3. යුත්තිහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

18. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන විචයහාරවිභඞ්ගෙන පදපඤ්හාදයො විචිතා, සො සංවණ්ණනාවිසෙසභූතො විචයහාරවිභඞ්ගො පරිපුණ්ණො, ‘‘කතමො යුත්තිහාරවිභඞ්ගො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො යුත්තිහාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු නිද්දිට්ඨෙසු සොළසසු හාරෙසු කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො යුත්තිහාරො යුත්තිහාරවිභඞ්ගොති පුච්ඡි. ‘‘සබ්බෙසං හාරාන’’න්තිආදිනිද්දෙසස්ස ඉදානි වුච්චමානො ‘‘අයං යුත්තිහාරො’’තිආදිකො විත්ථාරසංවණ්ණනාවිසෙසො යුත්තිහාරවිභඞ්ගො නාමාති විඤ්ඤෙය්‍යො. තෙන වුත්තං ‘‘තත්ථ කතමො යුත්තිහාරොතිආදි යුත්තිහාරවිභඞ්ගො’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 18). අයං යුත්තිහාරො කිං නාම සුත්තත්ථං යුත්තායුත්තිවසෙන යොජයතීති යුඤ්ජිතබ්බං සුත්තත්ථං පුච්ඡති. සුත්තත්ථො පන දුවිධො අතථාකාරෙන ගය්හමානො, තථාකාරෙන ගය්හමානො අත්ථොති. තත්ථ අතථාකාරෙන ගය්හමානොව අත්ථො යාථාවතො යුත්තිනිද්ධාරණෙන යොජෙතබ්බො, ඉතරො පන භූතකථනමත්තෙන යොජෙතබ්බො. යස්මා පනායං යුත්තිගවෙසනා නාම සංවණ්ණනා මහාපදෙසෙහි විනා න සම්භවති, තස්මා යුත්තිහාරං විභජන්තො තස්ස යුත්තිහාරස්ස ලක්ඛණං පඨමං උපදිසිතුං ‘‘චත්තාරො මහාපදෙසා’’තිආදිමාහ. තත්ථ මහාපදෙසාති මහන්තෙ බුද්ධාදයො අපදිසිත්වා වුත්තානි කාරණානි, මහන්තානි වා ධම්මස්ස අපදෙසානි පතිට්ඨානානි. අපදිසීයතෙති අපදෙසො, බුද්ධො අපදෙසො එතස්ස කාරණස්සාති බුද්ධාපදෙසො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො නෙතබ්බො. ‘‘බුද්ධස්ස සම්මුඛා එතං සුත්තං මයා සුත’’න්ති වත්වා ආභතස්ස ගන්ථස්ස සුත්තවිනයෙහි සංසන්දනං ධම්මො, අසංසන්දනං අධම්මොති විනිච්ඡයකාරණං මහාපදෙසොති අධිප්පායො. ‘‘බුද්ධස්ස සම්මුඛා මයා ආභතං, සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා මයා ආභතං, සම්බහුලත්ථෙරානං සම්මුඛා මයා ආභතං, එකත්ථෙරස්ස සම්මුඛා මයා ආභත’’න්ති වත්වා ආභතස්ස ගන්ථස්ස යානි බ්‍යඤ්ජනපදඅත්ථපදානි සන්ති, තානි පදබ්‍යඤ්ජනානි භගවතා දෙසිතෙ සුත්තෙ ඔතරයිතබ්බානි අනුප්පවෙසිතානි, විනයෙ රාගාදිවිනයෙ සන්දස්සයිතබ්බානි සංසන්දෙතබ්බානි. ධම්මතායං උපනික්ඛිපිතබ්බානි පක්ඛිපිතබ්බානි. යදි සුත්තත්ථෙන, විනයත්ථෙන, ධම්මතාය ච අවිරුද්ධානි හොන්ති, එවං සති තව ආභතපදබ්‍යඤ්ජනානි යුත්තානීති විනිච්ඡයන්තෙහි වත්වා ගහෙතබ්බානීති අධිප්පායො.

සුත්තවිනයධම්මතාසු ඔතරයිතබ්බානි සන්දස්සයිතබ්බානි උපනික්ඛිපිතබ්බානීති ආචරියෙන වුත්තානි, ‘‘කත්ථ සුත්තෙ, කත්ථ විනයෙ, කත්ථ ධම්මතාය’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘කතමස්මිං සුත්තෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ චතූසු අරියසච්චෙසූති චතුන්නං අරියසච්චානං දස්සනකෙසු සුත්තෙසු. රාගො විනස්සති වූපසමති එතෙන අසුභාදිනාති රාගවිනයං, කිං තං? අසුභාදිනිමිත්තං, තං අස්ස අත්ථීති රාගවිනයො, කො සො? අසුභාදිනිමිත්තදස්සනකො සුත්තන්තවිසෙසො. එස නයො දොසවිනයොතිආදීසුපි. පටිච්චසමුප්පාදො නාම සස්සතදිට්ඨිඋච්ඡෙදදිට්ඨිං විවජ්ජෙත්වා එකත්තනයාදීනං දීපනෙන අවිජ්ජාදිසඞ්ඛාරාදිසභාවධම්මානං පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවදීපකොති වුත්තං ‘‘කතමිස්සං ධම්මතායං උපනික්ඛිපිතබ්බානි? පටිච්චසමුප්පාදෙ’’ති.

‘‘සුත්තාදීසු අවතරන්තෙ සන්දිස්සන්තෙ අවිලොමෙන්තෙ කිං න ජනෙතී’’ති වත්තබ්බතො ‘‘චතූසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘බුද්ධාදීනං සම්මුඛා මයා ආභත’’න්ති වත්වා ආභතගන්ථො චතූසු අරියසච්චෙසු යදි අවතරති, එවං සති ආභතගන්ථො ආසවෙ න ජනෙති. රාගාදිකිලෙසවිනයෙ යදි සන්දිස්සති, එවං සති ආභතගන්ථො ආසවෙ න ජනෙති. ධම්මතඤ්ච යදි න විලොමෙති, එවං සති ආභතගන්ථො ආසවෙ න ජනෙතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

‘‘කිමත්ථං යුත්තිහාරවිභඞ්ගෙ චත්තාරො මහාපදෙසා ආභතා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘චතූහි මහාපදෙසෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ආභතගන්ථෙ යං යං අත්ථජාතං, යං යං ධම්මජාතං වා චතූහි මහාපදෙසෙහි යුජ්ජති, තං තං අත්ථජාතං වා තං තං ධම්මජාතං වා සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තෙ ගහෙතබ්බං. යෙන යෙන කාරණෙන ච චතූහි මහාපදෙසෙහි යුජ්ජති, තං තං කාරණං සංවණ්ණනාවසෙන සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තෙ ගහෙතබ්බං. යථා යථා පකාරෙන චතූහි මහාපදෙසෙහි යුජ්ජති, සො සො පකාරො සංවණ්ණනාවසෙන සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තෙ ගහෙතබ්බො. එවං ගාහණත්ථං චත්තාරො මහාපදෙසා ආභතාති අත්ථො.

19. චතූහි මහාපදෙසෙහි යුත්තං අවිරුද්ධං තං තං අත්ථජාතං ගහෙතබ්බන්ති ආචරියෙන වුත්තං, ‘‘කත්ථ කෙන යුත්තිනිද්ධාරණං කාතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘පඤ්හං පුච්ඡිතෙනා’’තිආදි වුත්තං. පඤ්හෙ පඤ්හං පුච්ඡිතෙන පුග්ගලෙන යුත්තිනිද්ධාරණං කාතබ්බන්ති. තත්ථ පඤ්හන්ති පඤ්හිතබ්බං සභාවධම්මං. පුච්ඡිතෙනාති විස්සජ්ජෙතුං සමත්ථෙන පණ්ඩිතපුග්ගලෙන. පඤ්හෙති පුච්ඡාවසෙන පවත්තපාඨෙ. පදානි කති කිත්තකානි හොන්තීති පදසො පඨමං පරියොගාහිතබ්බං යුත්තිහාරෙන විචෙතබ්බං වීමංසිතබ්බං. ‘‘කථං විචෙතබ්බ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යදි සබ්බානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සබ්බානි පදානීති පුච්ඡිතපාඨෙ නිරවසෙසානි පදානි එකං සමානං අත්ථං යදි අභිවදන්ති, එවං සති අත්ථවසෙන එකො පඤ්හො. එස නයො සෙසෙසුපි. තෙන වුත්තං ‘‘තදත්ථස්සෙකස්ස ඤාතුං ඉච්ඡිතත්තා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 19).

එකන්ති අත්ථවසෙන එකවිධං පඤ්හං. උපපරික්ඛමානෙන පුග්ගලෙන අඤ්ඤාතබ්බං දළ්හං ජානිතබ්බං. ‘‘කො ආජානනාකාරො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ආජානනාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘කිං ඉමෙ ධම්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘යෙ හි පරියත්තිධම්මා සංවණ්ණෙතබ්බා, ඉමෙ පරියත්තිධම්මා නානත්ථා හොන්ති කිං, නානාබ්‍යඤ්ජනා හොන්ති කිං, උදාහු ඉමෙසං පරියත්තිධම්මානං එකො අත්ථො හොති, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං හොති කි’’න්ති යුත්තිතො විචෙත්වා අඤ්ඤාතබ්බන්ති යොජනා. ‘‘යථාවුත්තො පඤ්හො කිං භවෙ’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා යථාවුත්තං පඤ්හං එකදෙසං දස්සෙතුං ‘‘යථා කිං භවෙ’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘යථා සා’’තිආදිමාහ.

තස්සං පුච්ඡාගාථායං – චොරඝාතකෙන මනුස්සෙන චොරො අබ්භාහතො විය කෙන ධම්මෙන සත්තලොකො සදා අබ්භාහතො, මාලුවලතාය අත්තනො නිස්සිතරුක්ඛො පරිවාරිතො අජ්ඣොත්ථටො විය කෙන ධම්මෙන සත්තලොකො සදා පරිවාරිතො අජ්ඣොත්ථටො, විසප්පීතඛුරප්පෙන සල්ලෙන ඔතිණ්ණො අනුපවිට්ඨො විය කෙන සල්ලෙන සත්තලොකො සදා ඔතිණ්ණො අනුපවිට්ඨො, කිස්ස කෙන කාරණෙන සත්තලොකො සදා ධූපායිතො සන්තාපිතොති යොජනා.

‘‘ඉමාය පුච්ඡාගාථාය කිත්තකානි පදානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉමානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පුච්ඡිතානීති පුච්ඡිතත්ථානි පදානි චත්තාරි හොන්ති. ‘‘කිත්තකා පඤ්හා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තෙ තයො පඤ්හා’’ති වුත්තං.

භගවා දෙවතාය හි යස්මා විස්සජ්ජෙති, ඉති තස්මා විස්සජ්ජනතො ‘‘තයොපඤ්හා’’ති විඤ්ඤායති. ‘‘කතමා විස්සජ්ජනගාථා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා –

‘‘මච්චුනාබ්භාහතො ලොකො, ජරාය පරිවාරිතො;

තණ්හාසල්ලෙන ඔතිණ්ණො, ඉච්ඡාධූපායිතො සදා’’ති. –

වුත්තං. තස්සං විස්සජ්ජනගාථායං – චොරඝාතකෙන මනුස්සෙන චොරො අබ්භාහතො විය මච්චුනා සත්තලොකො සදා අබ්භාහතො, මාලුවලතාය අත්තනො නිස්සිතරුක්ඛො පරිවාරිතො අජ්ඣොත්ථටො විය ජරාය සත්තලොකො සදා පරිවාරිතො අජ්ඣොත්ථටො, විසප්පීතඛුරප්පෙන සල්ලෙන ඔතිණ්ණො අනුපවිට්ඨො විය තණ්හාසල්ලෙන සත්තලොකො සදා ඔතිණ්ණො අනුපවිට්ඨො, ඉච්ඡාය සත්තලොකො සදා ධූපායිතො සන්තාපිතොති යොජනා.

20. ‘‘කතමං මච්චු, කතමා ජරා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ ජරා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තිස්සං විස්සජ්ජනගාථායං. දුතියපදෙ වුත්තා ජරා ච පඨමපදෙ වුත්තං මරණඤ්ච ඉමානි ද්වෙ සඞ්ඛතස්ස ඛන්ධපඤ්චකස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානි හොන්ති, සඞ්ඛතං ඛන්ධපඤ්චකං මුඤ්චිත්වා විසුං න උපලබ්භතීති අත්ථො. ‘‘සඞ්ඛතලක්ඛණානං ජරාමරණානං කථං භෙදො ජානිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ජරායං ඨිතස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ජරායං ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තන්ති ඨිතස්ස ඛන්ධප්පබන්ධස්ස යං අඤ්ඤථත්තං, අයං පාකටජරා නාම, න ඛණට්ඨිතිජරා. මරණං වයොති සම්මුතිමරණං චුතියෙව හොති, න ඛණිකමරණං, න සමුච්ඡෙදමරණං. තෙන වුත්තං ‘‘උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’’ති (සං. නි. 3.38; අ. නි. 3.47; කථා. 214).

යදි ඨිතස්සෙව මරණං සියා, එවං සති ජරාමරණානං නානත්තං යුත්තං න සියා, අයුත්තෙ සති ‘‘තෙ තයො පඤ්හා’’ති වචනම්පි අයුත්තමෙවාති වත්තබ්බතො ‘‘තත්ථ ජරාය චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තිස්සං විස්සජ්ජනගාථායං වුත්තාය ජරාය ච වුත්තස්ස මරණස්ස ච අත්ථතො නානත්තං යුත්තං.

‘‘කෙන කාරණෙන යුත්තං, කථං කාරණෙන නානත්තං සම්පටිච්ඡිතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ගබ්භගතාපි හි මීයන්තී’’ති වුත්තං. ජරං අප්පත්තා ගබ්භගතාපි සත්තා හි යස්මා මීයන්ති, තස්මා නානත්තං සම්පටිච්ඡිතබ්බං. ‘‘ගබ්භගතාපි ජරප්පත්තා භවෙය්‍යු’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘න ච තෙ ජිණ්ණා භවන්තී’’ති වුත්තං. ජරප්පත්තාපි අජිණ්ණත්තා ජිණ්ණජරං අප්පත්තාව මීයන්ති, එවං ඉධාධිප්පෙතස්ස ජිණ්ණජරාවිරහිතස්ස මරණස්ස සම්භවතො අඤ්ඤා ජරා, අඤ්ඤං මරණන්ති ඤාතබ්බන්ති වුත්තං හොති. ‘‘න ගබ්භගතානංයෙව ජිණ්ණජරං අප්පත්තං මරණං අත්ථි, අඤ්ඤෙසම්පි අත්ථී’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘අත්ථි ච දෙවානං මරණ’’න්ති වුත්තං. ‘‘දෙවාපි චිරකාලසම්භවතො ජරං පත්තා භවෙය්‍යු’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘න ච තෙසං සරීරානි ජීරන්තී’’ති වුත්තං. ‘‘ජරාමරණානං නානත්තෙ කාරණං එත්තකමෙවා’’ති වත්තබ්බත්තා අඤ්ඤම්පි අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘සක්කතෙ වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ජිණ්ණජරාය පටිකම්මං කාතුං සක්කතෙව, මරණස්ස පන පටිකම්මස්ස කාතුං න සක්කතෙව, ඉමිනාපි කාරණෙන ජරාමරණානං නානත්තං සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙවාති අත්ථො. ‘‘න සක්කතෙ මරණස්ස පටිකම්මං කාතු’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු ඉද්ධිපාදභාවනාය වසීභාවෙ සති සක්කා මරණස්සාපි පටිකම්මං කාතුන්ති චොදනං මනසි කත්වා ‘‘අඤ්ඤත්‍රෙව ඉද්ධිමන්තානං ඉද්ධිවිසයා’’ති වුත්තං.

ජරාමරණානං අඤ්ඤමඤ්ඤං නානාභාවො ආචරියෙන දස්සිතො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කථං පන තණ්හාය ජරාමරණෙහි නානාභාවො’’ති වත්තබ්බතො තෙහි තණ්හාය නානත්තං දස්සෙතුං ‘‘යං පනාහා’’තිආදි වුත්තං. තණ්හාය අවිජ්ජමානායපි ජීරන්තාපි මීයන්තාපි වීතරාගා යස්මා දිස්සන්ති, තස්මා තණ්හාය ජරාමරණෙහි නානාභාවො සම්පටිච්ඡිතබ්බො.

‘‘තණ්හාය ජීරණභිජ්ජනලක්ඛණං අත්ථීති තෙහි තණ්හාය අනඤ්ඤත්තෙ කො නාම දොසො සියා’’ති වත්තබ්බතො දොසං දස්සෙතුං ‘‘යදි චා’’තිආදි වුත්තං. ජරාමරණං යථා යෙන ජීරණභිජ්ජනලක්ඛණෙන පාකටං, එවං ජීරණභිජ්ජනලක්ඛණෙන තණ්හාපි පාකටා. යදි ච සියා; එවං සන්තෙ යොබ්බනට්ඨාපි සබ්බෙ මාණවා විගතතණ්හා සියුං, න ච විගතතණ්හා, තස්මා නානාභාවො සම්පටිච්ඡිතබ්බො. තතො අඤ්ඤොපි දොසො ආපජ්ජෙය්‍යාති දස්සෙතුං ‘‘යථා ච තණ්හා දුක්ඛස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ජරාමරණානං තණ්හාය අනඤ්ඤත්තෙ සති තණ්හාය භවතණ්හාය දුක්ඛසමුදයො හොති, එවං ජරාමරණම්පි දුක්ඛසමුදයො සියා. යස්මා න ජරාමරණං දුක්ඛසමුදයො, තස්මා ජරාමරණෙහි තණ්හාය නානත්තං වෙදිතබ්බං.

තෙහි තාය අනඤ්ඤත්තෙ සති එවම්පි දොසො ආපජ්ජෙය්‍යාති දස්සෙතුං ‘‘යථා ච තණ්හා මග්ගවජ්ඣා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙහි තාය අනඤ්ඤත්තෙ සති යථා තණ්හා මග්ගවජ්ඣා හොති, එවං ජරාමරණම්පි මග්ගවජ්ඣං සියා. යථා ජරාමරණං මග්ගවජ්ඣං න හොති, එවං තණ්හාපි මග්ගවජ්ඣා න සියා, තථා ච න හොති පහාතබ්බාපහාතබ්බභාවතො, තස්මාපි ජරාමරණෙහි තණ්හාය නානත්තං වෙදිතබ්බං.

‘‘යදි චාතිආදිනා වුත්තාය යුත්තියා උපපත්තියා එව ජරාමරණෙහි තණ්හාය අඤ්ඤත්තං ගවෙසිතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බත්තා අඤ්ඤෙහිපි කාරණෙහි ගවෙසිතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘ඉමාය යුත්තියා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉමාය යුත්තියාති යා යුත්ති ‘‘යදි චා’’තිආදිනා වුත්තාය ඉමාය යුත්තියා උපපත්තියා. අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි කාරණෙහි අඤ්ඤෙහි අඤ්ඤෙහි කාරණභූතෙහි උපපත්තීහි ජරාමරණෙහි තණ්හාය අඤ්ඤත්තං ගවෙසිතබ්බන්ති අත්ථො. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි කාරණෙහි ගවෙසිතබ්බ’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු යුත්තියා, අත්ථතො ච අඤ්ඤත්තං සන්දිස්සතීති චොදනං මනසි කත්වා ‘‘යදි ච සන්දිස්සතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ යුත්තිසමාරුළ්හං අත්ථතො ච මරණෙහි තණ්හාය ච අඤ්ඤත්තං යදි ච සන්දිස්සති, බ්‍යඤ්ජනතොපි අඤ්ඤත්තං ගවෙසිතබ්බමෙවාති අත්ථො.

‘‘කථං බ්‍යඤ්ජනතො අඤ්ඤත්තං ගවෙසිතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සල්ලොති වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘සල්ලො’’ති වා ‘‘ධූපායන’’න්ති වා ද්වීහි බ්‍යඤ්ජනෙහි වුච්චමානානං ඉමෙසං ඉච්ඡාතණ්හාසඞ්ඛාතානං ධම්මානං අත්ථතො එකත්තං සමානත්තං යුජ්ජති, න අඤ්ඤත්තං. ‘‘සල්ලො’’ති වා ‘‘ධූපායන’’න්ති වා ද්වීහි බ්‍යඤ්ජනෙහි අවුච්චමානානං ජරාමරණානං තණ්හාය එකත්තං න යුජ්ජති. තමෙවත්ථං විවරිතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉච්ඡාය ච තණ්හාය ච අත්ථතො අඤ්ඤත්තං න යුජ්ජති, එකත්තමෙව යුජ්ජතීති යොජනා. ඉච්ඡාය ච තණ්හාය ච ජීරණභිජ්ජනසම්භවතො ජරාමරණෙහි තණ්හාය එකත්තං සියා, ‘‘කස්මා අඤ්ඤත්තං යුත්ත’’න්ති වත්තබ්බතො ‘‘තණ්හාය අධිප්පායෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තණ්හාය අධිප්පායෙ අපරිපූරමානෙ නවසු ආඝාතවත්ථූසු කොධො ච උප්පජ්ජති, උපනාහො ච උප්පජ්ජති. ජරාමරණෙසු අපරිපූරමානෙසු නවසු ආඝාතවත්ථූසු කොධො ච න උප්පජ්ජති, උපනාහො ච න උප්පජ්ජති. ඉති ඉමාය යුත්තියා ජරාය ච මරණස්ස ච තණ්හාය ච අත්ථතො අඤ්ඤත්තං යුජ්ජතියෙවාති දට්ඨබ්බං.

යදි ඉච්ඡා තණ්හාය අත්ථතො එකත්තං යුත්තං, එවං සති කස්මා භගවතා ‘‘මච්චුනාබ්භාහතො ලොකො’’තිආදිගාථායං ‘‘තණ්හාසල්ලෙන ඔතිණ්ණො, ඉච්ඡාධූපායිතො සදා’’ති ද්විධා වුත්තාති චොදනං පරිහරන්තො ‘‘යං පනිදං භගවතා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ඉච්ඡා’’තිපි ‘‘තණ්හා’’තිපි ද්වීහි නාමෙහි යං පනිදං අභිලපිතං යං පනිදං අභිලපනං කතං, ඉදං අභිලපනං භගවතා බාහිරානං ඉච්ඡිතබ්බතසිතබ්බානං වත්ථූනං රූපාදිආරම්මණානං භෙදානං වසෙන ‘‘ඉච්ඡා’’තිපි ‘‘තණ්හා’’තිපි ද්වීහි නාමෙහි අභිලපිතං අභිලපනවසෙන කතන්ති එකත්තං යුත්තමෙව, න නානත්තන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

‘‘නාමවසෙන ද්විධා වුත්තානං ඉච්ඡාතණ්හාදීනං කෙන එකත්තං යුත්තන්ති සද්දහිතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සබ්බාහී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නානානාමවසෙන පභෙදා සබ්බා ඉච්ඡාදිකා තණ්හා අජ්ඣොසානලක්ඛණෙන එකලක්ඛණා හි යස්මා යුත්තා, තස්මා නාමවසෙන භින්නානම්පි එකලක්ඛණෙන එකත්තං යුත්තන්ති සද්දහිතබ්බන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘කිමිව යුත්ත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘යථා සබ්බො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කට්ඨග්ගිආදිවසෙන අනෙකො සබ්බොඅග්ගි උණ්හත්තලක්ඛණෙන එකලක්ඛණො යථා, එවං අජ්ඣොසානලක්ඛණෙන එකලක්ඛණාති යොජනා. සබ්බස්ස අග්ගිනො උපාදානවසෙන අනෙකානි නාමානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො පාකටො. ආරම්මණවසෙන තණ්හා අඤ්ඤෙහි අඤ්ඤෙහි නාමෙහි භගවතා අභිලපිතා, උපාදානවසෙන අග්ගි අඤ්ඤෙහි අඤ්ඤෙහි නාමෙහි අභිලපිතොති යොජනා කාතබ්බා.

‘‘විස්සජ්ජනගාථායං ආගතනාමෙහි එව තණ්හා අභිලපිතා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා අනෙකෙහි නාමෙහි අභිලපිතාති දස්සෙතුං ‘‘ඉච්ඡාඉතිපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉච්ඡිතබ්බානි අත්ථානි රූපාදීනි ආරම්මණානි සත්තා ඉච්ඡන්ති එතායාති ඉච්ඡා. තසන්ති එතායාති තණ්හා. සල්ලති පවිසති විසප්පීතං සල්ලං වියාති සල්ලා, සන්තාපං ලාති ආදදාතීති වා සල්ලා, සන්තාපං ලාති පවත්තෙතීති වා සල්ලා. ධූපායති සන්තාපෙති පරිදහතීති ධූපායනා. සරති ආකඩ්ඪති අවහරති සීඝසොතා සරිතා වියාති සරිතා, සරති සල්ලතීති වා සරිතා. විසරතීති විසත්තිකා. පීතිවසෙන සිනෙහතීති සිනෙහො. තාසු තාසු ගතීසු කිලමථං උප්පාදෙතීති කිලමථො. සත්තා රූපාදිආරම්මණානි මඤ්ඤන්ති එතායාති මඤ්ඤනා. භවං බන්ධතීති බන්ධො. ආසීයතෙ පත්ථීයතෙති ආසා. ආසියති පත්ථෙතීති වා ආසා. පිපාසීයතෙති පිපාසා, ආරම්මණරසං පිපාසතීති වා පිපාසා. අභිනන්දීයතෙති අභිනන්දනා, අභිනන්දතීති වා අභිනන්දනා. විත්ථාරතො අට්ඨකථාවසෙන (නෙත්ති. අට්ඨ. 20) වෙදිතබ්බො.

‘‘තණ්හාය ඉච්ඡාදිප්පකාරවසෙන ආලපිතභාවො කෙන සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යථා ච වෙවචනෙ’’තිආදි වුත්තං. වෙවචනහාරවිභඞ්ගෙ ‘‘ආසා ච පීහා…පෙ… වෙවචන’’න්ති (නෙත්ති. 37) යා තණ්හා යථා යෙන පකාරෙන වුත්තා, තථා තෙන පකාරෙන වුත්තාය තණ්හාය ඉච්ඡාදිප්පකාරවසෙන ආලපිතභාවො සද්දහිතබ්බො. ‘‘වෙවචනවිභඞ්ගෙ ආචරියෙන වුත්තොපි භගවතා අවුත්තෙ කෙන සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යථාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං. යථා යෙන පකාරෙන භගවා ‘‘රූපෙ තිස්සා’’තිආදිකං යං වචනමාහ, තථා තෙන පකාරෙන වුත්තෙන තෙන වචනෙන සද්දහිතබ්බො වාති. එවං යුජ්ජතීති එවං වුත්තනයෙන ඉච්ඡාතණ්හානං අත්ථතො එකත්තා, ජරාය ච මරණස්ස ච තණ්හාය ච අත්ථතො අඤ්ඤත්තා ච ‘‘තයො පඤ්හා’’ති යං වචනං වුත්තං, තං වචනං යුජ්ජතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

21. ‘‘කෙනස්සුබ්භාහතො ලොකොතිආදිගාථාය තයො පඤ්හා වුත්තා’’ති පඤ්හත්තයභාවෙ යුත්ති ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා. ‘‘තතො අඤ්ඤෙහි පකාරෙහි යුත්ති කථං ඤාතබ්බා’’ති වත්තබ්බභාවතො අඤ්ඤෙහි පකාරෙහිපි යුත්තිගවෙසනං දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බො දුක්ඛූපචාරො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බො දුක්ඛූපචාරො කාමතණ්හාසඞ්ඛාරමූලකොති යුජ්ජති, සබ්බො නිබ්බිදූපචාරො කාමතණ්හාපරික්ඛාරමූලකොති න යුජ්ජති. වචනත්ථතො පන දුක්ඛස්ස උපචාරො පවත්තීති දුක්ඛූපචාරො. කාමතණ්හාපච්චයා පවත්තො සඞ්ඛාරො මූලං එතස්සාති කාමතණ්හාසඞ්ඛාරමූලකො. නිබ්බිදාය උපචාරො පවත්තීති නිබ්බිදූපචාරො. කාමතණ්හාය පරික්ඛාරභූතො වත්ථුකාමො මූලං එතස්සාති කාමතණ්හාපරික්ඛාරමූලකොති. තත්ථ අනභිරතිසඞ්ඛාතා උක්කණ්ඨා නිබ්බිදා කාමතණ්හාපරික්ඛාරමූලිකා යුජ්ජති, ඤාණනිබ්බිදා කාමතණ්හාපරික්ඛාරමූලිකා න යුජ්ජති, තස්මා සබ්බො නිබ්බිදූපචාරො කාමතණ්හාපරික්ඛාරමූලකොති න පන යුජ්ජතීති වුත්තං.

‘‘පඤ්හත්තයභාවෙ චෙව දුක්ඛූපචාරනිබ්බිදූපචාරෙ ච යා යුත්ති ආචරියෙන විභත්තා, සාව යුත්ති සල්ලක්ඛෙතබ්බා කිං, උදාහු ඉමාය යුත්තියා අඤ්ඤාපි යුත්ති ගවෙසිතබ්බා කි’’න්ති වත්තබ්බතො නයං දස්සෙතුං ‘‘ඉමායා’’තිආදිමාහ. ඉදං වුත්තං හොති – පඤ්හත්තයභාවෙ චෙව දුක්ඛූපචාරනිබ්බිදූපචාරෙ ච යා යුත්ති මයා විභත්තා, ඉමාය යුත්තියා අනුසාරෙන අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි කාරණෙහි තෙසු තෙසු පාළිප්පදෙසෙසු යුත්තිපි ගවෙසිතබ්බාති.

‘‘ඉදං නයදස්සනං සංඛිත්තං, න සක්කා විත්ථාරතො ගවෙසිතු’’න්ති වත්තබ්බතො තං නයදස්සනං විත්ථාරතො විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘යථා හි භගවා’’තිආදි ආරද්ධං. අසුභස්ස ජිගුච්ඡනීයභාවතො රාගුප්පාදො න යුත්තො, තස්මා රාගචරිතස්ස පුග්ගලස්ස අසුභදෙසනා රාගවිනයාය යුත්තා. මෙත්තාය දොසපටිපක්ඛත්තා දොසචරිතස්ස පුග්ගලස්ස මෙත්තාදෙසනා දොසවිනයාය යුත්තා. පටිච්චසමුප්පාදස්ස පඤ්ඤාවිසයත්තා මොහචරිතස්ස පුග්ගලස්ස පටිච්චසමුප්පාදදෙසනා මොහවිනයාය යුත්තා. ‘‘රාගචරිතස්සාපි මෙත්තාදිදෙසනා යුජ්ජෙය්‍ය සබ්බසත්තසාධාරණත්තා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යදි හි භගවා’’තිආදි වුත්තං. තිබ්බකිලෙසස්ස රාගචරිතස්ස අධිප්පෙතත්තා තාදිසස්ස පුග්ගලස්ස මෙත්තං චෙතොවිමුත්තිං යදි දෙසෙය්‍ය, එවං සති මෙත්තාවසෙනපි රාගුප්පජ්ජනතො දෙසනා න යුජ්ජති. සුඛං පටිපදං වා යදි දෙසෙය්‍ය, එවං සති රාගචරිතස්ස දුක්ඛාපටිපදායුජ්ජනතො දෙසනා න යුජ්ජති. විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං පහානං වා යදිපි දෙසෙය්‍ය, එවං සති රාගචරිතස්ස අසුභානුපස්සනං වජ්ජෙත්වා විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමස්ස පහානස්ස දුක්කරතො දෙසනා න යුජ්ජතීති යොජනා.

‘‘භගවා රාගචරිතස්සා’’තිආදිනා නිරවසෙසවසෙන යුත්ති න විභත්තා, නයදස්සනමෙවාති යො නයො දස්සිතො, තෙන නයෙන අඤ්ඤාපි ගවෙසිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘එවං යං කිඤ්චී’’තිආදි වුත්තං. රාගස්ස යං කිඤ්චි අනුලොමප්පහානං, දොසස්ස යං කිඤ්චි අනුලොමප්පහානං, මොහස්ස යං කිඤ්චි අනුලොමප්පහානං දෙසිතං, තං සබ්බං අනුලොමප්පහානං යත්තකා පාළිප්පදෙසා ඤාණස්ස භූමි, තත්තකෙසු විචයෙන හාරෙන විචිනිත්වා යුත්තිහාරෙන යොජෙතබ්බන්ති යොජනා.

‘‘රාගාදිප්පහානවසෙන යුත්ති ගවෙසිතබ්බා’’ති වත්තබ්බභාවතො අඤ්ඤෙහිපි මෙත්තාදිබ්‍රහ්මවිහාරඵලසමාපත්තිනවානුපුබ්බසමාපත්තිවසීභාවෙහි විභජිත්වා යුත්තිගවෙසනං දස්සෙතුං ‘‘මෙත්තාවිහාරිස්සා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මෙත්තාවිහාරිස්ස මෙත්තාවිහාරලාභිනො සතො සංවිජ්ජමානස්ස පුග්ගලස්ස මෙත්තාය බ්‍යාපාදපටිපක්ඛත්තා බ්‍යාපාදො චිත්තං පරියාදාය ඨස්සතීති දෙසනා න යුජ්ජතීති ච, මෙත්තාවිහාරිස්ස සතො බ්‍යාපාදො පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡතීති දෙසනා යුජ්ජති. කරුණාවිහාරිස්ස කරුණාවිහාරලාභිනො සතො සංවිජ්ජමානස්ස පුග්ගලස්ස කරුණාය විහෙසාය පටිපක්ඛත්තා විහෙසා චිත්තං පරියාදාය ඨස්සතීති දෙසනා න යුජ්ජති, කරුණාවිහාරිස්ස සතො විහෙසා පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡතීති දෙසනා යුජ්ජති. මුදිතාවිහාරිස්ස මුදිතාවිහාරලාභිනො සතො සංවිජ්ජමානස්ස පුග්ගලස්ස මුදිතාය අරතියා පටිපක්ඛත්තා අරති චිත්තං පරියාදාය ඨස්සතීති දෙසනා න යුජ්ජති, මුදිතාවිහාරිස්ස සතො අරති පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡතීති දෙසනා යුජ්ජති. උපෙක්ඛාවිහාරිස්ස උපෙක්ඛාවිහාරලාභිනො සතො සංවිජ්ජමානස්ස පුග්ගලස්ස උපෙක්ඛාය රාගස්ස පටිපක්ඛත්තා රාගො චිත්තං පරියාදාය ඨස්සතීති දෙසනා න යුජ්ජති, උපෙක්ඛාවිහාරිස්ස සතො රාගො පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡතීති දෙසනා යුජ්ජති.

අනිමිත්තවිහාරිස්ස අනිච්චානුපස්සනාමුඛෙන පටිලද්ධඵලසමාපත්තිවිහාරලාභිනො සතො සංවිජ්ජමානස්ස පුග්ගලස්ස නිමිත්තානුසාරි තෙන තෙනෙව සඞ්ඛාරනිමිත්තානුසාරෙනෙව නිච්චාදීසු පහීනෙන නිමිත්තෙන විඤ්ඤාණං පවත්තතීති දෙසනා න යුජ්ජති, අනිමිත්තානුපස්සනාය නිච්චාදිවිපල්ලාසපටිපක්ඛත්තා අනිමිත්තවිහාරිස්ස සතො නිමිත්තං පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡතීති දෙසනා යුජ්ජති. ‘‘අස්මී’’ති මඤ්ඤිතං ඛන්ධපඤ්චකං අත්තවිගතං ‘‘අයං ඛන්ධපඤ්චකො අහං අස්මී’’ති න සමනුපස්සාමි, අථ ච පන අසමනුපස්සනෙ සතිපි ‘‘මෙ කිං අස්මී’’ති ‘‘කථං අස්මී’’ති විචිකිච්ඡා කථංකථාසල්ලං චිත්තං පරියාදාය ඨස්සතීති දෙසනා න යුජ්ජති, විචිකිච්ඡාය පහානෙකට්ඨභාවතො ‘‘අයං ඛන්ධපඤ්චකො අහං අස්මී’’ති අසමනුපස්සන්තස්ස විචිකිච්ඡා කථංකථාසල්ලං පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡතීති දෙසනා යුජ්ජති.

‘‘ඵලසමාපත්තිවසෙනෙව යුත්ති ගවෙසිතබ්බා කි’’න්ති වත්තබ්බත්තා ඣානසමාපත්තිවසෙනපි යුත්ති ගවෙසිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘යථා වා පන පඨමං ඣාන’’න්තිආදි ආරද්ධං. අථ වා ‘‘ඵලසමාපත්තිවිහාරිස්සෙව යුත්ති ගවෙසිතබ්බා කි’’න්ති වත්තබ්බත්තා ඣානසමාපත්තිවසෙනපි යුත්ති ගවෙසිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘යථා වා පන පඨමං ඣාන’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ යථා පඨමං ඣානං සමාපන්නස්ස ඵලසමාපත්තිවිහාරිස්ස යුත්ති ගවෙසිතබ්බා, එවං ඣානසමාපත්තිවිහාරිස්සපි යුත්ති ගවෙසිතබ්බා. කථං? පඨමං ඣානං සමාපන්නස්ස පඨමජ්ඣානසමඞ්ගිනො සතො සංවිජ්ජමානස්ස පුග්ගලස්ස නීවරණවික්ඛම්භනතො කාමරාගබ්‍යාපාදා විසෙසාය දුතියජ්ඣානාය සංවත්තන්තීති දෙසනා න යුජ්ජති, කාමරාගබ්‍යාපාදා ඣානස්ස හානාය සංවත්තන්තීති දෙසනා යුජ්ජති. විතක්කසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා උපචාරධම්මෙන සහ දුතියජ්ඣානධම්මා ඣානස්ස හානාය සංවත්තන්තීති දෙසනා න යුජ්ජති, විතක්කසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා විසෙසාය උපරිඣානත්ථාය සංවත්තන්තීති දෙසනා යුජ්ජති.

දුතියං ඣානං සමාපන්නස්ස සතො සංවිජ්ජමානස්ස පුග්ගලස්ස විතක්කවිචාරසහගතා වා සඤ්ඤාමනසිකාරා උපචාරධම්මෙන සහ පඨමජ්ඣානධම්මා විසෙසාය උපරිඣානත්ථාය සංවත්තන්තීති දෙසනා න යුජ්ජති, විතක්කවිචාරසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා අවිතක්කඣානස්ස හානාය සංවත්තන්තීති දෙසනා යුජ්ජති. උපෙක්ඛාසහගතා වා සඤ්ඤාමනසිකාරා උපචාරධම්මෙන සහ චතුත්ථජ්ඣානධම්මා ඣානස්ස හානාය සංවත්තන්තීති දෙසනා න යුජ්ජති, උපෙක්ඛාසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා විසෙසාය උපරිඣානත්ථාය සංවත්තන්තීති දෙසනා යුජ්ජති. සෙසෙසුපි අත්ථානුරූපං යොජනා කාතබ්බා. යථාවුත්තසමාපත්තීසු වසීභාවෙන පරිචිතං කල්ලතාපරිචිතං චිත්තං නාම.

එත්තකමෙව යුත්තිගවෙසනං න කාතබ්බං, නවවිධසුත්තන්තෙසු යථාලද්ධයුත්තිගවෙසනම්පි කාතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘එවං සබ්බෙ’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සබ්බෙසං හාරානං යථාවුත්තභූමිගොචරානං විචයහාරෙන විචිනිත්වා යුත්තිහාරෙන යොජෙතබ්බභාවො කෙන සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙන යොජෙතබ්බභාවෙන ආයස්මා මහාකච්චානො ‘‘සබ්බෙස’’න්තිආදිකං යං වචනං ආහ, තෙන වචනෙන සද්දහිතබ්බොති වුත්තං හොති.

ඉති යුත්තිහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙන ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.