12. ඔතරණහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

42. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන පඤ්ඤත්තිහාරවිභඞ්ගෙන පඤ්ඤත්තියො විභත්තා, සො සංවණ්ණනාවිසෙසභූතො විභඞ්ගො පරිපුණ්ණො, ‘‘කතමො ඔතරණො හාරවිභඞ්ගො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො ඔතරණො හාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු නිද්දිට්ඨෙසු සොළසසු දෙසනාහාරාදීසු කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො ඔතරණො හාරො ඔතරණහාරවිභඞ්ගො නාමාති පුච්ඡති. ‘‘යො ච පටිච්චුප්පාදො’’තිආදිනිද්දෙසස්ස ඉදානි මයා වුච්චමානො ‘‘උද්ධං අධො සබ්බධි විප්පමුත්තො’’තිආදිකො විත්ථාරසංවණ්ණනාවිසෙසො ඔතරණො හාරො ඔතරණහාරවිභඞ්ගො නාමාති ගහෙතබ්බො.

තත්ථ පාඨෙ ‘‘කතමෙ පටිච්චසමුප්පාදාදයො නිද්ධාරෙත්වා කතමෙහි නිද්ධාරිතෙහි ධම්මෙහි ඔතරතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ඉමස්මිං පාඨෙ ඉමෙ පටිච්චසමුප්පාදාදයො නිද්ධාරෙත්වා ඉමෙහි නිද්ධාරිතෙහි ධම්මෙහි ඔතරතීති දස්සෙතුං ‘‘උද්ධං අධො සබ්බධි විප්පමුත්තො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උද්ධන්ති කාමධාතුතො උද්ධං උපරිභාගෙ පවත්තාය රූපධාතුඅරූපධාතුයා. අධොති රූපධාතුතො හෙට්ඨාභාගෙ පවත්තාය කාමධාතුයා. සබ්බධීති සබ්බස්මිං කාමරූපඅරූපධාතුම්හි. විප්පමුත්තොති පටිසන්ධිවසෙන අප්පවත්තනතො විප්පමුත්තො අසෙක්ඛො. අයං සෙක්ඛො දස්සනමග්ගෙන සක්කායදිට්ඨියා සමුග්ඝාතත්තා ‘‘අහං අස්මී’’ති අනානුපස්සී විහරති. එවං සෙක්ඛාය විමුත්තියා චෙව අසෙක්ඛාය විමුත්තියා ච සෙක්ඛො චෙව අසෙක්ඛො ච අතිණ්ණපුබ්බං ඔඝං අපුනබ්භවාය විමුත්තො උදතාරීති ගාථාත්ථො ගහෙතබ්බො.

තස්මිං ගාථාපාඨෙ ‘‘කතමෙ නිද්ධාරෙත්වා කතමෙහි ඔතරතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘උද්ධන්ති රූපධාතූ’’තිආදි වුත්තං. උද්ධන්ති මනුස්සලොකතො උද්ධං චාතුමහාරාජිකාදයොපි ගහිතාති අත්ථසම්භවතො තං නිවත්තෙතුං ‘‘රූපධාතු අරූපධාතූ’’ති වුත්තං. අධොති මනුස්සභවතො අධො චත්තාරො අපායභූමියො ච ගහිතාති අත්ථසම්භවතො තං නිවත්තෙතුං ‘‘කාමධාතූ’’ති වුත්තං. සබ්බධීති චතුභූමිකෙති අත්ථසම්භවතො ‘‘තෙධාතුකෙ’’ති වුත්තං. අයං අසෙක්ඛා විමුත්තීති විමුත්තස්ස අසෙක්ඛස්ස යා විරාගතා අත්ථි, අයම්පි විරාගතා අසෙක්ඛඵලවිමුත්ති. ‘‘උද්ධං අධො සබ්බධි විප්පමුත්තො’’ති පාඨෙ වුත්තප්පකාරා අයං අසෙක්ඛා විමුත්ති නිද්ධාරිතාති අත්ථො. නිද්ධාරිතාය අසෙක්ඛාය විමුත්තියා යානි සද්ධාදිපඤ්චින්ද්‍රියානි නිද්ධාරිතානි, තානියෙව අසෙක්ඛානි පඤ්චින්ද්‍රියානි භවන්ති. අයං වුත්තප්පකාරා ඔතරණා ඉන්ද්‍රියෙහි විමුත්තියා ඔතරණා නාම පවෙසනා නාම.

තානියෙව අසෙක්ඛානි පඤ්චින්ද්‍රියානි විජ්ජාය උපකාරකත්තා, පඤ්ඤාපදට්ඨානත්තා වා විජ්ජා භවන්ති. විජ්ජුප්පාදා තාදිසාය විජ්ජාය උප්පාදා උප්පාදහෙතුතො අවිජ්ජානිරොධො අවිජ්ජාය නිරොධො හොති…පෙ… දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොති, අයං වුත්තප්පකාරා ඔතරණා පටිච්චසමුප්පාදෙහි ඔතරණා නාම.

තානියෙව අසෙක්ඛානි පඤ්චින්ද්‍රියානි තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතානි සද්ධාවීරියෙහි සීලසම්භවතො, සතියා ච පඤ්ඤානුවත්තකත්තා. සෙසා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා.

‘‘උද්ධං අධො සබ්බධි විප්පමුත්තො’’ති පාඨෙ නිද්ධාරෙත්වා ඔතරණා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘අයං අහස්මීති අනානුපස්සී’’ති පාඨෙ ‘‘කතමෙ නිද්ධාරෙත්වා කතමෙහි ඔතරණෙහි ඔතරතී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘අයං අහස්මීති අනානුපස්සීති අයං සක්කායදිට්ඨියා’’තිආදි වුත්තං. යො අයං සෙක්ඛො ‘‘අහමස්මී’’ති නානුපස්සී, තස්ස සෙක්ඛස්ස සක්කායදිට්ඨියා යො සමුග්ඝාතො අත්ථි, යා සමුග්ඝාතසඞ්ඛාතා සමුග්ඝාතවිමුත්ති සෙක්ඛා විමුත්ති හොති, තස්සා සෙක්ඛාය විමුත්තියා යානි සද්ධාදිපඤ්චින්ද්‍රියානි නිද්ධාරිතානි, තානියෙව සෙක්ඛානි පඤ්චින්ද්‍රියානි භවන්ති. අයං වුත්තප්පකාරා ඔතරණා ඉන්ද්‍රියෙහි ඔතරණා නාම. සෙසා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා.

43. ‘‘උද්ධං අධො’’තිආදිගාථායං ඔතරණා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘නිස්සිතස්ස චලිත’’න්තිආදිපාඨෙ ‘‘කතමෙ නිද්ධාරෙත්වා කතමෙහි ඔතරතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘නිස්සිතස්ස චලිතං, අනිස්සිතස්ස චලිතං නත්ථී’’තිආදි වුත්තං. නිස්සිතස්ස පුග්ගලස්ස චලිතං චලනං අත්ථි, අනිස්සිතස්ස පුග්ගලස්ස චලිතං චලනං නත්ථි. චලිතෙ චලනෙ අසති පස්සද්ධි භවති, පස්සද්ධියා සති විජ්ජමානාය නති න හොති, නතියා අසති අවිජ්ජමානාය ආගතිගති න හොති, ආගතිගතියා අසති අවිජ්ජමානාය චුතූපපාතො න හොති, චුතූපපාතෙ අසති අවිජ්ජමානෙ ඉධ ඡසු අජ්ඣත්තිකායතනෙසු අත්තානං නෙව පස්සති, හුරං වා ඡසු බාහිරායතනෙසු අත්තානං න පස්සති, උභයං අන්තරෙන වජ්ජෙත්වා ඵස්සාදිසමුදායෙසු ධම්මෙසු අත්තානං න පස්සති, එසොව පටිච්චසමුප්පාදො ‘‘අවිජ්ජානිරොධා’’තිආදිකො දුක්ඛස්ස අන්තො අවසානං කරොතීති අත්ථො.

නිස්සිතස්ස චලිතන්ති එත්ථ ‘‘නිස්සයො කතිවිධො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘නිස්සිතස්ස චලිතන්ති නිස්සයො නාමා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තෙසු දුවිධෙසු තණ්හානිස්සයදිට්ඨිනිස්සයෙසු යා චෙතනා රත්තස්ස පුග්ගලස්ස නිද්ධාරිතා, අයං චෙතනාධම්මො තණ්හානිස්සයො නාම. යා චෙතනා මූළ්හස්ස පුග්ගලස්ස නිද්ධාරිතා. අයං චෙතනාධම්මො දිට්ඨිනිස්සයො නාම. සා දුවිධා චෙතනා පන සඞ්ඛාරා නාම. සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං…පෙ… සබ්බො පටිච්චසමුප්පාදො නිද්ධාරිතො. අයං වුත්තප්පකාරා ඔතරණා පටිච්චසමුප්පාදෙහි ඔතරණා නාම.

තත්ථාති තස්මිං තණ්හානිස්සයදිට්ඨිනිස්සයෙ යා වෙදනා රත්තස්ස පුග්ගලස්ස නිද්ධාරිතා, අයං සුඛා වෙදනා. යා චෙතනා සම්මූළ්හස්ස පුග්ගලස්ස නිද්ධාරිතා, අයං අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා. යෙභුය්‍යෙන සෙසා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා.

44. ‘‘නිස්සිතස්ස චලිත’’න්තිආදිපාඨෙ ඔතරණා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා.

‘‘යෙ කෙචි සොකා පරිදෙවිතා වා…පෙ…

පියං න කයිරාථ කුහිඤ්චි ලොකෙ’’ති. –

ගාථාපාඨෙ ‘‘කතමෙ නිද්ධාරෙත්වා කතමෙහි ඔතරතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යෙ කෙචි සොකා’’තිආදි වුත්තං. යෙ කෙචි සොකා වා යා කාචි පරිදෙවිතා වා අනෙකරූපා යා කාචි දුක්ඛා වා ලොකස්මිං සම්භවන්ති. එතෙ සොකාදයො පියං පටිච්ච පභවන්ති, පියෙ අසන්තෙ එතෙ සොකාදයො න භවන්ති. තස්මා පියෙ අසන්තෙ සොකාදීනං අභාවතො යෙසං වීතසොකානං කුහිඤ්චි ලොකෙපි නත්ථි, තෙ වීතසොකා සුඛිනො භවන්ති. තස්මා වීතසොකානං සුඛසම්පන්නත්තා අසොකං විරජං පත්ථයානො සප්පුරිසො කුහිඤ්චි ලොකෙ පියං න කයිරාථාති ගාථාත්ථො.

‘‘යෙ කෙචි සොකා පරිදෙවිතා වා, දුක්ඛා ච ලොකස්මිමනෙකරූපා පියං පටිච්ච පභවන්ති එතෙ’’ති එත්ථ පාඨෙ යා වෙදනා නිද්ධාරිතා, අයං දුක්ඛා වෙදනා. සෙසා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා.

‘‘යෙ කෙචි සොකා’’තිආදිගාථාපාඨෙ ඔතරණා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කාමං කාමයමානස්සා’’තිආදිගාථාපාඨෙ ‘‘කතමෙ නිද්ධාරෙත්වා කතමෙහි ඔතරතී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘කාමං කාමයමානස්සා’’තිආදි වුත්තං. තස්සං ගාථායං අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොව.

තත්ථාති තස්මිං ‘‘පීතිමනො හොතී’’ති පාඨෙ යා පීතිමනතා වුත්තා නිද්ධාරිතා, අයං පීතිමනතා අනුනයො හොති. ‘‘සල්ලවිද්ධොව රුප්පතී’’ති පාඨෙ යං රුප්පනං ආහ, ඉදං රුප්පනං පටිඝං හොති, අනුනයො ච පටිඝඤ්ච නිද්ධාරිතාති අත්ථො.

‘‘අනුනයෙ ච පටිඝෙ ච නිද්ධාරිතෙ කතමො ධම්මො නිද්ධාරිතො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘අනුනයො පටිඝඤ්ච පන තණ්හාපක්ඛො’’ති වුත්තං. තණ්හාපක්ඛොති තණ්හාපක්ඛත්තා තණ්හා නිද්ධාරිතා. ‘‘අනුනයො තණ්හාපක්ඛො හොතු, පටිඝං පන තණ්හාපක්ඛං න සියා’’ති චෙ වදෙය්‍ය? පටිඝස්ස අත්තසිනෙහවසෙන පවත්තනතො පටිඝම්පි තණ්හාපක්ඛං හොති. ‘‘තණ්හාය නිද්ධාරිතාය කතමො නිද්ධාරිතො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තණ්හාය ච පනා’’තිආදි වුත්තං. දසන්නං රූපායතනානං තණ්හාය පදට්ඨානත්තා දස රූපානි ආයතනානි නිද්ධාරිතානි. අයං වුත්තප්පකාරා ඔතරණා ආයතනෙහි ඔතරණා නාම. සුත්තෙ ආගතා පටිච්චසමුප්පාදාදයො තෙන සංවණ්ණනාවිසෙසෙන නයෙන නිද්ධාරිතා, සුත්තත්ථමුඛෙන වා නිද්ධාරිතා, තෙන…පෙ… නයෙන නිද්ධාරිතෙසු පටිච්චසමුප්පාදාදීසු යො සංවණ්ණනානයවිසෙසො තදත්ථවාචකවසෙන වා තදත්ථඤාපකවසෙන වා ඔතරති පවිසති සමොසරති, සො සංවණ්ණනානයවිසෙසො ඔතරණො හාරො නාමාති අධිප්පායො දට්ඨබ්බො. සෙසෙසුපි වුත්තනයානුසාරෙන ඔතරණා ගහෙතබ්බා. ‘‘තෙනාහ ආයස්මා’’තිආද්‍යානුසන්ධ්‍යාදිඅත්ථො චෙව ‘‘නියුත්තො ඔතරණො හාරො’’ති අනුසන්ධ්‍යාදිඅත්ථො ච වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

ඉති ඔතරණහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙන ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.