14. අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

46. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන විභඞ්ගෙන පඤ්හාදයො සොධිතා, සො සංවණ්ණනාවිසෙසභූතො පරිපුණ්ණො, ‘‘කතමො අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො හාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු නිද්දිට්ඨෙසු සොළසසු දෙසනාහාරාදීසු කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො පටිනිද්දෙසතො අධිට්ඨානො හාරො අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගො නාමාති පුච්ඡති. ‘‘එකත්තතාය ධම්මා, යෙපි ච වෙමත්තතාය නිද්දිට්ඨා’’තිආදිනිද්දෙසස්ස ඉදානි මයා වුච්චමානො ‘‘යෙ තත්ථ නිද්දිට්ඨා, තථා තෙ ධාරයිතබ්බා’’තිආදිකො විත්ථාරසංවණ්ණනාවිසෙසො අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගො නාමාති ගහෙතබ්බො.

‘‘යෙ ධම්මා සුත්තෙසු එකත්තතාය ච වෙමත්තතාය ච නිද්දිට්ඨා, තෙ ධම්මා කිං පන තථෙව ධාරයිතබ්බා, උදාහු අඤ්ඤථාපි විකප්පයිතබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යෙ තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙසු සුත්තන්තෙසු යෙ දුක්ඛසච්චාදයො ධම්මා එකත්තතාය ච වෙමත්තතාය ච නිද්දිට්ඨා, තෙ දුක්ඛසච්චාදයො ධම්මා තථා එකත්තතාය ච වෙමත්තතාය ච ධාරයිතබ්බා උපලක්ඛිතබ්බා, න අඤ්ඤථා විකප්පයිතබ්බා.

‘‘සාමඤ්ඤකප්පනාය වොහාරභාවෙන අනවට්ඨානතො කතමා එකත්තතා, කතමා වෙමත්තතා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘දුක්ඛන්ති එකත්තතා’’තිආදි වුත්තං. දුක්ඛන්ති ජාතිආදිවිසෙසමනපෙක්ඛිත්වා යා දුක්ඛසාමඤ්ඤතා වුත්තා, සා අයං දුක්ඛසාමඤ්ඤතා දුක්ඛස්ස එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමං දුක්ඛ’’න්ති පුච්ඡිතා ‘‘ජාති දුක්ඛා, ජරා දුක්ඛා…පෙ... විඤ්ඤාණං දුක්ඛ’’න්ති ජාතිආදිවිසෙසමපෙක්ඛිත්වා යා දුක්ඛවිසෙසතා වුත්තා, සා අයං දුක්ඛවිසෙසතා දුක්ඛස්ස වෙමත්තතා නාම. තත්ථාති යෙ දුක්ඛාදයො ධම්මා සුත්තෙ වුත්තා, තත්ථ තෙසු දුක්ඛාදීසු අත්ථෙසු.

දුක්ඛසමුදයොති ‘‘තණ්හා පොනොභවිකා’’ති විසෙසමනපෙක්ඛිත්වා යා සමුදයසාමඤ්ඤතා වුත්තා, සා අයං සමුදයසාමඤ්ඤතා සමුදයස්ස එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමො සමුදයො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘යායං තණ්හා…පෙ… විභවතණ්හා’’ති විසෙසං අපෙක්ඛිත්වා යා සමුදයවිසෙසතා වුත්තා, සා අයං සමුදයවිසෙසතා සමුදයස්ස වෙමත්තතා නාම.

දුක්ඛනිරොධොති ‘‘තස්සායෙව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො’’ති විසෙසමනපෙක්ඛිත්වා යා නිරොධසාමඤ්ඤතා වුත්තා, සා අයං නිරොධසාමඤ්ඤතා නිරොධස්ස එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමො දුක්ඛනිරොධො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘යො තස්සායෙව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො’’ති විසෙසමපෙක්ඛිත්වා යා නිරොධවිසෙසතා වුත්තා, සා අයං නිරොධවිසෙසතා නිරොධස්ස වෙමත්තතා නාම.

දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති? පටිපදාති සම්මාදිට්ඨිආදිවිසෙසමනපෙක්ඛිත්වා යා නිරොධගාමිනිපටිපදාසාමඤ්ඤතා වුත්තා, සා අයං නිරොධගාමිනිපටිපදාසාමඤ්ඤතා මග්ගස්ස එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමා දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අයමෙව අරියො…පෙ… සම්මාසමාධී’’ති සම්මාදිට්ඨිආදිවිසෙසමපෙක්ඛිත්වා යා විසෙසදුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදතා වුත්තා, සා අයං විසෙසදුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදතා මග්ගස්ස වෙමත්තතා නාම.

මග්ගොති නිරයගාමිමග්ගාදිවිසෙසමනපෙක්ඛිත්වා යා සාමඤ්ඤමග්ගතා වුත්තා, සා අයං සාමඤ්ඤමග්ගතා මග්ගස්ස එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමො මග්ගො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘නිරයගාමී මග්ගො…පෙ… නිබ්බානගාමී මග්ගො’’ති නිරයගාමිමග්ගාදිවිසෙසං අපෙක්ඛිත්වා යා විසෙසමග්ගතා වුත්තා, සා අයං විසෙසමග්ගතා මග්ගස්ස වෙමත්තතා නාම.

නිරොධොති පටිසඞ්ඛානිරොධාදිවිසෙසං අනපෙක්ඛිත්වා යා සාමඤ්ඤනිරොධතා වුත්තා, සා අයං සාමඤ්ඤනිරොධතා නිරොධස්ස එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමො නිරොධො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘පටිසඞ්ඛානිරොධො…පෙ… සබ්බකිලෙසනිරොධො’’ති පටිසඞ්ඛානිරොධාදිවිසෙසං අපෙක්ඛිත්වා යා විසෙසනිරොධතා වුත්තා, සා අයං විසෙසනිරොධතා නිරොධස්ස වෙමත්තතා නාම.

රූපන්ති චාතුමහාභූතිකාදිවිසෙසමනපෙක්ඛිත්වා යා සාමඤ්ඤරූපතා වුත්තා, සා අයං සාමඤ්ඤරූපතා රූපස්ස එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමං රූප’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘චාතුමහාභූතිකං…පෙ… වායොධාතුයා චිත්තං විරාජෙතී’’ති චාතුමහාභූතිකාදිවිසෙසමපෙක්ඛිත්වා යා විසෙසරූපතා වුත්තා, සා අයං විසෙසරූපතා රූපස්ස වෙමත්තතා නාම.

48. අවිජ්ජාති දුක්ඛෙඅඤ්ඤාණාදිවිසෙසමනපෙක්ඛිත්වා යා අවිජ්ජාසාමඤ්ඤතා වුත්තා, සා අයං අවිජ්ජාසාමඤ්ඤතා අවිජ්ජාය එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමා අවිජ්ජා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණං…පෙ… අවිජ්ජාලඞ්ඝී මොහො අකුසලමූල’’න්ති දුක්ඛෙඅඤ්ඤාණාදිවිසෙසමපෙක්ඛිත්වා යා අවිජ්ජාවිසෙසතා වුත්තා, සා අයං අවිජ්ජාවිසෙසතා අවිජ්ජාය වෙමත්තතා නාම.

විජ්ජාති දුක්ඛෙඤාණාදිවිසෙසමනපෙක්ඛිත්වා යා විජ්ජාසාමඤ්ඤතා වුත්තා, සා අයං විජ්ජාසාමඤ්ඤතා විජ්ජාය එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමා විජ්ජා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ ඤාණං…පෙ… ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්න’’න්ති දුක්ඛෙඤාණාදිවිසෙසමපෙක්ඛිත්වා යා විජ්ජාවිසෙසතා වුත්තා, සා අයං විජ්ජාවිසෙසතා විජ්ජාය වෙමත්තතා නාම.

සමාපත්තීති සඤ්ඤාසමාපත්‍යාදිවිසෙසං අනපෙක්ඛිත්වා යා සාමඤ්ඤසමාපත්තිතා වුත්තා, සා සාමඤ්ඤසමාපත්තිතා සමාපත්තියා එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමා සමාපත්තී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සඤ්ඤාසමාපත්ති අසඤ්ඤාසමාපත්ති…පෙ… නිරොධසමාපත්තී’’ති සඤ්ඤාසමාපත්‍යාදිවිසෙසං අපෙක්ඛිත්වා යා විසෙසසමාපත්තිතා වුත්තා, සා අයං විසෙසසමාපත්තිතා සමාපත්තියා වෙමත්තතා නාම.

ඣායීති සෙක්ඛඣායීආදිවිසෙසං අනපෙක්ඛිත්වා යා ඣායීසාමඤ්ඤතා වුත්තා, සා ඣායීසාමඤ්ඤතා ඣායිනො එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමො ඣායී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අත්ථි සෙක්ඛො ඣායී, අත්ථි අසෙක්ඛො ඣායී…පෙ… පඤ්ඤුත්තරො ඣායී’’ති සෙක්ඛඣායීඅසෙක්ඛඣායීආදිවිසෙසමපෙක්ඛිත්වා යා ඣායීවිසෙසතා වුත්තා, සා අයං ඣායීවිසෙසතා ඣායිනො වෙමත්තතා නාම.

සමාධීති සරණසමාධ්‍යාදිවිසෙසමනපෙක්ඛිත්වා යා සමාධිසාමඤ්ඤතා වුත්තා, සා අයං සමාධිසාමඤ්ඤතා සමාධිනො එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමො සමාධී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සරණො සමාධි, අරණො සමාධි…පෙ… මිච්ඡාසමාධි, සම්මාසමාධී’’ති සරණසමාධ්‍යාදිවිසෙසමපෙක්ඛිත්වා යා සමාධිවිසෙසතා වුත්තා, සා අයං සමාධිවිසෙසතා සමාධිනො වෙමත්තතා නාම.

පටිපදාති ආගාළ්හපටිපදාදිවිසෙසමනපෙක්ඛිත්වා යා පටිපදාසාමඤ්ඤතා වුත්තා, අයං පටිපදාසාමඤ්ඤතා පටිපදාය එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමා පටිපදා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආගාළ්හපටිපදා, නිජ්ඣාමපටිපදා…පෙ… සුඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා’’ති ආගාළ්හපටිපදාදිවිසෙසමපෙක්ඛිත්වා යා පටිපදාවිසෙසතා වුත්තා, සා අයං පටිපදාවිසෙසතා පටිපදාය වෙමත්තතා නාම.

කායොති නාමකායාදිවිසෙසමනපෙක්ඛිත්වා යා කායසාමඤ්ඤතා වුත්තා, සා අයං කායසාමඤ්ඤතා කායස්ස එකත්තතා නාම. ‘‘තත්ථ කතමො කායො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘නාමකායො රූපකායො…පෙ… අයං නාමකායො’’ති නාමකායාදිවිසෙසමපෙක්ඛිත්වා යා කායවිසෙසතා වුත්තා, සා අයං කායවිසෙසතා කායස්ස වෙමත්තතා නාමාති යොජනා කාතබ්බා. පදත්ථාදිකො විසෙසො අට්ඨකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 47) විත්ථාරතො වුත්තො.

වුත්තප්පකාරස්ස දුක්ඛසමුදයාදිකස්ස ධම්මස්ස එකත්තතාදිලක්ඛණං නිගමනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘එවං යො ධම්මො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ එවන්ති ඉමිනා මයා වුත්තෙන ‘‘දුක්ඛන්ති එකත්තතා. තත්ථ කතමං දුක්ඛං? ජාති දුක්ඛා, ජරා දුක්ඛා’’තිආදිවචනෙන. යො ධම්මොති යො කොචි ජාතිජරාබ්‍යාධ්‍යාදිවිසෙසධම්මො. යස්ස ධම්මස්සාති තතො ජාතිආදිවිසෙසධම්මතො අඤ්ඤස්ස ජරාදිවිසෙසධම්මස්ස. සමානභාවොති ජාතිආදිවිසෙසධම්මෙන ජරාදිවිසෙසධම්මස්ස දුක්ඛභාවෙන සමානභාවො. තස්ස ධම්මස්සාති ජරාදිවිසෙසධම්මස්ස. එකත්තතායාති දුක්ඛසමුදයතාදිසමානතාය දුක්ඛසමුදයාදිභාවානං එකීභාවෙන. එකීභවතීති ජාතිආදිවිසෙසභෙදෙන අනෙකොපි ‘‘දුක්ඛසමුදයො’’තිආදිනා එකසද්දාභිධෙය්‍යතාය එකීභවති. යෙන යෙන වා පන විලක්ඛණො, තෙන තෙන වෙමත්තං ගච්ඡති. යස්ස ජාතිආදිධම්මස්ස යෙන යෙන අභිනිබ්බත්තනපරිපාචනාදිසභාවෙන යො ජාතිආදිධම්මො ජරාදිධම්මෙන විලක්ඛණො විසදිසො හොති, තස්ස ජාතිආදිධම්මස්ස තෙන තෙන අභිනිබ්බත්තනපරිපාචනාදිසභාවෙන සො ජාතිආදිධම්මො ජරාදිධම්මෙන වෙමත්තතං විසදිසත්තං ගච්ඡති, දුක්ඛසමුදයාදිභාවෙන සමානොපි ජාතිආදිධම්මො ජරාදිධම්මස්ස විසිට්ඨතං ගච්ඡතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

දුක්ඛසමුදයාදිධම්මස්ස එකත්තවෙමත්තතා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘තාය එකත්තවෙමත්තතාය කත්ථ පුච්ඡිතෙ සති අධිට්ඨානං වීමංසිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා සුත්තාදිකෙ පුච්ඡිතෙ සති වීමංසිතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘එවං සුත්තෙ වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ එවං ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන සුත්තෙ වා පුච්ඡිතෙ, වෙය්‍යාකරණෙ වා පුච්ඡිතෙ, ගාථායං වා පුච්ඡිතායං සති අධිට්ඨානං වීමංසිතබ්බං. ‘‘කිං වීමංසිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡෙය්‍ය ‘‘එකත්තතාය පුච්ඡති කිං, උදාහු වෙමත්තතාය පුච්ඡති කි’’න්ති වීමංසිතබ්බන්ති යොජනා. අට්ඨකථායං පන – ‘‘ඉදානි තාව එකත්තවෙමත්තතාවිසයෙ නියොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘සුත්තෙ වා වෙය්‍යාකරණෙ වා’තිආදි වුත්ත’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 48) වුත්තං. ‘‘කථං පුච්ඡිතං, කථං විස්සජ්ජිතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යදි එකත්තතායා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තෙනාහා’’තිආද්‍යානුසන්ධ්‍යාදිකො ච ‘‘නියුත්තො අධිට්ඨානො හාරො’’ති ඉමස්ස අනුසන්ධ්‍යාදිකො ච වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

ඉති අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙන ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.