8. විභත්තිහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

33. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන ආවට්ටහාරවිභඞ්ගෙන ආවට්ටෙතබ්බා පදට්ඨානාදයො විභත්තා, සො සංවණ්ණනාවිසෙසභූතො ආවට්ටහාරවිභඞ්ගො පරිපුණ්ණො, ‘‘තත්ථ කතමො විභත්තිහාරවිභඞ්ගො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො විභත්තිහාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු නිද්දිට්ඨෙසු සොළසසු දෙසනාහාරාදීසු කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො විභත්තිහාරො විභත්තිහාරවිභඞ්ගො නාමාති පුච්ඡති. ‘‘ධම්මඤ්ච පදට්ඨානං භූමිඤ්චා’’තිආදිනිද්දෙසස්ස ඉදානි මයා වුච්චමානො ‘‘ද්වෙ සුත්තානී’’තිආදිකො විත්ථාරභූතො සංවණ්ණනාවිසෙසො විභත්තිහාරො විභත්තිහාරවිභඞ්ගො නාමාති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

‘‘යෙසු සුත්තෙසු වුත්තා ධම්මපදට්ඨානභූමියො ඉමිනා විභත්තිහාරෙන විභත්තා, තානි සුත්තානි කිත්තකානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තානි සුත්තානි පඨමං දස්සෙතුං ‘‘ද්වෙ සුත්තානි වාසනාභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්චා’’ති වුත්තං. තත්ථ වාසනාභාගියන්ති පුඤ්ඤභාවනා වාසනා නාම, වාසනාය භාගො කොට්ඨාසො වාසනාභාගො, වාසනාභාගෙ වාචකභාවෙන නියුත්තං සුත්තන්ති වාසනාභාගියං, කතමං තං? යස්මිං සුත්තෙ තීණි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි භගවතා දෙසිතානි, තං සුත්තං වාසනාභාගියං. නිබ්බෙධභාගියන්ති ලොභක්ඛන්ධාදීනං නිබ්බිජ්ඣනං පදාලනං නිබ්බෙධො, නිබ්බෙධස්ස භාගො කොට්ඨාසො නිබ්බෙධභාගො, නිබ්බෙධභාගෙ වාචකභාවෙන නියුත්තං සුත්තන්ති නිබ්බෙධභාගියං, කතමං තං? යස්මිං සුත්තෙ සෙක්ඛාසෙක්ඛධම්මා භගවතා දෙසිතා, තං සුත්තං නිබ්බෙධභාගියං.

‘‘තෙසං සුත්තානං පටිග්ගාහකා පුග්ගලා යාහි පටිපදාහි සම්පජ්ජන්ති, තා පටිපදා කිත්තිකා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ද්වෙ පටිපදා’’තිආදි වුත්තං. දානසීලභාවනාමයපුඤ්ඤභාගෙ භවා පටිපදාති පුඤ්ඤභාගියා. ඵලභාගෙ භවා පටිපදාති ඵලභාගියා. ‘‘යෙසු සීලෙසු ඨිතා පටිග්ගාහකා පටිපජ්ජන්ති, තානි සීලානි කිත්තකානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ද්වෙ සීලානී’’තිආදි වුත්තං. සංවරති එතෙන සංවරෙනාති සංවරො, සො සංවරො පාතිමොක්ඛසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති පඤ්චවිධො. සබ්බොපි පාපසංවරණතො සංවරො, ලොකියලොකුත්තරසම්පත්තිට්ඨානත්තා සීලං නාම. පජහති එතෙන පහාතබ්බෙති පහානං, පජහනං වා පහානං, තඤ්ච පහානං තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිපස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධං. තත්ථ නිස්සරණප්පහානං වජ්ජෙත්වා චතුබ්බිධං පහානං වුත්තනයෙන සීලං නාම.

‘‘තෙසු සුත්තාදීසු භගවා කතමං සුත්තං කතමාය පටිපදාය දෙසයති, කතරස්මිං සීලෙ ඨිතො පුග්ගලො කතමෙන සීලෙන බ්‍රහ්මචාරී භවතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තථා විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ භගවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙසු වාසනාභාගියාදීසු සුත්තෙසු වාසනාභාගියං සුත්තං තත්ථ තාසු පුඤ්ඤභාගියාදිපටිපදාසු පුඤ්ඤභාගියාය පටිපදාය භගවා යස්ස පුග්ගලස්ස දෙසයති, සො වාසනාභාගියසුත්තපටිග්ගාහකො පුග්ගලො තත්ථ සංවරසීලාදීසු සංවරසීලෙ ඨිතො හුත්වා තෙන සංවරසීලසඞ්ඛාතෙන බ්‍රහ්මචරියෙන සෙට්ඨචරියෙන බ්‍රහ්මචාරී සෙට්ඨාචාරපූරකො භවති. තත්ථ තෙසු වාසනාභාගියාදීසු සුත්තෙසු නිබ්බෙධභාගියං සුත්තං තත්ථ තාසු පුඤ්ඤභාගියාදිපටිපදාසු ඵලභාගියාය පටිපදාය යස්ස පුග්ගලස්ස භගවා දෙසයති, සො නිබ්බෙධභාගියසුත්තපටිග්ගාහකො පුග්ගලො තත්ථ සංවරසීලාදීසු පහානසීලෙ සමුච්ඡෙදප්පස්සද්ධිප්පහානවසෙන ඨිතො හුත්වා තෙන පහානසීලසඞ්ඛාතෙන විසෙසභූතෙන මග්ගසඞ්ඛාතෙන බ්‍රහ්මචරියෙන බ්‍රහ්මචාරී භවතීති යොජනා කාතබ්බා.

‘‘වාසනාභාගියසුත්තාදීසු කතමං වාසනාභාගියං සුත්ත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතම’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු වාසනාභාගියසුත්තාදීසු. දානකථාති සප්පුරිසදානදානඵලඅසප්පුරිසදානදානඵලකථා. සීලකථාති පඤ්චසීලාදිසීලඵලකථා. සග්ගකථාති සග්ගසම්පත්තිසුඛකථා චෙව සග්ගෙ නිබ්බත්තාපකපුඤ්ඤකථා ච. ආදීනවොති ආදීනවදස්සකො සුත්තන්තො. ආනිසංසොති ආනිසංසදස්සකො සුත්තන්තො. වාසනාභාගියං සුත්තං නාමාති යොජනා.

‘‘තත්ථ කතම’’න්තිආදීසු අනුසන්ධ්‍යත්ථො වුත්තනයොව. යා දෙසනා චතුසච්චප්පකාසනා, සා දෙසනා නිබ්බෙධභාගියං සුත්තං නාමාති යොජනා. එවඤ්ච සති වාසනාභාගියසුත්තස්සපි නිබ්බෙධභාගියසුත්තභාවො ආපජ්ජෙය්‍ය චතුසච්චප්පකාසනතොති චොදනං මනසි කත්වා ‘‘වාසනාභාගියෙ සුත්තෙ’’තිආදි වුත්තං. වාසනාභාගියෙ සුත්තෙ පජානනා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අරියමග්ගපදට්ඨානභූතා පඤ්ඤා නත්ථි, මග්ගො අරියමග්ගො නත්ථි, ඵලං අරියඵලං නත්ථි. නිබ්බෙධභාගියෙ සුත්තෙ පන පජානනාදයො අත්ථි, වාසනාභාගියෙ සුත්තෙ නත්ථි. ‘‘පජානනා’’තිආදිනා චතුසච්චප්පකාසනා දානකථාදිකා නිබ්බෙධභාගියෙ සුත්තෙ අන්තොගධා, ඉතරංයෙව වාසනාභාගියසුත්තන්ති නාමාති දස්සෙති. යෙසු සුත්තෙසු වුත්තා ධම්මපදට්ඨානභූමියො විභත්තා, තානි සුත්තානි ද්වෙයෙව න හොන්ති, කස්මා ‘‘ද්වෙයෙව සුත්තානි නිද්ධාරිතානී’’ති චෙ වදෙය්‍යුං? අසඞ්කරතො සුත්තෙ වුත්තානං ධම්මපදට්ඨානභූමීනං විභජිතබ්බානං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. ‘‘යදි එවං සංකිලෙසභාගියඅසෙක්ඛභාගියසුත්තානිපි නිද්ධාරිතානි අසඞ්කරත්තා’’ති චෙ වදෙය්‍යුං? නො නිද්ධාරිතානි, වාසනාභාගියසුත්තෙ නිද්ධාරිතෙ සංකිලෙසභාගියසුත්තම්පි නිද්ධාරිතං, සංකිලෙසධම්මතො නිස්සට්ඨධම්මානංයෙව වාසනාභාගියධම්මත්තා නිබ්බෙධභාගියසුත්තෙ ච නිද්ධාරිතෙ අසෙක්ඛභාගියසුත්තම්පි නිද්ධාරිතං අනඤ්ඤත්තා.

‘‘යෙසු සුත්තෙසු වුත්තා ධම්මපදට්ඨානභූමියො විභත්තිහාරෙන විභත්තා, තානි සුත්තානි කතමෙන ඵලෙන යොජයිතබ්බානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉමානි චත්තාරි සුත්තානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉමානි චත්තාරි සුත්තානීති යථානිද්ධාරිතානි වාසනාභාගියනිබ්බෙධභාගියසුත්තානි චෙව තංනිද්ධාරණෙන නිද්ධාරිතානි සංකිලෙසභාගියඅසෙක්ඛභාගියසුත්තානි චාති චත්තාරි සුත්තානි ඉමෙසංයෙව චතුන්නං සුත්තානං දෙසනාය නයෙන නීතෙන ඵලෙන සබ්බතො සබ්බභාගෙන සංවරසීලප්පහානසීලෙන බ්‍රහ්මචරියෙන යොජයිතබ්බානි. යොජෙන්තෙන ච සබ්බතො සබ්බභාගෙන ච පදාදිවිචයෙන හාරෙන සංවරසීලාදිකං ඵලං විචිනිත්වා යුත්තිහාරෙන යුත්තං ඵලං ගවෙසිත්වා ‘‘ඉදං ඵලං ඉමස්ස පුග්ගලස්ස ඵලං, ඉදං ඵලං ඉමස්ස සුත්තස්ස ඵල’’න්ති සුත්තානි විසුං විසුං ඵලෙන යොජයිතබ්බානීති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

‘‘කිත්තකෙන ඵලෙන බ්‍රහ්මචරියෙන යොජෙතබ්බානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යාවතිකා ඤාණස්ස භූමී’’ති වුත්තං. භගවතා දෙසිතෙන වාසනාභාගියසුත්තෙන සිද්ධා යාවතිකා පුඤ්ඤභාගියා පටිපදාදයො විභජනඤාණස්ස භූමි ආරම්මණා භවිතුමරහන්ති, තාවතිකාහි භූමීහි වාසනාභාගියසුත්තං යොජයිතබ්බං. නිබ්බෙධභාගියසුත්තෙන සිද්ධා යාවතිකා ඵලභාගියා පටිපදාදයො විභජනඤාණස්ස භූමි ආරම්මණා භවිතුමරහන්ති, තාවතිකාහි භූමීහි නිබ්බෙධභාගියසුත්තං යොජෙතබ්බං. ඉතරද්වයම්පි සුත්තං යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. එතෙන ඤාණස්ස භූමීනං සුත්තත්ථානං බහුවිධත්තං දස්සෙති.

34. වාසනාභාගියසුත්තාදීසු වුත්තා ධම්මා වාසනාභාගියනිබ්බෙධභාගියභාවෙහි ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කථං සංකිලෙසභාගියඅසෙක්ඛාභාගියභාවෙහි අසාධාරණාසාධාරණභාවෙහි විභජිතබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමෙ ධම්මා සාධාරණා’’තිආදි ආරද්ධං. අට්ඨකථාය පන –

‘‘එවං වාසනාභාගියනිබ්බෙධභාගියභාවෙහි ධම්මෙ එකදෙසෙන විභජිත්වා ඉදානි තෙසං කිලෙසභාගියඅසෙක්ඛභාගියභාවෙහි සාධාරණාසාධාරණභාවෙහි විභජිතුං ‘තත්ථ කතමෙ ධම්මා සාධාරණා’තිආදි ආරද්ධ’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 34) –

වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති යෙ ධම්මා සුත්තෙ වුත්තා විභත්තිහාරෙන විභජිතබ්බා, තෙසු ධම්මෙසු කතමෙ ධම්මා සාධාරණාති පුච්ඡති, ද්වෙ ධම්මා සාධාරණාති විස්සජ්ජෙති. තෙ ද්වෙ ධම්මෙ සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘නාමසාධාරණා, වත්ථුසාධාරණා චා’’ති වුත්තං. තත්ථ නාමසාධාරණාති නාමෙන නාමපඤ්ඤත්තියා සාධාරණා සමානා, ‘‘කුසලා’’ති නාමෙන එකවීසති චිත්තුප්පාදා සමානා, ‘‘අකුසලා’’ත්‍යාදිනාමෙන ද්වාදස චිත්තුප්පාදා සමානා, කුසලාදිනාමපඤ්ඤත්තිවචනෙන වචනීයා අත්ථා කුසලාදිනාමසාධාරණාති වුත්තා. තෙන ටීකායං –

‘‘නාමං නාමපඤ්ඤත්ති, තංමුඛෙනෙව සද්දතො තදත්ථාවගමො. සද්දෙන ච සාමඤ්ඤරූපෙනෙව තථාරූපස්ස අත්ථස්ස ගහණං, න විසෙසරූපෙන. තස්මා සද්දවචනීයා අත්ථා සාධාරණරූපනාමායත්තගහණීයතාය නාමසාධාරණා වුත්තා’’ති –

වුත්තං. වත්ථුසාධාරණාති පතිට්ඨානභූතෙන වත්ථුනා සාධාරණා. යස්මිං පතිට්ඨානභූතෙ සන්තානෙ වා චිත්තුප්පාදාදිම්හි වා යෙ ධම්මා පවත්තන්ති, තෙ ධම්මා තෙන සන්තානෙන වා වත්ථුනා තෙන චිත්තුප්පාදාදිනා වා සාධාරණා සමානාති අත්ථො. එකසන්තානෙ පතිතත්තා ඵුසනාදිසභාවතො භින්නාපි වත්ථුසාධාරණා සමානවත්ථුකායෙව භවන්තීති විභත්තිහාරෙන විභජිත්වාති වුත්තං හොති.

‘‘කිං නාමසාධාරණවත්ථුසාධාරණායෙව විභජිතබ්බා, අඤ්ඤං විභජිතබ්බං නත්ථී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යං වා පනා’’තිආදි වුත්තං. නාමසාධාරණවත්ථුසාධාරණෙහි අඤ්ඤං යං වා පන කිච්චසාධාරණපච්චයසාධාරණපටිපක්ඛාදිසාධාරණම්පි ධම්මජාතං එවංජාතියං සාධාරණජාතියං, තම්පි සබ්බං විචයහාරෙන විචිනිත්වා යුත්තිහාරෙන ගවෙසිත්වා යුත්තං සාධාරණං විභත්තිහාරෙන විභජිතබ්බන්ති අධිප්පායො. ‘‘තෙසු නාමසාධාරණාදීසු කතමෙ නාමසාධාරණා, කතමෙ වත්ථුසාධාරණා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘මිච්ඡත්තනියතානං සත්තාන’’න්තිආදි වුත්තං. මාතුඝාතකාදීනං ඡන්නං මිච්ඡත්තනියතකම්මකරානං සත්තානඤ්ච දුග්ගතිඅහෙතුකසුගතිඅහෙතුකදුහෙතුකතිහෙතුකානං චතුන්නං පුථුජ්ජනානං අනියතකම්මකරානං සත්තානඤ්ච සන්තානෙ පවත්තා දස්සනපහාතබ්බා කිලෙසා දස්සනපහාතබ්බනාමසාධාරණා සමානා භවන්ති සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමසනවසෙන භින්නසභාවානම්පි දස්සනපහාතබ්බනාමනාතිවත්තනතො. වුත්තප්පකාරානං නියතානියතසත්තානං දස්සනපහාතබ්බානං කිලෙසානං පතිට්ඨානවත්ථුභාවතො වත්ථුසාධාරණා ච සමානවත්ථුකාති අත්ථො. පුථුජ්ජනස්ස දුග්ගතිඅහෙතුකාදිචතුබ්බිධසත්තස්ස, සොතාපන්නස්ස ච සන්තානෙ පවත්තා කාමරාගබ්‍යාපාදා කිලෙසා කාමරාගබ්‍යාපාදනාමසාධාරණා සමානා භවන්ති සකදාගාමිමග්ගප්පහාතබ්බඅනාගාමිමග්ගප්පහාතබ්බවසෙන භින්නසභාවානම්පි කාමරාගබ්‍යාපාදනාමනාතිවත්තනතො. වුත්තප්පකාරස්ස පුථුජ්ජනස්ස, සොතාපන්නස්ස ච කාමරාගබ්‍යාපාදානං පතිට්ඨානවත්ථුභාවතො වත්ථුසාධාරණා සමානවත්ථුකාති අත්ථො ච ගහෙතබ්බො. පුථුජ්ජනස්ස, අනාගාමිස්ස ච සන්තානෙ පවත්තා උද්ධංභාගියා සංයොජනා උද්ධම්භාගියනාමසාධාරණා සමානා භවන්ති රූපරාගාදිවසෙන භින්නසභාවානම්පි උද්ධංභාගියනාමනාතිවත්තනතො. පුථුජ්ජනස්ස, අනාගාමිස්ස ච උද්ධංභාගියානං පතිට්ඨානවත්ථුභාවතො වත්ථුසාධාරණා සමානවත්ථුකාති අත්ථො ච ගහෙතබ්බො. තෙන වුත්තං ටීකායං – ‘‘දස්සනපහාතබ්බානඤ්හි යථා මිච්ඡත්තනියතසත්තා පවත්තිට්ඨානං, එවං අනියතාපී’’ති වුත්තං. සඞ්ඛෙපතො පන සංකිලෙසපක්ඛෙ පහානෙකට්ඨා කිලෙසා නාමසාධාරණා හොන්ති, සහජෙකට්ඨා කිලෙසා වත්ථුසාධාරණාති දට්ඨබ්බා.

සංකිලෙසපක්ඛෙ සාධාරණා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කථං වොදානපක්ඛෙ සාධාරණා විභත්තා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යං කිඤ්චි අරියසාවකො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යං කිඤ්චීති සාමඤ්ඤවසෙන වුත්තා පඨමජ්ඣානසමාපත්තිආදිකා ලොකියා සමාපත්තියෙව ගහිතා. අරියසාවකොති අරියස්ස භගවතො සාවකො අරියසාවකොති වත්තබ්බො, ඣානලාභී ච ඵලට්ඨො ච පුග්ගලො, න මග්ගට්ඨො. මග්ගට්ඨො හි ලොකියං යං කිඤ්චි සමාපත්තිං න සමාපජ්ජති. සබ්බා සා ලොකියසමාපත්ති රූපාවචරා අරූපාවචරා දිබ්බවිහාරො බ්‍රහ්මවිහාරො පඨමජ්ඣානසමාපත්තීති එවමාදීහි පරියායෙහි සාධාරණා තංසමඞ්ගීහි වීතරාගාවීතරාගෙහි සාධාරණා ලොකියසමාපත්තිනාමනාතිවත්තනතො ච වීතරාගාවීතරාගෙහි සමාපජ්ජිතබ්බතො ච. ‘‘අරියසාවකො ච ලොකියං සමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තො ඔධිසො ඔධිසො සමාපජ්ජති, එවං සති කථං වීතරාගෙහි සාධාරණාති සද්දහිතබ්බා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සාධාරණා හි ධම්මා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන – ‘‘කථං තෙ ඔධිසො ගහිතා, අථ ඔධිසො ගහෙතබ්බා, කථං සාධාරණාති අනුයොගං මනසි කත්වා තං විසොධෙන්තො ආහ – ‘සාධාරණා හි ධම්මා එවං අඤ්ඤමඤ්ඤ’න්තිආදී’’ති වුත්තං.

තත්ථ එවං වීතරාගාවීතරාගෙහි ඔධිසො ඔධිසො සමාපජ්ජිතබ්බා ධම්මා පරං පරං පච්ඡා පච්ඡා පවත්තියමානං ධම්මජාතං සකං සකං පුබ්බෙ පුබ්බෙ ජාතං ‘‘ලොකියසමාපත්තී’’ති නාමං නියතවිසයං අඤ්ඤමඤ්ඤං හුත්වා හි යස්මා නාතිවත්තන්ති, තස්මා සාධාරණාති සද්දහිතබ්බා ගහෙතබ්බාති අත්ථො. ‘‘පරං පරං සමාපජ්ජන්තො කථං නාතිවත්තතී’’ති වත්තබ්බත්තා නාතිවත්තනං පාකටං කාතුං ‘‘යොපී’’තිආදි වුත්තං. යො අරියසාවකො වා අවීතරාගො වා. ඉමෙහි ලොකියසමාපත්තිධම්මෙහි සමන්නාගතො, සො අරියසාවකො වා අවීතරාගො වා පරං පරං සමාපජ්ජන්තොපි තං ධම්මං ලොකියං සමාපත්තිධම්මං නාතිවත්තති, අඤ්ඤං උපගන්ත්වා නාතික්කමතීති අත්ථො. යෙහි ලොකියසමාපත්තිධම්මෙහි සමන්නාගතො, ඉමෙ ලොකියසමාපත්ති ධම්මා සාධාරණාවාති දට්ඨබ්බා.

‘‘වාසනාභාගියාදිසුත්තෙසු වුත්තා යෙ ධම්මා ඉමිනා විභත්තිහාරෙන විභත්තා, යෙසු ධම්මෙසු කතමෙ ධම්මා අසාධාරණා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමෙ ධම්මා අසාධාරණා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙසු විභජිතබ්බෙසු ධම්මෙසු කතමෙ ධම්මා අසාධාරණාති පුච්ඡති, පුච්ඡිත්වා යාව දෙසනං උපාදාය අසාධාරණා ධම්මා ගවෙසිතබ්බා, ‘‘සෙක්ඛාසෙක්ඛා’’ති වා ගවෙසිතබ්බා, ‘‘භබ්බාභබ්බා’’ති වා ගවෙසිතබ්බා. අථ වා යාව ‘‘සෙක්ඛාසෙක්ඛා භබ්බාභබ්බා’’ති දෙසනා වුත්තා, තාව දෙසනං උපාදාය අසාධාරණා ගවෙසිතබ්බා. කථං ගවෙසිතබ්බා? අරියෙසු සෙක්ඛාසෙක්ඛධම්මවසෙන ‘‘සෙක්ඛා’’ති නාමං අසෙක්ඛෙන අසාධාරණං, ‘‘අසෙක්ඛා’’ති නාමං සෙක්ඛෙන අසාධාරණන්ති වා, අනරියෙසු ‘‘භබ්බා’’ති නාමං අභබ්බෙන අසාධාරණං, ‘‘අභබ්බා’’ති නාමං භබ්බෙන අසාධාරණන්ති වා ගවෙසිතබ්බා. කාමරාගබ්‍යාපාදා සංයොජනා අප්පහීනත්තා අනුසයභාවෙන උප්පජ්ජනාරහත්තා අට්ඨමකස්ස සොතාපත්තිමග්ගට්ඨස්ස ච සොතාපන්නස්ස ඵලට්ඨස්ස ච සාධාරණා භවන්ති, ධම්මතා ධම්මසභාවො අසාධාරණො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘අට්ඨමකස්ස සොතාපත්තිමග්ගට්ඨතා සොතාපන්නස්ස අසාධාරණා, සොතාපන්නස්ස සොතාපන්නඵලට්ඨතා ච අට්ඨමකස්ස සොතාපත්තිමග්ගට්ඨස්ස අසාධාරණා. අට්ඨමකස්ස වා පහීයමානකිලෙසතා සොතාපන්නස්ස අසාධාරණා, සොතාපන්නස්ස පහීනකිලෙසතා ච අට්ඨමකස්ස අසාධාරණා’’ති.

උද්ධම්භාගියා සංයොජනා අප්පහීනත්තා අනුසයභාවෙන උප්පජ්ජනාරහත්තා අට්ඨමකස්ස මග්ගට්ඨභාවෙන අට්ඨමකසදිසස්ස අනාගාමිමග්ගට්ඨස්ස ච අනාගාමිස්ස ඵලට්ඨස්ස ච සාධාරණා, ධම්මතා ධම්මසභාවො අසාධාරණා. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘අට්ඨමකස්ස අනාගාමිමග්ගට්ඨතා අනාගාමිස්ස ඵලට්ඨස්ස අසාධාරණා, අනාගාමිස්ස අනාගාමිඵලට්ඨතා ච අට්ඨමකස්ස අසාධාරණා. අට්ඨමකස්ස වා පහීයමානකිලෙසතා අනාගාමිස්ස අසාධාරණා, අනාගාමිස්ස ඵලට්ඨස්ස පහීනකිලෙසතා ච අට්ඨමකස්ස අසාධාරණා’’ති. ‘‘මග්ගට්ඨතා ඵලට්ඨතාය අසාධාරණා, ඵලට්ඨතා ච මග්ගට්ඨතාය අසාධාරණා’’තිපි වත්තුං වට්ටති. සබ්බෙසං සත්තන්නං සෙක්ඛානං පුග්ගලානං නාමං‘‘සෙක්ඛා’’ති නාමං සාධාරණං. ධම්මතා අසාධාරණාති චතුන්නං මග්ගට්ඨානං තංතංමග්ගට්ඨතා අඤ්ඤමඤ්ඤං මග්ගට්ඨානං අසාධාරණා. හෙට්ඨිමඵලත්තයට්ඨානඤ්ච අසාධාරණා, හෙට්ඨිමඵලත්තයට්ඨානං තංතංඵලට්ඨතා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵලට්ඨානං අසාධාරණා, චතුන්නං මග්ගට්ඨානඤ්ච අසාධාරණාති අත්ථො. ‘‘සෙක්ඛානං තංතංමග්ගට්ඨතා තංතංඵලට්ඨතාය අසාධාරණා, තංතංඵලට්ඨතා ච තංතංමග්ගට්ඨතාය අසාධාරණා’’ති වත්තුම්පි වට්ටති. සබ්බෙසං පටිපන්නකානන්ති ඵලත්ථාය පටිපජ්ජන්තීති පටිපන්නකා, තෙසං මග්ගසමඞ්ගීනං චතුන්නං පුග්ගලානං නාමං ‘‘පටිපන්නකා’’ති නාමං සාධාරණං, ධම්මතා තංතංමග්ගට්ඨතා අසාධාරණා. සබ්බෙසං සෙක්ඛානං සත්තන්නං පුග්ගලානං සෙක්ඛානං සීලං සාධාරණං, ධම්මතා තංතංමග්ගට්ඨඵලට්ඨතා අසාධාරණාති. වාසනාභාගියසංකිලෙසභාගියසුත්තෙසු වුත්තා දස්සනෙනපහාතබ්බාදයො චෙව නිබ්බෙධභාගියඅසෙක්ඛභාගියසුත්තෙසු වුත්තා සෙක්ඛාදයො ච ධම්මා සාධාරණාසාධාරණභෙදෙන විභත්තිහාරෙන විභජිතබ්බාති අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

‘‘අට්ඨමකස්සා’’තිආදිනා අරියෙසු පුග්ගලෙසු අසාධාරණා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කථං අනරියෙසු අසාධාරණා විභත්තා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා අරියෙසු වුත්තනයානුසාරෙන අනරියෙසුපි විභජිත්වා ගවෙසිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘එවං විසෙසානුපස්සිනා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන – ‘‘එවං ‘අට්ඨමකස්සා’තිආදිනා අරියපුග්ගලෙසු අසාධාරණධම්මං දස්සෙත්වා ඉතරෙසු නයදස්සනත්ථං ‘එවං විසෙසානුපස්සිනා’තිආදි වුත්ත’’න්ති වුත්තං. එවං අරියෙසු වුත්තනයානුසාරෙන භබ්බාභබ්බෙසු අනරියෙසු විසෙසානුපස්සිනා අසාධාරණතො විසෙසං අසාධාරණං අනුපස්සිනා ගවෙසකෙන පණ්ඩිතෙන භබ්බාභබ්බෙසුපි හීනුක්කට්ඨමජ්ඣිමං උපාදාය ගවෙසිතබ්බං. කථං? මාතුඝාතාදිවසෙන පවත්තානං පටිඝසම්පයුත්තදිට්ඨිසම්පයුත්තසත්තමජවනචිත්තුප්පාදානං මිච්ඡත්තනියතානං තංසමඞ්ගීනං වා තථාපවත්තා පඨමජවනචිත්තුපාදාදයො අනියතා ධම්මා පටිඝසම්පයුත්තාදිභාවෙන සාධාරණා, මිච්ඡත්තනියතා ධම්මා එකචිත්තුප්පාදත්තා අසාධාරණා. යථා හි චිත්තං ‘‘චිත්තසංසට්ඨ’’න්ති න වත්තබ්බං, එවං මිච්ඡත්තනියතාපි ‘‘මිච්ඡත්තනියතසාධාරණා’’ති න වත්තබ්බා. මිච්ඡත්තනියතෙසුපි නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකානං දිට්ඨිසම්පයුත්තසත්තමජවනචිත්තුප්පාදසමඞ්ගීනං අනියතා දිට්ඨිසම්පයුත්තපඨමජවනචිත්තුප්පාදාදයො ධම්මා දිට්ඨිසම්පයුත්තාදිභාවෙන සාධාරණා, නියතමිච්ඡාදිට්ඨි එකචිත්තුප්පාදසමඞ්ගීභාවතො අසාධාරණා. තෙනාහ අට්ඨකථාචරියො –

‘‘මිච්ඡත්තනියතානං අනියතා ධම්මා සාධාරණ, මිච්ඡත්තනියතා ධම්මා අසාධාරණා. මිච්ඡත්තනියතෙසුපි නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකානං අනියතා ධම්මා සාධාරණා, නියතමිච්ඡාදිට්ඨි අසාධාරණාති ඉමිනා නයෙන විසෙසානුපස්සිනා වෙදිතබ්බා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 34).

තත්ථ ‘‘ඉමිනා නයෙනා’’ති ඉමිනා මිච්ඡත්තනියතානං උප්පජ්ජිතුං භබ්බා අනියතා ධම්මා සාධාරණා, උප්පජ්ජිතුං අභබ්බා අනියතා ධම්මා අසාධාරණාති ගහිතා. තෙන වුත්තං ‘‘භබ්බාභබ්බා’’ති. තථා හීනස්ස හීනො හීනභාවෙන සාධාරණො, මජ්ඣිමුක්කට්ඨා අසාධාරණා. මජ්ඣිමස්ස මජ්ඣිමො සාධාරණො, හීනුක්කට්ඨා අසාධාරණා. උක්කට්ඨස්ස උක්කට්ඨො උක්කට්ඨභාවෙන සාධාරණො, හීනමජ්ඣිමා අසාධාරණාතිපි ගවෙසිතබ්බා. තෙනාහ – ‘‘හීනුක්කට්ඨමජ්ඣිමං උපාදාය ගවෙසිතබ්බ’’න්ති.

‘‘තත්ථ කතමෙ ධම්මා සාධාරණා’’තිආදිනා නානාවිධෙන විභත්තිහාරනයෙන ධම්මා විභජිත්වා දස්සිතා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කථං භූමිපදට්ඨානානි විභත්තිහාරනයෙන විභජිත්වා දස්සිතානී’’ති පුච්ඡිතබ්බභාවතො ධම්මවිභජනානන්තරං භූමිපදට්ඨානානි විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘දස්සනභූමී’’තිආදිමාහ. තත්ථ දස්සනභූමීති දස්සනං භවති එත්ථ පඨමමග්ගෙති දස්සනභූමි, සොතාපත්තිමග්ගො. නියාමාවක්කන්තියාති නියමනං නියාමො, කො සො? සම්පත්තනියාමො, අවක්කනං අවක්කන්ති, සොතාපත්තිඵලං, නියාමස්ස අවක්කන්ති නියාමාවක්කන්ති, තාය. දස්සනභූමිනාමකො සොතාපත්තිමග්ගො නියාමාවක්කන්තිනාමකස්ස සොතාපත්තිඵලස්ස පත්තියා පදට්ඨානං. පඨමමග්ගසමඞ්ගී පුග්ගලො හි නියාමං ඔක්කමන්තො නාම, ඵලසමඞ්ගී පන නියාමං ඔක්කන්තො නාම හොති, තස්මා නියාමාවක්කන්තිසද්දෙන පඨමඵලුප්පත්ති ගහිතා. භාවනාභූමීති උපරිමග්ගත්තයං. උත්තරිකානන්ති තස්ස තස්ස මග්ගස්ස උපරිපවත්තානං තංතංඵලානං පත්තියා පදට්ඨානන්ති පච්චෙකං යොජෙතබ්බං.

දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා මන්දපඤ්ඤස්ස උප්පජ්ජනතො සමථං ආවහන්තී හුත්වා සමථස්ස පදට්ඨානං හොති, සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා ඤාණාධිකස්ස උප්පජ්ජනතො විපස්සනාවහන්තී හුත්වා විපස්සනාය පදට්ඨානං, අවසෙසා ද්වෙ පටිපදාපි නාතිපඤ්ඤස්ස උප්පජ්ජනතො සමථස්ස පදට්ඨානන්ති ගහෙතබ්බා. තෙන අට්ඨකථායං වුත්තං – ‘‘ඉතරා පන තිස්සොපි පටිපදා සමථං ආවහන්තී’’තිආදි (නෙත්ති. අට්ඨ. 34). දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු සයමෙව එකන්තෙන ධම්මස්සවනස්ස පදට්ඨානං න හොති, වන්දනයාචනපඤ්හාපුච්ඡනාදයොපි පදට්ඨානං හොන්ති, තස්මා තෙහි කාරණෙහි සාධාරණං හුත්වා පරතොඝොසස්ස පදට්ඨානං හොති, පරතොඝොසො ච ධම්මස්සවනපඤ්හාවිස්සජ්ජනාදිවසෙන පවත්තො. දාතබ්බවත්ථුපරිච්චජනවන්දනයාචනකාලෙසු හි යෙභුය්‍යෙන ධම්මං දෙසෙන්ති, පඤ්හාපුච්ඡනාදිකාලෙසු ච විස්සජ්ජෙන්ති, පටිපුච්ඡසාකච්ඡාදීනි වා කරොන්ති. සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු පාමොජ්ජපීතිපස්සද්ධිසුඛසමාධීහි පදට්ඨානභාවෙන සාධාරණං හුත්වා චින්තාමයියා පඤ්ඤාය පදට්ඨානං හොති. සීලවන්තස්ස හි සීලං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පාමොජ්ජාදයො හොන්ති, සමාහිතො ච ධම්මචින්තනෙ සමත්ථො හොති.

භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූති පුරිමා පුරිමා සමථභාවනා චෙව විපස්සනාභාවනා ච පුඤ්ඤකිරියවත්ථුදානසීලාදීහි කාරණෙහි සාධාරණං හුත්වා භාවනාමයියා පඤ්ඤාය පච්ඡිමාය පච්ඡිමාය සමථභාවනාය චෙව විපස්සනාභාවනාය ච පදට්ඨානං. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං – ‘‘සාධාරණන්ති න බීජං විය අඞ්කුරස්ස, දස්සනභූමිආදයො විය නියාමාවක්කන්තිආදීනං ආවෙණිකං, අථ ඛො සාධාරණං තදඤ්ඤකාරණෙහිපී’’ති. ‘‘දානමයසීලමයභාවනාමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං පරතොඝොසචින්තාමයිභාවනාමයිපඤ්ඤානං පදට්ඨානභාවො ආචරියෙන විභත්තො, එවං සති තෙසං දානමයාදීනං යථාක්කමං පරියත්තිබාහුසච්චකම්මට්ඨානානුයොගමග්ගසම්මාදිට්ඨීනං පදට්ඨානභාවො න භවෙය්‍යා’’ති වත්තබ්බත්තා තථාපවත්තං පදට්ඨානභාවම්පි දස්සෙතුං ‘‘දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු පරතො ච ඝොසස්ස සුතමයියා ච පඤ්ඤායා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන –

‘‘ඉදානි යස්මා දානං, සීලං, ලොකියභාවනා ච න කෙවලං යථාවුත්තපරතොඝොසාදීනංයෙව, අථ ඛො යථාක්කමං පරියත්තිබාහුසච්චකම්මට්ඨානානුයොගමග්ගසම්මාදිට්ඨීනම්පි පච්චයා හොන්ති, තස්මා තම්පි නයං දස්සෙතුං පුන ‘දානමය’න්තිආදිනා දෙසනං වඩ්ඪෙසී’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 34) –

වුත්තං. තත්ථ දානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථුනො පරතොඝොසස්ස සාධාරණපදට්ඨානභාවො හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ඤාතබ්බො. දානං පන දත්වා දෙසනං සුත්වා සුතානුසාරෙන විත්ථාරෙත්වා චින්තෙන්තස්ස පවත්තමානාය සුතමයියා පඤ්ඤාය වන්දනයාචනාදීහි සාධාරණං හුත්වා පදට්ඨානං හොති. සීලමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථුනොපි චින්තාමයියා පඤ්ඤාය සාධාරණපදට්ඨානභාවො වුත්තොයෙව. පරිසුද්ධසීලං පන නිස්සාය ‘‘ඣානං නිබ්බත්තෙස්සාමි, මග්ගඵලං නිබ්බත්තෙස්සාමී’’තිආදිනා පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පවත්තමානස්ස යොනිසොමනසිකාරස්ස පාමොජ්ජාදීහි සාධාරණං හුත්වා පදට්ඨානං හොති. භාවනාමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථුනො භාවනාමයියා පඤ්ඤාය සාධාරණපදට්ඨානභාවොපි වුත්තොයෙව. සමථභාවනාසඞ්ඛාතං පන ඣානං පාදකං කත්වා වා පරිපාකං විපස්සනාභාවංයෙව වා නිස්සාය පවත්තමානාය සම්මාදිට්ඨියා පරිසුද්ධසීලාදීහි සාධාරණං හුත්වා පදට්ඨානං හොති.

දානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථුආදීනං පරතොඝොසාදීනං පදට්ඨානභාවො පුනප්පුනං ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘පතිරූපදෙසවාසාදයොපි ඉමෙසං ධම්මානං පදට්ඨානානීති යථා විභජිතබ්බා, අම්හෙහි ච විඤ්ඤාතබ්බා, තථා විභජිත්වා දස්සෙථා’’ති වත්තබ්බත්තා තෙපි විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘පතිරූපදෙසවාසො’’තිආදිමාහ. අට්ඨකථායං පන ‘‘තථා පතිරූපදෙසවාසාදයො කායවිවෙකචිත්තවිවෙකාදීනං කාරණං හොන්තීති ඉමං නයං දස්සෙතුං ‘පතිරූපදෙසවාසො’තිආදිමාහා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 34) වුත්තං. පතිරූපදෙසං නිස්සාය වසන්තස්ස කායවිවෙකචිත්තවිවෙකවඩ්ඪනතො, සමාධිවඩ්ඪනතො ච පතිරූපදෙසවාසො කායචිත්තවිවෙකස්ස ච උපචාරසමාධිඅප්පනාසමාධිස්ස ච සීලාදීහි සාධාරණං හුත්වා පදට්ඨානං. සප්පුරිසූපනිස්සයොති සප්පුරිසසන්තානෙ පවත්තො පයිරුපාසතො ආලම්බිතබ්බො පසාදො, තතො වා උපනිස්සයං ලභිත්වා පයිරුපාසන්තානං සන්තානෙ පවත්තො පුබ්බපසාදො යථාවිධො සප්පුරිසූපනිස්සයො පයිරුපාසන්තස්ස සද්ධාසම්පන්නස්ස රතනත්තයෙ තිණ්ණං අවෙච්චප්පසාදානං රතනත්තයගුණාදීහි සාධාරණං හුත්වා පදට්ඨානං, සමථස්ස ලභනනිමිත්තදායකං සප්පුරිසං පයිරුපාසිත්වා තෙන දින්නනයෙ ඨත්වා පවත්තෙතබ්බස්ස සමථස්ස සප්පුරිසූපනිස්සයො සීලපාමොජ්ජපීතාදීහි සාධාරණං හුත්වා පදට්ඨානං. අත්තසම්මාපණිහිතස්ස පාපජිගුච්ඡාදීනං සම්භවතො අත්තසම්මාපණිධානං ජාතිවයාදිපච්චවෙක්ඛණෙන සාධාරණං හුත්වා හිරියා ච පදට්ඨානං, අත්තසම්මාපණිහිතස්ස නිබ්බිදාදීනං සම්භවතො සීලාදීහි සාධාරණං හුත්වා විපස්සනාය ච පදට්ඨානං.

තදඞ්ගාදිවසෙන අකුසලපරිච්චාගො නිබ්බිදාඤාණාදීහි සාධාරණං හුත්වා කුසලවීමංසාය පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය පඤ්ඤාය ච අරියමග්ගසමාධින්ද්‍රියස්ස ච පදට්ඨානං. ධම්මස්වාක්ඛාතතා ස්වාක්ඛාතධම්මස්සවනානුසාරෙන පවත්තකුසලමූලකා ලොකියලොකුත්තරසම්පත්ති කුසලමූලරොපනා නාම, තාය ච තථාවිධකුසලමූලකාය ඵලසමාපත්තියා ච පදට්ඨානං. සඞ්ඝසුප්පටිපන්නතා සඞ්ඝසුට්ඨුතාය සඞ්ඝස්ස උපට්ඨාකානං සුට්ඨුභාවාය සප්පතිස්සවාය වචනසම්පටිච්ඡනභාවාය පදට්ඨානං. සත්ථුසම්පදා සත්ථරි චෙව ධම්මාදීසු ච ගුණඅජානනතාය අප්පසන්නානඤ්ච පසාදාය පසන්නානඤ්ච අප්පමත්තකපසාදානඤ්ච භිය්‍යොභාවාය වඩ්ඪනාය පදට්ඨානං. අප්පටිහතපාතිමොක්ඛතා සඞ්ඝමජ්ඣෙ වා පරිසමජ්ඣෙ වා දුම්මඞ්කූනං දුම්මුඛානං දුස්සීලානං පුග්ගලානං නිග්ගහාය, පෙසලානං පාතිමොක්ඛසංවරාදිසීලසම්පන්නානං පුග්ගලානං ඵාසුවිහාරාය ච පදට්ඨානං හොති. හොන්තො පන යථානුරූපෙහි අඤ්ඤෙහි කාරණෙහි සාධාරණං හුත්වා හොතීති වෙදිතබ්බො.

‘‘වාසනාභාගියසුත්තාදීසු වුත්තධම්මභූමිපදට්ඨානානං විභත්තිහාරෙන විභජිතබ්බභාවො අම්හෙහි කෙන ජානිතබ්බො සද්දහිතබ්බො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

‘‘එත්තාවතා ච විභත්තිහාරො පරිපුණ්ණො, අඤ්ඤො නියුත්තො නත්ථී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘නියුත්තො විභත්තිහාරො’’ති වුත්තං. යත්ථ යත්ථ සුත්තෙ යෙ යෙ ධම්මාදයො වුත්තා, තත්ථ තත්ථ සුත්තෙ වුත්තෙසු තෙසු තෙසු ධම්මාදීසු යථාලාභවසෙන යො යො විභත්තිහාරො යොජිතො, සො සො විභත්තිහාරො නිද්ධාරෙත්වා යුත්තො යොජිතොති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ඉති විභත්තිහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙනෙව ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.