6. චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

25. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගෙන සුත්තත්ථෙහි සමානත්ථා විභත්තා, සො සංවණ්ණනාවිසෙසභූතො ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගො පරිපුණ්ණො, ‘‘කතමො චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු නිද්දිට්ඨෙසු සොළසසු දෙසනාහාරාදීසු. කතමොති කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො චතුබ්‍යූහො හාරො චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගො නාමාති විඤ්ඤෙය්‍යො. තෙන වුත්තං – ‘‘තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරොති චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගො’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 25). ‘‘ඉමිනා චතුබ්‍යූහහාරෙන කතමස්ස නෙරුත්තාදයො ගවෙසිතබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ බ්‍යඤ්ජනෙනාති චතුබ්‍යූහහාරස්ස සුත්තස්ස විසෙසතො බ්‍යඤ්ජනවිචයභාවතො ‘‘බ්‍යඤ්ජනා’’ති වොහාරිතෙන ඉමිනා චතුබ්‍යූහහාරෙන සුත්තස්ස නෙරුත්තඤ්ච, සුත්තස්ස අධිප්පායො ච, සුත්තස්ස නිදානඤ්ච, සුත්තස්ස පුබ්බාපරසන්ධි ච සංවණ්ණෙන්තෙහි ගවෙසිතබ්බොති අත්ථො.

‘‘චතුබ්‍යූහහාරෙන ගවෙසිතබ්බෙසු නෙරුත්තාදීසු කතමං සුත්තස්ස ගවෙසිතබ්බං නෙරුත්ත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමං නෙරුත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – තත්ථ තෙසු ඉමිනා චතුබ්‍යූහහාරෙන ගවෙසිතබ්බෙසු නෙරුත්තාදීසු කතමං සුත්තස්ස නෙරුත්තං නිබ්බචනං නාමාති චෙ පුච්ඡෙය්‍ය? සුත්තස්ස යා නිරුත්ති නිද්ධාරෙත්වා වුත්තා සභාවපඤ්ඤත්ති ගවෙසිතබ්බා, ඉදං සභාවනිරුත්තිභූතං නිබ්බචනං නෙරුත්තං නාමාති. ‘‘යා නිරුත්ති නෙරුත්තං නාමාති වුත්තා, කා පන සා නිරුත්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘පදසංහිතා’’ති වුත්තං. පදෙසු සංහිතා යුත්තා පදසංහිතා. යථා යථා සුත්තත්ථො වත්තබ්බො, තථා තථා යා සභාවනිරුත්ති පවත්තා, සා පවත්තා සභාවනිරුත්තියෙව නිරුත්ති නාමාති යොජනා. ‘‘කා පන සා සභාවනිරුත්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ච ‘‘යං ධම්මානං නාමසො ඤාණ’’න්ති වුත්තං. යං යාය කාරණභූතාය නාමපඤ්ඤත්තියා ධම්මානං නෙය්‍යානං නාමසො පථවීනාමාදිනා වා ඵස්සනාමාදිනා වා ඛන්ධනාමාදිනා වා විවිධෙන නාමෙන අත්ථධම්මාදීසු කුසලස්ස පුග්ගලස්ස ඤාණං පවත්තති, සා කාරණභූතා නාමපඤ්ඤත්ති සභාවනිරුත්ති නාමාති අත්ථො. යන්ති ච ලිඞ්ගවිපල්ලාසො, යායාති අත්ථො. ‘‘ලිඞ්ගපකතිධම්මානං නාමසො පවත්තමානං ඤාණං විවරිත්වා කථෙහී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යදා හී’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘යදා හි භික්ඛූතිආදිනා ‘ධම්මානං නාමසො ඤාණ’න්ති පදස්ස අත්ථං විවරතී’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 25) වුත්තං. තස්සත්ථො අට්ඨකථායං විභජිත්වා වුත්තොවාති න විචාරිතො.

26. නෙරුත්තං ආචරියෙන විභත්තං, අම්හෙහි ච ඤාතං ‘‘කතමො සුත්තෙ ගවෙසිතබ්බො භගවතො අධිප්පායො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො අධිප්පායො’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො පාකටො. අපිච ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛතී’’තිආදීසු යෙන පුග්ගලෙන අත්තනා රක්ඛිතෙන ධම්මෙන රක්ඛිතබ්බභාවො ඉච්ඡිතො, සො ධම්මං රක්ඛිස්සතීති භගවතො අධිප්පායො. යො පුග්ගලො දුග්ගතිතො මුච්චිතුකාමො, සො ධම්මං රක්ඛිස්සතීති භගවතො අධිප්පායො.

චොරො යථා සන්ධිමුඛෙ ගහිතොතිආදීසු යො චොරො ඝාතනතො මුච්චිතුකාමො, සො චොරකම්මං න කරිස්සතීති භගවතො අධිප්පායො. යො පුග්ගලො අපායාදිදුක්ඛතො මුච්චිතුකාමො, සො පාපකම්මං න කරිස්සතීති භගවතො අධිප්පායො.

සුඛකාමානීතිආදීසු යෙ පුග්ගලා සුඛං ඉච්ඡන්ති, තෙ පරහිංසනතො විවජ්ජිස්සන්තීති භගවතො අධිප්පායො.

මිද්ධී යදා හොති මහග්ඝසො චාතිආදීසු යෙ පුග්ගලා පුනප්පුනං පවත්තමානජාතිජරාමරණතො මුච්චිතුකාමා, තෙ භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනො භවිස්සන්ති, සන්තුට්ඨා භවිස්සන්ති, සුද්ධාජීවා භවිස්සන්ති, පාතිමොක්ඛසංවරසීලසම්පන්නා භවිස්සන්ති, අතන්දිනො භවිස්සන්ති, විපස්සකා භවිස්සන්ති, සගාරවා සප්පතිස්සා භවිස්සන්තීති භගවතො අධිප්පායො.

අප්පමාදො අමතපදන්තිආදීසු යෙ පුග්ගලා මච්චුනො භායන්ති, නිබ්බානමිච්ඡන්ති, තෙ පුග්ගලා දානසීලභාවනාකම්මෙසු අප්පමත්තා භවිස්සන්තීති භගවතො අධිප්පායො.

27. සුත්තෙ ගවෙසිතබ්බො අධිප්පායො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච විඤ්ඤාතො, ‘‘කතමං සුත්තස්ස ගවෙසිතබ්බං නිදාන’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමං නිදාන’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිදානන්ති ඵලං නීහරිත්වා දෙතීති නිදානං. කිං තං? කාරණං. ධනියොති ධනවඩ්ඪනකාරණෙ නියුත්තොති ධනියො. ගොපාලකොති ගාවො ඉස්සරභාවෙන පාලෙති රක්ඛතීති ගොපාලකො. උපධීහීති පුත්තගොණාදීහි (සු. නි. අට්ඨ. 1.33). නරස්සාති පුත්තිමන්තස්ස වා ගොපාලකස්ස වා නරස්සාති ච පදට්ඨානවසෙන වා යෙභුය්‍යවසෙන වා ගාථායං ආගතවසෙන වා වුත්තං, නාරියාපි උපධීහි නන්දනා අත්ථෙවාති දට්ඨබ්බා.

ඉමිනා වත්ථුනාති උපධිසඞ්ඛාතෙන ඉමිනාව පුත්තගවාදිනා වත්ථුනා. වසති පවත්තති නන්දනා එත්ථ පුත්තගොණාදිකෙති වත්ථු. නන්දනං නීහරිත්වා දෙති පුත්තගොණාදිකන්ති නිදානන්ති අත්ථං ගහෙත්වා ධනියො ‘‘උපධීහි නරස්ස නන්දනා’’ති ආහ. භගවා පන ‘‘වසති පවත්තති සොචනා එත්ථ පුත්තගොණාදිකෙහි වත්ථු, සොචනං නීහරිත්වා දෙති පුත්තගොණාදිකන්ති නිදාන’’න්ති අත්ථං ගහෙත්වා ‘‘උපධීහි නරස්ස සොචනා’’ති ආහ. පරිග්ගහීයතෙති පරිග්ගහං. කිං තං? පුත්තගොණාදිකං, තං පරිග්ගහං ‘‘උපධී’’ති ආහ, න කිලෙසූපධිකායඛන්ධූපධින්ති.

උපධීසූති ඛන්ධසඞ්ඛාතෙසු කායෙසු. කායං ‘‘උපධී’’ති ආහ, න පුත්තගවාදිකං, න පරිග්ගහං.

බාහිරෙසු වත්ථූසූති මණිකුණ්ඩලපුත්තදාරාදීසු වත්ථූසු.

කාමසුඛන්ති කාමනීයෙසු අස්සාදසුඛවසෙන පවත්තා තණ්හා. බාහිරවත්ථුකාය තණ්හායාති කාමනීයෙසු බාහිරවත්ථූසු අස්සාදසුඛවසෙන පවත්තාය තණ්හාය.

අජ්ඣත්තිකවත්ථුකායාති රූපකායසඞ්ඛාතෙ අජ්ඣත්තිකවත්ථුම්හි අභිනන්දනවසෙන පවත්තාය.

පුන අජ්ඣත්තිකවත්ථුකායාති පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙ අජ්ඣත්තිකවත්ථුම්හි සිනෙහවසෙන පවත්තාය.

ගවෙසිතබ්බං නිදානං විභත්තං, අම්හෙහි ච ඤාතං, ‘‘කතමො ගවෙසිතබ්බො පුබ්බාපරසන්ධී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තත්ථ කතමො පුබ්බාපරසන්ධී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු නෙරුත්තාධිප්පායනිදානපුබ්බාපරසන්ධීසු. යථාති යෙන අන්ධකාරාදිනා සභාවෙන ‘‘කාමන්ධා…පෙ… මාතර’’න්ති යං කාමතණ්හං භගවා ආහ, අයං කාමතණ්හා තථා තෙන අන්ධකාරාදිනා සභාවෙන ‘‘කාමන්ධා…පෙ… මාතර’’න්ති ගාථා වුත්තාති යොජනා.

ගාථාත්ථො පන – කාමෙතීති කාමො, කාමතණ්හා, කාමෙන අත්ථස්ස අජානනතාය ධම්මස්ස, අපස්සනතාය ච අන්ධාති කාමන්ධා. කාමතණ්හාසඞ්ඛාතෙන ජාලෙන අත්ථධම්මානං අජානනාපස්සනෙන සඤ්ඡන්නා පලිගුණ්ඨිතාති ජාලසඤ්ඡන්නා. තණ්හාසඞ්ඛාතෙන ඡදනෙන තෙසංයෙව අත්ථධම්මානං අජානනාපස්සනෙන ඡාදිතා පිහිතාති තණ්හාඡදනඡාදිතා. අත්ථධම්මෙසු පමත්තසඞ්ඛාතෙන පමාදෙන බන්ධනෙන බද්ධා බන්ධිතබ්බා පුග්ගලා ජරාමරණං අන්වෙන්ති, කුමිනාමුඛෙ පවත්තා මච්ඡා මරණං අන්වෙන්ති ඉව ච, ඛීරපකො වච්ඡො මාතරං අන්වෙති ඉව ච, තථා ජරාමරණං අන්වෙන්තීති ගහෙතබ්බො.

‘‘කාමන්ධා…පෙ… මාතර’න්ති යාය දෙසනාය, ගාථාය වා කාමතණ්හා වුත්තා, සා දෙසනා, ගාථා වා කතමෙන දෙසනාභූතෙන අපරෙන යුජ්ජතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තථා පුච්ඡිත්වා ඉමාය දෙසනාය, ගාථාය වා යුජ්ජතීති දස්සෙතුං ‘‘සා කතමෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සාති ‘‘කාමන්ධා…පෙ… අන්වෙන්තී’’ති දෙසනා, ගාථා වා. පුබ්බාපරෙනාති තතො දෙසනාතො පුබ්බෙන දෙසනාවචනෙන, ගාථාවචනෙන වා අපරෙන දෙසනාවචනෙන, ගාථාවචනෙන වා. යුජ්ජති යුජ්ජනං එති සමෙතීති පුච්ඡති.

යථාති යෙන අන්ධකරණාදිනා. ‘‘රත්තො…පෙ… නර’’න්ති යං ගාථාවචනං භගවා ආහ, තෙන ගාථාවචනෙන තථා අන්ධකරණාදිනා යුජ්ජතීති යොජනා. ගාථාත්ථො පන – රත්තො රඤ්ජන්තො පුග්ගලො අත්ථං අත්තහිතපයොජනං පරහිතපයොජනං න ජානාති. රත්තො රඤ්ජන්තො ධම්මං යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස හෙතුං පඤ්ඤාචක්ඛුනා න පස්සති. රාගො යං නරං යදා සහතෙ, තදා තස්ස නරස්ස අන්ධං අන්ධකාරං තමං අඤ්ඤාණං හොතීති ගහෙතබ්බො.

ඉතීති එවං. අන්ධතාය අන්ධකරණතාය සඤ්ඡන්නතාය සඤ්ඡන්නකරණතාය. සායෙව තණ්හාති ‘‘කාමන්ධා…පෙ… මාතර’’න්ති ගාථාවචනෙන යා කාමතණ්හා වුත්තා, සායෙව කාමතණ්හා. අභිලපිතාති ‘‘රත්තො…පෙ… නර’’න්ති අපරෙන ගාථාවචනෙන භගවතා වොහාරිතා වොහරණෙන ඤාපිතා, අභිලපිතස්ස අත්ථස්ස සමානතා පුබ්බදෙසනා අපරදෙසනාය යුජ්ජතීති වුත්තං හොති.

‘‘ද්වීසු ගාථාසු කතමෙහි පදෙහි සායෙව තණ්හා අභිලපිතා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ඉමෙහි අභිලපිතාති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යඤ්චාහා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පඨමගාථායං ‘‘කාමන්ධා…පෙ… ඡාදිතා’’ති යඤ්ච පදං ආහ, දුතියගාථායඤ්ච ‘‘රත්තො…පෙ… න පස්සතී’’ති යඤ්ච පදං ආහ. පරියුට්ඨානෙහි පරියුට්ඨානදීපකෙහි ඉමෙහි ‘‘කාමන්ධා…පෙ… පස්සතී’’ති පදෙහි සායෙව පඨමගාථාය වුත්තා කාමතණ්හා ච භගවතා අභිලපිතා.

‘‘යං අන්ධකාරං වුත්තං, කතමං තං? යා තණ්හා පොනොභවිකා වුත්තා, කතමා සා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යං අන්ධකාර’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අන්ධකාරං යං අඤ්ඤාණං වුත්තං, අයං දුක්ඛසමුදයො භවෙ. යා ච තණ්හා පොනොභවිකා වුත්තා, අයඤ්ච දුක්ඛසමුදයො භවෙති යොජනා.

‘‘කාමා’’ති යඤ්ච පදං භගවා ආහ, තෙන පදෙන ඉමෙ කිලෙසකාමා වුත්තා. ‘‘ජාලසඤ්ඡන්නා’’ති යඤ්ච පදං භගවා ආහ, තෙන පදෙන තෙසංයෙව කිලෙසකාමානං පයොගෙන සමුදාචාරෙන පරියුට්ඨානං භගවා දස්සෙති. තස්මාති යස්මා යස්මිං සන්තානෙ තණ්හා උප්පන්නා, තං සන්තානං සංසාරතො නිස්සරිතුං අදත්වා රූපාරම්මණාදීහි පලොභයමානා හුත්වා චිත්තං කිලෙසෙහි පරියාදාය තිට්ඨති, තස්මා තණ්හාය චිත්තං පරියාදාය සන්තානෙ තිට්ඨමානත්තා. කිලෙසවසෙනාති වීතික්කමකිලෙසවසෙන. පරියුට්ඨානවසෙනාති වීතික්කමනං අප්පත්වා උප්පජ්ජමානවසෙන. යෙති වුත්තප්පකාරතණ්හාසහිතපුග්ගලසදිසා. තෙති තෙ තණ්හාබන්ධනබද්ධා ච එදිසකා ච පුග්ගලා. ජරාමරණං අන්වෙන්ති ජරාමරණං අතික්කමිතුං න සක්කුණන්ති. අයන්ති ජරාමරණානුප්පවත්ති ‘‘ජරාමරණමන්වෙන්තී’’ති ඉමිනා වචනෙන භගවතා දස්සිතාති යොජනා.

‘‘කාමන්ධා’’තිආදිගාථාය චෙව ‘‘රත්තො’’තිආදිගාථාය ච පුබ්බාපරසන්ධි ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කථං ‘යස්ස පපඤ්චා ඨිතී චා’තිආදිගාථාසු පුබ්බාපරසන්ධි අම්හෙහි විඤ්ඤාතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා යස්ස පපඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. තස්සා ගාථාය – යස්ස මුනිනො පපඤ්චා තණ්හාමානදිට්ඨී ච නත්ථි, තණ්හාමානදිට්ඨීහි අභිසඞ්ඛතා සඞ්ඛාරා ච නත්ථි, ඨිතී අනුසයා තණ්හා ච නත්ථි, සන්දානසදිසං තණ්හාපරියුට්ඨානං නත්ථි, පලිඝසදිසො මොහො ච නත්ථි, සො මුනි පපඤ්චාදිකං සබ්බං වීතිවත්තො අතික්කන්තොති වුච්චති. නිත්තණ්හං නිමානං නිදිට්ඨිං නිසන්දානං නිපලිඝං ලොකෙ චරන්තං තං මුනිං සදෙවකො තණ්හාසහිතො ලොකො න විජානාතීති අත්ථො.

ගාථායං පපඤ්චාදයො භගවතා වුත්තා, ‘‘කතමෙ තෙ’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘පපඤ්චා නාමා’’තිආදි වුත්තං. අත්තනො ආධාරපුග්ගලං සංසාරෙ චිරං පපඤ්චන්තාපෙන්තී තණ්හාමානදිට්ඨියො ච, තාහි තණ්හාමානදිට්ඨීහි සහජාතවසෙන වා උපත්ථම්භනවසෙන වා අභිසඞ්ඛතා සඞ්ඛාරා ච පපඤ්චා නාම. සන්තානෙ අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයා තණ්හා සත්තානං තිට්ඨනහෙතුත්තා ඨිතී නාම. පවත්තමානාය තණ්හාය යං පරියුට්ඨානඤ්ච ඡත්තිංසතණ්හාය ජාලිනියා යානි විචරිතානි ච වුත්තානි, ඉදං සබ්බං අත්තනො ආධාරං පුග්ගලං බන්ධනට්ඨෙන සන්දානසදිසත්තා සන්දානං නාම. මොහො අත්තනො ආධාරස්ස පුග්ගලස්ස නිබ්බානනගරප්පවෙසනස්ස පටිසෙධකත්තා පලිඝසදිසත්තා පලිඝො නාම. ‘‘යස්ස පපඤ්චාදයො නත්ථි, සො කිං වීතිවත්තො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යෙ චා’’තිආදි වුත්තං. යෙ වුත්තප්පකාරා පපඤ්චා සඞ්ඛාරා, යා ච වුත්තප්පකාරා ඨිති, යං වුත්තප්පකාරං සන්දානඤ්ච, යං වුත්තප්පකාරං පලිඝඤ්ච නත්ථීති වුත්තා, සබ්බං එතං පපඤ්චාදිකං යො මුනි සමතික්කන්තො, අයං මුනි ‘‘නිත්තණ්හො’’ති වුච්චතීති දට්ඨබ්බො.

28. ‘‘යස්ස පපඤ්චාතිආදිගාථායං යෙ පපඤ්චාදයො වුත්තා, තෙසු තණ්හාමානදිට්ඨිහෙතුකා සඞ්ඛාරා කදා කතිවිධං ඵලං දෙන්ති, තංසඞ්ඛාරසම්පයුත්තා තණ්හා කදා කතිවිධං ඵලං දෙතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ පරියුට්ඨානසඞ්ඛාරා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු පපඤ්චසඞ්ඛාරාදීසු. පරියුට්ඨානසඞ්ඛාරාති වීතික්කමවසෙන පවත්තා පරියුට්ඨානා අකුසලසඞ්ඛාරා චෙතනා. දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීති දිට්ඨෙ පස්සිතබ්බෙ ධම්මෙ අත්තභාවෙ වෙදනීයං ඵලං දෙතීති දිට්ඨධම්මවෙදනීයා, දිට්ඨෙ ධම්මෙ ඵලං වෙදෙතීති වා දිට්ඨධම්මවෙදනීයා. කා සා? අපදුස්සනීයාදීසු අතිදුස්සනාදිවසෙන පවත්තා පඨමජවනචෙතනා. උපපජ්ජෙ ඵලං වෙදෙතීති උපපජ්ජවෙදනීයා, සත්තමජවනචෙතනා. අපරාපරියායෙ අත්තභාවෙ ඵලං වෙදෙතීති අපරාපරියායවෙදනීයා, මජ්ඣෙ පවත්තා පඤ්ච ජවනචෙතනා. තිඵලදානවසෙන තිවිධා සඞ්ඛාරා. එවං ඉමාය තිවිධාය සඞ්ඛාරචෙතනාය සම්පයුත්තා තිවිධා තණ්හා තිවිධං ඵලං දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ අත්තභාවෙ, උපපජ්ජෙ වා අනන්තරභවෙ, අපරෙ වා පරියායෙ භවෙ දෙති නිබ්බත්තෙතීති එවං ඵලනිබ්බත්තකසඞ්ඛාරං වා තංසම්පයුත්තං තණ්හං වා භගවා ආහ.

‘‘යාය දෙසනාය, ගාථාය වා ඵලනිබ්බත්තකං සඞ්ඛාරං ආහ, සා දෙසනා, ගාථා වා කතමෙන දෙසනාභූතෙන වා අපරෙන යුජ්ජතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යං ලොභපකතං කම්මං කරොතී’’තිආදි වුත්තං. යා ‘‘යස්ස…පෙ… ලොකො’’ති දෙසනා ච යා ‘‘යං ලොභපකතං කම්මං…පෙ… අපරෙ වා පරියායෙ’’ති දෙසනා ච වුත්තා, භගවතො ඉදං දෙසනාද්වයං අඤ්ඤමඤ්ඤං පුබ්බාපරෙන පුබ්බං අපරෙන අපරං පුබ්බෙන යුජ්ජති යුජ්ජනං එති සමෙති, යථා ගඞ්ගොදකං යමුනොදකෙන, යමුනොදකම්පි ගඞ්ගොදකෙන සංසන්දති සමෙති. ‘‘යස්ස…පෙ… ලොකො’’ති දෙසනා ‘‘යං ලොභපකතං…පෙ… පරියායෙ’’ති දෙසනාය සංසන්දති සමෙති, ‘‘යං ලොභපකතං…පෙ… පරියායෙ’’ති දෙසනාපි ‘‘යස්ස…පෙ… ලොකො’’ති දෙසනාය සංසන්දති සමෙතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. ‘‘කථං යුජ්ජතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ පරියුට්ඨාන’’න්තිආදි වුත්තං, දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදිඵලත්තයනිබ්බත්තකට්ඨෙන යුජ්ජතීති වුත්තං හොති.

යං යං සුත්තං භගවතා දෙසිතං පුබ්බාපරෙන යුජ්ජති, තං තං සුත්තම්පි නීහරිත්වා පුබ්බාපරසංසන්දනං දස්සෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං. සංසන්දනාකාරො වුත්තනයානුසාරෙන ගහෙතබ්බො. තත්ථාති තෙසු පරියුට්ඨානසඞ්ඛාරතණ්හාවිචරිතෙසු. පරියුට්ඨානන්ති රූපාරම්මණාදීනි අයොනිසොමනසිකාරෙන ආරබ්භ සත්තසන්තානෙ පවත්තං තණ්හාචරිතං. පටිසඞ්ඛානබලෙනාති අසුභානිච්චාදිදස්සනබලෙන තදඞ්ගප්පහානවසෙන පහාතබ්බං. සඞ්ඛාරාති දස්සනපහාතබ්බා සඞ්ඛාරා. දස්සනබලෙනාති දස්සනසඞ්ඛාතපඨමමග්ගඤාණබලෙන පහාතබ්බා. ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානීති දස්සනෙන පහාතබ්බතණ්හාවිචරිතෙහි අවසෙසානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි. නිග්ගතා තණ්හා යස්ස සො නිත්තණ්හො, නිත්තණ්හස්ස භාවො නිත්තණ්හතා, කා සා? සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු.

පපඤ්චසඞ්ඛාරාභිනන්දනත්තයං යදිපි අත්ථතො එකං සමානං, දෙසනාය පන පදක්ඛරාදීහි විසෙසො අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං.

‘‘යොයං පුබ්බාපරසන්ධි ආචරියෙන විභත්තො, සොයං කතිවිධො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘සො චායං පුබ්බාපරො සන්ධී’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන වුත්තං – ‘‘න කෙවලං සුත්තන්තරසංසන්දනමෙව පුබ්බාපරසන්ධි, අථ ඛො අඤ්ඤොපි අත්ථීති දස්සෙතුං ‘සො චාය’න්තිආදි වුත්ත’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 28). තත්ථ අත්ථසන්ධීති කිරියාකාරකාදිවසෙන අත්ථස්ස අත්ථෙන සන්ධි. පදසන්ධීති නාමපදාදිකස්ස නාමපදාදිකන්තරෙන සන්ධි. දෙසනාසන්ධීති වුත්තප්පකාරස්ස දෙසනන්තරස්ස වුත්තප්පකාරෙන දෙසනන්තරෙන සන්ධි. නිද්දෙසසන්ධීති නිද්දෙසන්තරස්ස නිද්දෙසන්තරෙන සන්ධි.

සන්ධි ච නාම අත්ථාදයො මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො සභාවධම්මො නාම නත්ථි, අත්ථාදීනඤ්ච ඡඅත්ථපදාදීසු අවරොධනතො ‘‘අත්ථසන්ධි ඡප්පදානී’’තිආදි වුත්තං.

අත්ථසන්ධිබ්‍යඤ්ජනසන්ධයො ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කතමා දෙසනාසන්ධී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘දෙසනාසන්ධි න ච පථවි’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ න ච පථවිං නිස්සාය ඣායති ඣායී ඣායති චාති එත්ථ ඣායී ඣානසමඞ්ගී පුග්ගලො පථවිං නිස්සාය ආලම්බිත්වා න ච ඣායති, සබ්බසඞ්ඛාරනිස්සටං පන නිබ්බානං නිස්සාය ආලම්බිත්වා ඵලසමාපත්තිං ඣායති සමාපජ්ජති එවාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. න ච ආපන්තිආදීසුපි එස නයො යොජෙතබ්බො. ඵලසමාපත්තිසමඞ්ගී පුග්ගලො හි පථවීආදයො මුඤ්චිත්වා නිබ්බානමෙව ආරබ්භ ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජතීති. එත්ථ ච පථවීආදීහි මහාභූතෙහි කාමභවරූපභවා ගහිතා රූපපටිබද්ධවුත්තිතාය. ආකාසානඤ්චායතනාදීහිපි අරූපභවො ගහිතො, භවත්තයං වජ්ජෙත්වා ච ඣායතීති අධිප්පායො. යදි පථවීආදයො නිස්සාය න ඣායී ඣායති ච, එවං සති ඉධලොකසඞ්ඛාතං සත්තසන්තානං වා පරලොකසඞ්ඛාතං සත්තසන්තානං වා අනින්ද්‍රියසන්තානං වා නිස්සාය ඣායී ඣායතීති ආසඞ්කනීයත්තා තං පරිහරන්තො ‘‘න ච ඉමං ලොක’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ඉමං ලොකන්ති ඉධලොකසඞ්ඛාතො දිට්ඨො අත්තභාවො සත්තසන්තානො වුත්තො, තස්මිං නිස්සාය න ඣායති ඣායී ඣායති ච. පරලොකන්ති ඉධලොකතො අඤ්ඤො භවන්තරසඞ්ඛාතො සත්තසන්තානො වුත්තො, තස්මිං නිස්සාය න ච ඣායති ඣායී ඣායති ච.

යමිදං උභයන්තිආදීසු ඉදං උභයං ඉධලොකපරලොකද්වයං අන්තරෙන වජ්ජෙත්වා යං රූපායතනං දිට්ඨං, තං රූපායතනම්පි. යං සද්දායතනං සුතං, තං සද්දායතනම්පි. යං ගන්ධායතනරසායතනඵොට්ඨබ්බායතනං මුතං, තං ගන්ධායතනරසායතනඵොට්ඨබ්බායතනම්පි. යං ආපොධාතු ආකාසධාතු ලක්ඛණරූපං ඔජාසඞ්ඛාතං ධම්මායතනෙකදෙසරූපං විඤ්ඤාතං, තං ආපොධාතාදිකං ධම්මායතනෙකදෙසරූපම්පි. යං වත්ථු පරියෙසිතං වා අපරියෙසිතං වා සන්තිකෙ පත්තං, තං වත්ථුම්පි. යං වත්ථු පත්තං වා අප්පත්තං වා පරියෙසිතං පරියෙසනාරහං සුන්දරං, තං වත්ථුම්පි. යං වත්ථු විතක්කිතං විතක්කනවසෙන ආලම්බිතබ්බං, තං වත්ථුම්පි. යං වත්ථු විචාරිතං අනුමජ්ජනවසෙන ආලම්බිතබ්බං, තං වත්ථුම්පි. යං වත්ථු මනසා චිත්තෙනෙව අනුචින්තිතං අනුචින්තනවසෙන ආලම්බිතබ්බං, තං වත්ථුම්පි නිස්සාය න ඣායති ඣායී ඣායති චාති යොජනා කාතබ්බා.

එත්ථ දිට්ඨාදිකං බහිද්ධාරූපමෙව ගහෙතබ්බං අනින්ද්‍රියබද්ධරූපස්ස අධිප්පෙතත්තා. තෙනාහ අට්ඨකථාචරියො – ‘‘තදුභයවිනිමුත්තො අනින්ද්‍රියබද්ධො රූපසන්තානො’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 28). ‘‘යදි ඣායී පුග්ගලො යථාවුත්තෙ පථවීආදයො නිස්සාය න ඣායති ඣායී ඣායති ච, එවං සති අයං ඣායී පුග්ගලො ඉදං නාම නිස්සාය ඣායතීති ලොකෙ කෙනචි ඤායති කිං, උදාහු න ඤායතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා න ඤායතීති දස්සෙතුං ‘‘අයං සදෙවකෙ ලොකෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඵලසමාපත්තිඣානෙන ඣායන්තො අයං ඛීණාසවපුග්ගලො සදෙවකෙ ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය පජාය යත්ථ කත්ථචිපි අනිස්සිතෙන චිත්තෙන ඣායතීති සදෙවකෙ ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය පජාය කෙනචි න ඤායතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තෙන වුත්තං –

‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම;

යස්ස තෙ නාභිජානාම, කිං ත්වං නිස්සාය ඣායසී’’ති. (සං. නි. 3.79; නෙත්ති. 104);

‘‘කෙනචි අවිඤ්ඤායභාවො කෙන සුත්තෙන විභාවෙතබ්බො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ඉමිනා ගොධිකසුත්තෙන (සං. නි. 1.159) විභාවෙතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘යථා මාරො පාපිමා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘ඉදානි ඛීණාසවචිත්තස්ස කත්ථචිපි අනිස්සිතභාවං ගොධිකසුත්තෙන (සං. නි. 1.159) වක්කලිසුත්තෙන (සං. නි. 3.87) ච විභාවෙතුං ‘යථා මාරො’තිආදි වුත්ත’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 28) වුත්තං. තත්ථ දානාදිපුඤ්ඤකාරකෙ, පුඤ්ඤෙ වා මාරෙති නිවාරෙතීති මාරො, අත්තහිතපරහිතෙ මාරෙතීති වා මාරො. පාපචිත්තුප්පාදවන්තතාය පාපිමා. පුබ්බත්තභාවෙ ගොධස්ස ඝාතකත්තා ‘‘ගොධිකො’’ති ලද්ධනාමස්ස පරිනිබ්බායන්තස්ස කුලපුත්තස්ස පරිනිබ්බානතො උද්ධං පටිසන්ධාදි විඤ්ඤාණං සමන්වෙසන්තො න ජානාති න පස්සති. ‘‘පරචිත්තජානනකො මාරො කස්මා න ජානාතී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සො හී’’තිආදි වුත්තං. සො ගොධිකො හි යස්මා පපඤ්චාතීතො, තස්මා තණ්හාපහානෙන දිට්ඨිනිස්සයොපි අස්ස ගොධිකස්ස යස්මා නත්ථි, තස්මා ච න ජානාතීති.

‘‘ගොධිකසුත්තෙනෙව විභාවෙතබ්බො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යථා චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ගොධිකසුත්තවක්කලිසුත්තෙහි අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා අනිස්සිතභාවො විභාවිතො, එවං සති සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයා අනිස්සිතභාවො කෙන විඤ්ඤායතීති අත්ථො භවෙය්‍යා’’ති වත්තබ්බත්තා තදාපි න විඤ්ඤායතියෙවාති දස්සෙතුං ‘‘සදෙවකෙන ලොකෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සඋපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා ඵලසමාපත්තිඣානෙන ඣායමානා ඉමෙ ඛීණාසවා කත්ථචි අනිස්සිතචිත්තා ඣායන්තීති සදෙවකෙන ලොකෙන න ඤායන්ති සමාරකෙන…පෙ… සදෙවමනුස්සාය න ඤායන්තීති යොජනා කාතබ්බා. අනිස්සිතචිත්තා න ඤායන්තීති එත්ථ හි න-කාරො ච ‘‘ඣායමානා’’ති පදෙ න සම්බන්ධිතබ්බො ‘‘න ඣායමානා’’ති අත්ථස්ස සම්භවතො. ‘‘න ඤායන්තී’’ති පන සම්බන්ධිතබ්බො හෙට්ඨා අට්ඨකථායං එව ‘‘ලොකෙ කෙනචිපි න ඤායතී’’ති වුත්තත්තා. අයං දෙසනාසන්ධීති ගොධිකසුත්තවක්කලිසුත්තානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අත්ථවසෙන සංසන්දනා නිද්ධාරිතා විය ‘‘න ච පථවිං නිස්සායා’’තිආදිදෙසනාය ච ‘‘න ච ඉමං ලොක’’න්තිආදිදෙසනාය ච යාය දෙසනාය අත්ථවසෙන සංසන්දනා නිද්ධාරිතා, තාය දෙසනාය යත්ථ කත්ථචි යං කිඤ්චි නිස්සාය ඣායී න ඣායති, නිබ්බානං නිස්සාය ඣායී ඣායතීති අත්ථවසෙන නිද්ධාරිතා, අයං සංසන්දනා දෙසනාසන්ධි නාමාති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

දෙසනාසන්ධි ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කතමා නිද්දෙසසන්ධී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමා නිද්දෙසසන්ධීති නිස්සිතචිත්තා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු චතූසු අත්ථසන්ධිබ්‍යඤ්ජනසන්ධිදෙසනාසන්ධිනිද්දෙසසන්ධීසු යා සන්ධි ‘‘නිද්දෙසසන්ධී’’ති උද්දිට්ඨා, සා නිද්දෙසතො කතමාති පුච්ඡතීති අත්ථො. නිස්සිතචිත්තාති තණ්හාදිට්ඨිසහජාතවසෙන වා උපනිස්සයවසෙන වා නිස්සිතං චිත්තං යෙසං පුථුජ්ජනානන්ති නිස්සිතචිත්තා, පුථුජ්ජනා පුග්ගලා නිද්දිසිතබ්බා ඉමාය දෙසනාය පුග්ගලාධිට්ඨානත්තා. යදි දෙසනා ධම්මාධිට්ඨානා, එවං සති නිස්සිතං චිත්තං එත්ථ සුත්තප්පදෙසෙසු දෙසිතන්ති නිස්සිතචිත්තා නිස්සිතචිත්තජානනත්ථාය දෙසිතා සුත්තප්පදෙසා. අනිස්සිතං චිත්තං යෙසං අරියපුග්ගලානන්ති අනිස්සිතචිත්තා, අරියපුග්ගලා නිද්දිසිතබ්බා ඉමාය දෙසනාය පුග්ගලාධිට්ඨානත්තා. ධම්මාධිට්ඨානාය පන අනිස්සිතං චිත්තං යත්ථ සුත්තප්පදෙසෙසු දෙසිතන්ති අනිස්සිතචිත්තා, අනිස්සිතචිත්තජානනත්ථාය දෙසිතා සුත්තප්පදෙසා.

‘‘නිස්සිතචිත්තා කෙන නිද්දෙසෙන නිද්දිසිතබ්බා, අනිස්සිතචිත්තා කෙන නිද්දෙසෙන නිද්දිසිතබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘නිස්සිතචිත්තා අකුසලපක්ඛෙන නිද්දිසිතබ්බා’’තිආදි වුත්තං. අකුසලපක්ඛෙන නිද්දෙසෙන නිද්දිසිතබ්බා. කුසලපක්ඛෙනාතිආදීසුපි එස නයො යොජෙතබ්බො. අකුසලපක්ඛසාමඤ්ඤකුසලපක්ඛසාමඤ්ඤෙහි දස්සෙත්වා අකුසලවිසෙසකුසලවිසෙසෙහි දස්සෙතුං ‘‘නිස්සිතචිත්තා සංකිලෙසෙනා’’තිආදි වුත්තං. අයං නිද්දෙසසන්ධීති අකුසලපක්ඛාදිකස්ස පුරිමනිද්දෙසස්ස සංකිලෙසාදිකෙන පච්ඡිමෙන නිද්දෙසෙන නිස්සිතචිත්තවසෙන අයං සංසන්දනා ච නිද්දෙසසන්ධි නාම. කුසලපක්ඛාදිකස්ස පුරිමස්ස නිද්දෙසස්ස වොදානාදිකෙන පච්ඡිමෙන නිද්දෙසෙන අනිස්සිතචිත්තවසෙන අයං සංසන්දනා ච නිද්දෙසසන්ධි නාමාති විභජිත්වා වෙදිතබ්බා.

‘‘චතුබ්‍යූහහාරස්ස නෙරුත්තමධිප්පායනිදානපුබ්බාපරසන්ධිප්පභෙදෙන චෙව අත්ථබ්‍යඤ්ජනසන්ධිනිද්දෙසසන්ධිදෙසනාසන්ධිප්පභෙදෙන ච විභජිතබ්බභාවො කෙන අම්හෙහි ජානිතබ්බො සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙන තථා විභජිතබ්බභාවෙන ආයස්මා මහාකච්චානො ‘‘නෙරුත්තමධිප්පායො’’තිආදිකං (නෙත්ති. 4 හාරසඞ්ඛෙප) යං වචනං ආහ, තෙන වචනෙන තුම්හෙහි චතුබ්‍යූහහාරස්ස තථා විභජිතබ්බභාවො ජානිතබ්බො සද්දහිතබ්බොති වුත්තං හොති.

‘‘එත්තාවතා ච චතුබ්‍යූහහාරො පරිපුණ්ණො, අඤ්ඤො නියුත්තො නත්ථී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘නියුත්තො චතුබ්‍යූහො හාරො’’ති වුත්තං. තත්ථ යස්සං යස්සං පාළියං යො යො චතුබ්බිධො, සො සො චතුබ්‍යූහහාරො ච යථාලාභවසෙන යොජිතො, තස්සං තස්සං පාළියං සො සො චතුබ්බිධො චතුබ්‍යූහහාරො තථා නිද්ධාරෙත්වා යුත්තො යොජිතොති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ඉති චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙන ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.