්තිපී’’ති…පෙ… ‘‘සච්චං කිර තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, රුක්ඛං ඡින්දථාපි ඡෙදාපෙථාපී’’ති? ‘‘සච්චං, භගවා’’ති. විගරහි බුද්ධො භගවා…පෙ… කථඤ්හි නාම තුම්හෙ, මොඝපුරිසා, රුක්ඛං ඡින්දිස්සථාපි, ඡෙදාපෙස්සථාපි! ජීවසඤ්ඤිනො හි, මොඝපුරිසා, මනුස්සා රුක්ඛස්මිං, නෙතං මොඝපුරිසා අප්පසන්නානං වා පසාදාය…පෙ… එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථ –
90. ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතාය පාචිත්තිය’’න්ති.
91. භූතගාමො නාම පඤ්ච බීජජාතානි – මූලබීජං, ඛන්ධබීජං, ඵළුබීජං, අග්ගබීජං, බීජබීජමෙව [බීජබීජඤ්චෙව (ඉතිපි)] පඤ්චමං.
මූලබීජං නාම – හලිද්දි, සිඞ්ගිවෙරං, වචා, වචත්තං, අතිවිසා, කටුකරොහිණී, උසීරං, භද්දමූත්තකං, යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි මූලෙ ජායන්ති, මූලෙ සඤ්ජායන්ති, එතං මූලබීජං නාම.
ඛන්ධබීජං නාම – අස්සත්ථො, නිග්‍රොධො, පිලක්ඛො, උදුම්බරො, කච්ඡකො, කපිත්ථනො, යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි ඛන්ධෙ ජායන්ති, ඛන්ධෙ සඤ්ජායන්ති, එතං ඛන්ධබීජං නාම.
ඵළුබීජං නාම – උච්ඡු, වෙළු, නළො, යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි පබ්බෙ ජායන්ති, පබ්බෙ සඤ්ජායන්ති, එතං ඵළුබීජං නාම.
අග්ගබීජං නාම – අජ්ජුකං, ඵණිජ්ජකං, හිරිවෙරං, යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි අග්ගෙ ජායන්ති, අග්ගෙ සඤ්ජායන්ති, එතං අග්ගබීජං නාම.
බීජබීජං නාම – පුබ්බණ්ණං, අපරණ්ණං, යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි බීජෙ ජායන්ති, බීජෙ සඤ්ජායන්ති, එතං බීජබීජං නාම.
92. බීජෙ බීජසඤ්ඤී ඡින්දති වා ඡෙදාපෙති වා, භින්දති වා භෙදාපෙති වා, පචති වා පචාපෙති වා, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස. බීජෙ වෙමතිකො ඡින්දති වා ඡෙදාපෙති වා, භින්දති වා භෙදාපෙති වා, පචති වා පචාපෙති වා, ආපත්ති දුක්කටස්ස. බීජෙ අබීජසඤ්ඤී ඡින්දති වා ඡෙදාපෙති වා, භින්දති වා භෙදාපෙති වා, පචති වා පචාපෙති වා, අනාපත්ති. අබීජෙ බීජසඤ්ඤී ආපත්ති දුක්කටස්ස. අබීජෙ වෙමතිකො, ආපත්ති දුක්කටස්ස. අබීජෙ අබීජසඤ්ඤී, අනාපත්ති.
93. අනාපත්ති – ‘‘ඉමං ජාන, ඉමං දෙහි, ඉමං ආහර, ඉමිනා අත්ථො, ඉමං කප්පියං කරොහී’’ති භණති, අසඤ්චිච්ච, අස්සතියා, අජානන්තස්ස, උම්මත්තකස්ස, ආදිකම්මිකස්සාති.
භූතගාමසික්ඛාපදං නිට්ඨිතං පඨමං.