7. ආවට්ටහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

29. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගෙන නෙරුත්තාදයො විභත්තා, සො…පෙ… චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගො පරිපුණ්ණො, ‘‘කතමො ආවට්ටො හාරවිභඞ්ගො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තත්ථ කතමො ආවට්ටො හාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු නිද්දිට්ඨෙසු සොළසසු දෙසනාහාරාදීසු කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො ආවට්ටො හාරො ආවට්ටහාරවිභඞ්ගො නාමාති පුච්ඡති. ‘‘එකම්හි පදට්ඨානෙ’’න්තිආදිනිද්දෙසස්ස ඉදානි මයා වුච්චමානො ‘‘ආරම්භථා’’තිආදිකො විත්ථාරසංවණ්ණනාවිසෙසො ආවට්ටහාරවිභඞ්ගො නාමාති ගහිතො. ‘‘තත්ථ දෙසනායං එකස්මිං පදට්ඨානෙ දෙසනාරුළ්හෙ සෙසකං පදට්ඨානං පරියෙසති, පරියෙසිත්වා කථං පටිපක්ඛෙ ආවට්ටෙතී’’ති වත්තබ්බත්තා –

‘‘ආරම්භථ නික්කමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ;

ධුනාථ මච්චුනො සෙනං, නළාගාරංව කුඤ්ජරො’’ති. –

ගාථා වුත්තා. ඉධ ගාථායං එකස්මිං පදට්ඨානෙ දෙසනාරුළ්හෙ සෙසකං පදට්ඨානං පරියෙසතීති වුත්තං හොති. ගාථාත්ථො පන අට්ඨකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 29) වුත්තො.

‘‘ආරම්භථා’තිආදිගාථායං කතරස්මිං පදට්ඨානෙ දෙසනාරුළ්හෙ කතමං සෙසකං පදට්ඨානං පරියෙසතී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ආරම්භථ නික්කමථාති වීරියස්ස පදට්ඨාන’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘වීරියස්ස පදට්ඨාන’’න්ති සාමඤ්ඤවසෙන වුත්තම්පි ආරම්භධාතුසඞ්ඛාතං වීරියං නික්කමධාතුසඞ්ඛාතස්ස වීරියස්ස පදට්ඨානං, නික්කමධාතුසඞ්ඛාතං වීරියං පරක්කමධාතුසඞ්ඛාතස්ස වීරියස්ස පදට්ඨානං, පරක්කමධාතුසඞ්ඛාතං වීරියං සමථභාවනාසහිතස්ස වීරියස්ස පදට්ඨානන්තිආදිනා පරියෙසිතබ්බන්ති ගහෙතබ්බං. ‘‘යුඤ්ජථා’’ති ඉමිනා වුත්තං සමථභාවනාසහිතං වීරියං ‘‘බුද්ධසාසනෙ’’ති ඉමිනා වුත්තස්ස මහග්ගතසමාධිස්ස පදට්ඨානං, දෙසනාරුළ්හං සුඛාදිකං සෙසකම්පි පදට්ඨානං පරියෙසිතබ්බං. ‘‘ධුනාථ මච්චුනො සෙන’’න්ති පදෙන ගහිතං විපස්සනාසහිතං වීරියං කිලෙසධුනනෙ සමත්ථාය පඤ්ඤාය පදට්ඨානං, දෙසනාරුළ්හං සමාධිආදිකං සෙසකම්පි පදට්ඨානං පරියෙසිතබ්බං.

‘‘යදි ‘ආරම්භථා’තිආදිකං වුත්තං වීරියං සාමඤ්ඤභූතානං වීරියසමාධිපඤ්ඤානංයෙව පදට්ඨානං සියා, එවං සති කථං වට්ටමූලං ඡින්දිත්වා විවට්ටං පාපෙස්සන්තී’’ති වත්තබ්බත්තා පුන ‘‘ආරම්භථ නික්කමථාති වීරියින්ද්‍රියස්ස පදට්ඨාන’’න්තිආදි වුත්තං. ආධිපච්චකිච්චතාය යුත්තස්සාපි වීරියාධිකස්ස පදට්ඨානත්තා ආරභන්තා යොගාවචරපුග්ගලා වට්ටමූලං ඡින්දිත්වා විවට්ටං පාපෙන්තීති වුත්තං හොති. ‘‘ආරම්භථා’’තිආදිකා පන යස්මා වීරියාරම්භවත්ථුආදිදෙසනා හොති, තස්මා ආරම්භවත්ථුආදීනියෙව සංවණ්ණිතානි පදට්ඨානන්ති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘ඉමානි පදට්ඨානානි දෙසනා’’ති. ‘‘ආරම්භථා’’තිආදිකා යථාවුත්තපදට්ඨානානි දෙසනා හොති, න වීරියාරම්භවත්ථුආදීනි, තස්මා පදට්ඨානංයෙව සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං.

එවං ‘‘ආරම්භථා’’තිආදිදෙසනාය පදට්ඨානවසෙන අත්ථො විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කථං තස්සායෙව දෙසනාය පටිපක්ඛවසෙන අත්ථො විභජිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘අයුඤ්ජන්තානං වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යොගෙ භාවනායං අයුඤ්ජන්තානං සත්තානං අපරිපක්කඤාණානං යොගෙ යොගහෙතු වාසනාභාගියවසෙන ආයතිං ජානනත්ථාය ‘‘ආරම්භථා’’තිආදිදෙසනා ආරද්ධා. යුඤ්ජන්තානං පරිපක්කඤාණානං සත්තානං ආරම්භෙ ආරම්භහෙතු දිට්ඨෙව ධම්මෙ පරිජානනත්ථාය ‘‘ආරම්භථා’’තිආදිදෙසනා ආරද්ධා.

තත්ථ තෙසු යුඤ්ජන්තායුඤ්ජන්තෙසු පරිපක්කාපරිපක්කඤාණෙසු යෙ අපරිපක්කඤාණා සත්තා න යුඤ්ජන්ති, තෙ අපරිපක්කඤාණා සත්තා පමාදමූලකා හුත්වා යොගෙ භාවනායං යෙන පමාදෙන න යුඤ්ජන්ති, සො පමාදො තණ්හාමූලකො පමාදො, අවිජ්ජාමූලකො පමාදොති දුබ්බිධො හොති. තත්ථ තස්මිං දුබ්බිධෙ පමාදෙ අඤ්ඤාණෙන නිවුතො අවිජ්ජාමූලකො සත්තො යෙන පමාදෙන ඤෙය්‍යට්ඨානං ‘‘ඉමෙ උප්පාදවයධම්මා පඤ්චක්ඛන්ධා ඤෙය්‍යට්ඨානං නාමා’’ති නප්පජානාති, අයං අඤ්ඤාණහෙතුකො පමාදො අවිජ්ජාමූලකො පමාදා නාම. යො පමාදො තණ්හාමූලකො, සො පමාදො තිවිධො අනුප්පන්නානං භොගානං උප්පාදාය පරියෙසන්තො තණ්හිකො සත්තො යං පමාදං ආපජ්ජති, අයං පමාදො ච, උප්පන්නානං භොගානං ඨිතත්ථාය රක්ඛන්තො තණ්හිකො සත්තො ආරක්ඛනිමිත්තං යං පමාදං ආපජ්ජති, අයං පමාදො ච, ඨිතං භොගං පරිභුඤ්ජන්තො තණ්හිකො සත්තො පරිභොගනිමිත්තං යං පමාදං ආපජ්ජති, අයං පමාදො චාති තිවිධො හොති. ඉති ලොකෙ අයං පමාදො චතුබ්බිධො අවිජ්ජාපදට්ඨානො එකවිධො පමාදො, තණ්හාපදට්ඨානො තිවිධො පමාදොති චතුබ්බිධො හොති. තත්ථ තාසු අවිජ්ජාතණ්හාසු නාමකායො ඵස්සාදිනාමසමූහො අවිජ්ජාය පදට්ඨානං, රූපකායො පථවීආදිරූපසමූහො තණ්හාය පදට්ඨානං හොති. ඉදං වුත්තං හොති – ආරම්භධාතුනික්කමධාතුසඞ්ඛාතස්ස වීරියස්ස පටිපක්ඛො චතුබ්බිධො පමාදො නිද්ධාරෙතබ්බො, නිද්ධාරෙත්වා එකවිධස්ස පමාදස්ස අවිජ්ජා පදට්ඨානං, තිවිධස්ස පමාදස්ස තණ්හා පදට්ඨානං. අවිජ්ජාය නාමකායො පදට්ඨානං, තණ්හාය රූපකායො පදට්ඨානන්ති පටිපක්ඛෙ ආවට්ටෙත්වා පදට්ඨානං පරියෙසිතබ්බන්ති.

‘‘කස්මා නාමකායො අවිජ්ජාය පදට්ඨානං භවති, රූපකායො තණ්හාය පදට්ඨානං භවතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘රූපීසු භවෙසු අජ්ඣොසානං, අරූපීසු සම්මොහො’’ති වුත්තං. රූපීසු භවෙසු රූපධම්මෙසු අහංමමාදිවසෙන අජ්ඣොසානං තණ්හාභිනිවෙසො සත්තෙසු පතිට්ඨිතො යස්මා හොති, තස්මා රූපකායො තණ්හාය පදට්ඨානං භවති. අනමතග්ගෙ හි සංසාරෙ ඉත්ථිපුරිසා අඤ්ඤමඤ්ඤරූපාභිරාමා භවන්ති. අරූපීසු ඵස්සාදීසු සුඛුමභාවතො සම්මොහො සත්තෙසු පතිට්ඨිතො යස්මා හොති, තස්මා නාමකායො අවිජ්ජාය පදට්ඨානං භවතීති යොජනා කාතබ්බා. ඉදං වුත්තං හොති – රූපකායනාමකායෙසු ආරම්මණකරණවසෙන තණ්හාය ච අවිජ්ජාය ච උප්පජ්ජනතො රූපකායො තණ්හාය පදට්ඨානං, නාමකායො අවිජ්ජාය පදට්ඨානන්ති නීහරිතබ්බාවාති.

‘‘කතමො රූපකායො, කතමො නාමකායො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ රූපකායො රූපක්ඛන්ධො, නාමකායො චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා’’ති වුත්තං. තත්ථ තෙසු රූපකායනාමකායෙසු රූපකායො රූපසමූහො නාම රූපක්ඛන්ධො හොති, නාමකායො නාමසමූහො නාම චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධාති. ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා අවිජ්ජාතණ්හානං ආරම්මණත්තා සඋපාදානා භවෙය්‍යුං, ‘‘කතමෙන උපාදානෙන සඋපාදානා භවන්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තථෙව පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙතුං ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා කතමෙන උපාදානෙන සඋපාදානා? තණ්හාය ච අවිජ්ජාය චා’’ති වුත්තං. තත්ථ උපාදානභූතාය තණ්හාය ච උපාදානභූතාය අවිජ්ජාය ච ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා සඋපාදානා නාම භවන්තීති යොජනා කාතබ්බා.

‘‘කිත්තකානි උපාදානානි තණ්හා නාම භවන්ති, කිත්තකානි උපාදානානි අවිජ්ජා නාම භවන්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ තණ්හා ද්වෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තාසු තණ්හාඅවිජ්ජාසු. කාමුපාදානඤ්ච සීලබ්බතුපාදානඤ්ච ද්වෙ උපාදානානි තණ්හා නාම භවන්ති. තණ්හාවසෙන හි ‘‘මම සීලං, මම වත’’න්ති පරාමසනං භවති. දිට්ඨුපාදානඤ්ච අත්තවාදුපාදානඤ්ච ද්වෙ උපාදානානි අවිජ්ජා නාම භවන්ති. අවිජ්ජාවසෙන හි සස්සතදිට්ඨි චෙව අහංමමාදිදිට්ඨි ච භවන්ති. ‘‘ඉමෙහි චතූහි උපාදානෙහි සඋපාදානක්ඛන්ධා චතූසු සච්චෙසු කිත්තකං සච්චං නාමා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉමෙහී’’තිආදි වුත්තං. යෙ ලොකියක්ඛන්ධා සඋපාදානා ඛන්ධා භවන්ති, උපාදානෙන හි උපාදානානිපි භවන්ති, ඉදං සඋපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛං දුක්ඛසච්චං නාම. යානි චත්තාරි උපාදානානි දුක්ඛකාරණානි භවන්ති, අයං උපාදානචතුක්කො සමුදයො සමුදයසච්චං නාම භවති. පඤ්චක්ඛන්ධාති සඋපාදානා පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛවත්ථුභාවතො දුක්ඛං. තෙසන්ති සඋපාදානානං පඤ්චක්ඛන්ධානං. ධම්මං දෙසෙතීති ‘‘ආරම්භථා’’තිආදිකං ධම්මං වෙනෙය්‍යානුරූපං භගවා දෙසෙති. සාමඤ්ඤෙන පුබ්බෙ වුත්තම්පි අත්ථවසෙන විසෙසං දස්සෙතුං පුන ‘‘දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාය, සමුදයස්ස පහානායා’’ති වුත්තං.

30. ආරම්භපටිපක්ඛභූතපමාදවසෙන පුරිමසච්චද්වයං ආචරියෙන නිද්ධාරිතං, අම්හෙහි ච ඤාතං, ‘‘ඉතරසච්චද්වයං කථං නිද්ධාරිතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බත්තා තං ද්වයම්පි පමාදමුඛෙනෙව නිද්ධාරිතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ යො තිවිධො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු තණ්හාමූලකඅවිජ්ජාමූලකෙසු පමාදෙසු. තස්සාති තිවිධස්ස තණ්හාමූලකස්ස පමාදස්ස. සම්පටිවෙධෙනාති අස්සාදාදීනං පරිජානනෙන. රක්ඛණාති අත්තචිත්තස්ස රක්ඛණසඞ්ඛාතා. පටිසංහරණාති ‘‘තස්සා’’ති ඉමිනා වුත්තස්ස පමාදස්ස පටිපක්ඛභූතෙන අප්පමාදානනුයොගෙන සංහරණා යා ඛෙපනා අත්ථි, අයං පමාදස්ස පටිපක්ඛභූතෙන අප්පමාදානුයොගෙන පවත්තා ඛෙපනසඞ්ඛාතා භාවනා සමථො නාමාති පමාදස්ස පටිපක්ඛමුඛෙන පුන ආවට්ටෙත්වා සමථො නිද්ධාරිතොති.

‘‘සො සමථො කථං කෙන උපායෙන භවතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තථා පුච්ඡිත්වා උපායං දස්සෙතුං ‘‘සො කථ’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ කථන්ති කෙන උපායෙන. ‘‘කාමෙන්තීති කාමා, කාමීයන්තීති වා කාමා’’ති වුත්තානං ද්වින්නං කාමානං පටිච්ච උප්පජ්ජමානං අස්සාදඤ්ච, ‘‘අප්පස්සාදා කාමා බහුදුක්ඛා’’තිආදි (ම. නි. 1.235) වචනතො අප්පස්සාදනීයානං කාමානං පටිච්ච උප්පජ්ජමානං ආදීනවඤ්ච. කාමානන්ති ච කම්මත්ථෙ සාමිවචනං. තෙන වුත්තං –‘‘කාමෙ පටිච්චා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 30). ‘‘කාමානමෙතං නිස්සරණං, යදිදං නෙක්ඛම්ම’’න්ති (ඉතිවු. 72) වචනතො නිස්සරණන්ති ඉධ පඨමජ්ඣානං අධිප්පෙතං. වොකාරන්ති එත්ථ ව-කාරො ආගමො, ඔ-කාරං ලාමකභාවං. ආනිසංසන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලාදිකං. යදා ජානාති, තදා තෙන උපායෙන සමථො භවතීති අත්ථො.

සමථො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කතමා විපස්සනා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා විපස්සනං විභජිතුං ‘‘තත්ථ යා වීමංසා’’තිආදි වුත්තං. අථ වා කාමානං අස්සාදාදයො යදා ජානාති, තදා සමථො භවතීති වුත්තො, ‘‘තස්මිං සමථෙ භවමානෙ සති කතමා භවතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ යා වීමංසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං සමථෙ භවමානෙ සති අස්සාදාදීනං යා අනිච්චාදිවීමංසා උපපරික්ඛා පඤ්ඤා භවති, අයං වීමංසා උපපරික්ඛා පඤ්ඤා විසෙසෙන පස්සනතො විපස්සනා නාම. අථ වා තිවිධස්ස තණ්හාමූලකස්ස පමාදස්ස සම්පටිවෙධෙන රක්ඛණා පටිසංහරණා, අයං සමථොති ආචරියෙන වුත්තො, ‘‘කතමා විපස්සනා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ යා වීමංසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං යථාවුත්තෙ සමථෙ සති යථාවුත්තස්ස පමාදස්ස අනිච්චාදිවසෙන යා වීමංසා උපපරික්ඛා පඤ්ඤා උප්පන්නා, අයං වීමංසා උපපරික්ඛා පඤ්ඤා විසෙසෙන පස්සනතො විපස්සනා නාම. වීමංසාව දුබ්බලා, උපපරික්ඛා බලවතීති විසෙසො.

සමථො චෙව විපස්සනා ච ද්වෙ ධම්මා ආචරියෙන නිද්ධාරිතා, ‘‘ඉමෙ නිද්ධාරිතා ද්වෙ ධම්මා කිං ගච්ඡන්තී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ඉමෙ ද්වෙ’’තිආදි වුත්තං. සමථො සමථභාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡති, විපස්සනා විපස්සනාභාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡති. ‘‘ඉමෙසු ද්වීසු ධම්මෙසු භාවියමානෙසු කතමෙ යොගාවචරෙන පහීයන්තී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ඉමෙසූ’’තිආදි වුත්තං. සමථෙ ධම්මෙ භාවියමානෙ තණ්හා යොගාවචරෙන පහීයති, විපස්සනාය භාවියමානාය අවිජ්ජා යොගාවචරෙන පහීයතීති ඉමෙ ද්වෙ පහාතබ්බා ධම්මා පහීයන්ති තණ්හා චෙව අවිජ්ජා ච. ‘‘ඉමෙසු ද්වීසු ධම්මෙසු පහීයමානෙසු කතමෙ ධම්මා නිරුජ්ඣන්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා උපාදානාදයොපි නිරුජ්ඣන්තීති සකලවට්ටදුක්ඛනිරොධං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමෙසු ද්වීසු ධම්මෙසු පහීනෙසූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ තණ්හාය සමථභාවනාය පහීයමානාය, අවිජ්ජාය විපස්සනාභාවනාය පහීයමානාය ඉමෙසු ද්වීසු ධම්මෙසු ද්වීහි භාවනාහි පහීනෙසු කාමුපාදානාදීනි චත්තාරි උපාදානානි වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදවසෙන නිරුජ්ඣන්ති, න භඞ්ගක්ඛණවසෙන.

එත්ථාහ – ‘‘තණ්හානිරොධා උපාදානනිරොධො’’ති වුත්තත්තා ‘‘තණ්හාය පහීයමානාය උපාදානානි නිරුජ්ඣන්තී’’ති වචනං යුත්තං හොතු, කථං අවිජ්ජාය පහීයමානාය උපාදානානි නිරුජ්ඣන්තීති? ‘‘තණ්හානිරොධා උපාදානනිරොධො’’ති පාඨෙ අවිජ්ජාසහිතතණ්හානිරොධා උපාදානනිරොධොති අත්ථසම්භවතො. යථා හි තණ්හාසහිතාව අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො, එවං අවිජ්ජාසහිතාව තණ්හා උපාදානානං පච්චයො හොතීති අවිජ්ජාසහිතතණ්හානිරොධා උපාදානනිරොධොති අත්ථො සම්භවතීති ගහෙතබ්බො. වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදවසෙන උපාදානනිරොධා තථෙව භවනිරොධොති එස නයො සෙසෙසුපි. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධොති එත්ථාපි තණ්හාසහිතඅවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධොතිආදිකො ගහිතොති දට්ඨබ්බො. ඉතීති එවං විසභාගසභාගධම්මානං ආවට්ටනවසෙන නිද්ධාරිතානි ච පුරිමකානි ද්වෙ සච්චානි ච, සමථො ච විපස්සනා ච ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා මග්ගො ච මග්ගසච්චඤ්ච, වට්ටනිරොධො වට්ටනිරොධසච්චඤ්ච නිබ්බානන්ති චත්තාරි සච්චානි නිද්ධාරිතානි.

‘‘වීරියපටිපක්ඛභූතස්ස පමාදාදිධම්මස්ස වසෙන වා සභාගභූතස්ස පමාදාදිධම්මස්ස වසෙන වා ආවට්ටෙත්වා චතුන්නං සච්චානං නිද්ධාරිතබ්බභාවො අම්හෙහි කෙන සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. තෙන තථා නිද්ධාරිතබ්බභාවෙන භගවා ‘‘ආරම්භථ නික්කමථා’’තිආදිගාථාවචනං ආහ, තෙන ‘‘ආරම්භථ නික්කමථා’’තිආදිගාථාවචනෙන තථා චතුන්නං සච්චානං නිද්ධාරිතබ්බභාවො තුම්හෙහි සද්දහිතබ්බොති වුත්තං හොති.

‘‘ආරම්භථ නික්කමථා’තිආදිනා වොදානපක්ඛංයෙව නික්ඛිපිත්වා තස්සෙව වොදානපක්ඛස්ස විසභාගධම්මසභාගධම්මවසෙනෙව ආවට්ටෙත්වා චතුසච්චනිද්ධාරණං කාතබ්බ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා සංකිලෙසපක්ඛම්පි නික්ඛිපිත්වා තස්සෙව සංකිලෙසස්ස විසභාගධම්මසභාගධම්මවසෙනපි ආවට්ටෙත්වා චතුසච්චනිද්ධාරණං දස්සෙන්තො ‘‘යථාපි මූලෙ’’තිආදිගාථාවචනමාහ. අට්ඨකථායං පන –

‘‘එවං වොදානපක්ඛං නික්ඛිපිත්වා තස්ස විසභාගධම්මවසෙන, සභාගධම්මවසෙන ච ආවට්ටනං දස්සෙත්වා ඉදානි සංකිලෙසපක්ඛං නික්ඛිපිත්වා තස්ස විසභාගධම්මවසෙන, සභාගධම්මවසෙන ච ආවට්ටනං දස්සෙතුං ‘යථාපි මූලෙ’ති ගාථමාහා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 30) –

වුත්තං. ගාථාත්ථොපි අට්ඨකථායං වුත්තො. තථාපි යතිපොතානං අත්ථාය අට්ඨකථානුසාරෙනෙව කථයිස්සාම.

සමූහො රුක්ඛො මූලති පතිට්ඨාති එතෙන අවයවෙන භූමිභාගෙ ඨිතෙනාති මූලං, කිං තං? භූමිභාගෙ ඨිතො මූලසඞ්ඛාතො රුක්ඛාවයවො, තස්මිං මූලෙ. නත්ථි උපද්දවො ඵරසුඡෙදාදිඅන්තරායො අස්ස මූලස්සාති අනුපද්දවො. දළ්හෙති උපද්දවාභාවෙන සභාවතො ථිරෙ සති. ඡින්දීයතීති ඡින්නො, කො සො? භූමියං පතිට්ඨිතමූලසහිතො රුක්ඛාවයවො, න ඡින්දිත්වා ගහිතො රුක්ඛාවයවො. රුහති වඩ්ඪතීති රුක්ඛො. සො ච භූමියං පතිට්ඨිතමූලසහිතො රුක්ඛාවයවො රුක්ඛොති වුත්තො යථා ‘‘සමුද්දො දිට්ඨො’’ති. පුනරෙව රූහතීති පුන අඞ්කුරුප්පාදනං සන්ධාය වුත්තං. තණ්හානුසයෙති අත්තභාවසඞ්ඛාතස්ස රුක්ඛස්ස මූලෙ. අනූහතෙති අරහත්තමග්ගඤාණෙන අනුපච්ඡින්නෙ සති ඉදං අත්තභාවසඞ්ඛාතං දුක්ඛං දුක්ඛහෙතු පුනප්පුනං අබ්බොච්ඡින්නං නිබ්බත්තති න නිරුජ්ඣතියෙවාති ගාථාත්ථො.

‘‘ඉධ ගාථායං යො තණ්හානුසයො අනූහතභාවෙන දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තනස්ස මූලන්ති වුත්තො, අයං තණ්හානුසයො කතමස්සා තණ්හාය අනුසයො’’ති පුච්ඡති, ‘‘තණ්හාය කාමතණ්හාදිවසෙන බහුවිධත්තා භවතණ්හාය අනුසයො’’ති විස්සජ්ජෙති භවස්සාදතණ්හාභාවතො. යො අනුසයො එතස්ස භවතණ්හාසඞ්ඛාතස්ස ධම්මස්ස පච්චයො හොති, අයං අනුසයො අවිජ්ජානුසයො හොති. ‘‘අනුසයො බහුවිධො, කස්මා අවිජ්ජානුසයොති සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා හි භවතණ්හා’’ති වුත්තං. අවිජ්ජාය භවතණ්හාය පච්චයත්තා අවිජ්ජානුසයො සද්දහිතබ්බො. අවිජ්ජාය හි භවෙසු ආදීනවස්ස අදස්සනවසෙන භවස්සාදතණ්හා භවතීති. ඉමෙ ද්වෙ කිලෙසාතිආදිම්හි හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන චත්තාරි සච්චානි නිද්ධාරෙත්වා විසභාගසභාගධම්මාවට්ටනං විඤ්ඤාතබ්බං, සමථවිපස්සනා පන මග්ගසම්පයුත්තාව ගහෙතබ්බා.

‘‘සබ්බපාපස්සා’’තිආදිකස්ස අනුසන්ධ්‍යත්ථො අට්ඨකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 30) වුත්තො. සබ්බපාපස්සාති කම්මපථභාවප්පත්තාපත්තස්ස නිරවසෙසස්ස අකුසලස්ස. අකරණන්ති සපරසන්තානෙසු අනුප්පාදනං. කුසලස්සාති කම්මපථභාවප්පත්තාපත්තස්ස තෙභූමකකුසලස්ස චෙව ලොකුත්තරකුසලස්ස ච. උපසම්පදාති සන්තානෙ උප්පාදනවසෙන සම්පදා. සස්ස අත්තනො චිත්තන්ති සචිත්තං, සචිත්තස්ස පරියොදාපනං වොදානං අරහත්තඵලුප්පත්තියාති සචිත්තපරියොදාපනං. අරහත්තමග්ගුප්පාදො පන ‘‘කුසලස්ස උපසම්පදා’’ති පදෙන ගහිතො. එතං අකරණාදිත්තයදීපනං බුද්ධානං සම්මාසම්බුද්ධානං සාසනං ඔවාදොති ගාථාත්ථො.

ගාථායං යස්ස පාපස්ස අකරණං වුත්තං, තං පාපං දුච්චරිතකම්මපථවසෙන විභජිතුං ‘‘සබ්බපාපං නාමා’’තිආදි වුත්තං. දොසසමුට්ඨානන්ති යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං, ලොභසමුට්ඨානම්පි භවති. ලොභසමුට්ඨානන්තිපි යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං, දොසසමුට්ඨානම්පි භවති. මොහසමුට්ඨානම්පි තථෙව වුත්තං. ලොභසමුට්ඨානදොසසමුට්ඨානම්පි සම්භවතීති දට්ඨබ්බං. සබ්බපාපො දුච්චරිතකම්මපථප්පභෙදෙන විභත්තො, ‘‘එත්තකෙනෙව විභජිතබ්බො, උදාහු අඤ්ඤෙන විභජිතබ්බො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා අඤ්ඤෙන අකුසලමූලඅගතිගමනභෙදෙනපි විභජිතුං ‘‘යා අභිජ්ඣා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘එවං දුච්චරිතඅකුසලකම්මපථකම්මවිභාගෙන ‘සබ්බපාප’න්ති එත්ථ වුත්තපාපං විභජිත්වා ඉදානිස්ස අකුසලමූලවසෙන අගතිගමනවිභාගම්පි දස්සෙතුං ‘අකුසලමූල’න්තිආදි වුත්ත’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 30) අනුසන්ධ්‍යත්ථො වුත්තො. මොහවසෙන සභාවං අජානන්තස්ස භයසම්භවතො යං භයා ච මොහා ච අගතිං ගච්ඡති, ඉදං මොහසමුට්ඨානන්ති වුත්තං.

සබ්බපාපො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කතමං සබ්බපාපස්ස අකරණ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තත්ථ ලොභො අසුභායා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන –

‘‘එත්තාවතා ‘සබ්බපාපස්ස අකරණ’න්ති එත්ථ පාපං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස අකරණං දස්සෙන්තො ‘ලොභො…පෙ… පඤ්ඤායා’ති තීහි කුසලමූලෙහි තිණ්ණං අකුසලමූලානං පහානවසෙන සබ්බපාපස්ස අකරණං අනුප්පාදනමාහා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 30) –

වුත්තං. සුභාධිමුත්තවසෙන පවත්තො ලොභො අසුභාය අසුභභාවනාය තථාපවත්තෙන අලොභෙන තදඞ්ගවික්ඛම්භනප්පහානෙන පහීයති, සත්තෙසු කුජ්ඣනදුස්සනවසෙන පවත්තො දොසො මෙත්තාය මෙත්තාභාවනාය තථාපවත්තෙන අදොසෙන ච තදඞ්ගවික්ඛම්භනප්පහානෙන පහීයති, සත්තෙසු චෙව සඞ්ඛාරෙසු ච මුය්හනවසෙන පවත්තො මොහො පඤ්ඤාය විචාරණපඤ්ඤාය ච භාවනාමග්ගපඤ්ඤාය ච තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදප්පහානෙන පහීයති.

‘‘යදි තීහි කුසලමූලෙහෙව අකුසලමූලානි පහීයන්ති, එවං සති උපෙක්ඛාකරුණාමුදිතා නිරත්ථකා භවෙය්‍යු’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තථා ලොභො උපෙක්ඛායා’’තිආදි වුත්තං. උපෙක්ඛායාති ‘‘සබ්බෙ සත්තා කම්මස්සකා’’තිආදිනා භාවිතාය උපෙක්ඛාය. මුදිතා අරතිං වූපසමෙත්වා අරතියා මූලභූතං මොහම්පි පජහතීති මනසි කත්වා ‘‘මොහො මුදිතාය පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡතී’’ති වුත්තං. ‘‘අකුසලමූලානං කුසලමූලාදීහි පහාතබ්බත්තං කෙන අම්හෙහි සද්දහිතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. තෙන තථා පහාතබ්බත්තෙන භගවා ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණ’’න්ති වචනං ආහ, තෙන ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණ’’න්ති වචනෙන තථා පහාතබ්බත්තං තුම්හෙහි සද්දහිතබ්බන්ති වුත්තං හොති.

31. ‘‘එත්තාවතා ච සබ්බපාපො විභත්තො, තස්ස අකරණඤ්ච විභත්තං සියා, එවං සති අට්ඨමිච්ඡත්තානං අකරණං අනිවාරිතං සියා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සබ්බපාපං නාම අට්ඨ මිච්ඡත්තානී’’තිආදි වුත්තං. මිච්ඡාසතීති අනිච්චාදීසු ‘‘නිච්ච’’න්ති අනුස්සරණචින්තනාදිවසෙන පවත්තඅකුසලප්පවත්ති.

සබ්බපාපස්ස අකරණං බහුධා ආචරියෙන විභත්තං, අම්හෙහි ච විඤ්ඤාතං, ‘‘කථං කුසලස්ස සම්පදා විභජිතබ්බා විඤ්ඤාතබ්බා’’ති වත්තබ්බත්තා කුසලස්ස සම්පදං විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අට්ඨසු මිච්ඡත්තෙසු පහීනෙසූ’’තිආදිමාහ. අට්ඨ සම්මත්තානීති සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධීති අට්ඨසම්මත්තානි විසභාගපරිවත්තනධම්මවසෙන සම්පජ්ජන්ති. අතීතස්සාති අතීතෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන දෙසිතස්ස. විපස්සිනො හි භගවතො අයං පාතිමොක්ඛුද්දෙසගාථා. චිත්තෙ පරියොදාපිතෙති චිත්තපටිබද්ධා පඤ්චක්ඛන්ධාපි පරියොදාපිතා භවන්ති. ‘‘චිත්තපරියොදාපිතෙන පඤ්චන්නං ඛන්ධානං පරියොදාපිතභාවො කථං අම්හෙහි සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘එවඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. එවං වුත්තප්පකාරෙන භගවා යං ‘‘චෙතොවිසුද්ධත්ථං භික්ඛවෙ තථාගතෙ බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතී’’ති වචනං ආහ, තෙන ‘‘චෙතො…පෙ… වුස්සතී’’ති වචනෙන තුම්හෙහි සද්දහිතබ්බොති වුත්තං හොති. ‘‘පරියොදාපනා කතිවිධා භවන්තී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘දුවිධා හී’’තිආදි වුත්තං. සමථවිපස්සනාය නීවරණප්පහානඤ්ච අරියමග්ගභාවනාය අනුසයසමුග්ඝාතො චාති පරියොදාපනස්ස දුවිධත්තා පඤ්චක්ඛන්ධා පරියොදාපිතා භවන්තීති අත්ථො. පහීනනීවරණානුසයා හි පුග්ගලා පසාදනීයවණ්ණා හොන්ති.

‘‘පරියොදාපනස්ස කිත්තිකා භූමියො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ද්වෙ පරියොදාපනභූමියො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණ’න්තිආදිගාථාය දෙසිතෙසු ධම්මෙසු කතමං දුක්ඛසච්චං, කතමං සමුදයසච්චං, කතමං මග්ගසච්චං, කතමං නිරොධසච්ච’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ යං පටිවෙධෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති ගාථාය දෙසිතෙසු ධම්මෙසු යං ඛන්ධපඤ්චකං පටිවෙධෙන පරිඤ්ඤාභිසමයෙන පරියොදාපෙති, ඉදං ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛං දුක්ඛසච්චං භවෙ. යතො තණ්හාසංකිලෙසතො ඛන්ධපඤ්චකං පරියොදාපෙති, අයං තණ්හාසංකිලෙසො සමුදයො සමුදයසච්චං. යෙන අරියමග්ගඞ්ගෙන පරියොදාපෙති, අයං අරියමග්ගො මග්ගසච්චං. යං අසඞ්ඛතධාතුං අධිගතෙන පුග්ගලෙන පරියොදාපිතං, අයං අසඞ්ඛතධාතුධම්මො නිරොධො නිරොධසච්චං භවෙ. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි ගාථාය දෙසිතධම්මානං සභාගවිසභාගධම්මාවට්ටනවසෙන නිද්ධාරිතානි. ‘‘තෙනාහා’’තිආදිකස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණ’’න්තිආදිගාථාය දෙසිතානං ධම්මානං සභාගවිසභාගධම්මාවට්ටනවසෙන චත්තාරි සච්චානි ආචරියෙන නිද්ධාරිතානි, අම්හෙහි ච විඤ්ඤාතානි.

‘‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරිං, ඡත්තං මහන්තං යථ වස්සකාලෙ;

එසානිසංසො ධම්මෙ සුචිණ්ණෙ, න දුග්ගතිං ගච්ඡති ධම්මචාරී’ති –

ගාථාය දෙසිතානං ධම්මානං විසභාගසභාගධම්මානං ආවට්ටනවසෙන කථං චත්තාරි සච්චානි නිද්ධාරිතානී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ධම්මො හවෙ’’තිආදිමාහ. තාය ගාථාය දෙසිතෙ ධම්මෙ විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ධම්මො නාමාති පුඤ්ඤධම්මො නාම. ඉන්ද්‍රියසංවරොති මනච්ඡට්ඨින්ද්‍රියසංවරසීලාදිකො සබ්බො සංවරො. තෙන වුත්තං –‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරසීසෙන චෙත්ථ සබ්බම්පි සීලං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බ’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 31). චත්තාරො අපායා දුක්කටකම්මකාරීනං ගතිභූතත්තා දුග්ගති. සබ්බා උපපත්තියො පන දුක්ඛදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසමඞ්ගීනං ගතිභූතත්තා දුග්ගති නාම.

‘‘තස්මිං දුවිධෙ ධම්මෙ ඉන්ද්‍රියසංවරධම්මො කත්ථ ඨිතො, කථං සුචිණ්ණො, කුතො රක්ඛතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ යා සංවරසීලෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තස්මිං දුවිධෙ ධම්මෙ. සංවරසීලෙ ඨිතා යා අඛණ්ඩකාරිතා හොති, අයං අඛණ්ඩවසෙන කාතබ්බො සංවරසීලෙ ඨිතො සුට්ඨු ආචිණ්ණපරිචිණ්ණො පුඤ්ඤධම්මො චතූහි අපායෙහි අත්තනො ආධාරං අත්තානං රක්ඛන්තං පුග්ගලං එකන්තිකභාවෙන රක්ඛති, අනෙකන්තිකභාවෙන පන රක්ඛිතමත්තො පුඤ්ඤධම්මොපි රක්ඛතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. අපායෙහීති ච පධානවසෙන වුත්තං, රොගාදිඅන්තරායතොපි රක්ඛති. රොගාදිඅන්තරායො වා අයතො අපගතත්තා අපායන්තොගධොති දට්ඨබ්බො.

‘‘තථා රක්ඛතීති කෙන අම්හෙහි සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘එවං භගවා’’තිආදි වුත්තං. එවං වුත්තප්පකාරෙන ලක්ඛණපකාරදස්සනං භගවා ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, සීලවතො ගතියො දෙවා ච මනුස්සා චා’’ති යං වචනං ආහ, තෙන ‘‘ද්වෙමා…පෙ… මනුස්සා චා’’ති වචනෙන තුම්හෙහි සද්දහිතබ්බොති වුත්තං හොති. ‘‘සංවරසීලෙ ඨිතස්ස අඛණ්ඩකාතබ්බස්ස සුචිණ්ණස්ස පුඤ්ඤධම්මස්ස අපායෙහි රක්ඛණෙ එකන්තිකභාවො කෙන සුත්තෙන දීපෙතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘එවඤ්ච නාළන්දාය’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ එවඤ්චාති ඉමිනා ඉදානි වුච්චමානෙන පකාරෙනපි වුත්තප්පකාරො අත්ථො වෙදිතබ්බො. නාළන්දායන්ති නාළන්දනාමකෙ නිගමෙ නිසින්නො අසිබන්ධකනාමස්ස පුත්තො ගාමණි ගාමජෙට්ඨකො භගවන්තං එතං වුච්චමානං ‘‘බ්‍රාහ්මණා, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච.

බ්‍රාහ්මණාති බාහිරකා බ්‍රාහ්මණා. භන්තෙති භගවන්තං ගාමණි ආලපති. පච්ඡාභූමකාති පච්ඡිමදිසාය නිසින්නකා. උය්‍යාපෙන්තීති මනුස්සලොකතො උද්ධං දෙවලොකං යාපෙන්ති පාපෙන්ති.

ඉධස්සාති ඉධලොකෙ අස්ස භවෙය්‍ය. පුරිසො පාණාතිපාතී…පෙ… මිච්ඡාදිට්ඨිකො අස්ස භවෙය්‍යාති යොජනා. සෙසං පාළිතො චෙව වුත්තානුසාරෙන ච ඤෙය්‍යං.

32. ‘‘විසභාගධම්මසභාගධම්මාවට්ටනවසෙන චතුන්නං සච්චානං නිද්ධාරිතභාවො කෙන අම්හෙහි සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහ මහාකච්චානො එකම්හි පදට්ඨානෙ’’ති වුත්තං.

‘‘එත්තාවතා ච ආවට්ටො හාරො පරිපුණ්ණො, අඤ්ඤො නියුත්තො නත්ථී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘නියුත්තො ආවට්ටො හාරො’’ති වුත්තං. යස්සං යස්සං පාළියං යො යො ආවට්ටො හාරො යථාලාභවසෙන යොජිතො, තස්සං තස්සං පාළියං සො සො ආවට්ටො හාරො තථා නිද්ධාරෙත්වා යුත්තො යොජිතොති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ඉති ආවට්ටහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙනෙව ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.