9. පරිවත්තනහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

35. යෙන යෙන සංවණ්ණාවිසෙසභූතෙන විභත්තිහාරවිභඞ්ගෙන සුත්තෙ වුත්තා ධම්මාදයො විභත්තා, සො සංවණ්ණාවිසෙසභූතො විභඞ්ගො පරිපුණ්ණො, ‘‘කතමො පරිවත්තනහාරවිභඞ්ගො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො පරිවත්තනො හාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු නිද්දිට්ඨෙසු සොළසසු දෙසනාහාරාදීසු කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො පරිවත්තනො හාරො පරිවත්තනහාරවිභඞ්ගො නාමාති පුච්ඡති. ‘‘කුසලාකුසලෙ ධම්මෙ’’තිආදිනිද්දෙසස්ස ඉදානි මයා වුච්චමානො ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස පුරිසපුග්ගලස්සා’’තිආදිකො විත්ථාරසංවණ්ණනාවිසෙසො පරිවත්තනො හාරො පරිවත්තනහාරවිභඞ්ගො නාමාති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

‘‘සංවණ්ණියමානෙ සුත්තෙ නිද්දිට්ඨස්ස කතමස්ස භාවිතබ්බස්ස කුසලස්ස කතමො පටිපක්ඛො, කථං පරිවත්තෙතබ්බො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ඉමස්ස භාවිතබ්බස්ස කුසලස්ස අයං පටිපක්ඛො, එවං පහාතබ්බභාවවසෙන පරිවත්තෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස පුරිසපුග්ගලස්සා’’තිආදිමාහ. අට්ඨකථායං පන –

‘‘තත්ථ යස්මා සංවණ්ණියමානෙ සුත්තෙ යථානිද්දිට්ඨානං කුසලාකුසලධම්මානං පටිපක්ඛභූතෙ අකුසලකුසලධම්මෙ පහාතබ්බභාවාදිවසෙන නිද්ධාරණං පටිපක්ඛතො පරිවත්තනං, තස්මා ‘සම්මාදිට්ඨිස්ස පුරිසපුග්ගලස්ස මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා භවතී’තිආදි ආරද්ධ’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 35) –

වුත්තං. පහායකස්ස හි ධම්මස්ස පහාතබ්බභාවවසෙන නිද්ධාරණං, පහාතබ්බස්ස ච ධම්මස්ස පහායකභාවවසෙන නිද්ධාරණං පටිපක්ඛතො පරිවත්තනං නාම හොති. තත්ථ සම්මාදිට්ඨිස්සාති සම්මා සුන්දරා පසත්ථා දිට්ඨි යස්ස පුග්ගලස්සාති සම්මාදිට්ඨි. පුග්ගලපදට්ඨානා හි අයං දෙසනා. තෙන වුත්තං ‘‘පුරිසපුග්ගලස්සා’’ති. සා පන සම්මාදිට්ඨි කම්මකම්මඵලාදිසද්දහනවසෙන වා අනිච්චාදිවිපස්සනාවසෙන වා මග්ගසම්මාදස්සනවසෙන වා පවත්තා නිරවසෙසාව ගහිතා. ‘‘යාය භාවිතාය සම්මාදිට්ඨියා පහාතබ්බා මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා භවති, යදි කෙවලා මිච්ඡාදිට්ඨියෙව නිජ්ජිණ්ණා භවති, එවං සති තදවසෙසා අකුසලා ධම්මා අජිණ්ණා

භවෙය්‍යු’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යෙ චස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයා’’තිආදි වුත්තං. මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයා අනෙකෙ පාපකා අකුසලායෙව ධම්මා ච උප්පජ්ජෙය්‍යුං උප්පජ්ජනාරහා භවෙය්‍යුං, තෙ ච අකුසලා ධම්මා අස්ස සම්මාදිට්ඨිසම්පන්නස්ස පුරිසපුග්ගලස්ස නිජ්ජිණ්ණා පහාතබ්බාරහා අනුප්පජ්ජනසභාවා හොන්ති. තෙනාහ භගවා – ‘‘උපාදානනිරොධා භවනිරොධො’’ති (උදා. 2; මහාව. 1).

‘‘යදි සම්මාදිට්ඨිස්ස පුරිසපුග්ගලස්ස මිච්ඡාදිට්ඨි, තප්පච්චයා අකුසලධම්මායෙව නිජ්ජිණ්ණා භවන්ති, එවං සති සම්මාදිට්ඨිපච්චයා කුසලා ධම්මා න සම්භවෙය්‍යු’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සම්මාදිට්ඨිපච්චයා චා’’තිආදි වුත්තං. අස්ස සම්මාදිට්ඨිසම්පන්නස්ස පුරිසපුග්ගලස්ස උප්පජ්ජනාරහා සම්මාදිට්ඨිපච්චයා අනෙකෙ කුසලා සමථවිපස්සනා වා බොධිපක්ඛියා වා ධම්මා සම්භවන්ති, උප්පන්නා ච තෙ ධම්මා අස්ස සම්මාදිට්ඨිසම්පන්නස්ස පුරිසපුග්ගලස්ස සන්තානෙ පුනප්පුනං පවත්තනවසෙන භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති.

සම්මාදිට්ඨියා පටිපක්ඛානං මිච්ඡාදිට්ඨියා, තප්පච්චයානං අකුසලානං ධම්මානං පරිවත්තනභාවො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘සම්මාසඞ්කප්පස්ස ධම්මස්ස පටිපක්ඛො ධම්මො කථං පරිවත්තෙතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සම්මාසඞ්කප්පස්ස පුරිසපුග්ගලස්සා’’තිආදි වුත්තං. යොජනත්ථ ආදයො වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා. සම්මා සුන්දරා පසත්ථා වාචා යස්ස පුග්ගලස්සාති සම්මාවාචො, තස්ස සම්මාවාචස්ස. ‘‘පුරිසපුග්ගලස්සා’’තිආදීනං අත්ථොපි වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසත්ථොසම්මා අවිපරීතතො විමුත්තිඤාණදස්සනං යස්ස පුග්ගලස්සාති සම්මාවිමුත්තිඤාණදස්සනො, තස්ස සම්මාවිමුත්තිඤාණදස්සනස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණදස්සනසම්පන්නස්ස පුරිසපුග්ගලස්ස ‘‘අවිමුත්තාව සමානා විමුත්තා මය’’න්ති මිච්ඡාභිනිවෙසවසෙන පවත්තං මිච්ඡාවිමුත්තිඤාණදස්සනං නිජ්ජිණ්ණං විගතං භවති. ‘‘යෙ චස්සා’’තිආදීනං අනුසන්ධ්‍යාදිකො වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

36. ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්සාතිආදිනා සම්මාදිට්ඨිආදීනං කුසලානං පටිපක්ඛා මිච්ඡාදිට්ඨාදිකායෙව අකුසලා පහාතබ්බභාවෙන පරිවත්තෙතබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා පාණාතිපාතාවෙරමණිආදීනං කුසලානං පටිපක්ඛා පාණාතිපාතාදිකාපි අකුසලා පහාතබ්බභාවෙන පරිවත්තෙතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘යස්ස වා පාණාතිපාතා පටිවිරතස්සා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘එවං සම්මාදිට්ඨිආදිමුඛෙන මිච්ඡාදිට්ඨිආදිං දස්සෙත්වා පුන පාණාතිපාතඅදින්නාදානකාමෙසුමිච්ඡාචාරාදිතො වෙරමණියාදීහි පාණාතිපාතාදීනං පරිවත්තනං දස්සෙතුං ‘යස්සා’තිආදි ආරද්ධ’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 36) වුත්තං. තදඞ්ගාදිවසෙනපහීනො හොති. කාලවාදිස්සාති වදිතබ්බකාලෙ වදිතබ්බං වදති සීලෙනාති කාලවාදී, තස්ස.

‘‘යථාවුත්තප්පකාරෙනෙව පරිවත්තෙතබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා අඤ්ඤෙන පකාරෙනපි පරිවත්තෙතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘යෙ ච ඛො කෙචී’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘යෙ ච ඛො කෙචීතිආදිනා සම්මාදිට්ඨිආදිමුඛෙනෙව මිච්ඡාදිට්ඨිආදීහි එව පරිවත්තනං පකාරන්තරෙන දස්සෙතී’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 36) වුත්තං. තත්ථ කෙචි මිච්ඡාදිට්ඨිකමිච්ඡාසඞ්කප්පාදිකායෙව පුග්ගලා පරෙසං අරියානං අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං ගරහන්ති. සන්දිට්ඨිකා සන්දිට්ඨෙ නියුත්තා, සහධම්මිකා සහ ධම්මෙන කාරණෙන යෙ වත්තන්ති සහධම්මිකා. ගාරය්හා ගරහිතබ්බාකාරෙ යුත්තා. වාදා ච අනුවාදා ච වාදානුවාදා, තෙ භවන්තො සම්මාදිට්ඨිඤ්ච ධම්මං ගරහන්ති. තෙන ගරහණෙන. පුජ්ජා පූජිතබ්බා ච න භවන්ති, පාසංසා පසංසිතබ්බා ච න භවන්ති. එවන්තිආදීසු සම්මාසඞ්කප්පං වා සම්මාවාචාදිකං වා විසුං විසුං සම්මාසඞ්කප්පඤ්ච තෙ භවන්තො ධම්මං ගරහන්ති. තෙන හි යෙ මිච්ඡාසඞ්කප්පිකා, තෙ භවන්තො න පුජ්ජා ච පාසංසා ච…පෙ… සම්මාවිමුත්තිඤ්ච තෙ භවන්තො ධම්මං ගරහන්ති. තෙන හි යෙ මිච්ඡාදිට්ඨිවාචිකා, තෙ භවන්තො න පුජ්ජා ච පාසංසා ච. සම්මාවිමුත්තිඤාණදස්සනඤ්ච තෙ භවන්තො ධම්මං ගරහන්ති. තෙන හි යෙ මිච්ඡාවිමුත්තිකා, තෙ භවන්තො න පුජ්ජා ච පාසංසා ච. සම්මාවිමුත්තිඤාණදස්සනඤ්ච තෙ භවන්තො ධම්මං ගරහන්ති. තෙන හි යෙ මිච්ඡාවිමුත්තිඤාණදස්සනිකා, තෙ භවන්තො න පුජ්ජා ච පාසංසා චාති යොජනා කාතබ්බා. ‘‘මිච්ඡාවිමුත්තිඤාණදස්සනා’’තිපි පාඨො අත්ථි.

‘‘අරියමග්ගසම්මාදිට්ඨාදීනං ගරහවසෙනෙව මිච්ඡාදිට්ඨාදයො ච පරිවත්තෙතබ්බා, නාවසෙසානං පසංසාවසෙනා’’ති වත්තබ්බත්තා කාමාදීනං පසංසාවසෙනපි කාමානං පටිපක්ඛා වෙරමණියාදයොපි පරිවත්තෙතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘යෙ ච ඛො කෙචි එවමාහංසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ භුඤ්ජිතබ්බා කාමා, පරිභුඤ්ජිතබ්බා කාමා, ආසෙවිතබ්බා කාමා, නිසෙවිතබ්බා කාමාති එත්ථ කාමීයන්තෙති කාමාති කම්මසාධනවසෙන වත්ථුකාමා ගහිතා, නාතිපණීතා කාමා භුඤ්ජිතබ්බා, අතිපණීතා කාමා පරි සමන්තතො භුඤ්ජිතබ්බා. අතිපණීතතරා කාමා ආ භුසො සෙවිතබ්බා, නියතා සෙවිතබ්බා. භාවයිතබ්බා කාමා, බහුලීකාතබ්බා කාමාති එත්ථ පන කාමෙන්තීති කාමාති කත්තුසාධනවසෙන කිලෙසකාමා ගහිතා, පුනප්පුනං උප්පාදනවසෙන භාවයිතබ්බා වඩ්ඪාපෙතබ්බා පවත්තෙතබ්බා කිලෙසකාමා, බහූනං පුනප්පුනං උප්පාදනවසෙන කාතබ්බා වඩ්ඪාපෙතබ්බා කිලෙසකාමාති යෙ ච කාමවසිකා පුථුජ්ජනා කෙචි එවමාහංසු තෙසං කාමවසිකානං පුථුජ්ජනානං කෙසඤ්චි තාදිසෙහි කාමෙහි වෙරමණී කුසලචෙතනා පටිපක්ඛවසෙන අධම්මො අසෙවිතබ්බො නාම ආපජ්ජෙය්‍යාති අධිප්පායො ගහෙතබ්බො.

අන්තද්වයවසෙන පරිවත්තනං දස්සෙතුං ‘‘යෙ වා පන කෙචී’’තිආදි වුත්තං. අත්තකිලමථානුයොගො ධම්මොති නිය්‍යානිකොති යෙ වා පන පඤ්චාතපාදිපටිපන්නකා තත්ථියා එවමාහංසු, තෙසං පඤ්චාතපාදිපටිපන්නකානං නිය්‍යානිකො ධම්මො මජ්ඣිමාපටිපදාසඞ්ඛාතො විපස්සනාසහිතො අරියමග්ගො අධම්මො අනිය්‍යානිකො අභාවෙතබ්බො නාම ආපජ්ජෙය්‍යාති. සුඛදුක්ඛවසෙනපි පරිවත්තනං දස්සෙතුං ‘‘යෙ ච ඛො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘පාපං නිජ්ජරාපෙස්සාමා’’ති අත්තහිංසනාදිවසෙන පටිපන්නකානං පවත්තො සරීරතාපනො දුක්ඛො ධම්මො නිය්‍යානිකොති.

යෙ ච තථාපටිපන්නකා කෙචි එවමාහංසු, තෙසං තථාපටිපන්නකානං අනවජ්ජපච්චයපරිභොගවසෙන පවත්තො සරීරදුක්ඛූපසමො සුඛො ධම්මො අධම්මො අප්පවත්තෙතබ්බො ආපජ්ජෙය්‍යාති.

අන්තද්වයාදිවසෙන පරිවත්තනං ආචරියෙන විභත්තං, අම්හෙහි ච ඤාතං, ‘‘කථං අසුභසඤ්ඤාදිවසෙන පරිවත්තෙතබ්බො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා එවං අසුභසඤ්ඤාදිවසෙන සුභසඤ්ඤාදිකා පරිවත්තෙතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘යථා වා පනා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘ඉදානි අසුභසඤ්ඤාදිමුඛෙන සුභසඤ්ඤාදිපරිවත්තනං දස්සෙතුං ‘යථා වා පනා’තිආදි වුත්ත’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 36) වුත්තං. සබ්බසඞ්ඛාරෙසූති තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසු. ආරද්ධවිපස්සකස්ස හි තෙභූමකා ධම්මා කිලෙසාසුචිපග්ඝරණකත්තා අසුභතො උපට්ඨහන්ති.

‘‘යදි සරූපතොයෙව ඉමෙසං ඉමෙ පටිපක්ඛාති අපරිවත්තෙතබ්බා සියුං, එවං සති නිරවසෙසා ච පටිපක්ඛා න සක්කා පරිවත්තෙතුං, කථං සක්කා පරිවත්තෙතු’’න්ති වත්තබ්බත්තා පරිවත්තනලක්ඛණං දස්සෙන්තො ‘‘යං යං වා පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ කුසලං වා අකුසලං වා යං යං ධම්මං පරිවත්තෙතුකාමො ආචරියො චිත්තෙන රොචයති දිට්ඨියා උපගච්ඡති, කුසලස්ස වා අකුසලස්ස වා තස්ස තස්ස රුචිකස්ස උපගතස්ස ධම්මස්ස යො පටිපක්ඛො, සො පටිපක්ඛධම්මො අසද්ධම්මො අස්ස ධම්මස්ස අනිට්ඨතො පච්චනීකතො අජ්ඣාපන්නො පරිඤ්ඤාතො. ඉට්ඨං වා අනිට්ඨං වා යං යං ධම්මං පරිවත්තෙතුකාමො ආචරියො චිත්තෙන රොචයති දිට්ඨියා උපගච්ඡති, ඉට්ඨස්ස වා අනිට්ඨස්ස වා තස්ස තස්ස රුචිකස්ස ධම්මස්ස යො පටිපක්ඛො, සො පටිපක්ඛධම්මො අස්ස ධම්මස්ස අනිට්ඨතො පච්චනීකධම්මතො අජ්ඣාපන්නො පරිඤ්ඤාතො භවතීති පරිවත්තෙතුකාමෙන ඉච්ඡිතබ්බධම්මානුරූපපටිපක්ඛවසෙන පරිවත්තනං කාතබ්බන්ති පරිවත්තනෙ පටිපක්ඛලක්ඛණං වුත්තං. තෙන අට්ඨකථායං වුත්තං – ‘‘පටිපක්ඛස්ස ලක්ඛණං විභාවෙතී’’ති.

‘‘එවං වුත්තප්පකාරං පරිවත්තනං අම්හෙහි කථං සද්දහිතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බතා ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං.

‘‘එත්තාවතා පරිවත්තො හාරො පරිපුණ්ණො, අඤ්ඤො නියුත්තො නත්ථී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘නියුත්තො පරිවත්තනො හාරො’’ති වුත්තං. යස්මිං සුත්තෙ කුසලාකුසලෙ නිද්දිට්ඨෙ පටිපක්ඛවසෙන නීහරිත්වා යථාසම්භවං යො යො පරිවත්තනො හාරො නියුත්තො, තස්මිං සුත්තෙ නිද්දිට්ඨෙ පටිපක්ඛවසෙන නීහරිත්වා සො සො පරිවත්තනො හාරො නියුත්තො නිද්ධාරෙත්වා යුත්තො යොජිතොති අත්ථො ගහෙතබ්බොති.

ඉති පරිවත්තනහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙන ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.