13. සොධනහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

45. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන ඔතරණහාරවිභඞ්ගෙන ඔතරෙතබ්බා සුත්තත්ථා විභත්තා, සො සංවණ්ණනාවිසෙසභූතො විභඞ්ගො පරිපුණ්ණො, ‘‘කතමො සොධනහාරවිභඞ්ගො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො සොධනො හාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු නිද්දිට්ඨෙසු සොළසසු දෙසනාහාරාදීසු කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො සොධනො හාරො සොධනහාරවිභඞ්ගො නාමාති පුච්ඡති. ‘‘විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හෙ’’තිආදිනිද්දෙසස්ස ඉදානි මයා වුච්චමානො ‘‘යථා ආයස්මා අජිතො’’තිආදිකො විත්ථාරසංවණ්ණනාවිසෙසො සොධනහාරවිභඞ්ගො නාමාති ගහෙතබ්බො. ‘‘කථං තත්ථ පඤ්හෙ සොධනො හාරො විඤ්ඤාතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යථා ආයස්මා’’තිආදි වුත්තං. යථා යෙන පකාරෙන ආයස්මා අජිතො පාරායනෙ භගවන්තං පඤ්හං පුච්ඡති, තථා තෙන පකාරෙන විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හෙ අයං සොධනො හාරො විඤ්ඤාතබ්බොති. ‘‘නියමෙත්වා විභජෙහී’’ති වත්තබ්බත්තා නියමෙත්වා විභජිතුං ‘‘කෙනස්සූ’’තිආදි වුත්තං. ගාථාත්ථො වුත්තොව.

‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො, කෙනස්සු නප්පකාසති;

කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසි, කිංසු තස්ස මහබ්භය’’න්ති. –

පුච්ඡාවසෙන පවත්තගාථායඤ්ච –

‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො, (අජිතාති භගවා,)

විවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසති;

ජප්පාභිලෙපනං බ්‍රූමි, දුක්ඛමස්ස මහබ්භය’’න්ති. –

විස්සජ්ජනවසෙන පවත්තගාථායඤ්චාති ඉමාසු ද්වීසු ගාථාසු ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’ති ඉමිනා පදෙන පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙ ‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො’’ති ඉමිනා පදෙන භගවා ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’ති පදං තදත්ථෙ අඤ්ඤාණසංසයාදිමලානං අපනයනෙන සොධෙති. තදත්ථෙ හි විස්සජ්ජිතෙ අඤ්ඤාණසංසයාදීනං අභාවතො අත්ථො සොධිතො නාම, අත්ථෙ ච සොධිතෙ පදම්පි සොධිතංයෙව. තෙනාහ අට්ඨකථායං – ‘‘තදත්ථස්ස විස්සජ්ජනතො’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 45), ටීකායඤ්ච ‘‘තබ්බිසයඅඤ්ඤාණසංසයාදිමලාපනයනෙන සොධෙතී’’ති වුත්තං. නො ච ආරම්භන්ති පුච්ඡිතුං ආරභිතබ්බං සබ්බගාථාපදං, ගාථාත්ථං වා, ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස සබ්බස්ස අත්ථස්ස විස්සජ්ජනවසෙන අපරියොසිතත්තා භගවා ‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො’’ති එත්තකෙනෙව පදෙන සොධෙති. සෙසෙසුපි එස නයො.

‘‘කිංසු තස්ස මහබ්භය’’න්ති ඉමිනා පදෙන පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙ ‘‘දුක්ඛමස්ස මහබ්භය’’න්ති පදෙන භගවතා ආරම්භො ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො සුද්ධො සොධිතො හොති. සෙසගාථාසුපි එසෙව නයො.

යත්ථ පඤ්හෙ එවං නිරවසෙසවිස්සජ්ජනවසෙන ආරම්භො සුද්ධො සොධිතො භවති, සො පඤ්හො විස්සජ්ජිතො සොධිතො භවති. යත්ථ පඤ්හෙ එවං නිරවසෙසවිස්සජ්ජනවසෙන ආරම්භො යාව අසුද්ධො අසොධිතො භවති, තාව සො පඤ්හො විස්සජ්ජිතො සොධිතො න භවතීති යොජනා. ‘‘තෙනාහා’’තිආද්‍යානුසන්ධ්‍යාද්‍යත්ථො චෙව ‘‘නියුත්තො සොධනො හාරො’’ති අනුසන්ධ්‍යාද්‍යත්ථො ච වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

ඉති සොධනහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙන ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.