11. පඤ්ඤත්තිහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

39. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන විභඞ්ගෙන වෙවචනානි විභත්තානි, සො සංවණ්ණනාවිසෙසභූතො විභඞ්ගො පරිපුණ්ණො, ‘‘කතමො පඤ්ඤත්තිහාරවිභඞ්ගො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො පඤ්ඤත්තිහාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු නිද්දිට්ඨෙසු සොළසසු දෙසනාහාරාදීසු කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො පඤ්ඤත්තිහාරො පඤ්ඤත්තිහාරවිභඞ්ගො නාමාති පුච්ඡති. ‘‘එකං භගවා ධම්මං පඤ්ඤත්තීහි විවිධාහි දෙසෙතී’’තිආදිනිද්දෙසස්ස ඉදානි මයා වුච්චමානො ‘‘යා පකතිකථාය දෙසනා’’තිආදිකො විත්ථාරසංවණ්ණනාවිසෙසො පඤ්ඤත්තිහාරො පඤ්ඤත්තිහාරවිභඞ්ගො නාමාති ගහෙතබ්බො.

‘‘යාහි විවිධාහි පඤ්ඤත්තීහි එකං ධම්මං භගවා දෙසෙති, කතමා තා විවිධා පඤ්ඤත්තියො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යා පකතිකථායා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පකතිකථායාති අස්සාදාදිපදත්ථවිසෙසං අනිද්ධාරෙත්වා අත්ථසභාවෙන පවත්තාය කථාය සාධුකං මනසිකාරධම්මකථාය යා දෙසනා යථාධිප්පෙතමත්ථං වෙනෙය්‍යසන්තානෙ නික්ඛිපති පතිට්ඨපෙති පකාරෙන ඤාපෙති, තස්මා නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති, තාය පඤ්ඤත්තියා ධම්මං දෙසෙතීති අත්ථො. ‘‘යා පඤ්ඤත්ති ‘පකතිකථාය දෙසනා’ති වුත්තා, කතමා සා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තථා පුච්ඡිත්වා විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘කා ච පකතිකථාය දෙසනා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන –‘‘ඉති ‘පකතිකථාය දෙසනා’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන විභජිතුං ‘කා ච පකතිකථාය දෙසනා’ති පුච්ඡිත්වා ‘චත්තාරි සච්චානී’තිආදිමාහා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 39) වුත්තං. තත්ථ දෙසනාදෙසෙතබ්බස්ස භෙදභාවෙපි අභෙදොපචාරෙන ‘‘දෙසනා චත්තාරි සච්චානී’’ති වුත්තං, චතුන්නං සච්චානං පඤ්ඤත්ති දෙසනා නාමාති අත්ථො.

‘‘කථං තං සච්චපඤ්ඤත්තිං භගවා ආහා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යථා භගවා ආහා’’ති වුත්තං. යථා යෙන පකාරෙන භගවා යං යං පඤ්ඤත්තිං ආහ, තථා තෙන පකාරෙන සා පඤ්ඤත්ති ජානිතබ්බා. ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යං පඤ්ඤත්තිං භගවා ආහ, අයං ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති පඤ්ඤත්ති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති, ඡන්නං ධාතූනං නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති, අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති, ද්වාදසන්නං ආයතනානං නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති, දසන්නං ඉන්ද්‍රියානං නික්ඛෙපපඤ්ඤත්තීති යොජනා කාතබ්බා. ඛන්ධධාතුආයතනින්ද්‍රියානි ච ලොකියානෙව. පීළනසඞ්ඛතසන්තාපවිපරිණාමත්ථතාසාමඤ්ඤෙන එකත්තං උපනෙත්වා ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති වුත්තා. දසන්නං ඉන්ද්‍රියානන්ති චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායඉත්ථිපුරිසජීවිතමනවෙදනින්ද්‍රියානං දසන්නං. අනුභවනලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා වෙදනින්ද්‍රියං එකන්ති ගහිතං, සද්ධින්ද්‍රියාදීනි පන මග්ගපරියාපන්නත්තා න ගහිතානි.

කබළීකාරෙති ඨානූපචාරෙන වොහරිතෙ ඔජාසඞ්ඛාතෙ ආහාරෙ, රාගො අරියමග්ගෙන අප්පහාතබ්බත්තා අනුසයවසෙන, ආසාවසෙන වා පත්ථනාවසෙන වා අත්ථි නන්දී. අත්ථි තණ්හාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පතිට්ඨිතං විරුළ්හන්ති පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාපත්තියා පතිට්ඨිතත්තා පතිට්ඨිතඤ්චෙව විරුළ්හඤ්චාති ගහෙතබ්බං. සඞ්ඛාරානන්ති පුනබ්භවනිබ්බත්තකස්ස භවස්ස අභිනිබ්බත්තිහෙතුකානං සඞ්ඛාරානං. ජාතිජරාමරණන්ති අභිනිබ්බත්තනලක්ඛණා ජාති, න උප්පාදොව, පරිපාකලක්ඛණා ජරා, න ඨිතියෙව, භෙදනලක්ඛණං මරණං, න භඞ්ගමෙව. තෙන වුත්තං ‘‘සසොකං සදරං සඋපායාස’’න්ති.

‘‘ඵස්සෙ චෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ…පෙ… මනොසඤ්චෙතනාය චෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ…පෙ… විඤ්ඤාණෙ චෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ අත්ථි රාගො…පෙ… වදාමී’’ති අයං පඤ්ඤත්ති දුක්ඛස්ස ච සමුදයස්ස ච පභවස්ස පඤ්ඤාපනතො පභවපඤ්ඤත්ති නාම.

වට්ටවසෙන පඤ්ඤත්තිභෙදො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කථං විවට්ටවසෙන පඤ්ඤත්තිභෙදො විභත්තො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘කබළීකාරෙ චෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරෙ නත්ථි රාගො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘කබළීකාරෙ…පෙ… අනුපායාසන්ති වදාමී’’ති අයං පඤ්ඤත්ති දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාය ච පඤ්ඤාපනතො පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති නාම, සමුදයස්ස පහානස්ස ච පඤ්ඤාපනතො පහානපඤ්ඤත්ති නාම, මග්ගස්ස භාවනාය ච පඤ්ඤාපනතො භාවනාපඤ්ඤත්ති නාම, නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියාය ච පඤ්ඤාපනතො සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති නාම.

40. විවට්ටවසෙන පඤ්ඤත්තිභෙදො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කථං සම්මසනවසෙන පඤ්ඤත්තිභෙදො විභත්තො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථ…පෙ… යථාභූතං පජානාතී’’ති අයං පඤ්ඤත්ති මග්ගස්ස භාවනාය ච පඤ්ඤාපනතො භාවනාපඤ්ඤත්ති නාම, දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාය ච පඤ්ඤාපනතො පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති නාම, සමුදයස්ස පහානස්ස ච පඤ්ඤාපනතො පහානපඤ්ඤත්ති නාම, නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියාය ච පඤ්ඤාපනතො සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති නාම.

සම්මසනවසෙන පඤ්ඤත්තිභෙදො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කථං උපාදානක්ඛන්ධවසෙන පඤ්ඤත්තිභෙදො විභත්තො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘රූපං, රාධ, විකිරථා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘රූපං, රාධ, විකිරථ…පෙ… නිබ්බාන’’න්ති අයං පඤ්ඤත්ති තණ්හාසඞ්ඛාතස්ස රොධස්ස නිරොධස්ස ච පඤ්ඤාපනතො නිරොධපඤ්ඤත්ති නාම, අස්සාදස්ස නිබ්බිදාය ච පඤ්ඤාපනතො නිබ්බිදාපඤ්ඤත්ති නාම, දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාය ච පඤ්ඤාපනතො පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති නාම, සමුදයස්ස පහානස්ස ච පඤ්ඤාපනතො පහානපඤ්ඤත්ති නාම, මග්ගස්ස භාවනාය ච පඤ්ඤාපනතො භාවනාපඤ්ඤත්ති නාම, නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියාය ච පඤ්ඤාපනතො සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති නාම.

‘‘රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානි විකිරන්තො විද්ධංසෙන්තො විකීළනියං කරොන්තො පඤ්ඤාය තණ්හාක්ඛයාය පටිපජ්ජන්තො කිං පජානාතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘සො ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාතී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සො ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාතීති…පෙ… නිරොධගාමිනිපටිපදාති යථාභූතං පජානාතී’’ති අයං පඤ්ඤත්ති සච්චානං පටිවෙධස්ස පඤ්ඤාපනතො පටිවෙධපඤ්ඤත්ති නාම, දස්සනභූමියා නික්ඛෙපස්ස ච පඤ්ඤාපනතො නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති නාම, මග්ගස්ස භාවනාය ච පඤ්ඤාපනතො භාවනාපඤ්ඤත්ති නාම, සොතාපත්තිඵලස්ස සච්ඡිකිරියාය ච පඤ්ඤාපනතො සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘සො ‘ඉමෙ ආසවා’ති යථාභූතං පජානාති…පෙ… ‘ආසවා අසෙසං නිරුජ්ඣන්තී’ති යථාභූතං පජානාතී’’ති අයං පඤ්ඤත්ති ඛයෙඤාණස්ස උප්පාදස්ස ච පඤ්ඤාපනතො උප්පාදපඤ්ඤත්ති නාම, අනුප්පාදෙඤාණස්ස ඔකාසස්ස ච පඤ්ඤාපනතො ඔකාසපඤ්ඤත්ති නාම, මග්ගස්ස භාවනාය ච පඤ්ඤාපනතො භාවනාපඤ්ඤත්ති නාම, දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාය ච පඤ්ඤාපනතො පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති නාම, සමුදයස්ස පහානස්ස ච පඤ්ඤාපනතො පහානපඤ්ඤත්ති නාම, වීරියින්ද්‍රියස්ස ආරම්භස්ස ච පඤ්ඤාපනතො ආරම්භපඤ්ඤත්ති නාම, ආසාටිකානං ආහටනාය ච පඤ්ඤාපනතො ආහටනාපඤ්ඤත්ති නාම, භාවනාභූමියා නික්ඛෙපස්ස ච පඤ්ඤාපනතො නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති නාම, පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අභිනිඝාතස්ස ච පඤ්ඤාපනතො අභිනිඝාතපඤ්ඤත්ති නාම.

41. වට්ටවසෙන වා විවට්ටවසෙන වා ධම්මසම්මසනවසෙන වා උපාදානක්ඛන්ධවසෙන වා පජානනවසෙන වා සච්චෙසු නානාවිධො පඤ්ඤත්තිභෙදො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කථං තෙපරිවට්ටවසෙන සච්චෙසු පඤ්ඤත්තිභෙදො විභත්තො’’ති වත්තබ්බත්තා තෙපරිවට්ටවසෙන සච්චෙසු පඤ්ඤත්තිභෙදං දස්සෙතුං ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති මෙ, භික්ඛවෙ’’තිආදි ආරද්ධං. අට්ඨකථායං පන – ‘‘එවං වට්ටවිවට්ටමුඛෙන සම්මසනඋපාදානක්ඛන්ධමුඛෙනෙව සච්චෙසු පඤ්ඤත්තිවිභාගං දස්සෙත්වා ඉදානි තෙපරිවට්ටවසෙන දස්සෙතුං ‘ඉදං දුක්ඛන්ති මෙ භික්ඛවෙ’තිආදි ආරද්ධ’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 41) වුත්තං. තත්ථ පුබ්බෙ පරිජානනතො පට්ඨාය. අනනුස්සුතෙසූති පරිජානනවසෙන අනනුස්සුතෙසු චතූසු සච්චධම්මෙසු. චක්ඛුන්ති පඨමං නිබ්බානදස්සනට්ඨෙන චක්ඛු නාම. යථාසභාවතො කිච්චපරිජානනට්ඨෙන සච්ඡිකිරියපරිජානනට්ඨෙන ඤාණං නාම. යථාසභාවතො කිච්චපරිජානනාදීනං පටිවිජ්ඣිත්වා පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා නාම. තථා විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජා නාම. ආලොකොභාසකරණට්ඨෙන ආලොකො නාම. ඉදං චක්ඛාදිකං සබ්බං පඤ්ඤාවෙවචනමෙව. ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති මෙ භික්ඛවෙ…පෙ… උදපාදී’’ති අයං පඤ්ඤත්ති සච්චානං දෙසනාය පඤ්ඤාපනතො දෙසනාපඤ්ඤත්ති නාම, සුතමයියා පඤ්ඤාය නික්ඛෙපස්ස ච පඤ්ඤාපනතො නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති නාම, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියස්ස සච්ඡිකිරියාය ච පඤ්ඤාපනතො සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති නාම, ධම්මචක්කස්ස පවත්තනාය ච පඤ්ඤාපනතො පවත්තනාපඤ්ඤත්ති නාම.

‘‘තං ඛො පනිදං දුක්ඛං පරිඤ්ඤෙය්‍යං…පෙ… උදපාදී’’ති අයං පඤ්ඤත්ති මග්ගස්ස භාවනාය පඤ්ඤාපනතො භාවනාපඤ්ඤත්ති නාම, චින්තාමයියා පඤ්ඤාය නික්ඛෙපස්ස ච පඤ්ඤාපනතො නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති නාම, අඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස සච්ඡිකිරියාය ච පඤ්ඤාපනතො සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති නාම.

‘‘තං ඛො පනිදං දුක්ඛං පරිඤ්ඤාතං…පෙ… උදපාදී’’ති අයං පඤ්ඤත්ති මග්ගස්ස භාවනාය පඤ්ඤාපනතො භාවනාපඤ්ඤත්ති නාම, භාවනාමයියා පඤ්ඤාය නික්ඛෙපස්ස ච පඤ්ඤාපනතො නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති නාම, අඤ්ඤාතාවිනො ඉන්ද්‍රියස්ස සච්ඡිකිරියාය ච පඤ්ඤාපනතො සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්ති නාම, ධම්මචක්කස්ස පවත්තනාය ච පඤ්ඤාපනතො පවත්තනාපඤ්ඤත්ති නාම.

තෙපරිවට්ටවසෙන සච්චෙසු නානාවිධො පඤ්ඤත්තිභෙදො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කථං කුසලාකුසලාදිවසෙන දෙසිතධම්මස්ස පඤ්ඤත්තිභෙදො විභත්තො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තුලමතුලඤ්ච සම්භව’’න්තිආදි වුත්තං. අථ වා ධම්මචක්කසුත්තෙ පඤ්ඤත්තිභෙදො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘තුලමතුලඤ්චාතිආදිගාථාය කථං පඤ්ඤත්තිභෙදො විභත්තො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තුලමතුලඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. තුලීයති පරිච්ඡිජ්ජීයතීති තුලං, කාමාවචරකම්මං, නත්ථි තුලං සදිසං අඤ්ඤං ලොකියකම්මං අස්ස මහග්ගතකම්මස්සාති අතුලං, රූපාරූපාවචරකම්මං. පුනබ්භවං සම්භවති එතෙන සඞ්ඛාරෙනාති සම්භවො, තං සම්භවං. පුනබ්භවං සඞ්ඛරොතීති භවසඞ්ඛාරො. අජ්ඣත්තෙ විපස්සනාවසෙන රමතීති අජ්ඣත්තරතො. සමථවසෙන සමාධියතීති සමාහිතො. අත්තනි සම්භවතීති අත්තසම්භවො, තං අත්තසම්භවං. මුනි සම්බුද්ධො සම්භවං භවසඞ්ඛාරං තුලඤ්ච අතුලඤ්ච අවස්සජි, අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො කවචං අභින්දි ඉව, එවං අත්තසම්භවං අභින්දි පදාලයීති යොජනා කාතබ්බා. අථ වා මුනි සම්බුද්ධො ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා විපරිණාමධම්මා, නිබ්බානං පන නිච්චං සුඛං අසඞ්ඛතං අවිපරිණාමධම්ම’’න්ති තුලං තුලයන්තො අතුලං නිබ්බානං දිස්වා සම්භවං භවසඞ්ඛාරං අරියමග්ගෙන අවස්සජි. කථං අවස්සජි? සො හි මුනි විපස්සනාවසෙන අජ්ඣත්තරතො ච හුත්වා, සමථවසෙන උපචාරප්පනාසු සමාහිතො ච හුත්වා කවචං අභින්දි ඉව, එවං අත්තසම්භවං අත්තනි සඤ්ජාතං කිලෙසං අභින්දි පදාලයි, කිලෙසාභාවෙන කම්මඤ්ච ජහීති ගාථාත්ථො ගහෙතබ්බො.

‘‘තුලමතුලඤ්ච සම්භව’’න්ති පඤ්ඤත්ති සබ්බධම්මානං අභිඤ්ඤාය පඤ්ඤාපනතො අභිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති නාම, ධම්මපටිසම්භිදාය නික්ඛෙපස්ස ච පඤ්ඤාපනතො නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති නාම, ‘‘භවසඞ්ඛාරමවස්සජි මුනී’’ති පඤ්ඤත්ති සමුදයස්ස පරිච්චාගස්ස ච පඤ්ඤාපනතො පරිච්චාගපඤ්ඤත්ති නාම, දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාය ච පඤ්ඤාපනතො පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති නාම, ‘‘අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො’’ති පඤ්ඤත්ති කායගතාය සතියා භාවනාය ච පඤ්ඤාපනතො භාවනාපඤ්ඤත්ති නාම, චිත්තෙකග්ගතාය ඨිතියා ච පඤ්ඤාපනතො ඨිතිපඤ්ඤත්ති නාම, ‘‘අභින්දි කවචමිවත්තසම්භව’’න්ති පඤ්ඤත්ති චිත්තස්ස අභිනිබ්බිදාය ච පඤ්ඤාපනතො අභිනිබ්බිදාපඤ්ඤත්ති නාම, සබ්බඤ්ඤුතාය උපාදානස්ස ච පඤ්ඤාපනතො උපාදානපඤ්ඤත්ති නාම, අවිජ්ජාණ්ඩකොසානං පදාලනාය ච පඤ්ඤාපනතො පදාලපඤ්ඤත්ති නාම, ‘‘යථාවුත්තො පඤ්ඤත්තිප්පභෙදො කෙන සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. තථාවුත්තස්ස පඤ්ඤත්තිප්පභෙදස්ස සම්භවතො භගවා යං ‘‘තුලමතුල’’න්තිආදිගාථමාහ, තථාසම්භවතො යථාවුත්තාය ගාථාය යථාවුත්තො පඤ්ඤත්තිප්පභෙදො සද්දහිතබ්බොති.

‘‘තුලමතුලඤ්චා’’තිආදිගාථායං පඤ්ඤත්තිප්පභෙදො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො.

‘යො දුක්ඛමද්දක්ඛි යතොනිදානං, කාමෙසු සො ජන්තු කථං නමෙය්‍ය;

කාමා හි ලොකෙ සඞ්ගොති ඤත්වා, තෙසං සතීමා විනයාය සික්ඛෙ’ති. –

ගාථායං පන කථං පඤ්ඤත්තිභෙදො විභත්තො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යො දුක්ඛමද්දක්ඛී’’තිආදි වුත්තං. යො ආරද්ධවිපස්සකො ජන්තු යතොනිදානං සබ්බං තෙභූමකං හෙතුඵලං දුක්ඛං අද්දක්ඛි, සො ආරද්ධවිපස්සකො ජන්තු කාමෙසු කථං නමෙය්‍ය නමෙතුං නාරහති. කාමා ලොකෙ ‘‘සඞ්ගො’’ති හි යස්මා පස්සිතබ්බා, තස්මා නමෙතුං නාරහති, ඉති එතං දුක්ඛභාවං දුක්ඛහෙතුභාවං ඤත්වා තෙසං කාමානං විනයාය වූපසමාය සතිමා කායගතාසතිසම්පන්නො තීණි සික්ඛානි සික්ඛෙ සික්ඛෙය්‍යාති ගාථාත්ථො සඞ්ඛෙපෙන විඤ්ඤාතබ්බො. අට්ඨකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 41) පන විත්ථාරෙන සංවණ්ණිතො.

‘‘යො දුක්ඛ’’න්ති පඤ්ඤත්ති දුක්ඛස්ස වෙවචනස්ස ච පරිඤ්ඤාය ච පඤ්ඤාපනතො වෙවචනපඤ්ඤත්ති, පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති ච හොති. ‘‘යතොනිදාන’’න්ති පඤ්ඤත්ති සමුදයස්ස පභවස්ස ච පහානස්ස ච පඤ්ඤාපනතො පභවපඤ්ඤත්ති චෙව පහානපඤ්ඤත්ති ච හොති. ‘‘අද්දක්ඛී’’ති පඤ්ඤත්ති ඤාණචක්ඛුස්ස වෙවචනස්ස ච පටිවෙධස්ස ච පඤ්ඤාපනතො වෙවචනපඤ්ඤත්ති චෙව පටිවෙධපඤ්ඤත්ති ච හොති. ‘‘කාමෙසු සො ජන්තු කථං නමෙය්‍යා’’ති පඤ්ඤත්ති කාමතණ්හාය වෙවචනස්ස ච අනභිනිවිසස්ස ච පඤ්ඤාපනතො වෙවචනපඤ්ඤත්ති චෙව අනභිනිවෙසපඤ්ඤත්ති ච හොති. ‘‘කාමා හි ලොකෙ සඞ්ගොති ඤත්වා’’ති පඤ්ඤත්ති කාමානං පච්චත්ථිකතො දස්සනස්ස ච පඤ්ඤාපනතො දස්සනපඤ්ඤත්ති නාම. කාමා හි අනත්ථජානනතො පච්චත්ථිකසදිසා.

‘‘කීදිසා හුත්වා අනත්ථජනකා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘කාමා හී’’තිආදි වුත්තං. කාමා රාගග්ගිආදීහි අන්තොදය්හනතො අඞ්ගාරකාසූපමා ච, පූතිභාවාපජ්ජනතො මංසපෙසූපමා ච, බහි අඤ්ඤෙන දය්හනතො පාවකකප්පා ජලිතග්ගික්ඛන්ධූපමා ච, පතිට්ඨානාභාවතො පපාතූපමා ච, විසසදිසෙහි දොසාදීහි පරහිංසනතො උරගොපමා ච. ‘‘තෙසං සතීමා’’ති පඤ්ඤත්ති පහානාය අපචයස්ස ච පඤ්ඤාපනතො අපචයපඤ්ඤත්ති නාම, කායගතාය සතියා නික්ඛෙපස්ස ච පඤ්ඤාපනතො නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති නාම, මග්ගස්ස භාවනාය ච පඤ්ඤාපනතො භාවනාපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘විනයාය සික්ඛෙ’’ති පඤ්ඤත්තිරාගවිනයස්ස දොසවිනයස්ස මොහවිනයස්ස පටිවෙධස්ස ච පඤ්ඤාපනතො පටිවෙධපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘ජන්තූ’’ති පඤ්ඤත්ති යොගිස්ස වෙවචනස්ස ච පඤ්ඤාපනතො වෙවචනපඤ්ඤත්ති නාම.

‘‘ජන්තූති සාමඤ්ඤසත්තවාචකො සද්දො කස්මා යොගිවාචකොති විඤ්ඤාතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යදා හී’’තිආදි වුත්තං. යොගී යදා යස්මිං කාලෙ කාමා සඞ්ගොති පජානාති, තදා තස්මිං කාලෙ සො යොගී කාමානං අනුප්පාදාය කුසලෙ ධම්මෙ කායගතාසතිආදීහි උප්පාදයති, සො කුසලෙ ධම්මෙ උප්පාදෙන්තො යොගී අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය වායමති කුසලවීරියං කරොති, තස්මා යොගීවාචකො ජන්තුසද්දොති විඤ්ඤාතබ්බො. ‘‘ජන්තූ’’ති අයං පඤ්ඤත්ති අප්පත්තස්ස කුසලස්ස ඣානධම්මාදිකස්ස පත්තියා වායාමස්ස ච පඤ්ඤාපනතො වායාමපඤ්ඤත්ති නාම, ඔරමත්තිකාය අසන්තුට්ඨියා නික්ඛෙපස්ස ච පඤ්ඤාපනතො නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘සො අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය වායමතී’’ති අයං පඤ්ඤත්ති වායාමපඤ්ඤත්ති, ‘‘හෙතුසො උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා වායමතීති පඤ්ඤත්ති කතමා පඤ්ඤත්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ සො උප්පන්නාන’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ තස්මිං ‘‘අනුප්පන්නාන’’න්තිආදිම්හි. ‘‘සො උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා වායමතී’’ති අයං පඤ්ඤත්ති භාවනාය අප්පමාදස්ස ච පඤ්ඤාපනතො අප්පමාදපඤ්ඤත්ති නාම, වීරියින්ද්‍රියස්ස නික්ඛෙපස්ස ච පඤ්ඤාපනතො නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති නාම, කුසලානං ධම්මානං ආරක්ඛස්ස ච පඤ්ඤාපනතො ආරක්ඛපඤ්ඤත්ති නාම, අධිචිත්තසික්ඛාය ඨිතියා ච පඤ්ඤාපනතො ඨිතිපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘කෙන යථාවුත්තප්පකාරො පඤ්ඤත්තිප්පභෙදො සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං.

‘‘යො දුක්ඛමද්දක්ඛි යතොනිදාන’’න්තිආදිගාථාය පඤ්ඤත්තිප්පභෙදො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො.

‘‘මොහසම්බන්ධනො ලොකො, භබ්බරූපොව දිස්සති;

උපධිබන්ධනො බාලො, තමසා පරිවාරිතො;

අස්සිරී විය ඛායති, පස්සතො නත්ථි කිඤ්චනන්ති. –

ගාථායං පන කථං පඤ්ඤත්තිප්පභෙදො විභත්තො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘මොහසම්බන්ධනො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ මොහසම්බන්ධනොති මොහහෙතුකෙහි සංයොජනෙහි සම්බන්ධො. ලොකොති අප්පහීනසංයොජනො සත්තලොකො. භබ්බරූපොව දිස්සතීති අභබ්බොපි අත්තා භබ්බරූපොව භබ්බජාතිකො විය බාලානං අවිපස්සකානං දිස්සති. උපධිබන්ධනොති කිලෙසූපධීහි බන්ධිතබ්බො. යු-පච්චයො හි කම්මත්ථෙ විහිතො. උපධීසු වා කිලෙසානං බන්ධනං යස්ස බාලස්සාති උපධිබන්ධනො. ද්වෙ අවඩ්ඪියො ලාති ගණ්හාතීති බාලො. තමසා සම්මොහෙන පරිවාරිතො පටිච්ඡාදිතො පණ්ඩිතානං විපස්සකානං අස්සිරී විය සිරීවිරහිතො විය ඛායති උපට්ඨාති. පස්සතො පඤ්ඤාචක්ඛුනා පස්සන්තස්ස පණ්ඩිතස්ස කිඤ්චනං නත්ථීති සඞ්ඛෙපත්ථො දට්ඨබ්බො.

‘‘මොහසම්බන්ධනො ලොකො’’ති පඤ්ඤත්ති මොහසීසෙන ගහිතානං විපල්ලාසානං දෙසනාය පඤ්ඤාපනතො දෙසනාපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘භබ්බරූපොව දිස්සතී’’ති පඤ්ඤත්ති ලොකස්ස විපරීතස්ස විපරීතාකාරෙන උපට්ඨහන්තස්ස පඤ්ඤාපනතො විපරීතපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘උපධිබන්ධනො බාලො’’ති පඤ්ඤත්ති පාපකානං ඉච්ඡාවචරානං පභවස්ස පඤ්ඤාපනතො පභවපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘උපධිබන්ධනො බාලො’’ති පඤ්ඤත්ති පරියුට්ඨානානං අකුසලානං ධම්මානං බන්ධනකිච්චස්ස පඤ්ඤාපනතො කිච්චපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘උපධිබන්ධනො බාලො’’ති පඤ්ඤත්ති කිලෙසානං බන්ධනබලමූහනබලානං පඤ්ඤාපනතො බලපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘උපධිබන්ධනො බාලො’’ති පඤ්ඤත්ති සඞ්ඛාරානං විරුහනාය පඤ්ඤාපනතො විරුහනාපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘තමසා පරිවාරිතො’’ති පඤ්ඤත්ති අවිජ්ජන්ධකාරස්ස දෙසනාය පඤ්ඤාපනතො දෙසනාපඤ්ඤත්ති නාම, අවිජ්ජන්ධකාරස්ස වෙවචනස්ස ච පඤ්ඤාපනතො වෙවචනපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘අස්සිරී විය ඛායතී’’ති පඤ්ඤත්ති දිබ්බචක්ඛුස්ස දස්සනකිරියාය පඤ්ඤාපනතො දස්සනපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘අස්සිරී විය ඛායතී’’ති පඤ්ඤත්ති පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස නික්ඛෙපස්ස පඤ්ඤාපනතො නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති නාම. ‘‘පස්සතො නත්ථි කිඤ්චන’’න්ති පඤ්ඤත්ති සත්තානං අරියානං පටිවෙධස්ස පඤ්ඤාපනතො පටිවෙධපඤ්ඤත්ති නාම.

‘‘කතමං කිඤ්චන’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘රාගො කිඤ්චන’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘යථාවුත්තො පඤ්ඤත්තිප්පභෙදො කථං අම්හෙහි සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. යථාවුත්තස්ස පඤ්ඤත්තිප්පභෙදස්ස සම්භවතො භගවා යං ‘‘මොහසම්බන්ධනො’’තිආදිමාහ, තථාසම්භවතො තාය ගාථාය යථාවුත්තො පඤ්ඤත්තිප්පභෙදො ගාථානුසාරෙන සද්දහිතබ්බො.

‘‘මොහසම්බන්ධනො ලොකො’’තිආදිගාථාය පඤ්ඤත්තිප්පභෙදො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාත’න්තිආදිපාඨස්ස පඤ්ඤත්තිප්පභෙදො කථං විභත්තො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ’’තිආදිපාළිමාහ. ‘‘සා පන පාළි කිමත්ථං භගවතා වුත්තා’’ති චෙ පුච්ඡෙය්‍ය? පරමත්ථතො අවිජ්ජමානත්තා නිබ්බානං නත්ථි, තස්මා ‘‘අත්ථි නිබ්බාන’’න්ති වචනං සසවිසාණවචනං විය අනත්ථං, වොහාරමත්තමෙතන්ති වදන්තානං මිච්ඡාවාදං භඤ්ජිතුං භගවතා වුත්තාති දට්ඨබ්බා.

කුතොචිපි අජාතත්තා අභූතත්තා අජාතං අභූතං. පච්චයෙහි අකතත්තා අකතං. සඞ්ඛතාභාවතො අසඞ්ඛතං නිබ්බානං අත්ථි. එතං අජාතාදිකං නිබ්බානං නො චෙ අභවිස්ස, එවං සති නිස්සරණං න පඤ්ඤායෙථ, නිබ්බානස්ස ච අරියමග්ගඵලානං ආරම්මණත්තා, මග්ගඵලානඤ්ච කිලෙසානං සමුච්ඡින්දනතො පටිප්පස්සම්භනතො, සමුච්ඡින්දනෙන ච තිවිධස්ස වට්ටස්ස අපවට්ටනතො අජාතාදිකං නිබ්බානං අත්ථියෙවාති දට්ඨබ්බං.

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං…පෙ… අසඞ්ඛත’’න්ති අයං පඤ්ඤත්ති නිබ්බානස්ස දෙසනාපඤ්ඤත්ති ච නිබ්බානස්ස වෙවචනපඤ්ඤත්ති ච හොති. ‘‘නයිධ ජාතස්ස…පෙ… පඤ්ඤායෙථා’’ති අයං පඤ්ඤත්ති සඞ්ඛතස්ස වෙවචනපඤ්ඤත්ති ච සඞ්ඛතස්ස උපනයනපඤ්ඤත්ති ච හොති. ‘‘යස්මා ච…පෙ… අසඞ්ඛත’’න්ති අයං පඤ්ඤත්ති නිබ්බානස්ස වෙවචනපඤ්ඤත්ති ච නිබ්බානස්ස ජොතනාපඤ්ඤත්ති ච හොති. ‘‘යස්මා ජාතස්ස…පෙ… පඤ්ඤායතී’’ති අයං පඤ්ඤත්ති නිබ්බානස්ස වෙවචනපඤ්ඤත්ති ච මග්ගස්ස සංසාරතො නිය්‍යානිකපඤ්ඤත්ති ච නිස්සරණපඤ්ඤත්ති ච හොතීති පඤ්ඤත්තිවිසෙසො පණ්ඩිතෙහි නිද්ධාරෙත්වා ගහෙතබ්බො.

‘‘යථාවුත්තො නිබ්බානස්ස පඤ්ඤත්තිප්පභෙදො කෙන සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තෙනාහ ආයස්මා’’තිආද්‍යානුසන්ධ්‍යාදිඅත්ථො චෙව ‘‘නියුත්තො පඤ්ඤත්තිහාරො’’ති අනුසන්ධ්‍යාදිඅත්ථො ච වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

ඉති පඤ්ඤත්තිහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙන ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.