2. විචයහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

11. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන දෙසනාහාරවිභඞ්ගෙන අස්සාදාදයො සුත්තත්ථා ආචරියෙන විභත්තා, සො සංවණ්ණනාවිසෙසභූතො දෙසනාහාරවිභඞ්ගො පරිපුණ්ණො, ‘‘කතමො විචයො හාරො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො විචයො හාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු නිද්දිට්ඨෙසු සොළසසු දෙසනාහාරාදීසු හාරෙසු කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො විචයො හාරො විචයහාරවිභඞ්ගො නාමාති පුච්ඡති. ‘‘යං පුච්ඡිතඤ්ච විස්සජ්ජිතඤ්චා’’තිආදිනිද්දෙසගාථාය ඉදානි මයා වුච්චමානො ‘‘අයං විචයො හාරො කිං විචිනතී’’තිආදිකො සංවණ්ණනාවිසෙසො විචයහාරවිභඞ්ගො නාමාති යොජනා.

‘‘අයං විචයො හාරො කිං විචිනතී’’ති ඉමිනා යො විචයො විචිනිතබ්බො, තං විචයං විචිනිතබ්බං පුච්ඡති, තස්මා විචිනිතබ්බං විසයං විසුං විසුං නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘පදං විචිනති, පඤ්හං විචිනතී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘කිං විචයො පදවිචයො’’තිආදිං අවත්වා ‘‘කිං විචිනති, පදං විචිනතී’’තිආදිවචනෙන විචයසද්දස්ස කත්තුසාධනත්ථං දස්සෙති. තත්ථ පදං විචිනතීති නවවිධස්ස සුත්තන්තස්ස සබ්බං පදං යාව නිගමනා නාමපදාදිජාතිසද්දාදිඉත්ථිලිඞ්ගාදිආකාරන්තාදිපඨමවිභත්‍යන්තාදිඑකවචනාදිවසෙන විචිනති. පඤ්හං විචිනතීති අදිට්ඨජොතනාදිසත්තාධිට්ඨානාදිසම්මුතිවිසයාදිඅතීතවිසයාදිවසෙන විචිනති. විස්සජ්ජනං විචිනතීති එකංසබ්‍යාකරණවිස්සජ්ජනාදිසාවසෙසබ්‍යාකරණවිස්සජ්ජනාදි සඋත්තරබ්‍යාකරණ විස්සජ්ජනාදි ලොකියබ්‍යාකරණවිස්සජ්ජනාදිවසෙන විචිනති. පුබ්බාපරං විචිනතීති පුබ්බෙන අපරං සංසන්දිත්වා විචිනති. අස්සාදං විචිනතීති අස්සාදකතණ්හාදිඅස්සාදෙතබ්බසුඛාදිවසෙන විචිනති. ආදීනවං විචිනතීති දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛවසෙන වා අනිට්ඨානුභවනාදිආදිඅන්තවන්තතාදිසංකිලෙසභාගියාදිවසෙන වා විචිනති. නිස්සරණං විචිනතීති මග්ගවසෙන වා නිබ්බානවසෙන වා මග්ගස්ස වා ආගමවසෙන, නිබ්බානස්ස අසඞ්ඛතධාතුආදිපරියායවසෙන වා විචිනති. ඵලං විචිනතීති ධම්මචරණස්ස දුග්ගතිගමනාභාවෙන වා මච්චුතරණාදිනා වා දෙසනාය ඵලං, දෙසනානුසාරෙන චරණස්ස ඵලං විචිනති. උපායං විචිනතීති අනිච්චානුපස්සනාදිවසෙන පවත්තනනිබ්බිදාඤාණාදිවසෙන වා සද්ධාසතිවසෙන වා විසුද්ධියා උපායං විචිනති. ආණත්තිං විචිනතීති පාපපරිවජ්ජනාණත්තිවසෙන වා ලොකස්ස සුඤ්ඤතාපෙක්ඛනාණත්තිවසෙන වා විචිනති. අනුගීතිං විචිනතීති වුත්තානුගීතිවසෙන වා වුච්චමානානුගීතිවසෙන වා අනුරූපං ගීතිං විචිනති. සබ්බෙ නව සුත්තන්තෙ විචිනතීති සුත්තගෙය්‍යාදිකෙ නව සුත්තෙ ආහච්චවචනවසෙන වා අනුසන්ධිවචනවසෙන වා නීතත්ථවචනවසෙන වා නෙය්‍යත්ථවචනවසෙන වා සංකිලෙසභාගියාදිවසෙන වා විචිනති.

කිඤ්චාපි පදවිචයො පඨමං විභත්තො, සුත්තස්ස පන අනුපදං විචිනිතබ්බතාය අතිභාරියො, න සුකරො පදවිචයොති තං අග්ගහෙත්වා පඤ්හාවිචයවිස්සජ්ජනවිචයෙ තාව විභජන්තො ‘‘යථා කිං භවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ යථා කිං භවෙති යෙන පකාරෙන සො පඤ්හාවිචයො පවත්තෙතබ්බො, තං පකාරජාතං කීදිසං භවෙය්‍යාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ආයස්මා අජිතො පාරායනෙ භගවන්තං පඤ්හං යථා යෙන පකාරෙන පුච්ඡති, තථා තෙන පකාරෙන පඤ්හාවිචයො පවත්තෙතබ්බොති අත්ථො. තත්ථ ආයස්මාති පියවචනං. අජිතොති බාවරීබ්‍රාහ්මණස්ස පරිචාරකභූතානං සොළසන්නං අඤ්ඤතරො අජිතො. පාරායනෙති පාරං නිබ්බානං අයති ගච්ඡති එතෙනාති පාරායනං, අජිතසුත්තාදිසොළසසුත්තස්සෙතං අධිවචනං.

‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො, (ඉච්චායස්මා අජිතො,)

කෙනස්සු නප්පකාසති;

කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසි, කිං සු තස්ස මහබ්භය’’න්ති. (සු. නි. 1038; චූළනි. වත්ථුගාථා 57, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 1) –

ගාථාය ‘‘කෙන ධම්මෙන ලොකො අරියවජ්ජො සත්තො නිවුතො පටිච්ඡාදිතො, ඉති ආයස්මා අජිතො පුච්ඡති. කෙන හෙතුනා යථාවුත්තලොකො නප්පකාසති, අස්ස යථාවුත්තලොකස්ස කිං අභිලෙපනං ඉති ත්වං බ්‍රූසි, තස්ස යථාවුත්තලොකස්ස කිං මහබ්භයන්ති ත්වං බ්‍රූසීති පුච්ඡතී’’ති අත්ථො.

ඉති ඉමිනා පභෙදෙන චත්තාරි ඉමානි ගාථාපාදපදානි පුච්ඡිතානි පුච්ඡාවසෙන වුත්තානි, පුච්ඡිතත්ථදීපකානි වා, පධානවසෙන පන සො ‘‘එකො පඤ්හො’’ති මතො, යදිපි චතුන්නං පදානං පුච්ඡනවසෙන පවත්තත්තා චතුබ්බිධොති වත්තබ්බො, ඤාතුං පන ඉච්ඡිතස්ස එකස්සෙව අත්ථස්ස සම්භවතො ‘‘එකො පඤ්හො’’ති වුත්තං. ‘‘කාරණං වදෙහී’’ති වත්තබ්බත්තා කාරණමාහ ‘‘එකවත්ථුපරිග්ගහා’’ති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘යදිපි නිවාරණාපකාසනාභිලෙපනමහබ්භයසඞ්ඛාතා චත්තාරො අත්ථා පුච්ඡායං ගහිතා, එකස්ස පන අභිධෙය්‍යත්ථස්ස ගහණතො ‘එකො පඤ්හො’ති පධානවසෙන ගහිතොති දට්ඨබ්බො’’ති. ‘‘එකවත්ථුපරිග්ගහණං කථං අම්හෙහි සද්දහිතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘එවඤ්හි ආහා’’ති වුත්තං. එවං එකවත්ථුපරිග්ගහණෙනෙව භගවා හි යස්මා ආහ, ඉති තස්මා එකවත්ථුපරිග්ගහණං තුම්හෙහි සද්දහිතබ්බන්ති වුත්තං හොති.

‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’ති ඉමිනා ලොකාධිට්ඨානං පටිච්ඡාදනං පුච්ඡති, න නානාධම්මාධිට්ඨානං. ‘‘කෙනස්සු නප්පකාසතී’’ති ඉමිනා ලොකස්සෙව අප්පකාසනං පුච්ඡති, න නානාසභාවධම්මස්ස. ‘‘කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසී’’ති ඉමිනා ලොකස්සෙව අභිලෙපනං පුච්ඡති, න නානාසභාවධම්මස්ස. ‘‘කිං සු තස්ස මහබ්භය’’න්ති ඉමිනා තස්සෙව ලොකස්ස මහබ්භයං පුච්ඡති, න නානාසභාවධම්මස්ස. තස්මා ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’තිආදිපඤ්හො එකාධිට්ඨානනානාධිට්ඨානෙසු එකාධිට්ඨානො, ධම්මාධිට්ඨානසත්තාධිට්ඨානෙසු සත්තාධිට්ඨානො, අදිට්ඨජොතනාදීසු අදිට්ඨජොතනාපඤ්හොතිආදිනා යථාසම්භවං විචිනිතබ්බොති අධිප්පායො.

‘‘පඤ්හස්ස යො ලොකො ‘අධිට්ඨානො’ති ගහිතො, සො ලොකො තිවිධො’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘ලොකො තිවිධො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තයො විධා එතස්ස ලොකස්සාති තිවිධො. කිලිස්සති රාගාදිවසෙන කාමාවචරසත්තොති කිලෙසො, කිලෙසො ච සො ලොකො චාති කිලෙසලොකො, කාමාවචරසත්තො. සො හි රාගාදිකිලෙසබහුලතාය කිලෙසලොකොති. භවති ඣානාභිඤ්ඤාහි බුද්ධීහීති භවො, භවො ච සො ලොකො චාති භවලොකො, රූපාවචරසත්තො. සො හි ඣානාදිබුද්ධීහි භවතීති. ඉන්ද්‍රියෙන සමන්නාගතොති ඉන්ද්‍රියො, ඉන්ද්‍රියො ච සො ලොකො චාති ඉන්ද්‍රියලොකො, අරූපාවචරසත්තො. සො හි ආනෙඤ්ජසමාධිබහුලතාය විසුද්ධින්ද්‍රියො හොතීති ලොකසමඤ්ඤා පරියාපන්නධම්මවසෙන පවත්තා, තස්මා අරියා න ගහිතාති.

‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’තිආදිගාථාය පුච්ඡාවිචයො හාරො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘විස්සජ්ජනාවිචයො හාරො කත්ථ විස්සජ්ජනාය විභත්තො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ විස්සජ්ජනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තස්සං ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’තිආදිපුච්ඡායං –

‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො, (අජිතාති භගවා,)

විවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසති;

ජප්පාභිලෙපනං බ්‍රූමි, දුක්ඛමස්ස මහබ්භය’’න්ති. (සු. නි. 1039; චූළනි. වත්ථුගාථා 58, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස) –

අයං ගාථා විස්සජ්ජනාති දට්ඨබ්බා. තත්ථ අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකොති කාළපක්ඛචතුද්දසී, ඝනවනසණ්ඩ, මෙඝපටලච්ඡාදන, අඩ්ඪරත්තීනං වසෙන චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙන අන්ධකාරෙන රථඝටාදි පටිච්ඡාදිතො විය ධම්මසභාවපටිච්ඡාදනලක්ඛණාය අවිජ්ජාය සත්තලොකො නිවුතො පටිච්ඡාදිතො. ‘‘අජිතා’’ති ච ආලපනං කත්වා භගවා ආහ. විවිච්ඡාති විචිකිච්ඡාය පමාදහෙතු යථාවුත්තලොකො නප්පකාසති. ජප්පං තණ්හං යථාවුත්තලොකස්ස ‘‘අභිලෙපන’’න්ති අහං බ්‍රූමීති භගවා ආහ, දුක්ඛං ජාතිආදිවට්ටදුක්ඛං අස්ස යථාවුත්තලොකස්ස ‘‘මහබ්භය’’න්ති අහං බ්‍රූමීති භගවා අජිතං ආහාති අත්ථො.

‘‘ඉමාය විස්සජ්ජනාය කථං විචිනෙය්‍යා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉමානි චත්තාරි පදානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉමානි චත්තාරි පදානීති ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’තිආදිපුච්ඡාගාථායං වුත්තානි ගාථාපදානි. ඉමෙහි චතූහි පදෙහීති ‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො’’ති විස්සජ්ජනාගාථායං වුත්තෙහි ගාථාපදෙහි විස්සජ්ජිතානි. කථං? පඨමං පදං පඨමෙන පදෙන, දුතියං පදං දුතියෙන පදෙන, තතියං පදං තතියෙන පදෙන, චතුත්ථං පදං චතුත්ථෙන පදෙන විස්සජ්ජිතං.

‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’ති පඨමපඤ්හෙ‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො’’ති පඨමා විස්සජ්ජනා කතා, න උප්පටිපාටියා. විජ්ජාය පටිපක්ඛා අවිජ්ජා, තස්මා අවිජ්ජාය අජානකො ලොකො භවෙය්‍ය. කථං නිවුතො සද්දහිතබ්බොති ආහ ‘‘නීවරණෙහි නිවුතො ලොකො’’ති. යදි එවං ‘‘නීවරණෙන නිවුතො ලොකො’’ති විස්සජ්ජනා කාතබ්බාති චොදනං මනසි කත්වා වුත්තං ‘‘අවිජ්ජානීවරණා හි සබ්බෙ සත්තා’’ති. ‘‘සබ්බසත්තානං අවිජ්ජානීවරණභාවො කෙන වචනෙන සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යථාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං.

‘‘සබ්බසත්තානං, භික්ඛවෙ, සබ්බපාණානං සබ්බභූතානං, පරියායතො එකමෙව නීවරණං වදාමි, යදිදං අවිජ්ජා. අවිජ්ජානීවරණා හි සබ්බෙ සත්තා. සබ්බසොව භික්ඛවෙ අවිජ්ජාය නිරොධා චාගා පටිනිස්සග්ගා නත්ථි සත්තානං නීවරණන්ති වදාමී’’ති යං වචනං යථා යෙන පකාරෙන භගවා ආහ, තථා තෙන පකාරෙන වුත්තෙන තෙන වචනෙන තුම්හෙහි සබ්බසත්තානං අවිජ්ජානීවරණභාවො සද්දහිතබ්බොති.

‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො’’ති පදෙන ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’ති පඨමස්සෙව පදස්ස විස්සජ්ජනා න සියා, ‘‘කෙනස්සු නප්පකාසතී’’ති දුතියපදස්සාපි විස්සජ්ජනා සියාති චොදනං මනසි කත්වා ‘‘තෙන චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙන ‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො’’ති පදෙන ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’ති පඨමස්ස පදස්ස විස්සජ්ජනා යුත්තා යුත්තතරා හොති, යුත්තතරත්තා ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’ති පඤ්හෙ ‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො’’ති විස්සජ්ජනාති මයා වත්තබ්බායෙවාති අධිප්පායො.

‘‘කෙනස්සු නප්පකාසතී’’ති ඉමස්මිං පඤ්හෙ ‘‘විවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසතී’’ති අයං විස්සජ්ජනා කාතබ්බා, විවිච්ඡාය පවත්තත්තා, පමාදා ච ලොකො නප්පකාසතීති අත්ථො. අවිජ්ජානීවරණාය නිවුතො ලොකො නප්පකාසතීති විස්සජ්ජනා කාතබ්බා, ‘‘කථං විවිච්ඡා පමාදා ලොකො නප්පකාසතීති විස්සජ්ජනා කතා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යො පුග්ගලො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යො පුථුජ්ජනභූතො පුග්ගලො අවිජ්ජානීවරණෙහි නිවුතො, සො පුථුජ්ජනභූතො පුග්ගලො විවිච්ඡාය විවිච්ඡති. ‘‘යාය විවිච්ඡාය විවිච්ඡති, සා විවිච්ඡා කතමා නාමා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘විවිච්ඡා නාම වුච්චති විචිකිච්ඡා’’ති වුත්තං. ‘‘තාය කස්මා නප්පකාසතී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සො විචිකිච්ඡන්තො’’තිආදි වුත්තං. තාය විචිකිච්ඡන්තො සො පුථුජ්ජනභූතො පුග්ගලො සද්දහිතබ්බෙසු නාභිසද්දහති; සද්දහිතබ්බෙසු න අභිසද්දහන්තො අකුසලානං ධම්මානං පහානාය, කුසලානං ධම්මානං සච්ඡිකිරියාය ආරභිතබ්බං වීරියං නාරභති; අනාරභන්තො සො පුග්ගලො ඉධ ලොකෙ පමාදමනුයුත්තො විහරතීති, පමාදෙන විහරන්තො පමත්තො පුග්ගලො සුක්කෙ ධම්මෙ න උප්පාදියති; අනුප්පාදයන්තස්ස තස්ස පුග්ගලස්ස තෙ සුක්කා ධම්මා අනුප්පාදියමානා හුත්වා නප්පකාසන්ති පකාසනවසෙන න පවත්තන්ති; තස්මා ‘‘විවිච්ඡා පමාදා ලොකො නප්පකාසතී’’ති විස්සජ්ජනා කාතබ්බාති අධිප්පායො.

‘‘තාදිසස්ස සුක්කධම්මානං අප්පකාසනභාවො අම්හෙහි කෙන වචනෙන සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘යථාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ –

‘‘දූරෙ සන්තො පකාසන්ති, හිමවන්තොව පබ්බතො;

අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති, රත්තිං ඛිත්තා යථා සරා;

තෙ ගුණෙහි පකාසන්ති, කිත්තියා ච යසෙන චා’’ති. –

යං ගාථාපාඨං භගවා යථා යෙන අප්පකාසනාකාරෙන ආහ, තථා තෙන අප්පකාසනාකාරෙන වුත්තෙන තෙන ගාථාපාඨෙන තාදිසස්ස පුග්ගලස්ස සුක්කධම්මානං අප්පකාසනභාවො තුම්හෙහි සද්දහිතබ්බොයෙව, තස්මා ‘‘විවිච්ඡා පමාදා ලොකො නප්පකාසතී’’ති විස්සජ්ජනා කාතබ්බාවාති අධිප්පායො.

ගාථාත්ථො පන – හිමවන්තො පබ්බතො දූරෙ ඨිතො දූරෙ ඨිතානම්පි සචක්ඛුකානං පුග්ගලානං පකාසති ඉව, එවං සන්තො සප්පුරිසා දූරෙ ඨිතානම්පි ගුණවසෙන පවත්තාය කිත්තියා ච ගුණවසෙන පවත්තෙහි යසපරිභොගපරිවාරෙහි ච දූරෙ ඨිතානං පණ්ඩිතානං පකාසන්ති, රත්තිකාලෙ ඛිත්තා සරා උසූ න දිස්සන්ති යථා, එත්ථ සත්තලොකෙ විවිච්ඡාපමාදානං වසෙන විහරන්තො අසන්තො න දිස්සන්ති. යෙ සන්තො පකාසන්ති, තෙ සන්තො ගුණෙහි පකාසන්තීති දස්සෙතුං ‘‘තෙ ගුණෙහි පකාසන්තී’’ති වුත්තං. ගුණා නාම අබ්භන්තරෙ ජාතා, ‘‘කථං ගුණෙහි පකාසන්තී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘කිත්තියා ච යසෙන චා’’ති වුත්තං. ගුණානුභාවෙන පවත්තාය කිත්තියා ච ගුණානුභාවෙන පවත්තෙන යසෙන ච පකාසන්තා පුග්ගලා ගුණෙහි පකාසන්තීති වත්තබ්බාවාති.

යදි විවිච්ඡාපමාදානං වසෙන නප්පකාසති, එවං සති ලොකො නිවුතො හොති, තස්මා පඨමස්ස පදස්සාපි විස්සජ්ජනා කාතබ්බාති චොදනං මනසි කත්වා ‘‘තෙන චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙනාති ‘‘විවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසතී’’ති පදෙන ‘‘කෙනස්සු නප්පකාසතී’’ති දුතියස්ස පදස්ස විස්සජ්ජනා යුත්තා යුත්තතරාති අත්ථො. පදෙනාති ච පදත්ථට්ඨෙන විස්සජ්ජනාති අත්ථො. පදස්සාති පදත්ථස්ස පුච්ඡිතබ්බස්සාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. එස නයො හෙට්ඨා, උපරි ච.

‘‘කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසී’’ති පඤ්හෙ ‘‘ජප්පාභිලෙපනං බ්‍රූමී’’ති විස්සජ්ජනා තස්සා අජිතෙන දට්ඨබ්බා. ‘‘කතමා ජප්පා නාමා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ජප්පා නාම වුච්චති තණ්හා’’ති වුත්තං. සා තණ්හා ලොකං අභිලිම්පතීති කථං විඤ්ඤායතීති යොජනා. තෙන වුත්තං ‘‘යථාහ භගවා’’තිආදි. තත්ථ යථා යෙන තණ්හාය අභිලෙපනභාවෙන –

‘‘රත්තො අත්ථං න ජානාති, රත්තො ධම්මං න පස්සති;

අන්ධං තමං තදා හොති, යං රාගො සහතෙ නර’’න්ති. –

යං ගාථං භගවා ආහ, තථා තෙන අභිලෙපනභාවෙන වුත්තාය තාය ගාථාය සා තණ්හා ලොකං අභිලිම්පතීති විඤ්ඤායතීති අධිප්පායො.

ගාථායං පන – රජ්ජති සත්තොති රත්තො, රාගසමඞ්ගීසත්තො. කාරණං පටිච්ච අසති පවත්තති ඵලන්ති අත්ථං, ඵලං. කාරණං ඵලං ධාරෙති, තං කාරණං ධම්මං නාම. අන්ධකාරං අන්ධං. යන්ති යම්හි කාලෙ. යන්ති හි භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං. යම්හි කාලෙ රාගො නරං රාගසමඞ්ගිං සහතෙ අභිභවති, තදා කාලෙ අන්ධං අන්ධකාරං තමං හොතීති යොජනා. රාගො නරං යං යස්මා සහතෙ, තස්මා අන්ධං තමං තදා හොතීති වා, රාගො යං නරං සහතෙ, තස්ස නරස්ස අන්ධං තමං තදා හොතීති වා, රාගො නරං යං සහතෙ අභිභූයතෙ යං සහනං අභිභවනං නිප්ඵාදෙති, තං සහනං අභිභවනං අන්ධං අන්ධකාරං තමං හොතීති වා යොජනා.

‘‘යදි රත්තො අත්ථාදිකං න ජානාති, එවං සති කථං ජප්පාභිලෙපනං භවතී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සායං තණ්හා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ආරම්මණෙසු ආසත්තිබහුලස්ස ආසඞ්ගබහුලස්ස තණ්හාසමඞ්ගිස්ස පුග්ගලස්ස සා අයං තණ්හා එවං බහුආසඞ්ගවසෙන අභිජප්පා පරියුට්ඨානට්ඨායිනී හොති. ඉති කරිත්වා ඉමිනා කාරණෙන තත්ථ තණ්හාය සත්තලොකො කෙනචි සිලෙසෙන අභිලිත්තො මක්ඛිතො විය ජප්පාභිලෙපෙන අභිලිත්තො නාම භවතීති යොජනා. ‘‘ජප්පාභිලෙපනං අප්පකාසනස්සපි කාරණං භවති, තස්මා ‘කෙනස්සු නප්පකාසතී’ති දුතියපදත්ථස්සපි විස්සජ්ජනා සියා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙන චා’’තිආදි වුත්තං.

‘‘තස්ස ලොකස්ස මහබ්භයං කි’’න්ති ඉමස්මිං චතුත්ථපඤ්හෙ ‘‘අස්ස ලොකස්ස දුක්ඛං මහබ්භයං භවෙ’’ති අයං විස්සජ්ජනා තස්සා අජිතෙන දට්ඨබ්බා. භායති ලොකො එතස්මාති භයං, මහන්තං භයං මහබ්භයං. ‘‘කතිවිධං දුක්ඛ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘දුවිධං දුක්ඛ’’න්තිආදි වුත්තං. ද්වෙ විධා අස්ස දුක්ඛස්සාති දුවිධං. ‘‘කතමං දුවිධං දුක්ඛ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘කායිකඤ්ච චෙතසිකඤ්චා’’ති වුත්තං. ‘‘කතමං කායිකං, කතමං චෙතසික’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යං කායිකං, ඉදං දුක්ඛං යං චෙතසිකං, ඉදං දොමනස්ස’’න්ති වුත්තං.

රොගාදිසත්ථාදිඅනිට්ඨරූපං සත්තලොකස්ස මහබ්භයං භවෙය්‍ය, ‘‘කථං දුක්ඛං මහබ්භයං භවෙති සද්දහෙතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘සබ්බෙ සත්තා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සබ්බෙ සත්තා යථාවුත්තස්ස දුක්ඛස්ස උබ්බිජ්ජන්ති, දුක්ඛෙන සමසමං අඤ්ඤං භයං සත්තානං නත්ථි, දුක්ඛතො උත්තරිතරං වා පන භයං කුතො අත්ථි. හි යස්මා නත්ථි, තස්මා දුක්ඛතො අඤ්ඤස්ස භයස්ස අභාවතො ‘‘දුක්ඛං ලොකස්ස මහබ්භය’’න්ති වචනං සද්දහිතබ්බන්ති අධිප්පායො.

‘‘සබ්බෙ සත්තා’’තිආදිවචනෙන රොගාදිසත්ථාදිඅනිට්ඨරූපං දුක්ඛමූලමෙවාති දස්සෙති. ‘‘කායිකචෙතසිකවසෙන දුවිධං දුක්ඛං දුක්ඛවෙදනායෙව, එවං සති සඞ්ඛාරදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛානං මහබ්භයභාවො න ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘තිස්සො දුක්ඛතා’’තිආදි වුත්තං.

‘‘තිස්සො දුක්ඛතා සබ්බෙසං සත්තානං සබ්බකාලෙසු උප්පජ්ජන්ති, කදාචි කස්සචි න උප්පජ්ජන්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ ලොකො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තාසු තීසු දුක්ඛතාසු. ලොකොති භොගසම්පන්නො චෙව අප්පාබාධො ච සත්තලොකො. ඔධසො ඔධිසො කදාචි කරහචි අත්තූපක්කමමූලාය දුක්ඛදුක්ඛතාය මුච්චති, කදාචි පරූපක්කමමූලාය දුක්ඛදුක්ඛතාය මුච්චති, තථා ඔධසො ඔධිසො කදාචි කරහචි දීඝායුකො ලොකො විපරිණාමදුක්ඛතාය මුච්චති, ‘‘කෙන හෙතුනා මුච්චතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා පුච්ඡං ඨපෙත්වා හෙතුං දස්සෙතුං ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’තිආදි වුත්තං. සත්තලොකෙ අප්පෙකච්චෙ අප්පාබාධා හොන්ති, තෙ භොගසම්පන්නත්තා චෙව අප්පාබාධත්තා ච දුක්ඛදුක්ඛතාය මුච්චන්ති, විසෙසතො රූපාවචරසත්තා මුච්චන්ති. අප්පෙකච්චෙ දීඝායුකාපි හොන්ති, තෙ දීඝායුකත්තා විපරිණාමදුක්ඛතාය මුච්චන්ති; විසෙසතො අරූපාවචරසත්තා මුච්චන්ති අරූපාවචරසත්තානං උපෙක්ඛාසමාපත්තිබහුලත්තා.

තෙසං තාහි දුක්ඛතාහි මුච්චනං අනෙකන්තිකං හොති, තස්මා තාහි අනතික්කන්තත්තා අනෙකන්තිකං මුච්චනං තුම්හෙහි වුත්තං, අම්හෙහි ච ඤාතං, ‘‘කතමං එකන්තිකමුච්චන’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සඞ්ඛාරදුක්ඛතායාති දුක්ඛවෙදනාපි සඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛාරපරියාපන්නා, තාදිසාය සඞ්ඛාරදුක්ඛතායාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. ලොකොති අරහා. උපාදීයති විපාකක්ඛන්ධචතුක්කකටත්තාරූපසඞ්ඛාතං ඛන්ධපඤ්චකන්ති උපාදි, උපාදියෙව සෙසං උපාදිසෙසං, ඛන්ධපඤ්චකං, තං නත්ථි එතිස්සා නිබ්බානධාතුයාති අනුපාදිසෙසා. අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු හුත්වා මුච්චති, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ චායං කරණනිද්දෙසො. නිබ්බානධාතූති ච ඛන්ධපඤ්චකස්ස නිබ්බායනමත්තං අධිප්පෙතං, න අසඞ්ඛතධාතු. තස්මාති සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය සකලලොකබ්‍යාපකභාවෙන සබ්බලොකසඞ්ගාහකත්තා වුත්තප්පකාරසඞ්ඛාරදුක්ඛතාය සබ්බලොකස්ස දුක්ඛං හොති, ඉති කත්වා සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය සබ්බලොකස්ස දුක්ඛභාවතො ‘‘දුක්ඛමස්ස මහබ්භය’’න්ති භගවතා වුත්තං.

‘‘වෙදනාපච්චයා තණ්හා’’ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1, 3, 36; මහාව. 1; විභ. 225) වචනතො ‘‘දුක්ඛමස්ස මහබ්භය’’න්ති පදෙන ‘‘කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසී’’ති තතියපදස්සාපි විස්සජ්ජනා සියාති ආසඞ්කභාවතො ‘‘තෙන ච චතුත්ථස්ස පදස්ස විස්සජ්ජනා යුත්තා’’ති වුත්තං. ‘‘කෙන යථාක්කමං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානං යුත්තතරභාවො ජානිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං. තෙන යථාක්කමං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානං යුත්තතරත්තා යුත්තතරජානනකො භගවා ‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො’’තිආදිමාහ, තස්මා යුත්තතරභාවො තුම්හෙහි ජානිතබ්බොති.

එත්ථ ච ලොකස්ස නීවරණාදීනි අජානන්තෙන ච තිත්ථියවාදෙසු සමයන්තරෙසු පරිචයෙන ච තෙසු සමයන්තරෙසු චෙව නීවරණාදීසු ච සංසයපක්ඛන්දෙන එකංසෙනෙව සත්තාධිට්ඨානෙන පුච්ඡිතබ්බත්තා, එකංසෙනෙව සත්තාධිට්ඨානෙන බ්‍යාකාතබ්බත්තා ච සත්තාධිට්ඨානා පුච්ඡා කතාති වෙදිතබ්බා. සා චායං පුච්ඡා අජානන්තස්ස ජානනත්ථාය, ජාතසංසයස්ස ච සංසයවිනොදනත්ථාය විස්සජ්ජෙතබ්බස්ස නීවරණාදිවිසයස්ස චතුබ්බිධත්තා චතුබ්බිධා. නීවරණාදීනං පන විසයානං ලොකො ච ආධාරභාවෙන ගාථායං වුත්තොති ‘‘එකො පඤ්හො දස්සිතො’’ති අයමෙත්ථ පුච්ඡාවිචයො, විස්සජ්ජනාවිචයො පන ‘‘අදිට්ඨජොතනා විස්සජ්ජනා, විමතිච්ඡෙදනා විස්සජ්ජනා’’තිආදිනා පුච්ඡාවිචයෙ වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

එකාධාරෙ පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ විචයො ආචරියෙහි විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘අනෙකාධාරෙ පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ යො විචයො විභජනාරහො, සො විචයො කථං අම්හෙහි විඤ්ඤායති, අම්හාකං විඤ්ඤාපනත්ථාය තස්මිං විචයං විභජථා’’ති වත්තබ්බභාවතො අනෙකාධාරං පුච්ඡං තාව නීහරිත්වා දස්සෙතුං –

‘‘සවන්ති සබ්බධි සොතා, (ඉච්චායස්මා අජිතො,)

සොතානං කිං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූහි, කෙන සොතා පිධීයරෙ’’ති. (සු. නි. 1040; චූළනි. වත්ථුගාථා 59, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 3) –

ගාථමාහ. ගාථාත්ථො තාව දට්ඨබ්බො. සවන්තීති සන්දන්ති, පවත්තන්තීති අත්ථො. සබ්බධීති තණ්හාදීනං ආරම්මණභූතෙසු සබ්බෙසු රූපාදීසු ආයතනෙසු. සොතාති තණ්හාභිජ්ඣාබ්‍යාපාදාදයො සොතා. ඉච්චායස්මාති ඉති එවං ආයස්මා අජිතො ආහ. සොතානන්ති තණ්හාභිජ්ඣාබ්‍යාපාදාදීනං සොතානං. කිං නිවාරණන්ති කිං කතමං ධම්මජාතං ආවරණං භවෙ, කා කතමා ධම්මජාති රක්ඛා භවෙ. සොතානං සංවරං බ්‍රූහීති සොතානං තණ්හාභිජ්ඣාබ්‍යාපාදාදීනං සංවරණං ආවරණං ඉදං ධම්මජාතං භවෙති සබ්බසත්තහිතත්ථං අම්හාකං ත්වං කථෙහි. කෙන සොතා පිධීයරෙති කෙන පහායකධම්මෙන තණ්හාභිජ්ඣාබ්‍යාපාදාදයො සොතා පණ්ඩිතෙහි පිධීයරෙති පුච්ඡතීති පුච්ඡිතානි.

‘‘පුච්ඡාවසෙන කථිතාය ‘සවන්ති…පෙ… පිධීයරෙ’ති ඉමාය ගාථාය කිත්තකානි පදානි පුච්ඡිතානි, කිත්තකා පඤ්හා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉමානි චත්තාරි පදානි පුච්ඡිතානි, තෙ ද්වෙ පඤ්හා’’ති වුත්තං. ‘‘පුච්ඡාවසෙන පවත්තාය ඉමිස්සා ගාථාය යදි චත්තාරි පදානි සියුං, එවං සන්තෙසු පඤ්හාපි චතුබ්බිධා සියුං, කස්මා ‘ද්වෙ’ති වුත්තා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘කස්මා? ඉමෙ හි බහ්වාධිවචනෙන පුච්ඡිතා’’ති වුත්තං. ඉමෙ එතාය ගාථාය ගහිතා අත්ථා බහ්වාධිවචනෙන පුච්ඡිතා. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘සවන්ති…පෙ… පිධීයරෙති බහූනි වචනානි අධිකිච්ච පවත්තා සංවරසඞ්ඛාතා සති චෙව පිදහනහෙතුභූතා පඤ්ඤා චාති ඉමෙ ද්වෙ අත්ථාව පුච්ඡිතා, තස්මා අත්ථවසෙන ද්වෙ පඤ්හා වුත්තා වා’’ති. ‘‘පුච්ඡාය දුවිධත්ථවිසයතා කථං වුත්තා’’ති වත්තබ්බත්තා පුච්ඡාය දුවිධත්ථවිසයතං විවරිතුං ‘‘එවං සමාපන්නස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ එවං සමාපන්නස්සාති ඉමාහි දුග්ගතිහෙතුභූතාහි ඤාතිබ්‍යසනාදිසඞ්ඛාතාහි ආපදාහි වා, පාණවධාදීහි ආපදාහි වා, සමං සහ, සබ්බථා වා අයං සත්තලොකො ආපන්නො අජ්ඣොත්ථටො, එවං අජ්ඣොත්ථටස්ස වා සමාපන්නස්ස. එවං සංකිලිට්ඨස්සාති ඤාතිබ්‍යසනාදයො වා පාණවධාදීනි ආගම්ම පවත්තෙහි දසහි කිලෙසවත්ථූහි ච අයං සත්තලොකො සංකිලිට්ඨො, එවං සංකිලිට්ඨස්ස ච ලොකස්සාති සමාපන්නස්ස අජ්ඣොත්ථටස්ස ලොකස්ස වොදානං වුට්ඨානං කිං කතමං ධම්මජාතං භවෙ. ඉති එවඤ්හි සච්චං අජිතසුත්තෙ ආහාති විත්ථාරත්ථො, පුච්ඡාය දුවිධත්ථවිසයතා ඤාතබ්බාති අධිප්පායො.

‘‘කිං නු සොතා සබ්බස්ස ලොකස්ස සබ්බධි සවන්ති, උදාහු, එකච්චස්සෙවා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘සවන්ති සබ්බධි සොතාති, අසමාහිතස්ස සවන්ති අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදප්පමාදබහුලස්සා’’ති වුත්තං. තත්ථ අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදප්පමාදබහුලත්තා රූපාදීසු නානාරම්මණෙසු වික්ඛිත්තචිත්තස්සෙව සොතා සවන්ති පවත්තන්ති, න සමාහිතස්ස අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදප්පමාදවිරහිතස්සාති අධිප්පායො දට්ඨබ්බො. ‘‘කතමා අභිජ්ඣා, කතමො බ්‍යාපාදො, කතමො පමාදො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තත්ථ යා අභිජ්ඣා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදප්පමාදෙසු. යා අභිජ්ඣා, අයං ලොභො, න අභිජ්ඣායනමත්තං. ලොභො ච අකුසලමූලං, න ලුබ්භනමත්තං. යො බ්‍යාපාදො, අයං දොසො, න බ්‍යාපජ්ජනමත්තං. දොසො ච අකුසලමූලං, න දූසනමත්තං. යො පමාදො, අයං මොහො, න සතිවිප්පවාසමත්තං. මොහො ච අකුසලමූලං, න මූහනමත්තං. එවං ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන අභිජ්ඣාදීනං අකුසලමූලත්තා යස්ස අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදප්පමාදබහුලස්ස අසමාහිතස්ස ඡසු රූපාදීසු ආයතනෙසු තණ්හා සවන්ති.

‘‘කතිවිධා සා තණ්හා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘රූපතණ්හා…පෙ… ධම්මතණ්හා’’ති වුත්තං. ‘‘ඡන්නං රූපතණ්හාදීනං ඡසු රූපාදිආයතනෙසු සවනං කෙන ච වචනෙන අම්හෙහි සද්දහිතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යථාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සවතීති ච ඛො, භික්ඛවෙ…පෙ… පටිහඤ්ඤතී’’ති යං වචනං භගවා යථා යෙන පකාරෙන ආහ, තථා තෙන පකාරෙන වුත්තනයෙන වචනෙන තුම්හෙහි සද්දහිතබ්බන්ති අධිප්පායො. එත්ථ ච චක්ඛාදීනං රූපතණ්හාදීනං ඡන්නං සොතානං ද්වාරභාවෙන පවත්තත්තා චක්ඛාදයො නිස්සිතූපචාරවසෙන සයං සවන්තො විය භගවතා වුත්තා. ඉතීති එවං වුත්තප්පකාරෙන සබ්බා සබ්බස්මා චක්ඛාදිද්වාරතො ච සවති පවත්තති. සබ්බථා සබ්බප්පකාරෙන තණ්හායනමිච්ඡාභිනිවෙසනඋන්නමනාදිප්පකාරෙන සවති පවත්තතීති අත්ථො. ‘‘කස්මා සබ්බස්මා චක්ඛාදිද්වාරතො ච සවති පවත්තති, සබ්බප්පකාරෙන තණ්හායනමිච්ඡාභිනිවෙසනඋන්නමනාදිප්පකාරෙන සවනභාවො විජානිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙනාති අසමාහිතස්ස අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදාදීනං චක්ඛාදිද්වාරතො ච තණ්හායනමිච්ඡාභිනිවෙසඋන්නමනාකාරෙන තණ්හාදිවසෙන පවත්තනතො පවත්තජානනකො භගවා ‘‘සවන්ති සබ්බධි සොතා’’ති ආහ.

‘‘සොතානං ‘කිං නිවාරණ’න්ති ඉමිනා කිං පුච්ඡති? සොතානං අනුසයප්පහානං පුච්ඡති කිං? උදාහු වීතික්කමප්පහානං පුච්ඡතී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සොතානං කිං නිවාරණන්ති පරියුට්ඨානවිඝාතං පුච්ඡතී’’ති වුත්තං. ‘‘ඉදං පරියුට්ඨානවිඝාතං වොදානං, උදාහු වුට්ඨානං කි’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ඉදං වොදාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘සොතානං සංවරං බ්‍රූහි, ‘කෙන සොතා පිධීයරෙ’ති ඉමිනා කිං පුච්ඡති? සොතානං පරියුට්ඨානං පුච්ඡති කිං? උදාහු වීතික්කමනං, සමුග්ඝාටං වා පුච්ඡති කි’’න්ති වත්තබ්බත්තා සොතානං…පෙ… පිධීයරෙති අනුසයසමුග්ඝාටං පුච්ඡතී’’ති වුත්තං. ‘‘ඉදං අනුසයසමුග්ඝාටං වොදානං කිං, උදාහු වුට්ඨානං කි’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ඉදං වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං.

‘‘සවන්ති සබ්බධි සොතා’’තිආදිපුච්ඡාවිචයො ආචරියෙන වුත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො; තාය පුච්ඡාය ‘‘කතමො විස්සජ්ජනවිචයො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තත්ථ විස්සජ්ජනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පුච්ඡායං –

‘‘යානි සොතානි ලොකස්මිං, (අජිතාති භගවා,)

සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි, පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති. (සු. නි. 1041 චූළනි. වත්ථුගාථා 60, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 4) –

ගාථා විස්සජ්ජනාති දට්ඨබ්බා. තස්සං ගාථායං අජිත ලොකස්මිං යානි සොතානි සවන්ති, තෙසං සොතානං යං නිවාරණං, සා සති හොති; තං සතිං සොතානං සංවරන්ති අහං බ්‍රූමි; එතෙ සොතා පඤ්ඤාය පිධීයරෙති යොජනා කාතබ්බා. තත්ථ සතීති විපස්සනාපඤ්ඤාය සම්පයුත්තා සති. පඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. පිධීයරෙති උප්පජ්ජිතුං අප්පදානවසෙන පිධීයන්ති පච්ඡිජ්ජන්ති.

‘‘සති තෙසං නිවාරණං සොතානං සංවරං බ්‍රූමී’’ති භගවා ආහ – ‘‘යාය කායචි සතියා සොතානං සංවරණකිච්චං සිද්ධං කිං, විසිට්ඨාය සතියා සොතානං සංවරණකිච්චං සිද්ධං කිං, කතමාය සතියා සොතානං සංවරණකිච්චං සිද්ධ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘කායගතාය සතියා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කායගතාය සතියාති රූපකායෙ ගතං කෙසාදිකං අනිච්චාදිතො විපස්සිත්වා පවත්තාය විපස්සනාඤාණසම්පයුත්තාය සතියා. භාවිතායාති කායගතං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො නිබ්බින්දනතො විරජ්ජනතො නිරොධනතො පටිනිස්සජ්ජනතො අනුපස්සනාවසෙන භාවිතාය. එවඤ්හි අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහති; දුක්ඛතො අනුපස්සන්තො සුඛසඤ්ඤං පජහති; අනත්තතො අනුපස්සන්තො අත්තසඤ්ඤං පජහති; නිබ්බින්දන්තො නන්දිං පජහති; විරජ්ජන්තො රාගං පජහති; නිරොධෙන්තො සමුදයං පජහති; පටිනිස්සජ්ජන්තො ආදානං පජහතීති. බහුලීකතායාති යථාවුත්තප්පකාරෙන දිවසම්පි මාසම්පි සංවච්ඡරම්පි සත්තසංවච්ඡරම්පි බහුලීකතාය. චක්ඛුන්ති අභිජ්ඣාදිපවත්තිද්වාරභාවෙන ඨිතං චක්ඛුං, නිග්ගහිතාගමං දට්ඨබ්බං. නාවිඤ්ඡතීති චක්ඛුද්වාරෙ පවත්තං අභිජ්ඣාදිසහිතං චිත්තසන්තානං, තංසමඞ්ගීපුග්ගලං වා නාකඩ්ඪති, මනාපිකෙසු රූපෙසු නාවිඤ්ඡතීති යොජනා. අමනාපිකෙසු රූපෙසු න පටිහඤ්ඤති. කායගතාය සතියා භාවිතාය බහුලීකතාය සොතං නාවිඤ්ඡති. මනාපිකෙසු සද්දෙසු…පෙ… අමනාපිකෙසු සද්දෙසු න පටිහඤ්ඤතීති යොජනා යථාසම්භවතො කාතබ්බා.

‘‘කෙන කාරණෙන නාවිඤ්ඡති පටිහඤ්ඤතී’’ති පුච්ඡති, ඉන්ද්‍රියානං සංවුතනිවාරිතත්තා නාවිඤ්ඡති න පටිහඤ්ඤතීති විස්සජ්ජෙති. ‘‘කෙනාරක්ඛෙන තෙ සංවුතනිවාරිතා’’ති පුච්ඡති, සතිආරක්ඛෙන තෙ සංවුතනිවාරිතාති විස්සජ්ජෙති. ‘‘සතිආරක්ඛෙන සංවුතනිවාරිතභාවො කෙන අම්හෙහි සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙනාති තස්මා සතිආරක්ඛෙන සංවුතනිවාරිතත්තා සංවුතනිවාරිතජානනකො භගවා ‘‘සති තෙසං නිවාරණ’’න්ති යං වචනං ආහ, තෙන වචනෙන තුම්හෙහි සතිආරක්ඛෙන සංවුතනිවාරිතභාවො සද්දහිතබ්බොති පුබ්බභාගෙ පඤ්ඤා සත්‍යානුගාති කිච්චමෙවෙත්ථ අධිකන්ති දට්ඨබ්බං.

‘‘සති තෙසං නිවාරණ’’න්ති විස්සජ්ජනස්ස විත්ථාරත්ථො ආචරියෙන වුත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති විස්සජ්ජනස්ස විත්ථාරත්ථො ‘‘කථං අම්හෙහි ජානිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති විස්සජ්ජනස්ස විත්ථාරත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ඤාය අනුසයා පහීයන්තී’’තිආදිමාහ. තත්ථ පඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. අනුසයාති අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජනාරහා කාමරාගානුසයාදයො. පහීයන්ති සමුච්ඡෙදවසෙන අනුසයෙසු පඤ්ඤාය පහීනෙසු පරියුට්ඨානාපි අත්ථතො පහීයන්ති. කිස්ස පහීනත්තා ‘‘පහීයන්තී’’ති වුච්චති? අනුසයස්ස පහීනත්තා පරියුට්ඨානා පහීයන්තීති විස්සජ්ජෙති.

‘‘තං අනුසයප්පහානෙන පරියුට්ඨානප්පහානං කිං විය භවතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තං යථා ඛන්ධවන්තස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛන්ධවන්තස්ස රුක්ඛස්ස කුදාලාදිනා භූමිං ඛණිත්වා අනවසෙසමූලුද්ධරණෙ කතෙ තස්ස රුක්ඛස්ස පුප්ඵඵලපල්ලවඞ්කුරසන්තතිපි කුදාලාදිනා සමුච්ඡින්නාව භවති යථා, එවං අරහත්තමග්ගඤාණෙන අනුසයෙසු පහීනෙසු අනුසයානං පරියුට්ඨානසන්තති සමුච්ඡින්නා පිදහිතා පටිච්ඡන්නා භවති. කෙන සමුච්ඡින්නා භවති? පඤ්ඤාය මග්ගපඤ්ඤාය සමුච්ඡින්නා භවතීති අත්ථයොජනා දට්ඨබ්බා. ‘‘පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්නභාවො කථං සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති වචනතො අනුසයානං පරියුට්ඨානසන්තතියා පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්නභාවො පණ්ඩිතෙහි සද්දහිතබ්බොති අධිප්පායො.

ඉමෙසු පඤ්හාවිස්සජ්ජනෙසු සොතානං සංවරං, පිධානඤ්ච අජානන්තෙන වා සංසයිතෙන වා සංවරපිධානානං පුච්ඡිතබ්බත්තා ධම්මාධිට්ඨානා පුච්ඡාති පුච්ඡාවිචයො චෙව සතිපඤ්ඤානං විස්සජ්ජෙතබ්බත්තා ධම්මාධිට්ඨානං විස්සජ්ජනන්ති විස්සජ්ජනවිචයො ච වෙදිතබ්බො. එතෙසු ච ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’තිආදිකො පඤ්හො නීවරණවිචිකිච්ඡාපමාදජප්පානං වසෙන චතුබ්බිධොපි ලොකාධිට්ඨානවසෙන එකො පඤ්හොති වුත්තො, එවං සති ‘‘සවන්ති සබ්බධි සොතා’’තිආදිකොපි පඤ්හො සංවරපිධානානං වසෙන දුවිධොපි එකත්ථවසෙන ගහෙත්වා එකාධිට්ඨානවසෙන ‘‘එකො පඤ්හො’’ති වත්තබ්බො, සොතානං බහුභාවතො වා ‘‘බහුපඤ්හො’’ති වත්තබ්බො; තථා පන අවත්වා සොතෙ අනාමසිත්වා සංවරපිධානානං වසෙන ‘‘සවන්ති සබ්බධි සොතා’’තිආදිම්හි ‘‘ද්වෙ පඤ්හා’’ති වුත්තා. තදනුසාරෙන ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’’තිආදිම්හිපි ලොකං අනාමසිත්වා නීවරණාදීනං චතුන්නං වසෙන ‘‘චත්තාරො පඤ්හා’’තිපි වත්තබ්බාති අයං නයො දස්සිතොති නයදස්සනං දට්ඨබ්බං.

දෙසනාකාලෙ වුත්තධම්මස්ස අනුසන්ධිමග්ගහෙත්වා අත්තනා රචිතනියාමෙනෙව පුච්ඡිතපඤ්හස්ස චෙව පඤ්හං අට්ඨපෙත්වා, පටිඤ්ඤඤ්ච අකත්වා විස්සජ්ජනස්ස ච විචයහාරො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘දෙසනාකාලෙ වුත්තධම්මස්ස අනුසන්ධිං ගහෙත්වා පුච්ඡිතපඤ්හස්ස චෙව තං පඤ්හං ඨපෙත්වා, පටිඤ්ඤඤ්ච කත්වා විස්සජ්ජනස්ස ච යො විචයො හාරො විභත්තො, සො විචයහාරො කථං අම්හෙහි විඤ්ඤායති, අම්හාකං විඤ්ඤාපනත්ථාය තස්මිං විචයං විභජෙථා’’ති වත්තබ්බභාවතො තෙසු විචෙතබ්බාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘යානි සොතානී’’තිආදිගාථාය විචයාකාරදස්සනානන්තරං ‘‘පඤ්ඤා චෙව සති චා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ ගාථාත්ථො තාව විඤ්ඤාතබ්බො – යාය පඤ්ඤාය අනුසයප්පහානෙන සොතනිරුජ්ඣනං වුත්තං, යාය සතියා ච පරියුට්ඨානප්පහානෙන සොතනිරුජ්ඣනං වුත්තං, සායං පඤ්ඤා චෙව සායං සති ච තාහි පඤ්ඤාසතීහි අසෙසං සහුප්පන්නං නාමඤ්චෙව රූපඤ්ච, එතං සබ්බං කත්ථ නිරුජ්ඣමානෙ අසෙසං උපරුජ්ඣතීති මාරිස මෙ මයා පුට්ඨො ත්වං භගවා මය්හං එතං නිරුජ්ඣනං පබ්‍රූහි, ඉති ආයස්මා අජිතො භගවන්තං පුච්ඡති.

අජිත ත්වං යමෙතං පඤ්හං පුච්ඡිතං නිරුජ්ඣනං මං අපුච්ඡි, අහං තෙ තව තං නිරුජ්ඣනං වදාමි. යත්ථ විඤ්ඤාණනිරොධෙ පඤ්ඤාසතිසහිතං නාමඤ්ච රූපඤ්ච විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සහ එකතො අසෙසං උපරුජ්ඣති, එත්ථ විඤ්ඤාණනිරොධෙ එතං සබ්බං විඤ්ඤාණනිරොධෙන එකතො එකක්ඛණෙ අපුබ්බං අචරිමං උපරුජ්ඣති, එතං විඤ්ඤාණනිරොධං තස්ස නාමරූපස්ස නිරොධො නාතිවත්තති, තං තං නාමරූපනිරොධං සො සො විඤ්ඤාණනිරොධො නාතිවත්තතීති.

‘‘තස්මිං පඤ්හෙ අයං අජිතො කිං පුච්ඡති? උපරුජ්ඣනමෙව පුච්ඡති, උදාහු අඤ්ඤං පුච්ඡතී’’ති වත්තබ්බතො ‘‘අයං පඤ්හෙ අනුසන්ධිං පුච්ඡතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අයන්ති යො ආයස්මා අජිතො පඤ්හං අපුච්ඡීති අයං අජිතො. පඤ්හෙති ‘‘පඤ්ඤා චෙව සති චා’’තිආදිපඤ්හෙ. යදි අනුසන්ධිං පුච්ඡති, එවං සති ‘‘කත්ථෙතං උපරුජ්ඣතී’’ති පුච්ඡනං අයුත්තං භවෙය්‍යාති? න, අනුසන්ධීයති එතෙන උපනිරුජ්ඣනෙනාති අනුසන්ධීති අත්ථසම්භවතො. තෙන වුත්තං ‘‘අනුසන්ධිං පුච්ඡන්තො කිං…පෙ… නිබ්බානධාතු’’න්ති. අනුසන්ධිපුච්ඡනෙන අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයාපි පුච්ඡනතො ‘‘කත්ථෙතං උපරුජ්ඣතී’’ති පුච්ඡනං යුත්තමෙව.

‘‘යා අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු පුච්ඡිතා, තං කතමාය පටිපදාය අධිගච්ඡතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා චතුසච්චකම්මට්ඨානභාවනාසඞ්ඛාතං පටිපදං විසයෙන සහ දස්සෙතුං ‘‘තීණී සච්චානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සඞ්ඛතානීති කම්මාදිපච්චයෙහි සමෙච්ච සම්භූය දුක්ඛාදීනි කරීයන්තීති සඞ්ඛතානි. නිරොධධම්මානීති නිරුජ්ඣනං නිරොධො, ධම්මොපි නිරොධධම්මොව, තස්මා නිරොධො ධම්මො සභාවො යෙසං දුක්ඛාදීනන්ති නිරොධධම්මානීති අත්ථොව ගහෙතබ්බො. තානි තීණි සච්චානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘දුක්ඛං සමුදයො මග්ගො’’ති වුත්තං. තීණි දුක්ඛසමුදයමග්ගසච්චානි සඞ්ඛතානීති වුත්තානි, ‘‘කිං නිරොධසච්ච’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘නිරොධො අසඞ්ඛතො’’ති වුත්තං. ඉධ ‘‘නිරොධධම්මො’’තිපි වත්තබ්බං. කම්මාදිපච්චයෙහි අසඞ්ඛතත්තා අසඞ්ඛතො. උප්පාදනිරොධාභාවතො අනිරොධධම්මො. ‘‘පහායකපහාතබ්බෙසු සච්චෙසු කතමෙන පහායකෙන කතමො පහාතබ්බො, කතමාය භූමියා පහීනො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ සමුදයො ද්වීසු භූමීසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ද්වීසු භූමීසූති දස්සනභාවනාභූමීසු. කාමච්ඡන්දොති කාමභවරාගො. රූපරාගොති රූපභවරාගො. අරූපරාගොති අරූපභවරාගො. සංයොජනභෙදතො දස සංයොජනානි පහීයන්තීති යොජනා.

12. පහාතබ්බසංයොජනානි දස්සනභූමිභාවනාභූමිභෙදෙන විභත්තානි, අම්හෙහිපි ඤාතානි, ‘‘ඉන්ද්‍රියභෙදතො කථං විභත්තානී’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘තත්ථ තීණී’’තිආදි වුත්තං. අථ වා ‘‘පහාතබ්බසංයොජනෙසු කතමානි සංයොජනානි කතමං ඉන්ද්‍රියං අත්තනො පහායකං කත්වා නිරුජ්ඣන්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ තීණී’’තිආදි වුත්තං. අධිට්ඨාය අත්තනො පහායකං කත්වා නිරුජ්ඣන්ති අනුප්පාදවසෙන. ‘‘අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියඤ්ච අඤ්ඤින්ද්‍රියඤ්ච සංයොජනානං නිරුජ්ඣනහෙතු හොතු, අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං කිස්ස හෙතූ’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යං පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යං යෙන අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියෙන අරහා ‘‘මෙ ජාති ඛීණා’’ති එවං ජානාති, ඉදං ජානනහෙතු අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං ඛයෙ ජාතික්ඛයෙ අරහත්තඵලෙ පවත්තං ඤාණං. යං යෙන අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියෙන අරහා ‘‘ඉත්ථත්තාය අපරං න භවිස්සාමී’’ති පජානාති, ඉදං පජානනහෙතු අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. අනුප්පාදෙ පන අනුප්පජ්ජනෙ අරහත්තඵලෙ පවත්තං ඤාණං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං ජානනහෙතු හොතීති වුත්තං හොති. ඉන්ද්‍රියඤාණානි පහායකානි කත්වා සංයොජනානි නිරුජ්ඣන්ති, ‘‘තානි ඤාණානි කදා නිරුජ්ඣන්තී’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘තත්ථ යඤ්චා’’තිආදි වුත්තං.

‘‘අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රියං පාපුණන්තස්ස නිරුජ්ඣතු, අඤ්ඤින්ද්‍රියං අරහත්තං පාපුණන්තස්ස නිරුජ්ඣතු, අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං කදා නිරුජ්ඣතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ යඤ්ච ඛයෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ද්වෙති කිච්චභෙදෙන ද්වෙ, සභාවතො පන එකාව.

‘‘පජානනකිච්චම්පි එකමෙව, කථං ද්වෙ සියු’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. ආරම්මණපඤ්ඤාභෙදෙන ද්වෙ නාමානි ලබ්භන්තීති වුත්තං හොති. සාති යා පඤ්ඤා පුබ්බගාථායං සොතපිධානකිච්චෙන වුත්තා, සා පඤ්ඤා පකාරෙහි ජානනසභාවෙන පඤ්ඤා නාම. යථාදිට්ඨං ආරම්මණං අපිලාපනට්ඨෙන ඔගාහනට්ඨෙන සති නාම.

13. ‘‘පඤ්ඤා චෙව සති චා’’ති පදස්ස අත්ථො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘නාමරූපඤ්චා’ති පදස්ස අත්ථො කථං අම්හෙහි ඤාතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා නාමරූපං විභජන්තො ‘‘තත්ථ යෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති කම්මවිපාකවට්ටභෙදෙ භවත්තයෙ. තත්ථාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතනාමරූපසමුදායෙ. පඤ්චින්ද්‍රියානීති චක්ඛාදිපඤ්චින්ද්‍රියානි. විඤ්ඤාණසම්පයුත්තන්ති සම්පයුත්තපච්චයත්තං සන්ධාය න වුත්තං, පචුරජනස්ස පන අවිභජිත්වා ගහණීයසභාවමත්තං සන්ධාය වුත්තං. විභාගං ජානන්තෙහි පන ‘‘නාමං විඤ්ඤාණසම්පයුත්තං, රූපං පන න විඤ්ඤාණසම්පයුත්තං, සහජාත’’න්ති විභජිත්වා ගහෙතබ්බං. තස්සාති පඤ්ඤාසතිසහිතස්ස නාමරූපස්ස. නිරොධන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං.

භගවන්තං පුච්ඡන්තො ආයස්මා අජිතො ‘‘පඤ්ඤා චෙව…පෙ… කත්ථෙතං උපරුජ්ඣතී’’ති එවං පාරායනෙ ආහ. ‘‘පඤ්ඤා චෙවාතිආදිගාථාය යා අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු පුච්ඡිතා, සා අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු කතමෙන අධිගමෙන පත්තබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා චතුරිද්ධිපාදමුඛෙන අරියමග්ගාධිගමමුඛෙන පත්තබ්බා, චතුරිද්ධිපාදභාවනාය ච චත්තාරින්ද්‍රියානි මූලභූතානි, තස්මා මූලභූතානි තානි චත්තාරින්ද්‍රියානි නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ සති ච පඤ්ඤා චා’’තිආදිමාහ. කුසලාකුසලධම්මගතියො සමන්වෙසමානාය සතියා සිජ්ඣමානාය එකන්තෙන සමාධි නිප්ඵාදෙතබ්බො, සතිග්ගහණෙන ච පරියුට්ඨානප්පහානං ගාථායං අධිප්පෙතං, පරියුට්ඨානප්පහානෙන ච සමාධිකිච්චං පාකටන්ති ආහ ‘‘සති ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි සතින්ද්‍රියඤ්ච සමාධින්ද්‍රියඤ්චා’’ති. පඤ්ඤාය අනුසයසමුග්ඝාතං චතුබ්බිධසම්මප්පධානසඞ්ඛාතෙන වීරියෙන සිජ්ඣති, න විනා තෙනාති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤා ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි පඤ්ඤින්ද්‍රියඤ්ච වීරියින්ද්‍රියඤ්චා’’ති.

ඉමෙසු යථාවුත්තෙසු චතූසු ඉන්ද්‍රියෙසු පුබ්බභාගෙ වා මග්ගක්ඛණෙ වා සිජ්ඣන්තෙසු තංසම්පයුත්තා යා සද්දහනා ඔකප්පනා සිද්ධා, ඉදං සද්දහනඔකප්පනසඞ්ඛාතං ධම්මජාතං සද්ධින්ද්‍රියං සිද්ධං, ‘‘තෙසු මූලභූතෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු සිද්ධෙසු කතමෙන ඉන්ද්‍රියෙන කතමො ධම්මො සිද්ධො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ඉමිනා අයං සිද්ධොති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ යා සද්ධාධිපතෙය්‍යා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති සත්‍යාදීසු. සද්ධාධිපතෙය්‍යාති පච්චයභූතාය සද්ධාය සිද්ධො ඡන්දො අධිපතීති සද්ධාධිපති, සද්ධාධිපතිනා පවත්තෙතබ්බා චිත්තෙකග්ගතාති සද්ධාධිපතෙය්‍යා. ඡන්දසමාධීති ඡන්දං ජෙට්ඨකං කත්වා පවත්තිතො සමාධි වා ඡන්දාධිපතිනා සම්පයුත්තො පුබ්බභාගෙ පවත්තො සමාධි වා ඡන්දසමාධි, පහානං පහානහෙතු හොතීති යොජනා කාතබ්බා. පහානන්ති ච පජහති වික්ඛම්භිතකිලෙසෙ එතෙන ඡන්දසමාධිනාති පහානන්ති කරණසාධනත්ථො ගහෙතබ්බො. පටිසඞ්ඛානබලෙනාති පරිකම්මබලෙන. භාවනාබලෙනාති මහග්ගතභාවනාබලෙන.

‘‘සො ඡන්දසමාධි සයං කෙවලොව පහාන’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තත්ථ යෙ අස්සාසපස්සාසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං සමාහිතෙ චිත්තෙ චිත්තුප්පාදෙ. ‘‘තස්මිං සමාහිතෙ චිත්තුප්පාදෙ අස්සාසා’’තිආදිනා අස්සාසාදිසීසෙන අස්සාසාදිජනකා වීරියසඞ්ඛාරා ගහිතා, තෙ ච යාව භාවනාපාරිපූරී, තාව පුනප්පුනං සරණතො ච සරා, පුනප්පුනං සඞ්කප්පතො ච සඞ්කප්පා. යො පන ‘‘සරසඞ්කප්පා, ඉමෙ සඞ්ඛාරා චා’’ති එවං වුත්තප්පකාරො පුරිමකො ඡන්දසමාධි වා කිලෙසවික්ඛම්භනතාය ච තදඞ්ගප්පහානතාය ච පහානං පහානහෙතුපධානං වා, ‘‘ඉමෙ වුත්තප්පකාරා සඞ්ඛාරාදයො කිං භාවෙන්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉමෙ ච සඞ්ඛාරා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉමෙ සඞ්ඛාරා ච තදුභයඤ්ච ඡන්දසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං විවෙකනිස්සිතං විරාගනිස්සිතං නිරොධනිස්සිතං වොස්සග්ගපරිණාමිං ඉද්ධිපාදං භාවෙතීති යොජනා.

ඡන්දසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතන්ති ඡන්දො එව අධිපති ඡන්දාධිපති, ඡන්දාධිපතිසමාධි. තෙන වුත්තං භගවතා – ‘‘ඡන්දං චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධි’’න්ති (විභ. 432). ඡන්දහෙතුකො වා සමාධි, ඡන්දාදිකො වා සමාධි ඡන්දසමාධි, ඡන්දාධිපතිස්ස පච්චයුප්පන්නො සමාධීති වුත්තං හොති. පධානභූතා සඞ්ඛාරා පධානසඞ්ඛාරා, පධානසද්දෙන සඞ්ඛතසඞ්ඛාරාදයො නිවත්තාපිතා, ඡන්දසමාධි ච පධානසඞ්ඛාරා චාති ඡන්දසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරා, තෙහි සමන්නාගතො ඡන්ද…පෙ… සමන්නාගතො, තං…පෙ… ගතං. ඉජ්ඣති සමිජ්ඣති නිප්පජ්ජතීති ඉද්ධි, කොට්ඨාසො, ඉද්ධි එව පාදො කොට්ඨාසොති ඉද්ධිපාදො, ඉද්ධිපාදචතුත්ථො. ඉජ්ඣන්ති වා තාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි, පජ්ජති එතෙනාති පාදො, ඉද්ධියා පාදොති ඉද්ධිපාදො. ඉද්ධිපාදොති සාමඤ්ඤත්ථවසෙන වුත්තොපි ‘‘ඡන්දසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගත’’න්ති වුත්තත්තා ඡන්දිද්ධිපාදොව ගහෙතබ්බො, තං ඉද්ධිපාදං තං ඡන්දිද්ධිපාදං භාවෙති වඩ්ඪෙතීති අත්ථො.

විවෙකනිස්සිතං විරාගනිස්සිතන්ති විපස්සනාක්ඛණෙ කිච්චතො තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං, අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං, මග්ගක්ඛණෙ පන කිච්චතො සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං, ආරම්මණතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං. විරාගනිස්සිතන්ති විපස්සනාක්ඛණෙ කිච්චතො තදඞ්ගවිරාගනිස්සිතං, අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං, මග්ගක්ඛණෙ පන කිච්චතො සමුච්ඡෙදවිරාගනිස්සිතං, ආරම්මණතො නිස්සරණවිරාගනිස්සිතං. නිරොධනිස්සිතන්ති විපස්සනාක්ඛණෙ කිච්චතො තදඞ්ගනිරොධනිස්සිතං, අජ්ඣාසයතො නිස්සරණනිරොධනිස්සිතං, මග්ගක්ඛණෙ කිච්චතො සමුච්ඡෙදනිරොධනිස්සිතං, ආරම්මණතො නිස්සරණනිරොධනිස්සිතං. වොස්සග්ගපරිණාමින්ති එත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගපක්ඛන්දනවොස්සග්ගවසෙන වොස්සග්ගො දුවිධො. තත්ථපි විපස්සනාක්ඛණෙ තදඞ්ගවසෙන පරිච්චාගවොස්සග්ගො, නිබ්බානනින්නභාවෙන පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො, මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදවසෙන පරිච්චාගවොස්සග්ගො, ආරම්මණකරණෙන නිබ්බානපක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති විභජිත්වා ගහෙතබ්බො. යථාවුත්තවොස්සග්ගත්ථං පරිණමති, පරිණතං වා පරිපචති පරිපචනං කරොතීති වොස්සග්ගපරිණාමී, තං වොස්සග්ගපරිණාමිං.

ඡන්දිද්ධිපාදභාවනාකාරො ආචරියෙන වුත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කථං වීරියිද්ධිපාදභාවනාකාරො අම්හෙහි විජානිතබ්බො’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘තත්ථ යා වීරියාධිපතෙය්‍යා’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙනෙව විඤ්ඤෙය්‍යො. සංඛිත්තවසෙන පන ඨපිතං පාඨං විත්ථාරතො ඨපෙස්සාමි. කථං? –

‘‘තත්ථ යා වීරියාධිපතෙය්‍යා චිත්තෙකග්ගතා, අයං වීරියසමාධි. සමාහිතෙ චිත්තෙ කිලෙසානං වික්ඛම්භනතාය පටිසඞ්ඛානබලෙන වා භාවනාබලෙන වා, ඉදං පහානං. තත්ථ යෙ අස්සාසපස්සාසා විතක්කවිචාරා සඤ්ඤාවෙදයිතා සරසඞ්කප්පා, ඉමෙ සඞ්ඛාරා. ඉති පුරිමකො ච වීරියසමාධි, කිලෙසවික්ඛම්භනතාය ච පහානං ඉමෙ ච සඞ්ඛාරා, තදුභයං වීරියසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති විවෙකනිස්සිතං විරාගනිස්සිතං නිරොධනිස්සිතං වොස්සග්ගපරිණාමිං.

‘‘තත්ථ යා චිත්තාධිපතෙය්‍යා චිත්තෙකග්ගතා, අයං චිත්තසමාධි. සමාහිතෙ චිත්තෙ කිලෙසානං වික්ඛම්භනතාය පටිසඞ්ඛානබලෙන වා භාවනාබලෙන වා, ඉදං පහානං. තත්ථ යෙ අස්සාසපස්සාසා විතක්කවිචාරා සඤ්ඤාවෙදයිතා සරසඞ්කප්පා, ඉමෙ සඞ්ඛාරා. ඉති පුරිමකො ච චිත්තසමාධි, කිලෙසවික්ඛම්භනතාය ච පහානං ඉමෙ ච සඞ්ඛාරා, තදුභයං චිත්තසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති විවෙකනිස්සිතං විරාගනිස්සිතං නිරොධනිස්සිතං වොස්සග්ගපරිණාමිං.

‘‘තත්ථ යා වීමංසාධිපතෙය්‍යා චිත්තෙකග්ගතා, අයං වීමංසාසමාධි, සමාහිතෙ චිත්තෙ කිලෙසානං වික්ඛම්භනතාය පටිසඞ්ඛානබලෙන වා භාවනාබලෙන වා, ඉදං පහානං. තත්ථ යෙ අස්සාසපස්සාසා විතක්කවිචාරා සඤ්ඤාවෙදයිතා සරසඞ්කප්පා, ඉමෙ සඞ්ඛාරා. ඉති පුරිමකො ච වීමංසාසමාධි කිලෙසවික්ඛම්භනතාය ච පහානං ඉමෙ ච සඞ්ඛාරා, තදුභයං වීමංසාසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති විවෙකනිස්සිතං විරාගනිස්සිතං නිරොධනිස්සිතං වොස්සග්ගපරිණාමි’’න්ති.

අයං පන විසෙසො – වීරියසමාධීති වීරියං ජෙට්ඨකං කත්වා පවත්තිතො සමාධි වා වීරියාධිපතිනා සම්පයුත්තො පුබ්බභාගෙ පවත්තො සමාධි වා වීරියසමාධි. චිත්තසමාධීති චිත්තං ජෙට්ඨකං කත්වා පවත්තිතො සමාධි වා චිත්තාධිපතිනා සම්පයුත්තො පුබ්බභාගෙ පවත්තො සමාධි වා චිත්තසමාධි. වීමංසාසමාධීති වීමංසං ජෙට්ඨකං කත්වා පවත්තිතො සමාධි වා වීමංසාධිපතිනා සම්පයුත්තො පුබ්බභාගෙ පවත්තො සමාධි වා වීමංසාසමාධීති.

සත්තිබලානුරූපෙනෙත්ථ සඞ්ඛෙපවණ්ණනා කතා, ගම්භීරඤාණෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුරූපෙන විත්ථාරතො වා ගම්භීරතො වා විභජිත්වා ගහෙතබ්බා.

14. ‘‘ඡන්දසමාධි වීරියසමාධි චිත්තසමාධි වීමංසාසමාධී’’ති වුත්තො, ‘‘එවං සති වීමංසාසමාධියෙව ඤාණමූලකො ඤාණපුබ්බඞ්ගමො ඤාණානුපරිවත්ති භවෙය්‍ය, අඤ්ඤෙ තයො සමාධයො අඤ්ඤාණමූලකා අඤ්ඤාණපුබ්බඞ්ගමා අඤ්ඤාණපවත්තියො භවෙය්‍යු’’න්ති වත්තබ්බත්තා සබ්බෙ සමාධයො ඤාණමූලකාදයොයෙවාති දස්සෙතුං ‘‘සබ්බො සමාධි ඤාණමූලකො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සබ්බො සමාධීති ඡන්දසමාධි, වීරියසමාධි, චිත්තසමාධි, වීමංසාසමාධීති චතුබ්බිධො සමාධි. ඤාණමූලකොති එකාවජ්ජනවීථිනානාවජ්ජනවීථීසු පවත්තං උපචාරඤාණමූලකො. ඤාණපුබ්බඞ්ගමොති අධිගමඤාණං පුබ්බඞ්ගමං අස්සාති ඤාණපුබ්බඞ්ගමො. ඤාණානුපරිවත්තීති පච්චවෙක්ඛණඤාණං අනුපරිවත්ති අස්සාති ඤාණානුපරිවත්ති. අථ වා නානාවජ්ජනූපචාරඤාණං වා පටිසන්ධිඤාණං වා මූලං අස්සාති ඤාණමූලකො, උපචාරඤාණං පුබ්බඞ්ගමං අස්සාති ඤාණපුබ්බඞ්ගමො, අප්පනාඤාණං අනුපරිවත්ති අස්සාති ඤාණානුපරිවත්ති. සබ්බං වා උපචාරඤාණං මූලං අස්සාති ඤාණමූලකො. අප්පනාඤාණං පුබ්බඞ්ගමං අස්සාති ඤාණපුබ්බඞ්ගමො. අභිඤ්ඤාඤාණං අනුපරිවත්ති අස්සාති ඤාණානුපරිවත්ති, අනුපරිවත්තනං වා අනුපරිවත්ති, ඤාණස්ස අනුපරිවත්ති ඤාණානුපරිවත්ති, ඤාණානුපරිවත්ති අස්සාති ඤාණානුපරිවත්ති. ඤාණං පන පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරමෙව.

යථා පුරෙ තථා පච්ඡාති යථා ඡන්දසමාධිආදිචතුබ්බිධසමාධිස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන පුරෙ අතීතාසු ජාතීසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙසුපි සංවට්ටවිවට්ටෙසු අත්තනො ඛන්ධපටිබද්ධස්ස, පරෙසං ඛන්ධපටිබද්ධස්ස ච සුට්ඨු පටිවිජ්ඣනමෙව, න දුප්පටිවිජ්ඣනං තථා තථාවුත්තසමාධිස්ස අනාගතංසඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන පච්ඡා අනාගතාසු ජාතීසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙසුපි සංවට්ටවිවට්ටෙසු අත්තනො ඛන්ධපටිබද්ධස්ස, පරෙසං ඛන්ධපටිබද්ධස්ස ච සුට්ඨු පටිවිජ්ඣනමෙව, න දුප්පටිවිජ්ඣනන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. යථා පච්ඡා තථා පුරෙති යථා යථාවුත්තසමාධිස්ස චෙතොපරියඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන අනාගතෙසු සත්තසුයෙව දිවසෙසු පරසත්තානංයෙව චිත්තස්ස සුට්ඨු පටිවිජ්ඣනමෙව, න දුප්පටිවිජ්ඣනං, තථා තථාවුත්තසමාධිස්ස පුරෙ අතීතෙසු සත්තසුයෙව දිවසෙසු පරසත්තානංයෙව චිත්තස්ස සුට්ඨු පටිවිජ්ඣනමෙව, න දුප්පටිවිජ්ඣනන්ති අත්ථො.

යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථා චක්ඛුමන්තානං සත්තානං දිවසභාගෙ සූරියාලොකෙන අන්ධකාරස්ස විද්ධංසිතත්තා ආපාථගතං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපං මනොවිඤ්ඤාණෙනපි සුවිඤ්ඤෙය්‍යං, තථා රත්තිභාගෙ චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙපි අන්ධකාරෙ වත්තමානෙ යථාවුත්තසමාධිස්ස දිබ්බචක්ඛුඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන රූපායතනස්ස සුට්ඨු පටිවිජ්ඣනමෙව, න දුප්පටිවිජ්ඣනං. යථා රත්තිං තථා දිවාති යථා රත්තිභාගෙ චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙපි අන්ධකාරෙ යථාවුත්තසමාධිස්ස දිබ්බචක්ඛුඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන රූපායතනස්ස සුට්ඨු පටිවිජ්ඣනමෙව, න දුප්පටිවිජ්ඣනං, තථා දිවසභාගෙ සුඛුමස්ස රූපායතනස්ස වා කෙනචි පාකාරාදිනා තිරොහිතස්ස රූපායතනස්ස වා අතිදූරට්ඨානෙ පවත්තස්ස රූපායතනස්ස වා යථාවුත්තසමාධිස්ස දිබ්බචක්ඛුඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන සුට්ඨු පටිවිජ්ඣනමෙව, න දුප්පටිවිජ්ඣනන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

යථා යථාවුත්තසමාධිස්ස දිවසභාගෙ දිබ්බසොතඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන සුඛුමස්ස සද්දායතනස්ස වා කෙනචි පාකාරාදිනා තිරොහිතස්ස සද්දායතනස්ස වා අතිදූරට්ඨානෙ පවත්තස්ස සද්දායතනස්ස වා සුට්ඨු පටිවිජ්ඣනමෙව, න දුප්පටිවිජ්ඣනං, තථා රත්තිභාගෙපි යථාවුත්තසමාධිස්ස දිබ්බසොතඤාණානුපරිවත්තිභාවෙන සුඛුමස්ස සද්දායතනස්ස වා කෙනචි පාකාරාදිනා තිරොහිතස්ස සද්දායතනස්ස වා අතිදූරට්ඨානෙ පවත්තස්ස සද්දායතනස්ස වා සුට්ඨු පටිවිජ්ඣනමෙව, න දුප්පටිවිජ්ඣනන්ති අයං නයොපි නෙතබ්බො. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං –

‘‘යථා පුරෙති යථා සමාධිස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණානුපරිවත්තිභාවෙනා’’තිආදිං වත්වා ‘‘යථා ච රූපායතනෙ වුත්තං, තථා සමාධිස්ස දිබ්බසොතඤාණානුපරිවත්තිතාය සද්දායතනෙ ච නෙතබ්බ’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 14).

‘‘ඤාණමූලකාදිසමාධිනා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණානුපරිවත්තිභාවාදිසහිතෙන කිං භාවෙතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉති විවටෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉතීති එවං වුත්තප්පකාරෙන. අපරියොනද්ධෙනාති නීවරණාදිවිගමනෙන. සප්පභාසං චිත්තන්ති ඉද්ධිපාදසම්පයුත්තං මග්ගචිත්තං භාවෙති. ඉද්ධිපාදසම්පයුත්තෙ මග්ගචිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ හි මග්ගචිත්තසහභූනි කුසලානි සද්ධින්ද්‍රියවීරියින්ද්‍රියසතින්ද්‍රියසමාධින්ද්‍රියපඤ්ඤින්ද්‍රියභූතානි පඤ්චින්ද්‍රියානි උප්පජ්ජන්ති. මග්ගචිත්තෙ නිරුජ්ඣමානෙ අනුප්පජ්ජනභාවෙන නිරුජ්ඣන්ති එකචිත්තක්ඛණිකත්තා. එවං මග්ගවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධා පඤ්ඤා ච සති ච නිරුජ්ඣතීති යොජනා.

‘‘කස්ස විඤ්ඤාණස්ස නිරොධා නාමරූපං නිරුජ්ඣතී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘නාමරූපඤ්චා’’තිආදි වුත්තං, පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධා නාමරූපඤ්ච නිරුජ්ඣතීති වුත්තං හොති. අථ වා ‘‘විඤ්ඤාණස්ස නිරොධා පඤ්ඤා ච සති චාති වුත්තානි පඤ්චින්ද්‍රියානි එවං නිරුජ්ඣන්තී’’ති වත්තබ්බත්තා නාමරූපඤ්ච නිරුජ්ඣති, නිරුජ්ඣමානං පන නාමරූපං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධා නිරුජ්ඣතීති දස්සෙතුං ‘‘නාමරූපඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නාමරූපඤ්චාති මග්ගෙන තණ්හාඅවිජ්ජාදිකෙ අනුපච්ඡින්නෙ උප්පජ්ජනාරහං වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං, භූතුපාදාරූපඤ්ච. විඤ්ඤාණහෙතුකන්ති උප්පජ්ජනාරහං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං හෙතු අස්ස නාමරූපස්සාති විඤ්ඤාණහෙතුකං. විඤ්ඤාණපච්චයා නිබ්බත්තන්ති විඤ්ඤාණෙන පච්චයෙන නිබ්බත්තං. තස්සාති උප්පජ්ජනාරහස්ස පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස. හෙතූති තණ්හාඅවිජ්ජාදිකො කිලෙසො. විඤ්ඤාණන්ති උප්පජ්ජනාරහං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං. අනාහාරන්ති අප්පච්චයං. අනභිනන්දිතන්ති කාමතණ්හාදීහි අනභිනන්දිතබ්බං. අප්පටිසන්ධිකන්ති පුනබ්භවාභිසන්දහනරහිතං. න්ති තාදිසං විඤ්ඤාණං. අහෙතූති නත්ථි හෙතුසඞ්ඛාතං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං ඉමස්ස නාමරූපස්සාති අහෙතු. අප්පච්චයන්ති සහායවිරහෙන නත්ථි පච්චයා සඞ්ඛාරා ඉමස්සාති අප්පච්චයං. එවං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධා නාමරූපඤ්ච නිරුජ්ඣතීති.

‘‘පඤ්ඤාසතීනඤ්චෙව නාමරූපස්ස ච වුත්තප්පකාරෙන නිරුජ්ඣනභාවො කථං අම්හෙහි සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං. වත්තබ්බාකාරෙන පඤ්ඤාසතීනඤ්චෙව නාමරූපස්ස ච නිරුජ්ඣනභාවජානනකො භගවා යථානිරුජ්ඣනභාවදීපකං ‘‘යමෙතං…පෙ… එත්ථෙතං උපරුජ්ඣතී’’ති ගාථාවචනං ආහ. තෙන ගාථාවචනෙන තුම්හෙහි මයා වුත්තො නිරුජ්ඣනභාවො සද්දහිතබ්බොයෙවාති. එත්ථාපි පඤ්ඤාසතිනාමරූපානං නිරුජ්ඣනං අජානන්තෙන තත්ථ වා සංසයන්තෙන අජිතෙන පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡාති වා දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡාති වා පඤ්ඤාදීනං අනෙකත්ථත්තා ධම්මතො වා අනෙකාධිට්ඨානා පුච්ඡාති වා ධම්මාධිට්ඨානා පුච්ඡා’’ති වා ඉච්චෙවමාදිපුච්ඡාවිචයො නිද්ධාරෙතබ්බො. ‘‘සරූපදස්සනවිස්සජ්ජනන්ති වා අනෙකාධිට්ඨානවිස්සජ්ජනන්ති වා ධම්මාධිට්ඨානවිස්සජ්ජන’’න්ති වා ඉච්චෙවමාදිවිස්සජ්ජනවිචයො නිද්ධාරෙතබ්බො.

එවං සත්තාධිට්ඨානාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි චෙව ධම්මාධිට්ඨානාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි ච විසුං විසුං දස්සෙත්වා පුච්ඡාවිචයො චෙව විස්සජ්ජනවිචයො ච ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘සත්තාධිට්ඨානධම්මාධිට්ඨානෙසු එකතො දස්සිතෙසු පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙසු කථං පුච්ඡාවිචයො චෙව විස්සජ්ජනවිචයො ච අම්හෙහි විඤ්ඤාතබ්බො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා සත්තාධිට්ඨානධම්මාධිට්ඨානං පුච්ඡං නීහරිත්වා තත්ථ විචයං විභජන්තො ‘‘යෙ ච සඞ්ඛතධම්මාසෙ’’තිආදිමාහ. අට්ඨකථායං පන –

‘‘එවං අනුසන්ධිපුච්ඡම්පි දස්සෙත්වා හෙට්ඨා සත්තාධිට්ඨානා, ධම්මාධිට්ඨානා ච පුච්ඡා විසුං විසුං දස්සිතාති ඉදානි තා සහ දස්සෙතුං ‘‘යෙ ච සඞ්ඛතධම්මාසෙ’තිආදි ආරද්ධ’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 14) –

වුත්තං. තස්සායං අත්ථො – ඉධ සාසනෙ යෙ අරහන්තො සඞ්ඛතධම්මා හොන්ති, පුථූ බහූයෙව සත්ත ජනා සෙක්ඛා සීලාදිසික්ඛමානා හොන්ති, තෙසං අරහන්තාවඤ්චෙව සෙක්ඛානඤ්ච ඉරියං පටිපත්තිං මෙං මහා පුට්ඨො නිපකො ත්වං භගවා පබ්‍රූහි මාරිස ඉති ආයස්මා අජිතො පුච්ඡන්තො ආහාති.

15. තස්සං ගාථායං ‘‘කිත්තකානි පුච්ඡිතානී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ඉමානී’’තිආදි වුත්තං. පදත්ථානුරූපං පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉමානි තීණි පදානි පුච්ඡිතානී’’ති වුත්තං. ‘‘යෙ ච …පෙ… මාරිසා’’ති ගාථායං යෙ පඤ්හා පුච්ඡිතා, තෙ පඤ්හා තයො හොන්ති, ‘‘කිස්ස කෙන කාරණෙන තයො හොන්තී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘කිස්ස…පෙ… යොගෙනා’’ති වුත්තං. සෙක්ඛා අරියා ච අසෙක්ඛා අරියා ච විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං පහානඤ්චාති සෙඛාසෙඛවිපස්සනාපුබ්බඞ්ගමප්පහානානි, තෙසං යොගොති සෙඛා…පෙ… යොගො, තෙන සෙඛා…පෙ… යොගෙන. එවං පුච්ඡාවිධිනා හි යස්මා ‘‘යෙ ච සඞ්ඛතධම්මාසෙ…පෙ… මාරිසා’’ති ගාථමාහ, තස්මා තයො පඤ්හා හොන්තීති දට්ඨබ්බා.

‘‘යෙ ච සඞ්ඛතධම්මාසෙ’’ති ඉමිනා අසෙක්ඛානං අරහත්තං පුච්ඡති, ‘‘යෙ ච සෙක්ඛා පුථූ ඉධා’’ති ඉමිනා සෙක්ඛාසෙක්ඛානං සෙක්ඛසික්ඛනං පුච්ඡති, ‘‘තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං, පුට්ඨො පබ්‍රූහි මාරිසා’’ති ඉමිනා සෙක්ඛාසෙක්ඛානං විපස්සනා පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගප්පහානං පුච්ඡති. ‘‘අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡාති වා දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡාති වා සත්තාධිට්ඨානා පුච්ඡාති වා අනෙකාධිට්ඨානා පුච්ඡා’’ති වා ඉච්චෙවමාදිපුච්ඡාවිචයො නිද්ධාරෙතබ්බො.

සත්තධම්මාධිට්ඨානං පුච්ඡං නීහරිත්වා පුච්ඡාවිචයො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘තස්සං පුච්ඡායං කතමා විස්සජ්ජනාගාථා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ විස්සජ්ජනා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථාති තස්සං ගාථායං. ‘‘කාමෙසු…පෙ… පරිබ්බජෙ’’ති විස්සජ්ජනාගාථා භගවතා වුත්තා. කාමෙසූති කාමීයන්තීති කාමා, තෙසු කාමෙසු. වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙන පණ්ඩිතෙහි නාභිගිජ්ඣෙය්‍ය. මනසා නාවිලොසියාති ආවිලභාවකරෙ බ්‍යාපාදවිතක්කාදයො චෙව කායදුච්චරිතාදයො ච ධම්මෙ පජහන්තො පණ්ඩිතො මනසා අනාවිලො සුප්පසන්නො භවෙය්‍ය. කුසලො සබ්බධම්මානන්ති සබ්බධම්මානං අනිච්චතාදිනා පරිතුලිතත්තා අනිච්චතාදීසු පඤ්චසු ඛන්ධෙසු කුසලො ඡෙකො. සතොති කෙසාදීසු සරතීති සතො. භික්ඛූති සඞ්ඛතධම්මෙ භයාදිතො ඉක්ඛතීති භික්ඛු. පරිබ්බජෙති තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදප්පහානභාවෙන කිලෙසකාමවත්ථුකාමෙ පරි සමන්තතො වජ්ජෙය්‍ය.

පුච්ඡාගාථායං ‘‘නිපකො’’ති පදෙන පසංසිතෙන භගවතා විස්සජ්ජනාගාථා වුත්තා, තස්ස භගවතො යෙන අනාවරණඤාණෙන උක්කංසගතෙන පක්කභාවො දස්සිතො, තං අනාවරණඤාණං තාව කායකම්මාදිභෙදෙහි විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘භගවතො සබ්බං කායකම්ම’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අනාවරණඤාණෙන ජානිත්වා කතං සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ති. එස නයො සෙසෙසුපි. අතීතෙ අංසෙති අතීතභවෙ සපරක්ඛන්ධාදිකෙ කොට්ඨාසෙ අඤ්ඤාණෙන අප්පටිහතං භගවතො ඤාණදස්සනං. අනාගතෙ අංසෙති අනාගතභවෙ සපරක්ඛන්ධාදිකෙ කොට්ඨාසෙ. පච්චුප්පන්නෙ අංසෙති පච්චුප්පන්නෙ භවෙ සපරක්ඛන්ධාදිකෙ කොට්ඨාසෙ.

‘‘ඤාණදස්සනස්ස කතරස්මිං පටිඝාතො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා පුච්ඡං ඨපෙත්වා පටිඝාතවිසයං දස්සෙතුං ‘‘කො චා’’තිආදි වුත්තං. අථ වා ‘‘පච්චුප්පන්නභවෙ සපරක්ඛන්ධාදිකෙ කොට්ඨාසෙ අඤ්ඤෙසම්පි ඤාණදස්සනං භවෙය්‍ය, තදනුසාරෙන අතීතානාගතකොට්ඨාසෙසුපි කතරස්මිං අඤ්ඤෙසං ඤාණදස්සනස්ස පටිඝාතො භවෙය්‍යා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා පුච්ඡං ඨපෙත්වා පටිඝාතවිසයං නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කො චා’’ති වුත්තං. තත්ථ කො චාති ක්ව කතරස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙසං ඤාණදස්සනස්ස පටිඝාතො භවෙය්‍යාති පුච්ඡි.

අනිච්චෙ, දුක්ඛෙ, අනත්තනියෙ ච අඤ්ඤෙසං අඤ්ඤාණං යං අදස්සනං අත්ථි, අඤ්ඤාණාදස්සනසඞ්ඛාතො සභාවො ඤාණදස්සනස්ස පටිඝාතො භවති, න සපරක්ඛන්ධාදිදස්සනමත්තපටිඝාතො. එතෙන අනිච්චතො ලක්ඛණත්තයෙ පවත්තස්ස ඤාණදස්සනස්ස අඤ්ඤෙසං දුරභිසම්භවං, භගවතො ච ඤාණදස්සනස්ස අඤ්ඤෙහි අසාධාරණතං දස්සෙති. භගවතො හි ලක්ඛණත්තයවිභාවනෙන වෙනෙය්‍යා චතුසච්චප්පටිවෙධං ලභන්ති. ‘‘භගවතො ඤාණදස්සනපටිඝාතාභාවෙන අඤ්ඤෙසඤ්ච ඤාණදස්සනස්ස පටිඝාතභාවො කතමාය උපමාය අම්හාකං පාකටො’’ති වත්තබ්බභාවතො උපමාය පාකටං කාතුං ‘‘යථා ඉධා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉධ සත්තලොකෙ චක්ඛුමා පුරිසො ආකාසෙ තාරකානි පස්සෙය්‍ය, ගණනසඞ්කෙතෙන ‘‘එත්තකානී’’ති නො ච ජානෙය්‍ය යථා, එවං අඤ්ඤෙසං ඤාණදස්සනස්ස පටිඝාතො අයං අඤ්ඤාණදස්සනසභාවො භවති.

භගවතො පන තථා අභාවතො කෙනචි අඤ්ඤාණෙන අදස්සනෙන අප්පටිහතං ඤාණදස්සනං භවතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘භගවතො ඤාණදස්සනස්ස අප්පටිහතභාවො කස්මා අම්හෙහි සද්දහිතබ්බො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘අනාවරණඤාණදස්සනා හි බුද්ධා භගවන්තො’’ති වුත්තං. ‘‘නිපකස්ස…පෙ… භගවතො අනාවරණඤාණං කායකම්මාදිභෙදෙහි ආචරියෙන විභජිත්වා දස්සිතං, අම්හෙහි ච ඤාතං, පච්ඡා ගාථාය ‘ඉරිය’න්ති පදෙන පුච්ඡිතා සෙක්ඛාසෙක්ඛපටිපදා කථං විජානිතබ්බා’’ති වත්තබ්බත්තා සෙක්ඛාසෙක්ඛපටිපදං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ සෙඛෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං විස්සජ්ජනෙ. සෙඛෙනාති සික්ඛනසීලෙන පුග්ගලෙන රජනීයෙසු රූපාරම්මණාදීසු ධම්මෙසු ගෙධා චිත්තං රක්ඛිතබ්බං, පරියුට්ඨානීයෙසු ආඝාතවත්ථූසු දොසා චිත්තං රක්ඛිතබ්බං.

‘‘තෙසු ගෙධදොසෙසු කතමං නිවාරෙන්තො භගවා විස්සජ්ජනගාථායං කතමං පදමාහා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ යා ඉච්ඡා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති ගෙධදොසෙසු. ඉච්ඡාති රාගිච්ඡා. මුච්ඡාති ලොභමොහසහගතමොහමුච්ඡා. පත්ථනාති රාගපත්ථනා. පියායනාති තණ්හාපියායනාව, න මෙත්තාපියායනා. කීළනාති ගෙධකීළනා. එතානි හි ගෙධපරියායවචනානි. තං ගෙධසඞ්ඛාතං ඉච්ඡාදිකං නිවාරෙන්තො භගවා ‘‘කාමෙසු නාභිගිජ්ඣෙය්‍යා’’ති එවං විසුං විසුං පකාරෙන ආහ.

පරියුට්ඨානවිඝාතං දොසං නිවාරෙන්තො භගවා ‘‘මනසානාවිලො සියා’’ති එවං විසුං විසුං පකාරෙන ආහාති යොජනා. ගෙධදොසානං විසුං විසුං නිවාරෙන්තො භගවා ද්වෙ පදානි ආහාති වුත්තං, ‘‘තං කෙන අත්ථෙන සද්දහිතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තථා හි සෙඛො’’තිආදි වුත්තං. රජනීයෙසු අභිගිජ්ඣන්තො සෙඛො අනුප්පන්නං ලොභපධානං කිලෙසඤ්ච උප්පාදෙති, උප්පන්නං කිලෙසඤ්ච ඵාතිං අභිවඩ්ඪනං කරොති, පරියුට්ඨානීයෙසු ආවිලො සෙඛො අනුප්පන්නං දොසපධානං කිලෙසඤ්ච උප්පාදෙති, උප්පන්නං කිලෙසඤ්ච ඵාතිං වඩ්ඪනං කරොති, ඉති ඉමිනා පටික්ඛෙපඅත්ථෙන තං මම වචනං සද්දහිතබ්බන්ති අධිප්පායො.

‘‘කිං පන අනභිගිජ්ඣන්තො, අනාවිලො ච සෙක්ඛො අගෙධදොසනිවාරණමෙව කරොති, උදාහු උත්තරිපි පටිපදං පූරෙතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා උත්තරිපි පටිපදං පූරෙතියෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘යො පන අනාවිලසඞ්කප්පො’’තිආදිමාහ. තත්ථ අනාවිලසඞ්කප්පොති නත්ථි ආවිලකරා සඞ්කප්පා බ්‍යාපාදසඞ්කප්පවිහිංසාසඞ්කප්පා එතස්සාති අනාවිලසඞ්කප්පො, ඉච්ඡාදිගෙධස්ස අභාවෙන අනභිගිජ්ඣන්තො වායමති කුසලවායාමං පවත්තෙති. ‘‘කථං වායමතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘සො අනුප්පන්නාන’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ සොති උපරිභාවනාමග්ගභාවත්ථාය පටිපජ්ජමානො සෙක්ඛො. අනුප්පන්නානන්තිආදීනං අත්ථො සක්කා අට්ඨකථාවචනෙනෙව (නෙත්ති. අට්ඨ. 15-16) ජානිතුන්ති න විභත්තො.

16. යෙනාති අසුභාදීනං අනුස්සරණලක්ඛණෙන ඉන්ද්‍රියෙන තණ්හාමයිතවත්ථූසු කාමතණ්හාය සහජාතං විතක්කං වාරෙති, ඉදං අසුභාදිඅනුස්සරණලක්ඛණං ඉන්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං. යෙන මහග්ගතභාවප්පත්තෙන අවික්ඛෙපෙන බ්‍යාපාදවිතක්කං වාරෙති, ඉදං අවික්ඛෙපසඞ්ඛාතං ඉන්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං. යෙන සම්මප්පධානෙන විහිංසාවිතක්කං වාරෙති, ඉදං සම්මප්පධානසඞ්ඛාතං ඉන්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං. යෙන සම්මාදිට්ඨිසඞ්ඛාතෙන ඉන්ද්‍රියෙන උප්පන්නුප්පන්නෙ…පෙ… නාධිවාසෙති, ඉදං සම්මාදිට්ඨිසඞ්ඛාතං ඉන්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං. ඉමෙසු චතූසු ඉන්ද්‍රියෙසු සහ උප්පජ්ජමානා යා සද්දහනා ඔකප්පනා උප්පජ්ජති, අනාවිලභාවතො ඉදං සද්දහනසඞ්ඛාතං ඉන්ද්‍රියං සද්ධින්ද්‍රියං. ඉමානි සෙක්ඛස්ස පඤ්චින්ද්‍රියානි.

එකස්මිංයෙව විසයෙ ජෙට්ඨකභාවං න පාපුණෙය්‍යුං, අත්තනො විසයෙ ජෙට්ඨකභාවං පාපුණිතුං අරහන්ති, ‘‘කතමං ඉන්ද්‍රියං කත්ථ විසයෙ ජෙට්ඨකභාවං පවත්ත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බභාවතො ඉදං ඉන්ද්‍රියං ඉමස්මිං විසයෙ පවත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ සද්ධින්ද්‍රියං කත්ථ දට්ඨබ්බ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති තෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු චතූසු සොතාපත්තියඞ්ගෙසු සද්ධින්ද්‍රියං ජෙට්ඨකභාවං පවත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවං සෙසෙසුපි යොජෙතබ්බං. කිං නු සෙක්ඛො පඤ්ඤින්ද්‍රියෙව අප්පමත්තො’ති භගවතා වුත්තො ථොමිතො, උදාහු සබ්බෙහි කුසලෙහි ධම්මෙහීති පුච්ඡිතබ්බත්තා සබ්බෙහි කුසලෙහි ධම්මෙහි පඤ්චින්ද්‍රියපමුඛෙහි වුත්තො ථොමිතො හොතීති දස්සෙතුං ‘‘එවං සෙඛො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ එවං පඤ්චින්ද්‍රියානං නිබ්බත්තිදස්සනෙන සෙඛො පුග්ගලො සබ්බෙහි කුසලෙහි ධම්මෙහි අප්පමත්තොති භගවතා වුත්තො ථොමිතො අනාවිලතාය මනසාති යොජනා. ‘‘සෙක්ඛස්ස අනාවිලතා කෙන සද්දහිතබ්බා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහ භගවා මනසානාවිලො සියා’’ති වුත්තං. භගවතා ‘‘මනසානාවිලො සියා’’ති වුත්තත්තා සෙක්ඛස්ස අනාවිලතා තුම්හෙහි සද්දහිතබ්බාති.

17. සෙක්ඛස්ස මත්ථකප්පත්තා පටිපදා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කථං අසෙක්ඛස්ස මත්ථකප්පත්තා පටිපදා ඤාතබ්බා’’ති වත්තබ්බත්තා අසෙක්ඛස්ස මත්ථකප්පත්තං පටිපදං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘කුසලො සබ්බධම්මාන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බෙසු ධම්මෙසු මත්ථකප්පත්තාය පටිපදාය අසෙක්ඛො කුසලො ඡෙකතරොති භගවතා වුත්තො ථොමිතො අනාවිලතාය මනසාති. අසෙක්ඛස්ස සබ්බධම්මෙසු යං කොසල්ලං දස්සෙතුකාමො, තස්ස කොසල්ලස්ස විසයභූතෙ සබ්බධම්මෙ තාව පුග්ගලාධිට්ඨානෙන විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘ලොකො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘සබ්බධම්මාන’’න්ති ඉමිනා වුත්තධම්මසඞ්ඛාතො ලොකො නාම කිලෙසලොකො, භවලොකො, ඉන්ද්‍රියලොකොති තිවිධො හොතීති යොජනා. තත්ථ පරිත්තධම්මට්ඨො කිලෙසජනනට්ඨෙන කිලෙසො, කුසලාදිපවත්තනට්ඨෙන ලොකො චාති කිලෙසලොකො. මහග්ගතධම්මට්ඨො භවනට්ඨෙන භවො, වුත්තනයෙන ලොකො චාති භවලොකො. සද්ධින්ද්‍රියාදිධම්මට්ඨො ආධිපච්චට්ඨයොගවසෙන ඉන්ද්‍රියභූතො හුත්වා සද්ධින්ද්‍රියාදිපත්තනට්ඨෙන ලොකො චාති ඉන්ද්‍රියලොකො.

‘‘තීසු ලොකෙසු කතමෙන කතමො සමුදාගච්ඡතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සද්ධාදිඉන්ද්‍රියානි කො නිබ්බත්තෙතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘සො ඉන්ද්‍රියානි නිබ්බත්තෙතී’’ති වුත්තං. තත්ථ සොති යො පුග්ගලො කිලෙසලොකසඞ්ඛාතෙ පරිත්තධම්මෙ, භවලොකසඞ්ඛාතෙ මහග්ගතධම්මෙ ච තංතංසම්පාදනවසෙන ඨිතො, සො පුග්ගලො සද්ධින්ද්‍රියාදීනි ඉන්ද්‍රියානි අත්තසන්තානෙ නිබ්බත්තෙති.

‘‘ඉන්ද්‍රියෙසු අත්තසන්තානෙසු පුනප්පුනං නිබ්බත්තාපනවසෙන වුඩ්ඪාපියමානෙසු කා පඤ්ඤා භවතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නෙය්‍යස්සාති අභිඤ්ඤෙය්‍යස්ස. පරිඤ්ඤාති රූපාරූපධම්මෙ සලක්ඛණතො, පච්චයතො ච පරිග්ගහාදිවසෙන පවත්තපඤ්ඤා. ‘‘සා පරිඤ්ඤා කතිවිධෙන උපපරික්ඛිතබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘සා දුවිධෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සා පරිඤ්ඤා දස්සනපරිඤ්ඤාය ච භාවනාපරිඤ්ඤාය ච දුවිධෙන විඤ්ඤූහි උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බාති. දස්සනපරිඤ්ඤායාති ච දස්සනමග්ගපඤ්ඤාජනිකාය ඤාතපරිඤ්ඤායාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තෙන අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘දස්සනපරිඤ්ඤාති ඤාතපරිඤ්ඤා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 17). භාවනාපරිඤ්ඤායාති භාවනාමග්ගපඤ්ඤාජනිකාය තීරණපරිඤ්ඤාය සද්ධිං පහානපරිඤ්ඤායාති අත්ථො.

‘‘සා දුවිධෙනා’තිආදිනා වුත්තො අත්ථො අතිසඞ්ඛෙපො න සක්කා විඤ්ඤාතුං, විත්ථාරෙත්වා කථෙහී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යදා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යදාති බලවවිපස්සනුප්පජ්ජනකාලෙ. සෙඛොති සික්ඛනසීලතාය කල්‍යාණපුථුජ්ජනො චෙව සොතාපන්නාදිකො ච. ඤෙය්‍යන්ති ඤාතබ්බං රූපාදිකං සඞ්ඛාරං. පරිජානාතීති පරිග්ගහාදිඤාණෙන පරිග්ගහෙත්වා ජානාති නිබ්බිදාඤාණසහගතෙන. තස්සාති කල්‍යාණපුථුජ්ජනස්ස චෙව සොතාපන්නාදිකස්ස ච. ද්වෙ ධම්මාති කල්‍යාණපුථුජ්ජනස්ස බලවවිපස්සනාධම්මො චෙව සොතාපන්නාදිකස්ස ච බලවවිපස්සනාධම්මො ච. යථාක්කමං දස්සනකොසල්ලං සොතාපත්තිමග්ගඤාණඤ්චෙව භාවනාකොසල්ලං සකදාගාමිමග්ගාදිකඤ්ච සන්තානෙ පවත්තාපනවසෙන ගච්ඡන්ති.

‘‘පුබ්බෙ යං ඤාණං ‘නෙය්‍යස්ස පරිඤ්ඤා’ති වුත්තං, තං ඤාණං කතිවිධෙන වෙදිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තං ඤාණං පඤ්චවිධෙන වෙදිතබ්බං…පෙ... සච්ඡිකිරියා’’ති වුත්තං. ‘‘තාසු විපස්සනාභෙදෙන භින්නාසු පඤ්චසු අභිඤ්ඤාදීසු කතමා අභිඤ්ඤා, කතමා පරිඤ්ඤා, කතමං පහානං, කතමා භාවනා, කතමා සච්ඡිකිරියා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති අභිඤ්ඤාදීසු. යං ධම්මානං සලක්ඛණෙ ඤාණන්ති රූපධම්මානං කක්ඛළාදිසලක්ඛණෙ, අරූපධම්මානං ඵුසනාදිසලක්ඛණෙ ආරම්මණකරණවසෙන පවත්තං යං ඤාණං හෙතුඵලජානනහෙතුජානනසඞ්ඛාතා ධම්මපටිසම්භිදා චෙව හෙතුඵලජානනසඞ්ඛාතා අත්ථපටිසම්භිදා ච භවති. අයං සලක්ඛණෙන සද්ධිං හෙතුඵලජානනා පඤ්ඤා අභිඤ්ඤා නාම.

එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන. අභිඤ්ඤාඤාණෙන අභිජානිත්වා. යා පරිජානනාතිආදීසු ‘‘ඉදං අනවජ්ජං කුසලං, ඉදං සාවජ්ජං අකුසලං, ඉදං අකුසලවිපාකජනකං සාවජ්ජං, ඉදං කුසලවිපාකජනකං අනවජ්ජං, ඉදං සංකිලිට්ඨං කණ්හං, ඉදං අසංකිලිට්ඨං සුක්කං, ඉදං කුසලං අනවජ්ජාදිකං සෙවිතබ්බං, ඉදං අකුසලං සාවජ්ජාදිකං න සෙවිතබ්බ’’න්ති එවං අනිච්චාදිතො කලාපසම්මසනාදිවසෙන ගහිතා සම්මසිතා ඉමෙ විපස්සනාය ආරම්මණභූතා සඞ්ඛතධම්මා ඉදං උදයබ්බයඤාණාදිඵලං ආනිසංසං අනුක්කමෙන නිබ්බත්තාපෙන්ති. තන්නිබ්බත්තවිපස්සනාය උප්පජ්ජනතො උපචාරං උප්පාදෙන්ති, එවං අනුක්කමෙන ගහිතානං පවත්තිතානං තෙසං උදයබ්බයඤාණාදීනං අයං සච්චානුබොධපටිවෙධො අත්ථොති පරිච්ඡින්දිත්වා යා පරිජානනා පවත්තා, සා අයං පරිජානනා පරිඤ්ඤා නාමාති යොජෙත්වා, එවං වුත්තප්පකාරාය පරිඤ්ඤාපඤ්ඤාය පරිජානිත්වා පහාතබ්බා, භාවෙතබ්බා, සච්ඡිකාතබ්බා ච තයො ධම්මා අවසිට්ඨා භවන්ති. ‘‘යෙ අකුසලා, තෙ පහාතබ්බා’’ති යා පරිජානනා පඤ්ඤා පවත්තා, ඉදං පහානං පහානඤාණං. ‘‘යෙ කුසලා, තෙ භාවෙතබ්බා’’ති යා පරිජානනා පඤ්ඤා පවත්තා, සා භාවනාපඤ්ඤා. ‘‘යං අසඞ්ඛතං, ඉදං සච්ඡිකිරිය’’න්ති යා පරිජානනා පඤ්ඤා පවත්තා, සා සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤාති යොජෙත්වා අට්ඨකථාධිප්පායෙන අවිරුද්ධො අත්ථො ගහෙතබ්බො.

අභිඤ්ඤාදයො පඤ්චවිධා පඤ්ඤා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘තාහි පරිඤ්ඤාහි ජානන්තො පුග්ගලො ‘කි’න්ති වුච්චති ථොමීයතී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යො එව’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යො පුග්ගලො එවං වුත්තප්පකාරෙන ජානාති, අයං ජානන්තො පුග්ගලො පච්චයුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කුසලත්තා ඡෙකත්තා ‘‘අත්ථකුසලො’’ති වුච්චති ථොමීයති, පච්චයධම්මෙසු කුසලත්තා ‘‘ධම්මකුසලො’’ති ච චතුන්නං එකත්තාදීනං නයානං යුත්තතාය කොවිදත්තා ‘‘කල්‍යාණතාකුසලො’’ති ච ඵලසමාපත්තීසු කොවිදත්තා ‘‘ඵලතාකුසලො’’ති ච වඩ්ඪීසු කොවිදත්තා ‘‘ආයකුසලො’’ති ච අවඩ්ඪීසු කොවිදත්තා ‘‘අපායකුසලො’’ති ච අච්චායිකෙ කිච්චෙ වා භයෙ වා උප්පන්නෙ සති තස්ස කිච්චස්ස, භයස්ස වා තිකිච්ඡනසමත්ථෙ ඨානුප්පත්තියකාරණෙ කොවිදත්තා ‘‘උපායකුසලො’’ති ච මහන්තෙසු අභික්කමාදීසු සතිසම්පජඤ්ඤාය සම්පන්නත්තා ‘‘මහතා කොසල්ලෙන සමන්නාගතො’’ති ච වුච්චති ථොමීයති. ‘‘තස්ස අසෙක්ඛස්ස අත්ථාදීසු කුසලභාවො කථං සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘කුසලො සබ්බධම්මාන’’න්ති වුත්තත්තා සද්දහිතබ්බොති අධිප්පායො.

‘‘කුසලො සබ්බධම්මාන’’න්ති පදස්ස අත්ථො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’ති පදස්ස අත්ථො කථං අම්හෙහි විත්ථාරතො විඤ්ඤාතො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’තිආදි වුත්තං. අථ වා ‘‘සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’ති භගවතා වුත්තං, ‘‘කත්ථ පවත්තෙන සතිසහිතෙන ඤාණෙන සම්පන්නො සතො කිමත්ථං පරිබ්බජෙ’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉමෙසු පවත්තෙන සතිසහිතඤාණෙන සම්පන්නො සතො ඉමමත්ථං පරිබ්බජෙ’’ති නියමෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙනාති යො අභික්කමාදීසු පවත්තෙන සතිසහිතඤාණෙන සමන්නාගතො සතො අසෙක්ඛභික්ඛු, තෙන අසෙක්ඛභික්ඛුනා පරිනිට්ඨිතසික්ඛත්තා අඤ්ඤපයොජනාභාවතො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථං අභික්කන්තෙ…පෙ… තුණ්හීභාවෙන සතෙන සතිසහිතෙන සම්පජානෙන ඤාණෙන විහාතබ්බං චතුඉරියාපථපරිවත්තනසඞ්ඛාතං විහරණං පවත්තෙතබ්බං.

‘‘යා සෙක්ඛාසෙක්ඛපටිපදා නිද්දිට්ඨා, ඉමා සෙක්ඛාසෙක්ඛපටිපදා සඞ්ඛෙපතො කතිවිධා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ඉමා පටිපදාසඞ්ඛාතා චරියා සඞ්ඛෙපතො පුග්ගලවසෙන ද්වෙති දස්සෙතුං ‘‘ඉමා ද්වෙ චරියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යා චරියා භාවෙතබ්බකුසලාදිභෙදෙන වා අත්ථකොසල්ලාදිභෙදෙන වා අභික්කමාදීසු සතිසම්පජඤ්ඤභෙදෙන වා නිද්දිට්ඨා, ඉමා චරියා ද්වෙති භගවතා අනුඤ්ඤාතා අනුජානනවසෙන දෙසිතා, විසුද්ධානං අරහන්තානං එකා චරියා, විසුජ්ඣන්තානං සෙක්ඛානං එකා චරියාති පුග්ගලවසෙන ද්වෙති දට්ඨබ්බා.

‘‘අසෙක්ඛොයෙව කස්මා ‘සතො අභික්කමතී’තිආදිනා වුච්චති ථොමීයති, කල්‍යාණපුථුජ්ජනොපි ‘සතො අභික්කමතී’තිආදිනා වුච්චති ථොමීයතී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘කතකිච්චානි හී’’තිආදි වුත්තං. අරහතො ඉන්ද්‍රියානි කතකිච්චානි, ඉන්ද්‍රියානං කතකිච්චත්තා යං පුච්ඡං පුච්ඡිතබ්බං, තං සබ්බං චතුබ්බිධං දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාභිසමයෙන බොජ්ඣිතබ්බං…පෙ… නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන බොජ්ඣිතබ්බං භවෙ. චතුබ්බිධං ඉදං බොජ්ඣං බොජ්ඣිතබ්බං යො අසෙක්ඛො සතිවෙපුල්ලප්පත්තත්තා එවං පරිඤ්ඤාභිසමයාදිනා ජානාති,අයං අසෙක්ඛො නිප්පරියායෙන ‘‘රාගස්ස ඛයාය, දොසස්ස ඛයාය, මොහස්ස ඛයාය සතො අභික්කමති, සතො පටික්කමතී’’ති වුච්චති ථොමීයති. සෙක්ඛොපි යථාවුත්තං බොජ්ඣං බොජ්ඣිතබ්බං අත්තනො පරිඤ්ඤාභිසමයාදිනා ජානාති, තස්මා ‘‘සතො…පෙ… මොහස්සා’’ති වුච්චති ථොමීයතීති වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘කෙ විසුජ්ඣන්තා? සෙක්ඛා’’ති.

‘‘කස්මා සෙක්ඛාසෙක්ඛානං සතිසම්පජඤ්ඤෙන අභික්කමනාදිභාවො, රාගාදීනඤ්ච ඛයභාවො සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා වුත්තං ‘‘තෙනාහ භගවා සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’ති. ‘‘භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගම’න්තිආදිනා (නෙත්ති. 15) මනාපිකෙසු කාමෙසු නාභිගිජ්ඣනභාවො, අමනාපිකෙසු කාමෙසු මනසා අනාවිලභාවො, සබ්බධම්මෙසු කුසලභාවො, සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතස්ස පරිබ්බජනභාවො ආචරියෙන නිද්දිට්ඨො, සො නාභිගිජ්ඣනභාවාදිකො කස්මා අම්හෙහි සද්දහිතබ්බො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘තෙනාහ කාමෙසු…පෙ… පරිබ්බජෙ’’ති. ඉමිස්සා ගාථායපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයො පුබ්බෙ එකාධිට්ඨානාදිධම්මාධිට්ඨානාදිවසෙන වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බො.

විචයහාරවිභඞ්ගෙ අජිතසුත්තං නීහරිත්වා පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කතමො සුත්තන්තරෙසු පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා අජිතසුත්තෙ පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයනයානුසාරෙන සුත්තන්තරෙසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි නීහරිත්වා පුච්ඡාවිචයවිස්සජ්ජනවිචයා යොජෙතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘එවං පුච්ඡිතබ්බං, එවං විස්සජ්ජිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. අට්ඨකථායං පන –

එත්තාවතා ච මහාථෙරො විචයහාරං විභජන්තො අජිතසුත්තවසෙන පුච්ඡාවිචයං, විස්සජ්ජනවිචයඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි සුත්තන්තරෙසුපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයානං නයං දස්සෙන්තො එවං පුච්ඡිතබ්බං, එවං විස්සජ්ජිතබ්බ’න්ති ආහා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 17) –

වුත්තං. තත්ථ එවන්ති අජිතසුත්තෙ (සු. නි. 1038 ආදයො; චූළනි. වත්ථුගාථා 57, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 1 ආදයො) වුත්තපුච්ඡාවිචයානුසාරෙන පුච්ඡාවසෙන පවත්තසුත්තං නීහරිත්වා පුච්ඡාවිචයො විභජෙතබ්බො, එවං අජිතසුත්තෙ (සු. නි. 1038 ආදයො; චූළනි. වත්ථුගාථා 57 ආදයො, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 1 ආදයො) වුත්තවිස්සජ්ජනවිචයානුසාරෙන සුත්තන්තරෙසුපි විස්සජ්ජනවසෙන පවත්තසුත්තං නීහරිත්වා විස්සජ්ජනවිචයො විභජෙතබ්බො.

පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කතමො සුත්තඅනුගීතිවිචයො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘සුත්තස්ස ච අනුගීතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සුත්තස්සාති නීහරිතසුත්තස්ස. අනුගීතීති සුත්තන්තරදෙසනාසඞ්ඛාතා අනුගීති. අත්ථතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච සමානෙතබ්බාති තස්සා අනුගීතියා අත්ථතො, බ්‍යඤ්ජනතො ච සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තෙන සමානා සදිසී කාතබ්බා, තස්මිං වා සංවණ්ණියමානසුත්තෙ අනුගීති සුත්තත්ථතො, බ්‍යඤ්ජනතො ච සමානෙතබ්බා. ‘‘අත්ථතො අසමානෙ කො නාම දොසො ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා අත්ථාපගතං හි බ්‍යඤ්ජනං සම්ඵප්පලාපං භවතී’’ති වුත්තං. ‘‘අත්ථතො අසමානෙ දොසො වුත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, බ්‍යඤ්ජනතො අසමානෙ පන කො නාම දොසො ආපජ්ජතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘දුන්නික්ඛිත්තස්ස පදබ්‍යඤ්ජනස්ස අත්ථොපි දුන්නයො භවතී’’ති වුත්තං. තස්මා සදොසත්තා අනුගීතියා වා සුත්තෙන අත්ථබ්‍යඤ්ජනූපෙතං සඞ්ගායිතබ්බං.

අනුගීතිවිචයො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කතමො සුත්තස්ස විචයො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා සුත්තඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සුත්තඤ්චාති නිද්ධාරිතසුත්තඤ්ච. ‘‘ඉදං නිද්ධාරිතසුත්තං නාම භගවතා වුත්තං ආහච්චවචනං කිං, උදාහු සඞ්ගායන්තෙහි වුත්තං අනුසන්ධිවචනං කි’’න්ති පවිචිනිතබ්බං, ‘‘ඉදං නිද්ධාරිතසුත්තං නීතත්ථං කිං, උදාහු නෙය්‍යත්ථං කි’’න්ති පවිචිනිතබ්බං, ‘‘ඉදං නිද්ධාරිතසුත්තං සංකිලෙසභාගියං කිං, උදාහු වාසනාභාගියං කි’’න්ති පවිචිනිතබ්බං, ‘‘ඉදං නිද්ධාරිතසුත්තං නිබ්බෙධභාගියං කිං, උදාහු අසෙක්ඛභාගියං කි’’න්ති පවිචිනිතබ්බං. එවං පවිචිනිත්වා යදි ආහච්චවචනං භවෙ, එවං සති ‘‘ආහච්චවචන’’න්ති නිද්ධාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. යදි අසෙක්ඛසුත්තං භවෙ, එවං සති ‘‘අසෙක්ඛසුත්ත’’න්ති නිද්ධාරෙත්වා ගහෙතබ්බං, ඤාතන්ති අත්ථො.

‘‘සුත්තං පවිචිනිත්වා සුත්තස්ස අත්ථභූතානි සබ්බානි සච්චානි නිද්ධාරෙත්වා කත්ථ පදෙසෙ පස්සිතබ්බානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා පුච්ඡං ඨපෙත්වා ඉමස්මිං පදෙසෙ පස්සිතබ්බානීති දස්සෙතුං ‘‘කුහිං ඉමස්ස සුත්තස්ස සබ්බානි…පෙ… පරියොසානෙ’’ති වුත්තං. තත්ථ ඉමස්ස සුත්තස්සාති යං සුත්තං විචිනිතුං නිද්ධාරිතං, ඉමස්ස සුත්තස්ස චතුසච්චවිනිමුත්තස්ස සුත්තත්ථස්ස අභාවතො සබ්බානි සච්චානි තස්සෙව සුත්තස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානෙ පස්සිතබ්බානීති අත්ථො.

යථාවුත්තං සුත්තවිචයං නිගමෙන්තො ‘‘එවං සුත්තං පවිචෙතබ්බ’’න්ති ආහ. ‘‘න යථාවුත්තපුච්ඡාදීනං පවිචෙතබ්බභාවො අම්හෙහි ජානිතබ්බො සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘තෙනාහ…පෙ… අනුගීතී’’ති වුත්තං. තත්ථ තෙන යථාවුත්තපුච්ඡාදීනං විචෙතබ්බභාවෙන ආයස්මා මහාකච්චානො ‘‘යං පුච්ඡිතඤ්ච…පෙ… අනුගීතී’’තිආදිකං යං වචනං ආහ, තෙන වචනෙන විචෙතබ්බභාවො තුම්හෙහි ජානිතබ්බො සද්දහිතබ්බොවාති වුත්තං හොති.

‘‘යථාවුත්තප්පකාරො ච විචයො හාරො පරිපුණ්ණො කිං, උදාහු අඤ්ඤොපි නිද්ධාරෙත්වා යොජෙතබ්බො අත්ථි කි’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘නියුත්තො විචයො හාරො’’ති වුත්තං. තත්ථ පුච්ඡාවිචයවිස්සජ්ජනවිචයපුබ්බාපරවිචයඅනුගීතිවිචයසුත්තවිචයා සරූපතො විභත්තා, තෙහි අවසෙසො අස්සාදාදිවිචයොපි යථාරහං නිද්ධාරෙත්වා යුත්තො යුඤ්ජිතබ්බොති අධිප්පායො.

ඉති විචයහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙන ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.