16. සමාරොපනහාරවිභඞ්ගවිභාවනා

50. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන පරික්ඛාරහාරවිභඞ්ගෙන සුත්තත්ථානං හෙතුපච්චයො විභත්තො, සො…පෙ… විභඞ්ගො පරිපුණ්ණො, ‘‘කතමො සමාරොපනහාරවිභඞ්ගො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො සමාරොපනො හාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තෙසු නිද්දිට්ඨෙසු සොළසසු දෙසනාහාරාදීසු කතමො සංවණ්ණනාවිසෙසො සමාරොපනො හාරො සමාරොපනහාරවිභඞ්ගො නාමාති පුච්ඡති. ‘‘යෙ ධම්මා යංමූලා’’තිආදිනිද්දෙසස්ස ඉදානි මයා වුච්චමානො ‘‘එකස්මිං පදට්ඨානෙ යත්තකානි පදට්ඨානානි ඔතරන්තී’’තිආදිකො විත්ථාරසංවණ්ණනාවිසෙසො සමාරොපනහාරවිභඞ්ගො නාම.

‘‘කිත්තකෙ පදට්ඨානෙ සුත්තෙ වුත්තෙ කිත්තකානි පදට්ඨානානි සමාරොපයිතබ්බානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘එකස්මිං පදට්ඨානෙ’’තිආදි වුත්තං. එකස්මිං පදට්ඨානෙ සුත්තෙ වුත්තෙ සති අවුත්තානි යත්තකානි පදට්ඨානානි ඔතරන්ති සමොසරන්ති, සබ්බානි තානි අවුත්තානි පදට්ඨානානි සුත්තෙ වුත්තානි විය නිද්ධාරණවසෙන ආනෙත්වා දෙසනාය ආරොපයිතබ්බානි. ‘‘කානි විය සමාරොපයිතබ්බානී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යථා ආවට්ටෙ’’තිආදි වුත්තං. ආවට්ටෙ හාරෙ එකස්මිං පදට්ඨානෙ සුත්තෙ වුත්තෙ සති සුත්තෙ අවුත්තානි බහුකානි පදට්ඨානානි ඔතරන්ති, තානි බහුකානි පදට්ඨානානි පරියෙසිතබ්බානි යථා, එවං සමාරොපනෙ හාරෙපි බහුකානි පදට්ඨානානි දෙසනාය සමාරොපයිතබ්බානීති අත්ථො.

‘‘කෙවලං පන පදට්ඨානවසෙනෙව සමාරොපනා කාතබ්බා කිං, උදාහු අඤ්ඤවසෙනාපි සමාරොපනා කාතබ්බා කි’’න්ති වත්තබ්බත්තා අඤ්ඤවසෙනාපි සමාරොපනා කාතබ්බා; තස්මා සමාරොපනා චතුබ්බිධා කාතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ සමාරොපනා චතුබ්බිධා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති තාසු සමාරොපයිතබ්බසමාරොපනාසු පදට්ඨානං පදට්ඨානසමාරොපනා, වෙවචනං වෙවචනසමාරොපනා, භාවනා භාවනාසමාරොපනා, පහානං පහානසමාරොපනා, ඉති ඉමිනා පභෙදෙන සමාරොපනා චතුබ්බිධා කාතබ්බා.

‘‘තාසු චතුබ්බිධාසු සමාරොපනාසු කතමා පදට්ඨානසමාරොපනා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තථා පුච්ඡිත්වා පදට්ඨානසමාරොපනං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කතමා’’තිආදි වුත්තං. සුත්තෙ වුත්තෙන පදට්ඨානෙන සුත්තෙ අවුත්තානං පදට්ඨානානං සමාරොපනා කතමාති පුච්ඡති.

සබ්බපාපස්ස අකුසලස්ස යං අකරණං අකරණහෙතු සාසනං අත්ථි, එතං සාසනං බුද්ධානං සාසනං ඔවාදො හොති, අථ වා අකරණං අකරණත්ථාය යං සාසනං අත්ථි, එතං බුද්ධානං සාසනං ඔවාදො හොති, න යස්ස කස්සචි සාසනන්ති අත්ථො. අකරණන්ති හි සම්පදානත්ථෙ පවත්තං පච්චත්තවචනං යථා ‘‘කිස්ස අත්ථාය කිමත්ථ’’න්ති. කුසලස්ස සම්පදා සම්පදාය යං සාසනං අත්ථි, එතං බුද්ධානං සාසනං. සචිත්තපරියොදාපනං සචිත්තපරියොදාපනත්ථං යං සාසනං අත්ථි, එතං බුද්ධානං සාසනං හොති.

ඉති එවංපකාරෙන වුත්තස්ස තස්ස සාසනස්ස කිං පදට්ඨානන්ති විසෙසස්ස විසෙසපදට්ඨානං පුන පුච්ඡති. ඉදං සුචරිතත්තයං සාසනස්ස ඔවාදස්ස පදට්ඨානං සුචරිතත්තයෙන හෙතුනා සාසනත්තාති දට්ඨබ්බං යථා ‘‘අන්නෙන වසතී’’තිආදි. ‘‘සුචරිතත්තයෙ පදට්ඨානෙ වුත්තෙ කතමං පදට්ඨානං සමාරොපයිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ යං කායිකඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ඉදං ඛන්ධත්තයං සාසනස්ස පදට්ඨානං සමාරොපයිතබ්බං, ‘‘ඛන්ධත්තයෙ පදට්ඨානෙ සමාරොපයිතෙ කතමං සමාරොපයිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ සීලක්ඛන්ධො චා’’තිආදි වුත්තං. ඉදං සමථවිපස්සනාද්වයං සාසනස්ස පදට්ඨානං සමාරොපයිතබ්බං. ‘‘සමථවිපස්සනාද්වයෙ පදට්ඨානෙ සමාරොපයිතෙ කතමං පදට්ඨානං සමාරොපයිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ සමථස්ස ඵල’’න්තිආදි වුත්තං. ඉදං ඵලද්වයං සාසනස්ස පදට්ඨානං සමාරොපයිතබ්බං.

සාසනස්ස පදට්ඨානානි සමාරොපයිතබ්බානීති ආචරියෙන නිද්ධාරෙත්වා විභත්තානි, අම්හෙහි ච ඤාතානි, ‘‘ඉදානි කතමස්ස කතමං පදට්ඨානං සමාරොපයිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘වනං වනථස්සා’’තිආදි වුත්තං. ඉදං කාමගුණපඤ්චකං වනං තණ්හාභූතස්ස වනථස්ස පදට්ඨානං තණ්හාවත්ථුභාවතො, ‘‘ඉත්ථී’’ති වා ‘‘පුරිසො’’ති වා නිමිත්තග්ගාහසඞ්ඛාතං ඉදං වනං ‘‘අහො චක්ඛු, අහො සොතං, අහො ඝානං, අහො ජිව්හා, අහො කායො’’ති තෙසං තෙසං අඞ්ගපච්චඞ්ගානං අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහසඞ්ඛාතස්ස වනථස්ස පදට්ඨානං සමාරොපයිතබ්බං. අපරිඤ්ඤාතං ද්වාදසායතනසඞ්ඛාතං ඉදං වනං සංයොජනසඞ්ඛාතස්ස වනථස්ස පදට්ඨානං සමාරොපයිතබ්බං, ආයතනං පටිච්ච සංයොජනුප්පජ්ජනතො අනුසයසඞ්ඛාතං ඉදං වනං පරියුට්ඨානසඞ්ඛාතස්ස වනථස්ස පදට්ඨානං සමාරොපයිතබ්බං. ‘‘පඤ්චකාමගුණාදීනං වනභාවො ච තණ්හාදීනං වනථභාවො ච කෙන අම්හෙහි සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං. තෙන පඤ්චකාමගුණාදීනං වනභාවෙන ච තණ්හාදීනං වනථභාවෙන ච භගවා ‘‘ඡෙත්වා වනඤ්ච වනථඤ්චා’’ති යං වචනං ආහ, තෙන භගවතො වචනෙන වචනානුසාරෙන සද්දහිතබ්බොති. අයන්ති අයං ‘‘එකස්මිං පදට්ඨානෙ’’තිආදිසංවණ්ණනා. පදට්ඨානෙනාති එකෙකෙන පදට්ඨානෙන. සමාරොපනාති තදඤ්ඤපදට්ඨානානං සමාරොපනා. සමාරොපෙන්ති සමාරොපයිතබ්බානි එතාය සංවණ්ණනායාති සමාරොපනාති විග්ගහොති. (1)

51. පදට්ඨානෙන සමාරොපනා ආචරියෙන නිද්දිට්ඨා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කතමා වෙවචනෙන සමාරොපනා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමා වෙවචනෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තාසු චතූසු පදට්ඨානසමාරොපනාදීසු සමාරොපනාසු වෙවචනෙන එකෙකෙන රොතදඤ්ඤවෙවචනානං සමාරොපනා කතමාති පුච්ඡති. ‘‘රාගවිරාගා’’ති ච ‘‘චෙතොවිමුත්තී’’ති ච ‘‘සෙක්ඛඵල’’න්ති ච ඉදං වචනත්තයං අනාගාමිඵලත්ථත්තා අනාගාමිඵලස්ස වෙවචනං. ‘‘අවිජ්ජාවිරාගා’’ති ච ‘‘පඤ්ඤාවිමුත්තී’’ති ච ‘‘අසෙක්ඛඵල’’න්ති ච ඉදං වචනත්තයං අරහත්තඵලත්ථත්තා අරහත්තඵලස්ස වෙවචනං. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසු යොජනා කාතබ්බා. (2)

වෙවචනෙන සමාරොපනා ආචරියෙන නිද්දිට්ඨා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කතමා භාවනාය සමාරොපනා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමා භාවනායා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තාසු චතූසු පදට්ඨානසමාරොපනාදීසු කතමාය දෙසිතාය භාවනාය කතමෙසානං අදෙසිතානං භාවනාරොපනා කතමාති පුච්ඡති. යථා යෙන පකාරෙන යං භාවනං භගවා ‘‘තස්මාතිහ, ත්වං භික්ඛු, කායෙ කායානුපස්සී විහරති, ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්ස’’න්ති (සං. නි. 5.369, 371, 395, 415) ආහ, තථා තෙන පකාරෙන තාය භාවනාය තදඤ්ඤභාවනාපි සමාරොපයිතබ්බාති අත්ථො.

‘‘තස්මාතිහා’’තිආදිපාඨෙ ‘‘කිං භාවනං භගවා ආහා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ආතාපී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ආතාපී’’ති වචනෙන වීරියින්ද්‍රියං භගවා ආහ. ‘‘සම්පජානො’’ති වචනෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං භගවා ආහ. ‘‘සතිමා’’ති වචනෙන සතින්ද්‍රියං ආහ. ‘‘විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්ස’’න්ති වචනෙන සමාධින්ද්‍රියං ආහ. ‘‘එවං වුත්තෙ කතමා භාවනා සමාරොපයිතබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘එවං කායෙ කායානුපස්සිනො විහරතො චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තී’’ති වුත්තං. එවං වුත්තාය වීරියින්ද්‍රියාදිභාවනාය චත්තාරො සතිපට්ඨානා සමාරොපයිතබ්බාති අත්ථො. කෙන කාරණෙන භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති පුච්ඡති. චතුන්නං ඉන්ද්‍රියානං ඉන්ද්‍රියභාවෙන, භාවෙතබ්බභාවෙන වා එකලක්ඛණත්තා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති විස්සජ්ජෙති. ‘‘තෙසු සමාරොපිතෙසු කතමෙ සමාරොපයිතබ්බා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘චතූසූ’’තිආදි වුත්තං. චතූසු සතිපට්ඨානෙසු භාවියමානෙසු සමාරොපයිතබ්බෙසු චත්තාරො සම්මප්පධානා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති සමාරොපයිතබ්බාති අත්ථො. සෙසෙසුපි එවමෙව සමාරොපයිතබ්බා.

භාවනාය සමාරොපනා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කතමා පහානෙන සමාරොපනා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තාසු චතූසු පදට්ඨානසමාරොපනාදීසු කතමෙන දෙසිතෙන පහානෙන කතමෙසං අදෙසිතානං පහානානං කතමා සමාරොපනාති පුච්ඡති. ‘‘කායෙ කායානුපස්සී විහරන්තො අසුභෙ ‘සුභ’න්ති විපල්ලාසං පජහතී’’ති දෙසිතෙන ‘‘සුභ’’න්ති විපල්ලාසප්පහානෙන කබළීකාරාහාරපරිඤ්ඤාය පරිබන්ධකිලෙසකාමුපාදානප්පහානාදයොපි සමාරොපයිතබ්බා.

‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො දුක්ඛෙ ‘සුඛ’න්ති විපල්ලාසං පජහතී’’ති දෙසිතෙන ‘‘සුඛ’’න්ති විපල්ලාසප්පහානෙන ඵස්සාහාරපරිඤ්ඤාය පරිබන්ධකිලෙසභවුපාදානප්පහානාදයොපි සමාරොපයිතබ්බා.

‘‘චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරන්තො අනිච්චෙ ‘නිච්ච’න්ති විපල්ලාසං පජහතී’’ති දෙසිතෙන ‘‘නිච්ච’’න්ති විපල්ලාසප්පහානෙන විඤ්ඤාණාහාරපරිඤ්ඤාය පරිබන්ධකිලෙසදිට්ඨුපාදානප්පහානාදයොපි සමාරොපයිතබ්බා.

‘‘ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරන්තො අනත්තනි ‘අත්තා’ති විපල්ලාසං පජහතී’’ති දෙසිතෙන ‘‘අත්තා’’ති විපල්ලාසප්පහානෙන මනොසඤ්චෙතනාහාරපරිඤ්ඤාය? මනොසඤ්චෙතනාහාරපරිඤ්ඤාය පරිබන්ධකිලෙසඅත්තවාදුපාදානප්පහානාදයොපි සමාරොපයිතබ්බාති අධිප්පායො. (4)

පහානහාරො පන ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගවණ්ණනායං වුත්තොයෙවාති ඉධ න වදාම.

‘‘සුත්තෙ දෙසිතෙන එකෙකෙන පදට්ඨානාදිකෙන අදෙසිතානං පදට්ඨානාදීනං සමාරොපනභාවො කෙන අම්හෙහි විජානිතබ්බො සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහ ආයස්මා’’තිආදිමාහ. තෙන තථා සමාරොපනභාවෙන ආයස්මා මහාකච්චානො –

‘‘යෙ ධම්මා යංමූලා, යෙ චෙකත්ථා පකාසිතා මුනිනා;

තෙ සමාරොපයිතබ්බා, එස සමාරොපනො හාරො’’ති –

යං වචනං ආහ, තෙන වචනෙන වචනානුසාරෙන තථා සමාරොපනභාවො තුම්හෙහි විජානිතබ්බො සද්දහිතබ්බොති වුත්තං හොති.

‘‘කිං පන එත්තාවතා සමාරොපනො හාරො පරිපුණ්ණො, අඤ්ඤො නියුත්තො නත්ථී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘නියුත්තො සමාරොපනො හාරො’’ති වුත්තං. සුත්තෙ දෙසිතෙන නයෙන පදට්ඨානාදිකෙන අදෙසිතානි පදට්ඨානානි සමාරොපයිතබ්බානි භවන්ති, තෙන තෙන පදට්ඨානාදිකෙන අදෙසිතානං පදට්ඨානාදීනං සමාරොපනො හාරො නියුත්තො නිද්ධාරෙත්වා යුඤ්ජිතබ්බොති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ඉති සමාරොපනහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙන ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බො.

ඉමෙ යථාවුත්තා සොළස සංවණ්ණනාවිසෙසා සංවණ්ණෙතබ්බත්ථෙසු අඤ්ඤාණසංසයානං හරණතො අපනයනතො හාරා නාමාති.

නිට්ඨිතා හාරවිභඞ්ගවාරවිභාවනා.