5. ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

23. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන පදට්ඨානවිභඞ්ගෙන අවිජ්ජාදීනං පදට්ඨානානි විභත්තානි, සො සංවණ්ණනාවිසෙසභූතො පදට්ඨානහාරවිභඞ්ගො පරිපුණ්ණො, ‘‘කතමො ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථ-සද්දස්ස අත්ථො වුත්තොව. කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො ලක්ඛණො හාරො ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගොති පුච්ඡති. ‘‘වුත්තම්හි එකධම්මෙ’’තිආදිනිද්දෙසස්ස ඉදානි මයා වුච්චමානො ‘‘යෙ ධම්මා’’තිආදිකො විත්ථාරසංවණ්ණනාවිසෙසො ලක්ඛණො හාරො ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගො නාමාති විඤ්ඤෙය්‍යොති. තෙන වුත්තං –‘‘තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරොතිආදි ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගො නාමා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 23). අයං ඉදානි වුච්චමානො විත්ථාරභූතො ලක්ඛණො හාරො පිටකත්තයෙ දෙසිතෙසු ධම්මෙසු කිං නාම ලක්ඛිතබ්බං ධම්මං ලක්ඛීයතීති පුච්ඡිත්වා පුච්ඡිතෙ ලක්ඛණහාරවිචයෙ ධම්මෙ සඞ්ඛෙපෙන දස්සෙතුං ‘‘යෙ ධම්මා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යෙ ධම්මාති යෙ සමූහා ධම්මා. එකලක්ඛණාති සමානලක්ඛණා. තෙසං ධම්මානන්ති සමානලක්ඛණානං තෙසං සමූහධම්මානං, නිද්ධාරණෙ චෙතං. එකස්මිං ධම්මෙති සමානලක්ඛණෙ එකස්මිං ධම්මෙ, පාළියං භගවතා වුත්තෙ සති වුත්තධම්මතො අවසිට්ඨසමානලක්ඛණා ධම්මා සමානලක්ඛණෙන වුත්තා භවන්තීති අත්ථො.

ලක්ඛණහාරවිසයෙ ධම්මෙ විත්ථාරතො ඉමස්මිං ධම්මෙ වුත්තෙ ඉමෙ සමානලක්ඛණා ධම්මාපි වුත්තා භවන්තීති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යථා කිං භවෙ’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යථා යෙන පකාරෙන වුත්තා භවන්ති, සො පකාරො කිං භවෙති පුච්ඡති. යථා යෙන පකාරෙන වුත්තා භවන්ති, සො පකාරො සමානලක්ඛණාති භාවො භවෙති අත්ථො. කින්ති භගවා ආහ? ‘‘චක්ඛුං භික්ඛවෙ’’තිආදිං භගවා ආහ. ‘‘චක්ඛුං, භික්ඛවෙ, අනවට්ඨිත’’න්තිආදිම්හි වුත්තෙ ‘‘සොතං, භික්ඛවෙ, අනවට්ඨිත’’න්තිආදිවචනම්පි වුත්තමෙව භවති.

‘‘අනවට්ඨිතාදිලක්ඛණෙන සමානලක්ඛණත්තා වා අජ්ඣත්තිකායතනභාවෙන සමානලක්ඛණත්තා වාති ආයතනවසෙනෙව එකලක්ඛණං වත්තබ්බ’’න්ති වත්තබ්බත්තා ඛන්ධවසෙනපි එකලක්ඛණං දස්සෙතුං ‘‘යථා චාහා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අතීතෙ, රාධ, රූපෙ අනපෙක්ඛො හොති, අනාගතං රූපං මා අභිනන්දි, පච්චුප්පන්නස්ස රූපස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය චාගාය පටිනිස්සග්ගාය පටිපජ්ජා’’ති වුත්තෙ ‘‘අතීතාය, රාධ, වෙදනාය අනපෙක්ඛො හොති, අනාගතං වෙදනං මා අභිනන්දි, පච්චුප්පන්නාය වෙදනාය නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය චාගාය පටිනිස්සග්ගාය පටිපජ්ජා’’තිආදි වුත්තං භවෙ.

‘‘අනපෙක්ඛනීයලක්ඛණෙන සමානලක්ඛණත්තා වා ඛන්ධලක්ඛණෙන සමානලක්ඛණත්තා වාති ඛන්ධායතනවසෙනෙව එකලක්ඛණධම්මා වත්තබ්බා’’ති වත්තබ්බත්තා සතිපට්ඨානවසෙනාපි වත්තබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථා යෙන එකලක්ඛණත්තෙන ච භගවා ආහ, තථා ච තෙන එකලක්ඛණත්තෙන ච අවුත්තාපි ධම්මා වුත්තා භවන්තීති අත්ථො. යෙ විපස්සකා පුග්ගලා පඤ්චසු ඛන්ධෙසු නිච්චං සුසමාරද්ධා නිච්චං කායගතාසතිං භාවෙන්ති, තෙ විපස්සකා අකිච්චං සුභසුඛාදිකං, කසිවාණිජ්ජාදිකම්මං වා න සෙවන්ති, කිච්චෙ අසුභාසුඛාදිකෙ, කායාදිකෙ වා සාතච්චකාරිනො හොන්තීති භගවා ආහාති යොජනා.

ඉතිසද්දස්ස චෙත්ථ එකස්ස ලොපො. ඉති එවං ‘‘යෙසඤ්චා’’තිආදිගාථාය කෙසාදිකෙ කායෙ ගතාය පවත්තාය සතියා භගවතා සරූපෙන වුත්තාය විජ්ජමානාය තදවසෙසා වෙදනාගතා සති ච චිත්තගතා සති ච ධම්මගතා සති ච සතිපට්ඨානභාවෙන එකලක්ඛණත්තෙන වුත්තා භවන්තීති සඞ්ඛෙපතො නිච්චං සුසමාරද්ධා නිච්චං වෙදනාගතා සති ච…පෙ… නිච්චං චිත්තගතා සති ච…පෙ… නිච්චං ධම්මගතා සතීති වත්තබ්බාති.

‘‘සතිපට්ඨානවසෙනෙව එකලක්ඛණා ධම්මා වත්තබ්බා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තථා යං කිඤ්චී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යං කිඤ්චි රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨං, යං කිඤ්චි සද්දායතනං සොතවිඤ්ඤාණෙන සුතං, යං කිඤ්චි ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනං ඝානවිඤ්ඤාණාදිත්තයෙන විඤ්ඤාණෙන මුතං, ඉති එවං දිට්ඨාදිත්තයෙ භගවතා සරූපෙන වුත්තෙ සති තදවසෙසං යං කිඤ්චි විඤ්ඤාතං ධම්මාරම්මණපරියාපන්නං රූපං භගවතා ආලම්බිතබ්බභාවෙන එකලක්ඛණත්තා වුත්තං භවතීති අත්ථො. අථ වා යං කිඤ්චි රූපායතනං දිට්ඨං භගවතා වුත්තං, තස්මිං වුත්තෙ සති තදවසෙසං සුතාදිකම්පි වුත්තං හොතීති ආදිඅත්ථො විසුං විසුං යොජෙතබ්බො. තෙන වුත්තං – ‘‘දිට්ඨං වා සුතං වා මුතං වා’’ති.

‘‘කායගතාය සතියා වුත්තාය තදවසෙසා වෙදනාගතාසතිආදයොයෙව වත්තබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මාපි වුත්තා භවන්තීති දස්සෙතුං ‘‘යථා චාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථා යෙන නිය්‍යානිකලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තෙන ච භගවා ආහ, තථා තෙන එකලක්ඛණත්තෙන ච භගවා ආහ, තථා තෙන එකලක්ඛණත්තෙන ච වුත්තා භවන්තීති අත්ථො. ‘‘තස්මා අභිජ්ඣාදොමනස්සෙන අභිභූතත්තා ඉහ මම සාසනෙ, භික්ඛු, ත්වං ආතාපී සම්පජානො සතිමා හුත්වා ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං තදඞ්ගප්පහානෙන වා වික්ඛම්භනප්පහානෙන වා විනෙය්‍ය විනයිත්වා කායෙ කෙසාදිරූපකායෙ කායානුපස්සී කෙසාදිරූපකායානුපස්සී හුත්වා විහරාහී’’ති භගවතා වුත්තෙ සති ‘‘තස්මාතිහ, ත්වං භික්ඛු, වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරාහි ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං, තස්මාතිහ, ත්වං භික්ඛු, චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරාහි…පෙ… දොමනස්සං, තස්මාතිහ, ත්වං භික්ඛු, ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරාහි…පෙ… දොමනස්ස’’න්ති වුත්තං භවතීති සඞ්ඛෙපත්ථො වෙදිතබ්බො. විත්ථාරත්ථො පන අට්ඨකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 23) බහුධා වුත්තොති අම්හෙහි න විත්ථාරිතො.

‘‘එකස්මිං සතිපට්ඨානෙ වුත්තෙ කස්මා චත්තාරො සතිපට්ඨානා වුත්තා භවෙය්‍යු’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ආතාපීති වීරියින්ද්‍රිය’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘ආතාපී’’ති ඉමිනා පදෙන කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු පවත්තං වීරියින්ද්‍රියං වුත්තං. ‘‘සම්පජානො’’ති පදෙන කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු පවත්තං පඤ්ඤින්ද්‍රියං වුත්තං. ‘‘සතිමා’’ති පදෙන කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු පවත්තං සතින්ද්‍රියං වුත්තං. ‘‘විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්ස’’න්ති පදෙන කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු පවත්තං සමාධින්ද්‍රියං වුත්තං, න කායෙයෙව පවත්තං. එවං පකාරෙන කායෙ කායානුපස්සිනො යොගාවචරස්ස චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති චෙ වදෙය්‍ය, එවං සති චතුන්නං වීරියපඤ්ඤාසතිසමාධීනං ඉන්ද්‍රියානං චතුන්නං සතිපට්ඨානානං සාධකභාවෙන එකලක්ඛණත්තා සමානලක්ඛණත්තා පාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති යොජනා. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං – ‘‘චතුසතිපට්ඨානසාධනෙ ඉමෙසං ඉන්ද්‍රියානං සභාවභෙදාභාවතො සමානලක්ඛණත්තා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 23).

24. ‘‘එවං වුත්තෙපි චත්තාරො සතිපට්ඨානායෙව වත්තබ්බා භවෙය්‍යුං, කථං සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මා වත්තබ්බා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ චතූසු සතිපට්ඨානෙසු යෙන යොගාවචරෙන භාවියමානෙසු තස්ස යොගාවචරස්ස චත්තාරො සම්මප්පධානා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. එවං සෙසෙසුපි යොජනා කාතබ්බා. චතුන්නං සච්චානං බුජ්ඣනං බොධං, අරියමග්ගඤාණං, බොධං ගච්ඡන්තීති බොධඞ්ගමා. බොධස්ස අරියමග්ගඤාණස්ස පක්ඛෙ භවාති බොධිපක්ඛියා.

‘‘කුසලායෙව ධම්මා එකලක්ඛණභාවෙන නීහරිතා කිං, උදාහු අකුසලාපි ධම්මා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘එවං අකුසලාපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කුසලා ධම්මා එකලක්ඛණත්තෙන නිද්ධාරිතා යථා, එවං අකුසලාපි ධම්මා එකලක්ඛණත්තෙන නිද්ධාරිතබ්බායෙවාති අත්ථො. ‘‘කථං නිද්ධාරෙතබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා පහානෙකට්ඨභාවෙන නිද්ධාරෙතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘එකලක්ඛණත්තා පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තී’’ති ආහ. තත්ථ එකලක්ඛණත්තාති පහානෙකට්ඨභාවෙන සමානලක්ඛණත්තා. ‘‘කතමං පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසූ’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ චතූසු…පෙ… පරිඤ්ඤං ගච්ඡන්තීති කායාගතාසතිපට්ඨානෙ යොගාවචරෙන භාවියමානෙ සති තෙන යොගාවචරෙන අසුභෙ කෙසාදිකෙ රූපකායෙ ‘‘සුභ’’න්ති විපල්ලාසො පහීයති, අස්ස යොගාවචරස්ස කබළීකාරාහාරො පරිඤ්ඤං ගච්ඡති, ‘‘ආහාරසමුදයා රූපසමුදයො’’ති (සං. නි. 3.56) වුත්තත්තා රූපකායෙ ඡන්දරාගං පජහන්තස්ස තස්ස සමුදයෙ කබළීකාරාහාරෙපි ඡන්දරාගො පහීයතීති අත්ථො. වෙදනාගතාසතිපට්ඨානෙ භාවියමානෙ සති දුක්ඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති විපල්ලාසො පහීයති, අස්ස යොගාවචරස්ස ඵස්සාහාරො පරිඤ්ඤං ගච්ඡති, ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1, 39; මහාව. 1; උදා. 1; විභ. 225) වුත්තත්තා වෙදනාය ඡන්දරාගං පජහන්තස්ස තස්ස පච්චයෙ ඵස්සාහාරෙ ඡන්දරාගො පහීයති. චිත්තගතාසතිපට්ඨානෙ භාවියමානෙ අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති විපල්ලාසො පහීයති, අස්ස යොගාවචරස්ස විඤ්ඤාණාහාරො පරිඤ්ඤං ගච්ඡති. ධම්මගතාසතිපට්ඨානෙ භාවියමානෙ අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති විපල්ලාසො පහීයති, අස්ස යොගාවචරස්ස මනොසඤ්චෙතනාහාරො පරිඤ්ඤං ගච්ඡතීති විසුං විසුං යොජෙත්වා එකෙකස්මිං පහාතබ්බෙ වුත්තෙ තදවසෙසා පහාතබ්බා වුත්තා භවන්ති පහාතබ්බභාවෙන එකලක්ඛණත්තාති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

‘‘ආහාරා චස්ස පරිඤ්ඤං ගච්ඡන්තී’’ති වචනෙ ආහාරෙසු පවත්තා කාමරාගදොසමොහා බ්‍යන්තීකතා හොන්තීති අත්ථො ගහිතො. කබළීකාරාහාරඤ්හි ආරබ්භ පවත්තෙ කාමරාගෙ විජ්ජමානෙ කබළීකාරාහාරස්ස විජානනා නත්ථෙව, තස්මිං කාමරාගෙ පන පහීනෙ පරිජානනා භවතීති. සෙසාහාරජානනම්පි එසෙව නයො. යස්ස යොගාවචරස්ස සතිපට්ඨානා භාවිතා, විපල්ලාසා පහීනා, ආහාරපරිජානනා උප්පන්නා, සො යොගාවචරො උපාදානෙහි අනුපාදානො භවති. සුභසඤ්ඤිතෙ හි කායෙ කාමුපාදානං විසෙසෙන භවතීති සුභසඤ්ඤිතො කායො කාමුපාදානස්ස වත්ථු, කායගතාය සතියා අනුසරිතබ්බො අසුභසඤ්ඤිතො කෙසාදි කාමුපාදානස්ස වත්ථු න හොත්වෙව. සුඛවෙදනාය අස්සාදවසෙන දිට්ඨුපාදානං භවතීති සුඛසඤ්ඤිතා වෙදනා දිට්ඨුපාදානස්ස වත්ථු, වෙදනාගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බා වෙදනා දිට්ඨුපාදානස්ස වත්ථු න හොත්වෙව. ‘‘චිත්තං නිච්ච’’න්ති දිට්ඨිගහණවසෙන තස්ස තස්ස අත්තනො සීලවතවසෙන පරිසුද්ධීති පරාමසනං හොතීති චිත්තං සීලබ්බතුපාදානස්ස වත්ථු, චිත්තගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බං චිත්තං සීලබ්බතුපාදානස්ස වත්ථු න හොත්වෙව. ධම්මෙ නාමරූපපරිච්ඡෙදෙන යථාභූතං අපස්සන්තස්ස ධම්මෙසු අත්තාභිනිවෙසො හොතීති ධම්මා අත්තවාදුපාදානස්ස වත්ථු, ධම්මගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බා ධම්මා අත්තවාදුපාදානස්ස වත්ථු න හොන්ති එව. තස්මා චතූසු සතිපට්ඨානෙසු භාවියමානෙසු උපාදානෙහි අනුපාදානො භවතීති වුත්තන්ති අධිප්පායො ගහෙතබ්බො.

‘‘යෙන යොගාවචරෙන සතිපට්ඨානා භාවිතා, සො යොගාවචරො උපාදානෙහියෙව අනුපාදානො භවතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා යොගාදීහිපි විසංයුත්තො භවතීති දස්සෙතුං ‘‘යොගෙහි ච විසංයුත්තො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යොගෙහි චාති කාමයොගභවයොගදිට්ඨියොගඅවිජ්ජායොගෙහි ච. විසංයුත්තොති තදඞ්ගප්පහානවික්ඛම්භනප්පහානසමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන විගතො, විමුත්තො ච භවතීති අත්ථො. සුභසඤ්ඤිතො හි රූපකායො කාමරාගස්ස වත්ථු හොති, කායගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බො කායො කාමරාගස්ස වත්ථු න හොත්වෙව. ‘‘සුඛො’’ති වා ‘‘සුඛහෙතූ’’ති වා ගහණීයො භවො භවරාගස්ස වත්ථු හොති, වෙදනාගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බො භවො භවරාගස්ස වත්ථු න හොති. ‘‘අත්තා’’ති අභිනිවිසිතබ්බං චිත්තං දිට්ඨියොගස්ස වත්ථු හොති, චිත්තගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බං චිත්තං දිට්ඨියොගස්ස වත්ථු න හොති. විනිබ්භොගස්ස දුක්කරත්තා, ධම්මානං ධම්මමත්තතාය ච දුප්පටිවිජ්ඣත්තා අවිනිබ්භුජිතබ්බා, ධම්මමත්තතාය අප්පටිවිජ්ඣිතබ්බා ධම්මා අවිජ්ජායොගස්ස වත්ථු හොන්ති, ධම්මගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බා ධම්මා අවිජ්ජායොගස්ස වත්ථු න හොන්ති. තස්මා චතුසතිපට්ඨානානුපස්සකො ‘‘යොගෙහි ච විසංයුත්තො’’ති වුත්තො. අයං නයො ආසවෙහි ච අනාසවො භවති, ඔඝෙහි ච නිත්ථිණ්ණො භවතීති එත්ථාපි යොජෙතබ්බො.

ගන්ථෙහි ච විප්පයුත්තො භවතීති එත්ථ පන සුභසඤ්ඤිතො රූපකායො අභිජ්ඣාකායගන්ථස්ස වත්ථු, කායගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බො රූපකායො අභිජ්ඣාකායගන්ථස්ස වත්ථු න හොති. දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛභූතා වෙදනා බ්‍යාපාදකායගන්ථස්ස වත්ථු හොන්ති, තෙන වුත්තං – ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය පටිඝානුසයො අනුසෙතී’’ති (ම. නි. 1.465). වෙදනාගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බා වෙදනා බ්‍යාපාදකායගන්ථස්ස වත්ථු න හොති. ‘‘චිත්තං නිච්ච’’න්ති අභිනිවෙසවසෙන සස්සතස්ස ‘‘අත්තනො සීලෙන සුද්ධි, වතෙන සුද්ධී’’ති පරාමසනං හොති, තස්මා ‘‘නිච්ච’’න්ති ගහිතං චිත්තං සීලබ්බතපරාමාසකායගන්ථස්ස වත්ථු, චිත්තගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බං චිත්තං සීලබ්බතපරාමාසස්ස වත්ථු න හොති. ධම්මානං සප්පච්චයනාමරූපසභාවස්ස අදස්සනතො භවදිට්ඨිවිභවදිට්ඨි හොති, තස්මා ‘‘ඉදං සච්ච’’න්ති අභිනිවිසිතබ්බා ධම්මා ඉදංසච්චාභිනිවෙසකායගන්ථස්ස වත්ථු, ධම්මගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බා ධම්මා ඉදංසච්චාභිනිවෙසකායගන්ථස්ස වත්ථු න හොන්ති, තස්මා චතුසතිපට්ඨානානුපස්සකො ‘‘ගන්ථෙහි ච විප්පයුත්තො’’ති වුත්තො.

සුභසඤ්ඤිතො ච කායො රාගසල්ලස්ස වත්ථු, කායගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බො කායො රාගසල්ලස්ස වත්ථු න හොති. සුඛසඤ්ඤිතාය වෙදනාය දොසො හොති, තස්මා වෙදනා දොසසල්ලස්ස වත්ථු, වෙදනාගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බා වෙදනා දොසසල්ලස්ස වත්ථු න හොති. ‘‘චිත්තං අත්තා’’ති ගහෙත්වා ‘‘අත්තා සෙය්‍යො’’තිආදිවසෙන පවත්තස්ස මානසල්ලස්ස චිත්තං වත්ථු, චිත්තගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බං චිත්තං මානසල්ලස්ස වත්ථු න හොති. ධම්මානං සප්පච්චයනාමරූපසභාවස්ස අජානනතො ධම්මා මොහසල්ලස්ස වත්ථු, ධම්මගතාය පන සතියා අනුපස්සිතබ්බා ධම්මා මොහසල්ලස්ස වත්ථු න හොන්ති, තස්මා චතුසතිපට්ඨානානුපස්සකො ‘‘සල්ලෙහි ච විසල්ලො භවතී’’ති වුත්තො.

‘‘ආහාරා චස්ස පරිඤ්ඤං ගච්ඡන්තී’’ති ආචරියෙන වුත්තං, ‘‘කිං පන ආහාරාව අස්ස යොගාවචරස්ස පරිඤ්ඤං ගච්ඡන්ති, උදාහු අඤ්ඤෙපී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා විඤ්ඤාණට්ඨිතියො ච අස්ස යොගාවචරස්ස පරිඤ්ඤං ගච්ඡන්තීති දස්සෙතුං ‘‘විඤ්ඤාණට්ඨිතියො චස්ස පරිඤ්ඤං ගච්ඡන්තී’’ති වුත්තං. යෙන යොගාවචරෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවිතා, තස්ස යොගාවචරස්ස කායවෙදනාචිත්තධම්මාව පරිඤ්ඤං ගච්ඡෙය්‍යුං, න විඤ්ඤාණට්ඨිතියොති චෙ වදෙය්‍ය කායානුපස්සනාදීහි ච කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු පරිඤ්ඤාතෙසු සඤ්ඤායපි පරිඤ්ඤාතබ්බභාවතො. සා හි වෙදනාචිත්තසඞ්ඛාතෙන ධම්මෙසු පරිඤ්ඤාතෙසු අවිනාභාවතො පරිඤ්ඤාතාවාති.

යෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවිතා, සො යොගාවචරො උපාදානෙහි අනුපාදානො ච, යොගෙහි විසංයුත්තො ච, ඛන්ධෙහි විප්පයුත්තො ච, ආසවෙහි අනාසවො ච, ඔඝෙහි නිත්ථිණ්ණො ච, සල්ලෙහි විසල්ලො ච භවතීති වුත්තො, ‘‘කිං පන තථාවිධොව හොති, උදාහු අඤ්ඤථාපී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා අගතිම්පි න ගච්ඡතීති දස්සෙන්තො ‘‘අගතිගමනෙහි ච න අගතිං ගච්ඡතී’’ති ආහ. සුභාදිසඤ්ඤිතෙ රූපකායෙ අපෙක්ඛමානො පුග්ගලො ඡන්දාගතිං ගච්ඡතීති සුභාදිසඤ්ඤිතො රූපකායො විසෙසතො ඡන්දාගතියා වත්ථු හොති, කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානෙන පන අනුපස්සිතබ්බො අස්සාසපස්සාසාදිකො කායො ඡන්දාගතියා වත්ථු න හොති, තස්මා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනං භාවෙන්තො පුග්ගලො ඡන්දාගතිං න ගච්ඡති. සුඛවෙදනස්සාදවසෙන වෙදයමානො තදභාවෙන බ්‍යාපාදං ආගච්ඡතීති සුඛවෙදනා දොසාගතියා වත්ථු හොති, වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානෙන පන අනුපස්සිතබ්බා වෙදනා දොසාගතියා වත්ථු න හොති, තස්මා වෙදනාසතිපට්ඨානභාවනං භාවෙන්තො පුග්ගලො දොසාගතිං න ගච්ඡති. සන්තතිඝනවසෙන ‘‘නිච්චං, ධුව’’න්ති ගහිතං චිත්තං මොහස්ස වත්ථු හොති, චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානෙන පන අනුපස්සිතබ්බං චිත්තං මොහස්ස වත්ථු න හොති, තස්මා චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනං භාවෙන්තො පුග්ගලො දොසාගතිං න ගච්ඡති. විභජිත්වා ධම්මසභාවං අජානන්තස්ස භයං ජායතීති විභජිත්වා අජානියසභාවා ධම්මා භයස්ස වත්ථු හොන්ති, ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානෙන පන අනුපස්සිතබ්බා විභජිත්වා ජානිතබ්බා ධම්මා රාගස්ස වත්ථු න හොන්ති, තස්මා ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනං භාවෙන්තො පුග්ගලො භයාගතිං න ගච්ඡති. එවං පහාතබ්බභාවෙන එකලක්ඛණෙ අකුසලෙපි ධම්මෙ නීහරිත්වා ඉදානි නිගමෙතුං ‘‘එවං අකුසලාපි ධම්මා එකලක්ඛණත්තා පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තී’’ති පුන වුත්තං.

භාවෙතබ්බෙසු ධම්මෙසු එකදෙසෙසු වුත්තෙ තදවසෙසාපි භාවෙතබ්බා ධම්මා එකලක්ඛණත්තා නීහරිත්වා වත්තබ්බා, පහාතබ්බෙසුපි ධම්මෙසු එකදෙසෙ වුත්තෙ තදවසෙසාපි ධම්මා පහාතබ්බා එකලක්ඛණත්තා නීහරිත්වා වත්තබ්බාති ආචරියෙන වුත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘අඤ්ඤථාපි යදි වත්තබ්බා සියුං, තෙපි වදථා’’ති වත්තබ්බභාවතො අඤ්ඤෙනපි පරියායෙන ලක්ඛණහාරස්ස උදාහරණානි දස්සෙතුං ‘‘යත්ථ වා පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යත්ථ යස්සං රූපෙකදෙසදෙසනායං රූපින්ද්‍රියං රුප්පනලක්ඛණං චක්ඛුන්ද්‍රියාදිජීවිතින්ද්‍රියපරියොසානං අට්ඨවිධං ඉන්ද්‍රියං රූපෙකදෙසං භගවතා දෙසිතං. තත්ථෙව තස්සං රූපෙකදෙසදෙසනායං රූපධාතු රුප්පනලක්ඛණා චක්ඛුධාතාදිඵොට්ඨබ්බධාතුපරියොසානා දසවිධා රූපධාතු රුප්පනලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා දෙසිතා. සබ්බො රූපක්ඛන්ධො ච දෙසිතො. රූපායතනං රුප්පනලක්ඛණං චක්ඛායතනාදිඵොට්ඨබ්බායතනපරියොසානං දසවිධං ආයතනං රුප්පනලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා භගවතා දෙසිතං.

යත්ථ වා පන යස්සං වෙදනෙකදෙසදෙසනායං සුඛා වෙදනා භගවතා දෙසිතා, තත්ථ තස්සං වෙදනෙකදෙසදෙසනායං සුඛින්ද්‍රියඤ්ච දෙසිතං, සොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච දෙසිතං, දුක්ඛසමුදයො අරියසච්චඤ්ච දෙසිතං සුඛවෙදනාභාවෙන එකලක්ඛණත්තා. යත්ථ වා පන යස්සං වෙදනෙකදෙසදෙසනායං දුක්ඛා වෙදනා භගවතා දෙසිතා, තත්ථ තස්සං වෙදනෙකදෙසදෙසනායං දුක්ඛින්ද්‍රියඤ්ච දෙසිතං දොමනස්සින්ද්‍රියඤ්ච දෙසිතං, දුක්ඛං අරියසච්චඤ්ච දෙසිතං දුක්ඛවෙදනාභාවෙන එකලක්ඛණත්තා. යත්ථ වා පන යස්සං වෙදනෙකදෙසදෙසනායං අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා භගවතා දෙසිතා, තත්ථ තස්සං වෙදනෙකදෙසදෙසනායං උපෙක්ඛින්ද්‍රියඤ්ච දෙසිතං, සබ්බො පටිච්චසමුප්පාදො ච දෙසිතොති යොජනා කාතබ්බා.

යස්සං දෙසනායං අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා දෙසිතා, තස්සං දෙසනායං උපෙක්ඛින්ද්‍රියං දෙසිතං හොතු සමානලක්ඛණත්තා, ‘‘කෙන පටිච්චසමුප්පාදො දෙසිතො භවෙය්‍යා’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘කෙන කාරණෙනා’’ති පුච්ඡිත්වා කාරණං දස්සෙතුං ‘‘අදුක්ඛමසුඛායා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය හි යස්මා අවිජ්ජා අනුසෙති, තස්මා අවිජ්ජා දෙසිතා හොති. අවිජ්ජාය ච දෙසිතාය අවිජ්ජාමූලකො සබ්බොපි පටිච්චසමුප්පාදො ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා…පෙ… දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති දෙසිතොව හොතීති අධිප්පායො දට්ඨබ්බො.

‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා…පෙ… සමුදයො හොතී’’ති අනුලොමවසෙන පවත්තො යො පටිච්චසමුප්පාදො දෙසිතොති ආචරියෙන වුත්තො, ‘‘යදි තථා පවත්තො සො ච පටිච්චසමුප්පාදො දෙසිතො, එවං සති සබ්බො ච පටිච්චසමුප්පාදො දෙසිතො’’ති න වත්තබ්බොති චොදනං මනසි කත්වා ‘‘සො චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යො ච අනුලොමවසෙන පවත්තො, සො ච සරාගසදොසසමොහසංකිලෙසපක්ඛෙන හාතබ්බො. යො ච පටිලොමවසෙන ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’තිආදිකො පවත්තො, සො ච වීතරාගවීතදොසවීතමොහඅරියධම්මෙහි හාතබ්බො. යො ච අනුලොමපටිලොමවසෙන පවත්තො, සො ච තදුභයෙහි හාතබ්බො. තස්මා ‘‘සබ්බො ච පටිච්චසමුප්පාදො දෙසිතො’’ති වත්තබ්බොවාති අධිප්පායො ගහෙතබ්බො.

‘‘යෙ ධම්මා එකලක්ඛණා, තෙසං ධම්මානං එකස්මිං ධම්මෙ වුත්තෙ අවසිට්ඨා ධම්මා වුත්තා භවන්තීතිආදිනා (නෙත්ති. 23) ආචරියෙන යා ලක්ඛණහාරයොජනා වුත්තා, සාව කාතබ්බා, න අඤ්ඤථා කාතබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බභාවතො අඤ්ඤථාපි ලක්ඛණහාරයොජනා කාතබ්බායෙවාති දස්සෙතුං ‘‘එවං යෙ ධම්මා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යෙ පථවීආදයො රූපධම්මා, යෙ ඵස්සාදයො අරූපධම්මා සන්ධාරණාදිකිච්චතො සඞ්ඝට්ටනාදිකිච්චතො එකලක්ඛණා, තෙසං රූපාරූපධම්මානං එකස්මිං ධම්මෙ වුත්තෙ අවසිට්ඨා රූපාරූපධම්මා වුත්තා භවන්ති. යෙ පථවීආදයො රූපධම්මා, යෙ ඵස්සාදයො අරූපධම්මා කක්ඛළාදිලක්ඛණතො ඵුසනාදිලක්ඛණතො එකලක්ඛණා, තෙසං රූපාරූපධම්මානං එකස්මිං ධම්මෙ වුත්තෙ අවසිට්ඨා රූපාරූපධම්මා වුත්තා භවන්ති. යෙ ධම්මා රුප්පනසාමඤ්ඤතො නමනසාමඤ්ඤතො අනිච්චාදිසාමඤ්ඤතො වා ඛන්ධායතනාදිසාමඤ්ඤතො වා එකලක්ඛණා, තෙසං සඞ්ඛතධම්මානං එකස්මිං සඞ්ඛතධම්මෙ වුත්තෙ අවසිට්ඨා ධම්මා වුත්තා භවන්ති. යෙ සඞ්ඛතධම්මා භඞ්ගුප්පාදතො සඞ්ඛතො චුතූපපාතතො සමානනිරොධුප්පාදසඞ්ඛතතො වා චුතූපපාතතො එකලක්ඛණා, තෙසං සඞ්ඛතධම්මානං එකස්මිං සඞ්ඛතධම්මෙ වුත්තෙ අවසිට්ඨා සඞ්ඛතධම්මා වුත්තා භවන්තීති අත්ථයොජනා කාතබ්බා.

කිච්චතො ච ලක්ඛණතො චාතිආදීසු ච-සද්දෙන සහචරණසමානහෙතුතාදයො සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. සහචරණාදීසු ච යං වත්තබ්බං, තං ‘‘නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤිනො (දී. නි. 3.341, 357, 359; අ. නි. 9.24), නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා’’තිආදීසු සහචාරිතාය සඤ්ඤාසහගතා ධම්මා නිද්ධාරිතාතිආදිනා වුත්තමෙව.

‘‘එකස්මිං ධම්මෙ සරූපතො වුත්තෙ එකලක්ඛණාදිතො අවසිට්ඨධම්මානම්පි වුත්තභාවො කෙන අම්හෙහි ජානිතබ්බො සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘තෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙන අවසිට්ඨධම්මානම්පි වුත්තභාවෙන ‘‘වුත්තම්හි එකධම්මෙ’’තිආදිකං යං වචනං ආයස්මා මහාකච්චානො ආහ, තෙන වචනෙන තුම්හෙහි අවසිට්ඨානම්පි වුත්තභාවො ජානිතබ්බො සද්දහිතබ්බොති වුත්තං හොති.

‘‘එත්තාවතා ච ලක්ඛණහාරො පරිපුණ්ණො, අඤ්ඤො නියුත්තො නත්ථී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘නියුත්තො ලක්ඛණො හාරො’’ති වුත්තං. තත්ථ යස්සං පාළියං එකස්මිං ධම්මෙ වුත්තෙ අවසිට්ඨධම්මාපි යෙන ලක්ඛණහාරෙන නිද්ධාරිතා, තස්සං පාළියං සො ලක්ඛණො හාරො නියුත්තො නිද්ධාරෙත්වා යොජිතොති අත්ථො දට්ඨබ්බොති.

ඉති ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙන ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.