10. වෙවචනහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

37. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන පවත්තනහාරවිභඞ්ගෙන පරිවත්තෙතබ්බා සුත්තත්ථා විභත්තා, සො සංවණ්ණනාවිසෙසභූතො පරිවත්තනහාරවිභඞ්ගො පරිපුණ්ණො, ‘‘කතමො වෙවචනහාරවිභඞ්ගො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො වෙවචනො හාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු නිද්දිට්ඨෙසු සොළසසු දෙසනාහාරාදීසු කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො වෙවචනො හාරො වෙවචනහාරවිභඞ්ගො නාමාති පුච්ඡති. ‘‘වෙවචනානි බහූනී’’තිආදිනිද්දෙසස්ස ඉදානි මයා වුච්චමානො ‘‘එකං භගවා ධම්ම’’න්තිආදිකො විත්ථාරසංවණ්ණනාවිසෙසො වෙවචනො හාරො වෙවචනහාරවිභඞ්ගො නාමාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. ‘‘යානි වෙවචනානි නිද්ධාරිතානි, කතමානි තානි වෙවචනානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යථා එක’’න්තිආදි වුත්තං. එකං විඤ්ඤාතබ්බං ධම්මං සභාවධම්මං පඤ්ඤාපෙතබ්බං වා ධම්මං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි යථා යෙහි පකාරෙහි චෙව වෙවචනෙහි ච භගවා නිද්දිසති, තථාපකාරානි වෙවචනානි විඤ්ඤාතබ්බානීති අත්ථො. ‘‘තානි වෙවචනානි කින්ති භගවා ආහා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යථාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං. යථා යංයංපකාරානි වෙවචනානි –

‘‘ආසා ච පිහා ච අභිනන්දනා ච, අනෙකධාතූසු සරා පතිට්ඨිතා;

අඤ්ඤාණමූලප්පභවා පජප්පිතා, සබ්බා මයා බ්‍යන්තිකතා සමූලිකා’’ති. –

භගවා ආහ, තංතංපකාරානි වෙවචනානි විඤ්ඤාතබ්බානීති අත්ථො.

එකස්සෙව ධම්මස්ස අනෙකෙහි පරියායභූතෙහි වෙවචනෙහි නිද්දිසනෙ ඵලං අට්ඨකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 37) බහුධා වුත්තං, තස්මා අම්හෙහි න දස්සිතං. ‘‘කතමා ආසා, කතමා පිහාදී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ආසා නාම වුච්චතී’’තිආදි වුත්තං. යා භවිස්සස්ස අත්ථස්ස ආසීසනා අවස්සං ආගමිස්සතීති යා ආසා අස්ස ආසීසන්තස්ස පුග්ගලස්ස උප්පජ්ජති, තස්ස ආසීසනා ‘‘ආසා නාමා’’ති වුච්චති. වත්තමානස්ස යා පත්ථනා අස්ස පත්ථයන්තස්ස උප්පජ්ජති, සෙය්‍යතරං වා අඤ්ඤං දිස්වා ‘‘එදිසො අහං භවෙය්‍ය’’න්ති යා පිහා අස්ස පිහයන්තස්ස උප්පජ්ජති, සා පත්ථනා ‘‘පිහා නාමා’’ති වුච්චති. අනාගතත්ථං ආරබ්භ පවත්තා තණ්හා ‘‘ආසා’’ති වුච්චති, අනාගතපච්චුප්පන්නත්ථං ආරබ්භ පවත්තා තණ්හා ‘‘පිහා’’ති වුච්චති, තථාපි තණ්හාභාවෙන එකත්තා එකො ධම්මොව අත්ථස්ස ඉච්ඡිතස්ස නිප්ඵත්ති අත්ථනිප්ඵත්ති, පටිපාලෙති එතාය තණ්හායාති පටිපාලනා, අත්ථනිප්ඵත්තියා පටිපාලනාති අත්ථනිප්ඵත්තිපටිපාලනා. යා තණ්හා අස්ස පාලයන්තස්ස පුග්ගලස්ස උප්පජ්ජති, සා තණ්හා ‘‘අභිනන්දනා’’ති වුච්චති.

‘‘යා අත්ථනිප්ඵත්ති තණ්හාය පටිපාලෙතබ්බා, කතමා සා අත්ථනිප්ඵත්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තං අත්ථනිප්ඵත්තිං සත්තතො වා සඞ්ඛාරතො වා විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘පියං වා ඤාතිං, පියං වා ධම්ම’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ඤාති’’න්ති ඉමිනා මිත්තබන්ධවාදයොපි ගහිතා. ධම්මං පන පියරූපාරම්මණාදිකං ඡබ්බිධම්පි යාය තණ්හාය තණ්හිකො අභිනන්දති, සා තණ්හා ‘‘අභිනන්දනා නාමා’’ති වුච්චති. පටික්කූලං ඤාතිං වා ධම්මං වා විපල්ලාසවසෙන අප්පටික්කූලං ඤාතිං වා ධම්මං වා සභාවවසෙන අප්පටික්කූලතො යාය තණ්හාය තණ්හිකො අභිනන්දති, සා තණ්හා වා ‘‘අභිනන්දනා නාමා’’ති වුච්චතීති යොජෙත්වා අත්ථො ගහෙතබ්බො.

‘‘යාසු අනෙකාසු ධාතූසු වුත්තප්පකාරා තණ්හා ‘සරා’ති භගවතා වුත්තා, කතමා තා ධාතුයො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තා ධාතුයො සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුධාතූ’’තිආදි වුත්තං.

‘‘තාසු ධාතූසු කතමාය ධාතුයා කතමා සරා පතිට්ඨිතා පවත්තා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ඉමාය ධාතුයා අයං සරා පතිට්ඨිතා පවත්තාති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සරාති කෙචි රූපාධිමුත්තා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කෙචීති සරාසඞ්ඛාතාය රූපතණ්හාය තණ්හිකා පුග්ගලා. රූපාධිමුත්තාති රූපධාතුසඞ්ඛාතෙ ආරම්මණෙ අධිමුත්තා අජ්ඣොසිතා. ඉමිනා පදෙන රූපතණ්හාසඞ්ඛාතා සරා රූපධාතුයා පතිට්ඨිතා පවත්තාති ගහිතා, ‘‘කෙචි සද්දාධිමුත්තා’’තිආදීහිපි සද්දතණ්හාසඞ්ඛාතාදයො සරා සද්දධාතුයාදීසු පතිට්ඨිතා පවත්තා සරාව ගහිතා. කෙචි ධම්මාධිමුත්තාති එත්ථ ධම්මග්ගහණෙන චක්ඛුධාතුසොතධාතුඝානධාතුජිව්හාධාතුකායධාතුසත්තවිඤ්ඤාණධාතුධම්මධාතුයො ගහිතා, තස්මා අට්ඨාරස ධාතුයො පතිට්ඨානභාවෙන ගහිතාපි ඡබ්බිධාව ගහිතාති දට්ඨබ්බා. ‘‘රූපාධිමුත්තාදීසු කිත්තකානි පදානි තණ්හාපක්ඛෙ තණ්හාය වෙවචනා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා එතාදිසානි එත්තකානි පදානි තණ්හාපක්ඛෙ තණ්හාවෙවචනානීති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ යානි ඡ ගෙහසිතානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තෙසු ඡසු රූපාදීසු. ඡ ගෙහසිතානි දොමනස්සානීති ඡසු රූපාදීසු පවත්තං තණ්හාපෙමං නිස්සාය පවත්තානි ඡ දොමනස්සානි. එස නයො සෙසෙසුපි. ‘‘ඡ උපෙක්ඛා ගෙහසිතාපි භගවතා වුත්තා, කස්මා න ගහිතා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යා ඡ උපෙක්ඛා ගෙහසිතා, අයං දිට්ඨිපක්ඛො’’ති වුත්තං, දිට්ඨිපක්ඛත්තා න ගහිතාති අත්ථො.

38. ‘‘කථං වුත්තප්පකාරා තණ්හා එව ගහිතා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සායෙව පත්ථනාකාරෙනා’’තිආදි වුත්තං. සා වුත්තප්පකාරා එව තණ්හා පත්ථනාකාරෙන පවත්තනතො ආසාදිපරියායෙන වුත්තා, රූපාදිආරම්මණධම්මෙසු නන්දනතො ‘‘ධම්මනන්දී’’ති පරියායෙන වුත්තා, රූපාදිආරම්මණධම්මෙසු ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙති විය අජ්ඣොසාය තිට්ඨනතො ‘‘ධම්මජ්ඣොසාන’’න්ති පරියායෙන වුත්තා, තස්මා තණ්හාය වෙවචනානි හොන්ති.

තණ්හාය වෙවචනානි ආචරියෙන නිද්දිට්ඨානි, අම්හෙහි ච ඤාතානි, ‘‘කතමානි චිත්තස්ස වෙවචනානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘චිත්තං මනො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ආරම්මණං චින්තෙතීති චිත්තං. මනති ජානාතීති මනො. විජානාතීති විඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා අත්ථො පකරණෙසු (ධ. ස. අට්ඨ. 5) වුත්තොව, තස්මා අම්හෙහි න විත්ථාරිතො. වෙවචනානියෙව ඉමානි ඉමස්ස වෙවචනානීති එත්තකානියෙව කථයිස්සාම. ‘‘පඤ්ඤින්ද්‍රියං පඤ්ඤාබල’’න්තිආදීනි පඤ්ඤාවෙවචනානි.

‘‘අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදීනි බුද්ධස්ස වෙවචනානි. ‘‘තානි කත්ථ දෙසිතානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යථා ච බුද්ධානුස්සතියං වුත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. බුද්ධානුස්සතිදෙසනායං යථා ච යංයංපකාරං වෙවචනං භගවතා ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහං…පෙ… භගවතො’’ති වුත්තං, එතංපකාරං වෙවචනං බුද්ධානුස්සතියා වෙවචනං බුද්ධස්ස වෙවචනන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘යථා ච ධම්මානුස්සතියං වුත්ත’’න්තිආදීසුපි එවමෙව යොජනා කාතබ්බා.

‘‘තෙනාහා’’තිආද්‍යානුසන්ධ්‍යාදිඅත්ථො චෙව ‘‘නියුත්තො වෙවචනො හාරො’’තිආනුසන්ධ්‍යාදිඅත්ථො ච වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

ඉති වෙවචනහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙන ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.