1. දෙසනාහාරසම්පාතවිභාවනා

52. යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන දෙසනාහාරවිභඞ්ගාදිහාරවිභඞ්ගෙන අස්සාදාදයො නානාසුත්තත්ථා විභත්තා, සො සංවණ්ණනාවිසෙසභූතො දෙසනාහාරවිභඞ්ගාදිහාරවිභඞ්ගො පරිපුණ්ණො.

‘‘සොළස හාරා පඨමං, දිසාලොචනතො දිසා විලොකෙත්වා;

සඞ්ඛිපිය අඞ්කුසෙන හි, නයෙහි තීහි නිද්දිසෙ සුත්ත’’න්ති. (නෙත්ති. 4 නයසඞ්ඛෙප) –

ගාථා නිද්දෙසවාරෙ ආචරියෙන වුත්තා, තස්සා ගාථාය නිද්දෙසො හාරවිභඞ්ගවාරස්ස ආදිම්හි න විභත්තො, ‘‘කුහිඤ්චි විභත්තො, හාරසම්පාතෙ වා විභත්තො කිං, උදාහු නයසමුට්ඨානහාරෙ වා විභත්තො කි’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘හාරසම්පාතෙ විභත්තො’’ති තුම්හෙහි දට්ඨබ්බොති විඤ්ඤාපනත්ථං ‘‘සොළස හාරා පඨම’’න්තිආදි වුත්තං.

අථ වා සුපරිකම්මකතභූමිසදිසෙසු සංවණ්ණෙතබ්බෙසු නානාසුත්තප්පදෙසෙසු නානාවණ්ණසුගන්ධපුප්ඵසදිසෙ සොළස හාරෙ සංවණ්ණනාභාවෙන යොජෙත්වා සොළස හාරා ආචරියෙන විභත්තා, තථා සුසික්ඛිතසිප්පාචරියසුවිචාරිතජම්බුනදාභරණසදිසෙසු සංවණ්ණෙතබ්බෙසු නානාසුත්තප්පදෙසෙසු නානාවිධරංසිජාලවිවිධමණිරතනසදිසෙ සොළස හාරෙ සංවණ්ණනාභාවෙන යොජෙත්වාව සොළස හාරා විභත්තා, මහාපථවිං පරිවත්තෙත්වා පප්පටකොජස්ස ඛාදාපනං අතිදුක්කරං විය, නානාවිධෙසු සංවණ්ණෙතබ්බෙසු සුත්තප්පදෙසෙසු පරමත්ථොජාය සොළසහි හාරෙහි අතිදුක්කරඛාදාපනසදිසං විඤ්ඤාපනං කරොන්තෙන ච යොජනිකමධුගණ්ඩං පීළෙත්වා සුමධුරසස්ස පායාපනං අතිදුක්කරං විය නානාවිධෙසු සංවණ්ණෙතබ්බෙසු සුත්තප්පදෙසෙසු පරමත්ථමධුරසස්ස සොළසහි හාරෙහි අතිදුක්කරං පායාපනසදිසං විඤ්ඤාපනං කරොන්තෙන ච ආචරියෙන අනෙකෙසු සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තප්පදෙසෙසු සොළස හාරෙ සංවණ්ණනාභාවෙන යොජෙත්වා සොළස හාරා විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘නානාවිධසුත්තප්පදෙසෙසු තෙ සංවණ්ණනාභාවෙන යොජෙත්වා සොළස හාරා විභත්තා කිං, උදාහු එකස්මිම්පි සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තප්පදෙසෙ සංවණ්ණනාභාවෙන යොජෙත්වා සොළස හාරා විභත්තා කි’’න්ති වත්තබ්බත්තා එකස්මිම්පි සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තප්පදෙසෙ සංවණ්ණනාභාවෙන යොජෙත්වා සොළස හාරා විභත්තායෙවාති තථා විභජන්තො ‘‘සොළස හාරා පඨම’’න්තිආදිකං හාරසම්පාතවාරං ආහ.

නනු හාරසම්පාතවාරං කථෙතුකාමෙන ආචරියෙන ‘‘තත්ථ කතමො දෙසනාහාරසම්පාතො’’තිආදිවචනං වත්තබ්බං, අථ කස්මා ‘‘සොළස හාරා පඨම’’න්තිආදි වත්තබ්බන්ති චෙ? නිද්දෙසෙ වුත්තං ‘‘සොළස හාරා පඨම’’න්තිආදිකං ගාථං හාරවිභඞ්ගවාරො නප්පයොජෙති විප්පකිණ්ණවිසයත්තා ච නයවිචාරස්ස ච අන්තරිතත්තා. හාරසම්පාතවාරො පන තං ගාථං පයොජෙති අවිකිණ්ණවිසයත්තා. තස්මා තං ගාථං පච්චාමසිත්වා හාරසම්පාතවාරෙ තස්සා ගාථාය නිද්දෙසො දට්ඨබ්බොති විඤ්ඤාපනත්ථං ‘‘සොළස හාරා පඨම’’න්තිආදි වත්තබ්බංයෙවාති. අට්ඨකථායං පන –

එවං සුපරිකම්මකතාය භූමියා නානාවණ්ණානි මුත්තපුප්ඵානි පකිරන්තො විය, සුසික්ඛිතසිප්පාචරියවිචාරිතෙසු සුරත්තසුවණ්ණාලඞ්කාරෙසු නානාවිධරංසිජාලසමුජ්ජලානි විවිධානි මණිරතනානි බන්ධන්තො විය, මහාපථවිං පරිවත්තෙත්වා පප්පටකොජං ඛාදාපෙන්තො විය, යොජනිකමධුගණ්ඩං පීළෙත්වා සුමධුරසං පායෙන්තො විය ච ආයස්මා මහාකච්චානො නානාසුත්තප්පදෙසෙ උදාහරන්තො සොළස හාරෙ විභජිත්වා ඉදානි තෙ එකස්මිංයෙව සුත්තෙ යොජෙත්වා දස්සෙන්තො හාරසම්පාතවාරං ආරභි. ආරභන්තො ච යායං නිද්දෙසවාරෙ –

‘‘සොළස හාරා පඨමං, දිසාලොචනතො දිසා විලොකෙත්වා;

සඞ්ඛිපිය අඞ්කුසෙන හි, නයෙහි තීහි නිද්දිසෙ සුත්ත’’න්ති. –

ගාථා වුත්තා. යස්මා තං හාරවිභඞ්ගවාරො නප්පයොජෙති විප්පකිණ්ණවිසයත්තා, නයවිචාරස්ස ච අන්තරිතත්තා. අනෙකෙහි සුත්තප්පදෙසෙහි හාරානං විභාගදස්සනමෙව හි හාරවිභඞ්ගවාරො. හාරසම්පාතවාරො පන තං පයොජෙති එකස්මිංයෙව සුත්තප්පදෙසෙ සොළස හාරෙ යොජෙත්වාව තදනන්තරං නයසමුට්ඨානස්ස කථිතත්තා. තස්මා ‘‘සොළස හාරා පඨම’’න්ති ගාථං පච්චාමසිත්වා ‘‘තස්සා නිද්දෙසො කුහිං දට්ඨබ්බො? හාරසම්පාතෙති ආහා’’ති –

වුත්තං. ගාථාත්ථො නිද්දෙසවිභාවනායං වුත්තොව. ‘‘සොළස…පෙ… සුත්ත’’න්ති යා ගාථා නිද්දෙසෙ ආචරියෙන වුත්තා, තස්සා ගාථාය නිද්දෙසො කුහිං දට්ඨබ්බො, හාරවිභඞ්ගස්ස ආදිම්හි ආචරියෙන න විභත්තො, හාරසම්පාතෙ වා පච්චාමසිත්වා විභත්තොති දට්ඨබ්බො කිං, උදාහු නයසමුට්ඨානෙ වා පච්චාමසිත්වා විභත්තොති දට්ඨබ්බො කින්ති පුච්ඡති. හාරසම්පාතෙ පච්චාමසිත්වා විභත්තොති දට්ඨබ්බොති විස්සජ්ජනා.

හාරසම්පාතෙ තස්සා ගාථාය නිද්දෙසො දට්ඨබ්බොති ආචරියෙන වුත්තො, සො හාරසම්පාතො දෙසනාහාරසම්පාතභෙදෙන සොළසවිධො, ‘‘තත්ථ කතමො හාරසම්පාතො දෙසනාහාරසම්පාතො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ඉමස්මිං සුත්තෙ සංවණ්ණෙතබ්බෙ සංවණ්ණනාභාවෙන මයා විභජියමානො හාරසම්පාතභූතො සංවණ්ණනාවිසෙසො දෙසනාහාරසම්පාතො නාමාති තථා විභජිතුං ‘‘තත්ථ කතමො දෙසනාහාරසම්පාතො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තස්මිං සොළසවිධෙ දෙසනාහාරසම්පාතාදිකෙ හාරසම්පාතෙ. කතමො හාරසම්පාතභූතො සංවණ්ණනාවිසෙසො දෙසනාහාරසම්පාතො නාමාති පුච්ඡති.

‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙන, මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙන ච;

ථිනමිද්ධාභිභූතෙන, වසං මාරස්ස ගච්ඡතී’’ති. –

සුත්තෙ ‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනාති කිංදෙසයතී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘පමාදං දෙසයතී’’තිආදිසංවණ්ණනාවිසෙසො දෙසනාහාරසම්පාතො නාමාති වුත්තං හොති. ගාථාත්ථො අට්ඨකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 52) විභත්තො. යොජනත්ථො පන අරක්ඛිතෙන චිත්තෙන අරක්ඛිතචිත්තසමඞ්ගී පුග්ගලො මාරස්ස මච්චුනො වසං ගච්ඡති. මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙන විපල්ලාසෙන විපල්ලාසසමඞ්ගී පුග්ගලො මාරස්ස වසං ගච්ඡති. ථිනමිද්ධාභිභූතෙන සසඞ්ඛාරිකචිත්තෙන කුසීතචිත්තෙන තංචිත්තසමඞ්ගී පුග්ගලො මාරස්ස කිලෙසාදිමාරස්ස වසං ගච්ඡතීති.

‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනා’ති පදෙන දෙසිතං තං පමාදධම්මජාතං කස්ස පද’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තං මච්චුනො පද’’න්ති වුත්තං. ‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනා’’ති ඉමිනා සුත්තප්පදෙසෙන දෙසිතො අත්ථො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙන චාති සුත්තප්පදෙසෙන දෙසිතො අත්ථො කථං විභත්තො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙන චා’’තිආදි වුත්තං. යෙන විපල්ලාසෙන යදා අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති පස්සති, තදා පවත්තො සො විපල්ලාසො ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිහතං නාමා’’ති වුච්චති. ‘‘සො පන විපල්ලාසො කිංලක්ඛණො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තථා පුච්ඡිත්වා ‘‘විපරීතග්ගාහලක්ඛණො විපල්ලාසො’’ති වුත්තං.

විපරීතග්ගාහලක්ඛණොති අසුභාදීනංයෙව සුභාදිවිපරීතග්ගාහලක්ඛණො විපල්ලාසො ‘‘විපල්ලාසයතී’’ති කාරිතත්ථසම්භවතො. කිං විපල්ලාසො විපරීතග්ගාහලක්ඛණො? සො විපල්ලාසො සඤ්ඤං විපල්ලාසයති, චිත්තම්පි විපල්ලාසයති, දිට්ඨිම්පි විපල්ලාසයති. ඉති තයො ධම්මෙ විපල්ලාසයතීති විපල්ලාසෙතබ්බානං තිවිධත්තා විපල්ලාසාපි තිවිධා හොන්ති. තෙසු සඤ්ඤාවිපල්ලාසො මුදුකො දුබ්බලො සුභාදිවසෙන උපට්ඨිතාකාරග්ගහණමත්තත්තා, චිත්තවිපල්ලාසො සඤ්ඤාවිපල්ලාසතො බලවා සුභාදිවසෙන උපට්ඨහන්තානං රූපක්ඛන්ධාදීනං සුභාදිවසෙන සන්නිට්ඨානං කත්වා ගහණතො. දිට්ඨිවිපල්ලාසො සඤ්ඤාවිපල්ලාසචිත්තවිපල්ලාසෙහි බලවතරො, යං යං ආරම්මණං සුභාදිආකාරෙන උපට්ඨාති. තං තං ආරම්මණං සස්සතාදිවසෙන අභිනිවිසිත්වා ගහණතො. තස්මා සඤ්ඤාවිපල්ලාසො පඨමං වුත්තො, තදනන්තරං චිත්තවිපල්ලාසො, තදනන්තරං දිට්ඨිවිපල්ලාසො වුත්තො. විත්ථාරතො පන එකෙකස්ස සුභසුඛඅත්තනිච්චග්ගහණවසෙන චතුබ්බිධත්තා ද්වාදසවිධා හොන්ති.

විපල්ලාසා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කතමෙ විපල්ලාසපවත්තිට්ඨානවිසයා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ඉමානි අත්තභාවවත්ථූනි විපල්ලාසපවත්තිට්ඨානවිසයානීති දස්සෙතුං ‘‘සො කුහිං විපල්ලාසයති චතූසු අත්තභාවවත්ථූසූ’’ති වුත්තං. චතූසු රූපකායවෙදනාචිත්තධම්මසඞ්ඛාතෙසු අත්තභාවවත්ථූසු සො සබ්බො විපල්ලාසො සඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨියො විපල්ලාසයති. ‘‘කථං සමනුපස්සන්තස්ස විපල්ලාසයතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදි වුත්තං. යො පුග්ගලො රූපං වා අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං අත්තානං වා අත්තතො සමනුපස්සති, අත්තනි රූපං වා අත්තතො සමනුපස්සති. රූපස්මිං අත්තානං වා අත්තතො සමනුපස්සති, එවං තස්ස සමනුපස්සන්තස්ස පුග්ගලස්ස විපල්ලාසො රූපකායෙ සඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨියො විපල්ලාසයති. එසෙව නයො වෙදනාදීසුපි.

‘‘තෙසු රූපකායාදීසු කතමං කතමස්ස විපල්ලාසස්ස වත්ථූ’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා එවං පවත්තමානස්ස විපල්ලාසස්ස ඉදං ඉමස්ස වත්ථූති විභජිතුං ‘‘තත්ථ රූප’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තෙසු රූපාදීසු චතූසු පඨමං විපල්ලාසවත්ථු රූපං ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්ති එවං පවත්තමානස්ස විපල්ලාසස්ස වත්ථු හොතීති විභජිත්වා ගහෙතබ්බං. එස නයො සෙසෙසුපි. එවං ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්තිආදිප්පකාරෙන විපල්ලාසා චතුබ්බිධා භවන්ති.

ඉදං ඉමස්ස වත්ථූති ආචරියෙන විභජිත්වා දස්සිතා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘තෙසං විපල්ලාසානං කතමෙ මූලකාරණධම්මා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ද්වෙ ධම්මා’’තිආදි වුත්තං. චිත්තස්ස සංකිලෙසා, තණ්හා ච අවිජ්ජා ච – ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා විපල්ලාසානං මූලකාරණභූතා භවන්ති.

‘‘ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා එකතො විපල්ලාසානං මූලකාරණං කිං හොන්ති, උදාහු විසුං විසු’’න්ති වත්තබ්බත්තා විසුං විසුං විභජිතුං ‘‘තණ්හානිවුත’’න්තිආදි වුත්තං. අවිජ්ජාරහිතා තණ්හා නාම නත්ථි, තස්මා ‘‘තණ්හාඅවිජ්ජානිවුත’’න්ති වත්තබ්බන්ති? න, තණ්හාය සාතිසයපච්චයත්තා. සාතිසයාය හි තණ්හාය අසුභෙපි ‘‘සුභ’’න්ති, දුක්ඛෙපි ‘‘සුඛ’’න්ති සමනුපස්සන්ති. ‘‘තණ්හා ච අවිජ්ජා චා’’ති වුත්තත්තා ‘‘අවිජ්ජානිවුත’’න්ති වත්තබ්බං, කස්මා ‘‘දිට්ඨිනිවුත’’න්ති වුත්තන්ති? අවිජ්ජාය දිට්ඨි භවතීති දිට්ඨිසීසෙන අවිජ්ජං ගහෙත්වා ‘‘දිට්ඨිනිවුත’’න්ති වුත්තං, අවිජ්ජානිවුතන්ති අත්ථො ගහෙතබ්බො. ‘‘අවිජ්ජානිවුත’’න්ති වුත්තෙ පන දිට්ඨිරහිතා අවිජ්ජාපි ගහිතා සියා, දිට්ඨිසහිතාය හි අවිජ්ජාය අනිච්චෙපි ‘‘නිච්ච’’න්ති, අනත්තනියෙපි ‘‘අත්තා’’ති සමනුපස්සන්ති.

‘‘කථං තණ්හාමූලකො විපල්ලාසො පවත්තො, කථං දිට්ඨිසහිතාවිජ්ජාමූලකො විපල්ලාසො පවත්තො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තත්ථ යො දිට්ඨිවිපල්ලාසො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තෙසු තණ්හාමූලකදිට්ඨිසහිතාවිජ්ජාමූලකෙසු. දිට්ඨිවිපල්ලාසොති දිට්ඨිසහිතාවිජ්ජාමූලකවිපල්ලාසො. අතීතං රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති අදබ්බභූතොපි දබ්බභූතො විය වුත්තො. තණ්හාවිපල්ලාසොති දිට්ඨිසහිතතණ්හාමූලකො විපල්ලාසො අනාගතං රූපං දිට්ඨිභිනන්දනවසෙන අභිනන්දතීති. එවං අතීතසමනුපස්සනඅනාගතාභිනන්දනභෙදෙන පවත්තිවිසෙසො දට්ඨබ්බො. ‘‘චිත්තස්ස සංකිලෙසො තණ්හාඅවිජ්ජායෙව ද්වෙ ධම්මා න හොන්ති, අථ ඛො දස කිලෙසාපි, කස්මා ද්වෙයෙව වුත්තා’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ද්වෙ ධම්මා චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා’’තිආදි වුත්තං. තණ්හා ච අවිජ්ජා ච – ඉමෙ ද්වෙයෙව ධම්මා පරමසාවජ්ජස්ස විපල්ලාසස්ස මූලකාරණත්තා. තාහි තණ්හාඅවිජ්ජාහි විසුජ්ඣන්තං චිත්තං සබ්බෙහි කිලෙසෙහි විසුජ්ඣති, තස්මා ච විසෙසතො චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා හොන්තීති ද්වෙ ධම්මා වුත්තා. න හි තාසු තණ්හාඅවිජ්ජාසු අරහත්තමග්ගෙන පහීනාසු කොචි සංකිලෙසො අප්පහීනො නාම නත්ථීති.

‘‘වුත්තප්පකාරා තණ්හාඅවිජ්ජා වුත්තප්පකාරානං විපල්ලාසානංයෙව මූලකාරණං හොන්ති කිං, උදාහු සකලස්ස වට්ටස්සාපි මූලකාරණං හොන්ති කි’’න්ති වත්තබ්බත්තා වුත්තප්පකාරා තණ්හාඅවිජ්ජා වුත්තප්පකාරානං මූලකාරණං හොන්ති යථා, එවං සකලස්ස වට්ටස්සාපි මූලකාරණං හොන්තීති දස්සෙතුං ‘‘තෙස’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යෙසං පුග්ගලානං චිත්තං අරක්ඛිතං, මිච්ඡාදිට්ඨිහතඤ්ච හොති, තෙසං පුග්ගලානං. යෙසං අවිජ්ජානීවරණානං තණ්හාසංයොජනානං පුබ්බකොටි න පඤ්ඤායති, තෙහි අවිජ්ජානීවරණෙහි තණ්හාසංයොජනෙහි සංසාරෙ සන්ධාවන්තානං සංසරන්තානං පුග්ගලානං සකිං නිරයං මාරවසගමනෙන සන්ධාවනං සංසරණං හොති, සකිං තිරච්ඡානයොනිං සන්ධාවනං සංසරණං හොති, සකිං පෙත්තිවිසයං සන්ධාවනං සංසරණං හොති, සකිං අසුරකායං සන්ධාවනං සංසරණං හොති, සකිං දෙවෙ සන්ධාවනං සංසරණං හොති, සකිං මනුස්සෙ සන්ධාවනං සංසරණං හොතීති අත්ථො.

‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙන චා’’ති සුත්තප්පදෙසෙන දෙසිතො අත්ථො ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘ථිනමිද්ධාභිභූතෙනාති සුත්තප්පදෙසෙන දෙසිතො අත්ථො කථං විභත්තො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ථිනමිද්ධාභිභූතෙනා’’තිආදි වුත්තං. චිත්තස්ස විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස යා අකල්ලතා අකම්මනියතා අත්ථි, ඉදං අකල්ලත්තං අකම්මනියත්තං ථිනං නාම. යං කායස්ස ලීනත්තං වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයලීනත්තං අත්ථි, ඉදං කායස්ස ලීනත්තං මිද්ධං නාමාති ථිනමිද්ධසරූපමෙව වුත්තං. තෙහි ථිනමිද්ධෙහි චිත්තස්ස අභිභූතභාවාදිකො පන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා න වුත්තො, අවුත්තෙපි යෙසං පුග්ගලානං චිත්තං ථිනමිද්ධෙහි අභිභූතං, තෙසං පුග්ගලානං තෙන චිත්තෙන චිත්තසීසෙන සංයොජනෙන සංසාරෙ මාරවසගමනෙන සන්ධාවනං සංසරණං පරියොසානසභාවො විත්ථාරෙත්වා ගහෙතබ්බො.

‘‘වසං මාරස්ස ගච්ඡතීති සුත්තප්පදෙසෙන දෙසිතො අත්ථො කථං විභත්තො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘වසං මාරස්ස ගච්ඡතී’’ති වුත්තං. තත්ථ කිලෙසමාරස්සාති කිලෙසො දානාදිපුඤ්ඤෙ මාරෙති නිවාරෙතීති අත්ථෙන මාරොති කිලෙසමාරො. ඉමිනා කිලෙසමාරං නිස්සාය පවත්තත්තා අභිසඞ්ඛාරමාරඛන්ධමාරමච්චුමාරා ච ගහිතා, ච-සද්දෙන වා ගහිතාති වෙදිතබ්බා. සත්තමාරස්සාති දෙවපුත්තමාරස්ස. අථ වා ‘‘දෙවපුත්තමාරස්සා’’ති අවත්වා ‘‘සත්තමාරස්සා’’ති වුත්තත්තා යො යො රාජචොරාදිකො දානාදීනි වා ඉස්සරියභොගාදීනි වා මාරෙති, සො සො රාජචොරාදිකොපි ගහිතො, තස්මා යස්ස කස්සචි සත්තමාරස්සාති අත්ථො. වසන්ති ඉච්ඡං ලොභං අධිප්පායං රුචිං ආකඞ්ඛං ආණං ආණත්තිං. ගච්ඡතීති උපගච්ඡති උපෙති අනුවත්තති අනුගච්ඡති නාතික්කමතීති අත්ථො. ‘‘කස්මා වසං ගච්ඡතී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘සො හී’’තිආදි වුත්තං. යො සත්තො අරක්ඛිතචිත්තෙන ච මිච්ඡාදිට්ඨිහතචිත්තෙන ච ථිනමිද්ධාභිභූතචිත්තෙන ච සමන්නාගතො හොති, සො සත්තො අවිජ්ජානීවරණාදීහි නිවුතො හුත්වා සංසාරාභිමුඛො හි යස්මා හොති, න විසඞ්ඛාරාභිමුඛො, තස්මා මාරස්ස වසං ගච්ඡතීති අත්ථො.

‘‘අරක්ඛිතෙනාතිආදිකස්ස යස්ස සුත්තස්ස අත්ථො විභත්තො, තෙන ‘අරක්ඛිතෙනා’තිආදිකෙන සුත්තෙන කිත්තකානි සච්චානි දෙසිතානී’’තිවත්තබ්බත්තා ‘‘ඉමානි භගවතා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අරක්ඛිතෙනා’’තිආදිසුත්තෙන භගවතා ඉමානි ද්වෙ සච්චානි දෙසිතානි දුක්ඛං, සමුදයො චාති. කථං දෙසිතානි? අභිධම්මනිස්සිතාය කථාය චෙව සුත්තන්තනිස්සිතාය කථාය ච දෙසිතානි. තාසු කථාසු අභිධම්මනිස්සිතාය කථාය දෙසිතෙ සති ‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනා’’ති ඉමිනා පදෙන අරක්ඛිතං රත්තම්පි චිත්තං, අරක්ඛිතං දුට්ඨම්පි චිත්තං, අරක්ඛිතං මූළ්හම්පි චිත්තං භගවතා දෙසිතං ඤාපිතං. තත්ථ රත්තචිත්තං ලොභසහගතචිත්තුප්පාදවසෙන අට්ඨවිධං, දුට්ඨචිත්තං පටිඝසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදවසෙන දුබ්බිධං, මූළ්හචිත්තං මොමූහචිත්තුප්පාදවසෙන දුබ්බිධන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමෙසඤ්හි චිත්තුප්පාදානං වසෙන යා චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනං අගුත්ති අනාරක්ඛා උප්පන්නා, තාය අගුත්තියා අනාරක්ඛාය චිත්තං අරක්ඛිතං හොති ඵලූපචාරෙනාති.

‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙනා’’ති ඉමිනා පදෙන මිච්ඡාදිට්ඨිසංසට්ඨං චිත්තං දෙසිතං, තං දිට්ඨිසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදවසෙන චතුබ්බිධන්ති වෙදිතබ්බං. තඤ්හි මිච්ඡාදිට්ඨියා සංසට්ඨභාවෙන මිච්ඡාදිට්ඨිවසානුගතත්තා මිච්ඡාදිට්ඨිහතං නාමාති. ‘‘ථිනමිද්ධාභිභූතෙනා’’ති ඉමිනා පදෙන ථිනමිද්ධෙන සංසට්ඨං චිත්තං දෙසිතං, තං සසඞ්ඛාරිකචිත්තුප්පාදවසෙන පඤ්චවිධන්ති වෙදිතබ්බං. තඤ්හි ථිනමිද්ධෙන සංසට්ඨභාවෙන ථිනමිද්ධවසානුගතත්තා ථිනමිද්ධාභිභූතං නාමාති එවං යෙ ද්වාදසාකුසලා චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ ‘‘කතමෙ ධම්මා අකුසලා? යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 365) විත්ථාරතො වත්තබ්බා, තෙ ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදා තීහි පදෙහි භගවතා දෙසිතාති වෙදිතබ්බා. ‘‘මාරස්සා’’ති පදෙන පඤ්ච මාරා ගහිතා. තෙසු කිලෙසමාරො ‘‘චත්තාරො ආසවා, චත්තාරො ඔඝා, චත්තාරො යොගා, චත්තාරො ගන්ථා, චත්තාරි උපාදානානි, අට්ඨ නීවරණා, දස කිලෙසා’’ති (ධ. ස. 1102 ආදයො) දෙසිතො. අභිසඞ්ඛාරමාරො පන ‘‘කුසලා චෙතනා (විභ. 226) අකුසලා චෙතනා (විභ. 226) කුසලං කම්මං අකුසලං කම්ම’’න්තිආදිනා දෙසිතො. ඛන්ධමාරො පන ‘‘අත්තභාවො පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිනා දෙසිතො. මච්චුමාරො පන ‘‘චුති චවනතා’’තිආදිනා (විභ. 193) දෙසිතො. එවං තාවෙත්ථ අභිධම්මනිස්සිතාය කථාය දෙසිතො අත්ථො දට්ඨබ්බො.

සුත්තන්තනිස්සිතාය පන කථාය දෙසිතෙ සති ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොති අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී, යත්වාධිකරණමෙනං චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං, තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජති, න රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති…පෙ… සොතින්ද්‍රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති… ඝානින්ද්‍රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති… ජිව්හින්ද්‍රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති… කායින්ද්‍රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති… මනින්ද්‍රියෙ න සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.347) එවං පුග්ගලාධිට්ඨානෙන යං ඡද්වාරිකචිත්තං වුත්තං, තං ඡද්වාරිකචිත්තං ‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනා’’ති ඉමිනා පදෙන දෙසිතං. යා මිච්ඡාදිට්ඨියො පුබ්බන්තකප්පනවසෙන වා අපරන්තකප්පනවසෙන වා පුබ්බන්තාපරන්තකප්පනවසෙන වා මිච්ඡා අභිනිවිසන්තස්ස අයොනිසො උම්මුජ්ජන්තස්ස ‘‘සස්සතො ලොකො’’ති වා ‘‘අසස්සතො ලොකො’’ති වා ‘‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා උප්පන්නා, තාහි දිට්ඨීහි වා, යා ච දිට්ඨියො ‘‘ඉමා චත්තාරො සස්සතවාදා…පෙ… පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා’’ති බ්‍රහ්මජාලසුත්තාදීසු (දී. නි. 1.30 ආදයො) වුත්තා, තාහි දිට්ඨීහි වා සම්පයුත්තං යං චිත්තං ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙන චා’’ති ඉමිනා පදෙන දෙසිතං.

‘‘ථිනං නාම චිත්තස්ස අකම්මඤ්ඤතා, මිද්ධං නාම වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්ස අකම්මඤ්ඤතා’’ති වා ‘‘ථිනං අනුස්සාහසංසීදනං, මිද්ධං උස්සාහසත්තිවිඝාතො’’ති වා යානි ථිනමිද්ධානි වුත්තානි, තෙහි ථිනමිද්ධෙහි යං චිත්තං අභිභූතං අජ්ඣොත්ථටං, තං චිත්තං ‘‘ථිනමිද්ධාභිභූතෙනා’’ති ඉමිනා පදෙන දෙසිතං.

‘‘වසො නාම ඉච්ඡා ලොභො අධිප්පායො රුචි ආකඞ්ඛා ආණා ආණත්තී’’ති යො වසො වුත්තො, සො වසො ‘‘වස’’න්ති ඉමිනා පදෙන දෙසිතො. ‘‘පඤ්ච මාරා – ඛන්ධමාරො අභිසඞ්ඛාරමාරො මච්චුමාරො දෙවපුත්තමාරො කිලෙසමාරො’’ති යො මාරො වුත්තො, සො මාරො ‘‘මාරස්සා’’ති ඉමිනා දෙසිතො. ‘‘ගච්ඡති, උපගච්ඡති, උපෙති, අනුවත්තති, අනුගච්ඡති, නාතික්කමතී’’ති යො පුග්ගලො වුත්තො, සො පුග්ගලො ‘‘ගච්ඡතී’’ති ඉමිනා දෙසිතොති. එවං දෙසිතෙසු ධම්මෙසු අකුසලා සමුදයසච්චං, ‘‘වසං මාරස්ස ගච්ඡතී’’ති ඉමිනා පදෙන යෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තො පුග්ගලො වුත්තො, තෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චන්ති ද්වෙ සච්චානි දෙසිතානි. ‘‘කිමත්ථාය ද්වෙ සච්චානි දෙසිතානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තෙසං භගවා’’තිආදි වුත්තං. තෙසං ද්වින්නං සච්චානං පරිඤ්ඤාය ච පහානාය ච ‘‘අරක්ඛිතෙනා’’තිආදි ධම්මං භගවා දෙසෙති, තානි ද්වෙ සච්චානි ‘‘අරක්ඛිතෙනා’’තිආදිකෙන ඤාපෙතීති අත්ථො.

‘‘තෙසු ද්වීසු සච්චෙසු කස්ස සච්චස්ස පරිඤ්ඤාය, කස්ස සච්චස්ස පහානාය දෙසෙතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාය, සමුදයස්ස පහානායා’’ති වුත්තං. ‘‘පරිඤ්ඤාපහානෙහි කතමානි සච්චානි දෙසිතානී’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘යෙන චා’’තිආදි වුත්තං. යෙන අරහත්තමග්ගෙන පරිජානාති, යෙන අරහත්තමග්ගෙන පජහති ච, අයං අරහත්තමග්ගො මග්ගසච්චං නාම. යං නිබ්බානධම්මං ආරබ්භ තණ්හාය, අවිජ්ජාය ච පහානං ජාතං, අයං නිබ්බානධම්මො නිරොධො නිරොධසච්චං නාමාති. එවං චත්තාරි සච්චානි භගවතා දෙසිතානි.

‘‘චතුන්නං සච්චානං දෙසිතභාවො කෙන විඤ්ඤාතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. තෙසු චතූසු සච්චෙසු සමුදයසච්චෙන අස්සාදො ගහිතො, දුක්ඛසච්චෙන ආදීනවො ගහිතො, මග්ගසච්චනිරොධසච්චෙහි නිස්සරණං ගහිතං, සමුදයප්පහානවසෙන සබ්බගතිපජහනං ජාතං, සබ්බගතිපජහනං ඵලන්ති ගහිතං. යෙන රක්ඛිතචිත්තතාදිකෙන සබ්බගතිපජහනං ජාතං, සො රක්ඛිතචිත්තතාදිකො උපායොති ගහිතො, අරක්ඛිතචිත්තතාදිකස්ස පටිසෙධනමුඛෙන රක්ඛිතචිත්තතාදිකස්ස නියොජනං භගවතො ආණත්තීති ගහිතන්ති දෙසනාහාරෙන නානාසුත්තෙසු දස්සිතා අස්සාදාදයො ‘‘අරක්ඛිතෙනා’’තිආදිකෙ එකස්මිංයෙව සුත්තෙ නීහරිත්වා දස්සිතා.

‘‘අස්සාදාදීනං නීහරිත්වා දස්සිතභාවො කෙන විඤ්ඤාතබ්බො සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසෙන නානාසුත්තෙසු අස්සාදාදයො නීහරිත්වා දස්සිතා, සො සංවණ්ණනාවිසෙසො දෙසනාහාරවිභඞ්ගො නාම. යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසෙන එකස්මිංයෙව සුත්තෙ අස්සාදාදයො නීහරිත්වා දස්සිතා, සො සංවණ්ණනාවිසෙසො දෙසනාහාරසම්පාතො නාමාති විසෙසො දට්ඨබ්බො.

‘‘එත්තකොව දෙසනාහාරසම්පාතො පරිපුණ්ණො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘නියුත්තො දෙසනාහාරසම්පාතො’’ති වුත්තං. එකෙකස්මිංයෙව සුත්තෙ අස්සාදාදයො යෙන යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසභූතෙන දෙසනාහාරසම්පාතෙන නීහරිත්වා යථාරහං දස්සිතා, සො සො සංවණ්ණනාවිසෙසභූතො දෙසනාහාරසම්පාතො නියුත්තො යථාරහං නිද්ධාරෙත්වා යුජ්ජිතබ්බොති අත්ථො ගහිතො.

ඉති දෙසනාහාරසම්පාතෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා

විභාවනා නිට්ඨිතා.

පණ්ඩිතෙහි පන…පෙ… ගහෙතබ්බොති.