1. දෙසනාහාරවිභඞ්ගවිභාවනා
5. එවං හාරාදයො සරූපතො ආචරියෙන උද්දෙසතො උද්දිට්ඨා, නිද්දෙසතො ච නිද්දිට්ඨා, අම්හෙහි ච ඤාතා, අථ කස්මා පුන ‘‘තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො’’තිආදිකො ආරද්ධොති චෙ? වෙනෙය්‍යානං තිවිධත්තා. වෙනෙය්‍යා හි අතිතික්ඛපඤ්ඤො නාතිතික්ඛපඤ්ඤො මන්දපඤ්ඤොති තිවිධා හොන්ති. තෙසඤ්හි අතිතික්ඛපඤ්ඤස්සානුරූපං හාරාදයො උද්දෙසතො උද්දිට්ඨා, නාතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස අනුරූපං නිද්දෙසතො නිද්දිට්ඨා, ඉදානි මන්දපඤ්ඤස්සානුරූපං හාරාදයො විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො’’තිආදිකො විභඞ්ගවාරො ආරද්ධො. අට්ඨකථායං පන ‘‘එවං හාරාදයොසුඛග්ගහණත්ථං ගාථාබන්ධවසෙන සරූපතො නිද්දිසිත්වා ඉදානි තෙසු හාරෙ තාව පටිනිද්දෙසවසෙන විභජිතුං ‘තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො’තිආදි ආරද්ධ’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 5) වුත්තං.
තත්ථ යෙ හාරාදයො උද්දෙසනිද්දෙසෙසු නිද්දිට්ඨා, තත්ථ හාරාදීසු කතමො දෙසනාහාරොති චෙ? යා ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’තිආදිගාථා (නෙත්ති. 4) වුත්තා, සා අයං ගාථා නිද්දෙසවසෙන දෙසනාහාරො නාම, තස්ස ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’තිආදි (නෙත්ති. 4) නිද්දෙසස්ස ඉදානි මයා වුච්චමානො ‘‘අයං දෙසනාහාරො කිං දෙසයතී’’තිආදිකො විත්ථාරසංවණ්ණනාවිසෙසො දෙසනාහාරවිභඞ්ගො නාමාති යොජනා. ‘‘අයං දෙසනාහාරො කිං දෙසයතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා පුච්ඡං ඨපෙත්වා ‘‘ඉමං දෙසයතී’’ති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අයං දෙසනාහාරො කිං දෙසයති? අස්සාදං ආදීනව’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අයං දෙසනාහාරො කිං දෙසයතීති චෙ? අස්සාදං දෙසයති සංවණ්ණෙති විත්ථාරෙති, ආදීනවං දෙසයති…පෙ… විත්ථාරෙති, නිස්සරණං දෙසයති…පෙ… විත්ථාරෙති, ඵලං දෙසයති…පෙ… විත්ථාරෙති, උපායං දෙසයති…පෙ… විත්ථාරෙති, ආණත්තිං දෙසයති සංවණ්ණෙති විත්ථාරෙතීති යොජනො.
එත්ථ ච ‘‘අයං දෙසනාහාරො’’ති සද්දො පුබ්බාපරාපෙක්ඛොති දට්ඨබ්බො. ‘‘‘අස්සාදාදීනවතා’තිආදිගාථායං (නෙත්ති. 4) දස්සිතා ඉමෙ අස්සාදාදයො කත්ථ සංවණ්ණෙතබ්බෙ පාළිධම්මෙ ආගතා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘‘අස්සාදාදීනවතා’තිආදිගාථායං (නෙත්ති. 4) දස්සිතා ඉමෙ අස්සාදාදයො කත්ථ සංවණ්ණෙතබ්බෙ පාළිධම්මෙ ආගතා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙස්සාමී’’ති පටිඤ්ඤාතබ්බෙ පාළිධම්මෙ සංවණ්ණෙතබ්බෙ යෙ අස්සාදාදයො ආගතා, තෙ අයං දෙසනාහාරො දෙසයතීති අධිප්පායො.
තත්ථ ධම්මසද්දො පරියත්තිසච්චසමාධිපඤ්ඤාපකතිපුඤ්ඤාපත්තිඤෙය්‍යාදීසු බහූසු අත්ථෙසු පවත්තො, තථාපි ඉධ පරියත්තිධම්මෙයෙව පවත්තොති දට්ඨබ්බො. අත්ථුද්දෙසො පන අට්ඨකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 5) වුත්තො, තස්මා ඉධ මයා න වුත්තො. වො-කාරොපි උපයොගකරණපදපූරණසම්පදානත්ථෙසු දිස්සති ච, තථාපි ඉධ සම්පදානත්ථෙවාති දට්ඨබ්බො. භික්ඛන්ති යාචන්ති සීලක්ඛන්ධාදයො, පච්චයෙ වා කායවිඤ්ඤත්තියාති භික්ඛූ, සංසාරෙ භයං ඉක්ඛන්ති පච්චවෙක්ඛන්තීති වා භික්ඛූ. භික්ඛවෙති තෙ භික්ඛූ ආලපති, කිමත්ථායාති අත්තනො මුඛාභිමුඛං කත්වා ධම්මස්සවනෙ අතිඋස්සාහනෙ නියොජෙතුං ආලපතීති වෙදිතබ්බො.
ධම්මං දෙසෙස්සාමීති නාහං ඉස්සරතාය තුම්හෙ අඤ්ඤං කිඤ්චි කාරෙය්‍යාමි, ධම්මංයෙව දෙසෙස්සාමි, දෙසෙන්තො ච න අඤ්ඤෙසං ධම්මං සුත්වා සුතමයඤාණානුසාරෙන දෙසෙස්සාමි, අනාවරණඤාණෙන සබ්බඤෙය්‍යධම්මෙසු පච්චක්ඛකාරිතාය ඉදානි මයායෙව පවත්තියමානං ධම්මං අහං දෙසෙස්සාමීති පටිජානාති. ආදිම්හි කල්‍යාණං ආදිකල්‍යාණං, ආදි කල්‍යාණමෙතස්සාති වා ආදිකල්‍යාණං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ආදිකල්‍යාණාදයො චෙත්ථ අත්ථකල්‍යාණාදිවසෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බා. තෙනාහ – ‘‘සීලෙන ආදිකල්‍යාණං, සමාධිනා මජ්ඣෙකල්‍යාණං, පඤ්ඤාය පරියොසානකල්‍යාණං. බුද්ධසුබුද්ධතාය වා ආදිකල්‍යාණං, ධම්මසුධම්මතාය මජ්ඣෙකල්‍යාණං, සඞ්ඝසුප්පටිපත්තියා පරියොසානකල්‍යාණං. අථ වා උග්ඝටිතඤ්ඤුවිනයනෙන ආදිකල්‍යාණං, විපඤ්චිතඤ්ඤුවිනයනෙන මජ්ඣෙකල්‍යාණං, නෙය්‍යපුග්ගලවිනයනෙන පරියොසානකල්‍යාණං. අයමෙවත්ථො ඉධාධිප්පෙතො’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 5).
අරීයති ඤායතීති අත්ථො, අර-ධාතුයා නිප්පරියායතො ඤාණප්පධානො ආරම්මණිකචිත්තුප්පාදො අත්ථො, ඨානූපචාරතො අත්ථස්ස ඤාතබ්බස්ස ආරම්මණපච්චයසත්ති අත්ථො, ඉති-සද්දෙන සායෙව සත්ති පරාමසීයති, ආරම්මණපච්චයසත්තිසහිතො ආරම්මණපච්චයසඞ්ඛාතො ඤාතබ්බො අත්ථො ත-පච්චයස්ස අත්ථොති ධාතුපච්චයානං අත්ථවිසෙසො දට්ඨබ්බො. අසති භවතීති වා අත්ථො, සහ අත්ථෙන යො ධම්මො වත්තතීති සො ධම්මො සාත්ථො, අත්ථෙන සමන්නාගතො වා ධම්මො සාත්ථො, සඞ්කාසනාදිඡඅත්ථපදසමායොගතො වා සාත්ථො. අයමෙවත්ථො ඉධාධිප්පෙතො නෙත්තිවිසයත්තා. සම්පන්නං බ්‍යඤ්ජනං යස්ස ධම්මස්සාති සබ්‍යඤ්ජනො. සිථිලධනිතදීඝරස්සගරුලහුසම්බන්ධවවත්ථිතවිමුත්තනිග්ගහිතසම්පන්නත්තා, අකාරන්තාදිඉත්ථිලිඞ්ගාදිඑකවචනාදිසම්පන්නත්තා, පමාදලෙඛාදිරහිතත්තා ච අවයවො සම්පන්නො තංසමූහත්තා ධම්මො සම්පන්නබ්‍යඤ්ජනො නාම, අක්ඛරාදිඡබ්‍යඤ්ජනපදසමායොගා වා සබ්‍යඤ්ජනො. අයමෙවත්ථො ඉධාධිප්පෙතො. ඉමස්මිං අයං ඌනො, සො නෙතබ්බො පක්ඛිපිතබ්බොති උපනෙතබ්බාභාවතො කෙවලපරිපුණ්ණො, සීලක්ඛන්ධසමාධික්ඛන්ධපඤ්ඤාක්ඛන්ධ- විමුත්තික්ඛන්ධවිමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධපාරිපූරියා වා කෙවලපරිපුණ්ණො. ඉධායං අතිරෙකො, සො අපනෙතබ්බොති වත්වා අපනෙතබ්බාභාවතො පරිසුද්ධො, චතුරොඝනිත්ථරණත්ථාය, ලොකාමිසනිරපෙක්ඛතාය පවත්තියමානත්තා වා පරිසුද්ධො. සෙට්ඨත්තා බ්‍රහ්මචරියං, බ්‍රහ්මානං වා සෙට්ඨානං අරියානං චරියං බ්‍රහ්මචරියං, පබ්බජ්ජබ්‍රහ්මචරියමග්ගබ්‍රහ්මචරියසාසනබ්‍රහ්මචරියාදීසු සාසනබ්‍රහ්මචරියං පකාසයිස්සාමි, පරිදීපයිස්සාමීති අත්ථො.
‘‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි…පෙ… පකාසෙස්සාමී’’ති පටිඤ්ඤාතබ්බෙ පාළිධම්මෙ ආගතෙ අස්සාදාදයො දෙසනාහාරො දෙසයති සංවණ්ණෙති විත්ථාරෙතීති ආචරියෙන සාමඤ්ඤවසෙනෙව වුත්තං, තස්මා දෙසනාහාරො ඉධ පාළියං ආගතං ඉමං අස්සාදං දෙසයති, ඉධ පාළියං ආගතං ඉමං ආදීනවං දෙසයතීතිආදි විසෙසො න විඤ්ඤාතබ්බො, ‘‘කථං විඤ්ඤාතබ්බො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉධ පාළියං ආගතො අයං අස්සාදො, ඉධ පාළියං ආගතො අයං ආදීනවො’’ති විසෙසං නියමෙත්වා උපලක්ඛණනයෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කතමො අස්සාදො? කාමං කාමයමානස්සා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්සං ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’තිආදිගාථායං නිද්දිට්ඨෙසු විසයවිසයිභෙදෙසු අස්සාදෙසු කතමො අස්සාදො තත්ථ තෙසු පාළිධම්මෙසු කත්ථ පාළියං ආගතොති පුච්ඡිත්වා –
‘‘කාමං කාමයමානස්ස, තස්ස චෙතං සමිජ්ඣති;
අද්ධා පීතිමනො හොති, ලද්ධා මච්චො යදිච්ඡතී’’ති. (සු. නි. 772; මහානි. 1) –
ඉධ පාළිගාථායං යො විසයභූතො අස්සාදො ආගතො, සො අයං අස්සාදෙතබ්බො අස්සාදො දෙසනාහාරස්ස විසයොති. අට්ඨකථායං පන –
‘‘එවං භගවතා දෙසිතො, පකාසිතො ච සාසනධම්මො යෙසං අස්සාදාදීනං දස්සනවසෙන පවත්තො, තෙ අස්සාදාදයො දෙසනාහාරස්ස විසයභූතා යත්ථ යත්ථ පාඨෙ සවිසෙසං වුත්තා, තතො තතො නිද්ධාරෙත්වා උදාහරණවසෙන ඉධානෙත්වා දස්සෙතුං ‘තත්ථ කතමො අස්සාදො’තිආදි ආරද්ධ’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 5) වුත්තං.
තත්ථ අස්සාදීයතෙති අස්සාදො, අස්සාදෙතබ්බො වත්ථුකාමො. කාමීයතෙති කාමො, වත්ථුකාමො ච. තං කාමයතීති කාමයමානො, සත්තො. තස්ස පීතියා යුත්තං මනො එතස්සාති පීතිමනො. මනති ජානාතීතිආදිවචනත්ථෙන මච්චො. කාමං කාමිතබ්බං වත්ථු කාමයමානස්ස තස්ස සත්තස්ස එතං කාමිතබ්බං වත්ථු සචෙ සමිජ්ඣති, එවං සති සො සත්තො අද්ධා පීතිමනො හොති. යො මච්චො යං වත්ථුං ඉච්ඡති, තං වත්ථුං සො මච්චො ලද්ධා අද්ධා පීතිමනො හොතීති ගාථායත්ථො දට්ඨබ්බො.
‘‘කාමං …පෙ… පීතිමනො හොතී’’ති එත්තකමෙව අවත්වා ‘‘ලද්ධා මච්චො යදිච්ඡතී’’ති වුත්තත්තා ලොභනීයං වත්ථුංයෙව ලද්ධා පීතිමනො න හොති, අථ ඛො පත්ථෙතබ්බං පූජෙතබ්බන්ති සබ්බං ලද්ධා මච්චො පීතිමනො ච හොතීති අතිරෙකත්ථො දට්ඨබ්බො.
විසයභූතො අස්සාදෙතබ්බො අස්සාදො ඉධ පාළියං ගාථායං ආගතොති ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘දුක්ඛදොමනස්සාදිභෙදෙසු ආදීනවෙසු කතමො ආදීනවො කත්ථ පාළිධම්මෙ ආගතො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො ආදීනවො? තස්ස චෙ කාමයානස්සා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්සං ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’තිආදිගාථායං නිද්දිට්ඨෙසු දුක්ඛදොමනස්සාදීසු ආදීනවෙසු කතමො ආදීනවො තත්ථ තෙසු පාළිධම්මෙසු කත්ථ පාළියං ආගතොති පුච්ඡිත්වා –
‘‘තස්ස චෙ කාමයානස්ස, ඡන්දජාතස්ස ජන්තුනො;
තෙ කාමා පරිහායන්ති, සල්ලවිද්ධොව රුප්පතී’’ති. (සු. නි. 773; මහානි. 2) –
ඉධ පාළිගාථායං යො දොමනස්සසඞ්ඛාතො ආදීනවො ආගතො, සො අයං දොමනස්සසඞ්ඛාතො ආදීනවො දෙසනාහාරස්ස විසයොති.
ගාථායං පන කාමයති ඉච්ඡතීති කාමයානො. අථ වා යායති ගච්ඡතීති යානො, කාමෙන යානො කාමයානො, තස්ස. ඡන්දො ජාතො යස්ස සො ඡන්දජාතො, තස්ස. විජ්ඣීයතෙති විද්ධො, සල්ලති පවිසතීති සල්ලො, සල්ලෙන විද්ධො සල්ලවිද්ධො. කාමං කාමයානස්ස ඡන්දජාතස්ස ජන්තුනො යෙ කාමා ලභිතබ්බා, තෙ කාමා කෙනචි අන්තරායෙන යදා පරිහායන්ති, තදා සො ජන්තු රුප්පති. කීදිසොව රුප්පති? අයොමයසල්ලවිද්ධො මිගො රුප්පති ඉව, පරිහීනකාමො ජන්තු රුප්පතීති දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච ‘‘රුප්පතී’’තිවචනෙන දොමනස්සුප්පත්ති දස්සිතාති දට්ඨබ්බා.
දොමනස්සභූතො ආදීනවො ඉධ පාළියං ආගතොති ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘මග්ගනිබ්බානවසෙන දුවිධෙසු නිස්සරණෙසු කතමං නිස්සරණං කත්ථ පාළියං ආගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමං නිස්සරණං? යො කාමෙ පරිවජ්ජෙතී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්සං ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’තිආදිගාථායං නිද්දිට්ඨෙසු මග්ගනිබ්බානවසෙන දුවිධෙසු නිස්සරණෙසු කතමං නිස්සරණං තත්ථ තෙසු පාළිධම්මෙසු කත්ථ පාළිධම්මෙ ආගතන්ති පුච්ඡිත්වා –
‘‘යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති, සප්පස්සෙව පදා සිරො;
සොමං විසත්තිකං ලොකෙ, සතො සමතිවත්තතී’’ති. (සු. නි. 774; මහානි. 3) –
ඉධ පාළිගාථායං යං සමතිවත්තනකරණං මග්ගසඞ්ඛාතං නිස්සරණං ආගතං, තං ඉදං මග්ගසඞ්ඛාතං සමතිවත්තනකරණං නිස්සරණං දෙසනාහාරස්ස විසයන්ති.
ගාථායං යොති ඣානලාභී වා අරියො වා. කාමෙති වුත්තප්පකාරො වත්ථුකාමො. තෙසු පවත්තඡන්දරාගස්ස වික්ඛම්භනෙන වා සමුච්ඡින්දනෙන වා පරිවජ්ජෙති. කිං පරිවජ්ජෙති ඉව වජ්ජෙති? සප්පස්ස සිරො සිරං චක්ඛුමා පුරිසො දිස්වා පදා පාදෙන පරිවජ්ජෙති ඉව, එවං පරිවජ්ජෙති. සතො සතිසම්පන්නො සො පුග්ගලො ලොකෙ රූපාදීසු විසත්තිකං ඉමං තණ්හං යෙන මග්ගෙන සමතිවත්තති සං සුට්ඨු අතික්කමිත්වා වත්තති, ඉදං මග්ගසඞ්ඛාතං සමතිවත්තනකරණං එකදෙසං නිස්සරණං නාමාති යොජෙතබ්බං. ‘‘පාදා’’ති වත්තබ්බෙ ආකාරස්ස රස්සං කත්වා ‘‘පදා’’ති වුත්තං. පාදාති ච පාදෙන යථා ‘‘අමොහභාවා අමොහභාවෙනා’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්තනො පාදෙනා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 5).
එකදෙසො විසයසඞ්ඛාතො අස්සාදො ඉධ පාළියං ආගතොති ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘එකදෙසො විසයිසඞ්ඛාතො අස්සාදො කත්ථ පාළියං ආගතො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො අස්සාදො? ඛෙත්තං වත්ථු’’න්තිආදි ආරද්ධං. අථ වා ‘‘තත්ථ කතමො අස්සාදො? ඛෙත්තං වත්ථු’’න්තිආදි කස්මා එවං ආරද්ධං, නනු ‘‘තත්ථ කතමො අස්සාදො? කාමං කාමයමානස්සා’’තිආදිනා අස්සාදො විභත්තො? සච්චං, අස්සාදො පන දුවිධො විසයවිසයිවසෙන, තස්මිං විසයසඞ්ඛාතො අස්සාදො පුබ්බෙ විභත්තො, ඉදානි විසයිසඞ්ඛාතං අස්සාදං විභජිතුං ‘‘තත්ථ කතමො අස්සාදො? ඛෙත්තං වත්ථු’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්සං ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’තිආදිගාථායං නිද්දිට්ඨෙසු විසයවිසයිභෙදෙසු අස්සාදෙසු කතමො අස්සාදො තත්ථ තෙසු පාළිධම්මෙසු කත්ථ පාළියං ආගතොති පුච්ඡිත්වා –
‘‘ඛෙත්තං වත්ථුං හිරඤ්ඤං වා, ගවාස්සං දාසපොරිසං;
ථියො බන්ධූ පුථූ කාමෙ, යො නරො අනුගිජ්ඣතී’’ති. (සු. නි. 775; මහානි. 4) –
ඉධ පාළිගාථායං යො අනුගිජ්ඣනසඞ්ඛාතො අස්සාදො ආගතො, සො අයං අනුගිජ්ඣනසඞ්ඛාතො විසයිඅස්සාදො දෙසනාහාරස්ස විසයොති.
ගාථායං ඛෙත්තන්ති ඛිපීයන්ති බීජානි එත්ථ ඨානෙති ඛෙත්තං. ඛිපන්තානං ජනානං ඛිපනකිරියා ඛිප-ධාතුයා මුඛ්‍යත්ථො, ඛිපනකිරියාජනකො චිත්තුප්පාදො ඵලූපචාරත්ථො, තස්ස චිත්තුප්පාදස්ස උපනිස්සයපච්චයභූතස්ස කෙදාරස්ස විරුළ්හාපනසත්ති ඵලූපචාරත්ථො, ඉති-සද්දෙන සා විරුළ්හාපනසත්තියෙව පරාමසීයති, තස්සා සත්තියා පතිට්ඨං කෙදාරසඞ්ඛාතං ඨානං ත-පච්චයත්ථො. එස නයො තීසු පිටකෙසු එවරූපෙසු ච වචනත්ථෙසු යථාරහං නීහරිත්වා ගහෙතබ්බො. වපන්ති පතිට්ඨහන්ති එත්ථාති වත්ථු. අපරණ්ණාදීනං පතිට්ඨහනං වප-ධාතුයා මුඛ්‍යත්ථො, ඨානස්ස පතිට්ඨාපනසත්ති ඵලූපචාරත්ථො, ඉති-සද්දෙන සා පතිට්ඨාපනසත්ති පරාමසීයති. තස්සා සත්තියා පතිට්ඨට්ඨානං ත-පච්චයත්ථො. ඛෙත්තං පන පුබ්බණ්ණවිරූහනට්ඨානං, වත්ථු අපරණ්ණවිරූහනට්ඨානං.
හිනොති පවත්තති පීතිසොමනස්සන්ති හි, කිං තං? පීතිසොමනස්සං, රාති පවත්තෙති ජාතරූපන්ති රං, කිං තං? ජාතරූපං, හිං රන්ති හිරං, දුතියාතප්පුරිසසමාසො. ඤාපෙති තොසෙතීති ඤං, කිං තං? ජාතරූපං. හිරං හුත්වා ඤං හිරඤ්ඤං, පවත්තමානං පීතිසොමනස්සං පවත්තෙත්වා ජනෙ විසෙසෙන තොසෙතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. වා-සද්දො වුත්තාවුත්තත්ථසමුච්චයත්ථො. ගච්ඡන්ති විසෙසෙනාති ගාවො, රත්තින්දිවං අසන්ති භක්ඛන්ති විසෙසෙනාති අස්සා, ගාවො ච අස්සා ච ගවාස්සං. දාතබ්බං පඨමං දෙන්තීති දා, අසන්ති භක්ඛන්තීති අසා, දත්වා අසා දාසා, සාමිකානං දාතබ්බං පඨමං දත්වා පච්ඡා අසන්ති භක්ඛන්තීති අත්ථො. සාමිකෙහි වා දින්නං අසන්ති භක්ඛන්තීති දාසා, දුක්ඛෙන කසිරෙන අසන්ති පවත්තන්තීති වා දාසා,. මාතාපිතූනං හදයං පුරෙන්තීති පුරිසා, පුරං හිතං වා ඉසන්ති ගවෙසන්තීති පුරිසා. බුද්ධපච්චෙකබුද්ධචක්කවත්තිභාවං පුරෙති කම්මන්ති පුරං, කිං තං? බලවකම්මං, පුරං ඉසන්ති සීලෙනාති වා පුරිසා. පුරිසා එව හි සම්මාසම්බුද්ධපච්චෙකබුද්ධචක්කවත්තිභාවං ගච්ඡන්ති. ‘‘පුරි උච්චට්ඨානෙ සෙන්තීති වා පුරිසා. පුරිසා හි මාතූනං පිතුට්ඨානෙ ඨිතා’’ති ඉමෙ වචනත්ථා වුත්තප්පකාරා යුත්තායෙව අත්ථසම්භවතො. දාසා ච පුරිසා ච දාසපොරිසං, මජ්ඣෙ වුද්ධි. එත්ථ ච දාසග්ගහණෙන දාසීපි ගහිතා. දාසා දුක්කටජනා, පුරිසා සුඛිතජනාති විසෙසො දට්ඨබ්බො. ඨන්ති පතිට්ඨහන්ති එත්ථ මාතුගාමෙ පුත්තධීතාති ථියො. නරසද්දස්ස විග්ගහත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොව.
එකදෙසො දොමනස්සසඞ්ඛාතො ආදීනවො ඉධ පාළිගාථායං ආගතොති ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘දුක්ඛසඞ්ඛාතො ආදීනවො කත්ථ පාළියං ආගතො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො ආදීනවො? අබලා නං බලීයන්තී’’තිආදි ආරද්ධං. අථ වා ‘‘තත්ථ කතමො ආදීනවො? අබලා නං බලීයන්තී’’තිආදි කස්මා එවං ආරද්ධං, නනු ‘‘තත්ථ කතමො ආදීනවො? තස්ස චෙ කාමයානස්සා’’තිආදිනා ආදීනවො විභත්තොති? සච්චං, ආදීනවො පන බහුවිධො දුක්ඛදොමනස්සාදිවසෙන, තස්මිං බහුවිධෙ ආදීනවෙ එකදෙසො දොමනස්සසඞ්ඛාතො ආදීනවො පුබ්බෙ විභත්තො, ඉදානි දුක්ඛසඞ්ඛාතං ආදීනවං විභජිතුං ‘‘තත්ථ කතමො ආදීනවො? අබලා නං බලීයන්තී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්සං ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’තිආදිගාථායං නිද්දිට්ඨෙසු දුක්ඛදොමනස්සාදීසු ආදීනවෙසු කතමො ආදීනවො තත්ථ තෙසු පාළිධම්මෙසු කත්ථ පාළිධම්මෙ ආගතොති පුච්ඡිත්වා –
‘‘අබලා නං බලීයන්ති, මද්දන්තෙනං පරිස්සයා;
තතො නං දුක්ඛමන්වෙති, නාවං භින්නමිවොදක’’න්ති. (සු. නි. 776; මහානි. 5) –
ඉධ පාළිගාථායං යො දුක්ඛසඞ්ඛාතො එකදෙසො ආදීනවො ආගතො, සො අයං දුක්ඛසඞ්ඛාතො එකදෙසො ආදීනවො දෙසනාහාරස්ස විසයොති.
ගාථායං නත්ථි බලං එතෙසං කිලෙසානන්ති අබලා. කස්මා කිලෙසා අබලා හොන්තීති? කුසලෙහි පහාතබ්බත්තා. නරන්ති ඛෙත්තාදිකාමෙ අනුගිජ්ඣන්තං නරං, සද්ධාබලාදිවිරහතො වා අබලං තං නරං බලීයන්ති අභිභවන්ති. කිඤ්චාපි කිලෙසා කුසලෙහි පහාතබ්බත්තා අබලා හොන්ති, තථාපි කාමමනුගිජ්ඣන්තං සද්ධාබලාදිවිරහිතං අභිභවිතුං සමත්ථා භවන්ති. මද්දන්තෙනං පරිස්සයාති කාමගිද්ධං කාමෙ පරියෙසන්තං, කාමං රක්ඛන්තඤ්ච එනං නරං පරි සමන්තතො පරිපීළෙත්වා අයන්ති පවත්තන්තීති පරිස්සයා, සීහබ්‍යග්ඝාදයො චෙව කායදුච්චරිතාදයො ච මද්දන්ති. තතො තෙහි පරිස්සයෙහි අභිභූතං නං නරං ජාතිආදිදුක්ඛං අන්වෙති අනුගච්ඡති. කිමිව අන්වෙති? උදකං භින්නනාවං අන්වෙති ඉව, එවං අන්වෙතීති අත්ථො.
එකදෙසං මග්ගසඞ්ඛාතං නිස්සරණං ඉධ පාළිගාථායං ආගතන්ති ආචරියෙන විභත්තං, අම්හෙති ච විඤ්ඤාතං, ‘‘නිබ්බානසඞ්ඛාතං එකදෙසං නිස්සරණං කත්ථ පාළිධම්මෙ ආගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමං නිස්සරණං? තස්මා ජන්තු සදා සතො’’තිආදි ආරද්ධං. අථ වා ‘‘තත්ථ කතමං නිස්සරණං? තස්මා ජන්තු සදා සතො’’තිආදි කස්මා එවං ආරද්ධං, නනු ‘‘තත්ථ කතමං නිස්සරණං? යො කාමෙ පරිවජ්ජෙතී’’තිආදිනා නිස්සරණං විභත්තන්ති? සච්චං, නිස්සරණං පන දුවිධං මග්ගනිබ්බානවසෙන, තත්ථ දුවිධෙ නිස්සරණෙ මග්ගසඞ්ඛාතං නිස්සරණං පුබ්බෙ විභත්තං, ඉදානි නිබ්බානසඞ්ඛාතං නිස්සරණං විභජිතුං ‘‘තත්ථ කතමං නිස්සරණං? තස්මා ජන්තු සදා සතො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්සං ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’තිආදිගාථායං නිද්දිට්ඨෙසු මග්ගනිබ්බානෙසු නිස්සරණෙසු එකදෙසං නිබ්බානසඞ්ඛාතං නිස්සරණං තත්ථ තෙසු පාළිධම්මෙසු කත්ථ පාළිධම්මෙ ආගතන්ති පුච්ඡිත්වා –
‘‘තස්මා ජන්තු සදා සතො, කාමානි පරිවජ්ජයෙ;
තෙ පහාය තරෙ ඔඝං, නාවං සිත්වාව පාරගූ’’ති. –
ඉධ පාළිගාථායං යං නිබ්බානසඞ්ඛාතං නිස්සරණං ආගතං, ඉදං නිස්සරණං දෙසනාහාරස්ස විසයන්ති.
ගාථායං තස්මාති යස්මා කාමගිද්ධං නරං දුක්ඛං අන්වෙති, තස්මා ජන්තු සදා සබ්බකාලෙ පුබ්බරත්තාපරරත්තෙ ජාගරියානුයොගෙන සතො සතිසම්පන්නො හුත්වා කාමානි කිලෙසකාමෙ වික්ඛම්භනවසෙන වා සමුච්ඡෙදවසෙන වා පරිවජ්ජයෙ පරිජහෙය්‍ය. තෙ කාමෙ අරියමග්ගෙන පහාය චතුබ්බිධං ඔඝං තරෙය්‍ය තරිතුං සක්කුණෙය්‍ය. කො තරති ඉව තරෙය්‍ය? නාවාසාමිකො නාවං යං පවිසන්තං උදකං සිත්වා බහි සිඤ්චිත්වා ලහුකාය නාවාය අප්පකසිරෙන තරිත්වා පාරගූ පාරං ගච්ඡති ඉව, එවං අත්තනි පවත්තං කිලෙසූදකං සිඤ්චිත්වා අරියමග්ගෙන නීහරිත්වා ලහුකෙන අත්තභාවෙන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා නිබ්බානෙන පාරං නිබ්බානං සන්තිං ගච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො. ඉදං නිබ්බානං කස්මා නිස්සරණං හොති? සබ්බසඞ්ඛතනිස්සරණතො නිස්සරණං නාම.
ඉදං නිස්සරණං ඉධ පාළිධම්මෙ ආගතන්ති ආචරියෙන විභත්තං, අම්හෙහි ච විඤ්ඤාතං, ‘‘කතමං ඵලං කත්ථ පාළිධම්මෙ ආගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමං ඵලං? ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්සං ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’තිආදිගාථායං නිද්දිට්ඨෙසු රක්ඛනනිප්ඵාදනමච්චුතරණාදීසු ඵලෙසු කතමං ඵලං තත්ථ තෙසු පාළිධම්මෙසු කත්ථ පාළිධම්මෙ ආගතන්ති පුච්ඡිත්වා –
‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරිං, ඡත්තං මහන්තං යථ වස්සකාලෙ;
එසානිසංසො ධම්මෙ සුචිණ්ණෙ, න දුග්ගතිං ගච්ඡති ධම්මචාරී’’ති. (සු. නි. 102, 103) –
ඉධ පාළිගාථායං යං අනත්ථෙහි ධම්මස්ස රක්ඛනඵලං ආගතං, රක්ඛාවහනස්ස අබ්භුදයස්ස යඤ්ච නිප්ඵාදනං ඵලං ආගතං, ඉදං රක්ඛනනිප්ඵාදනං ඵලං දෙසනාහාරස්ස විසයන්ති.
ගාථායං ධම්මොති යෙන පුග්ගලෙන යො දානාදිප්පභෙදො පුඤ්ඤධම්මො නිබ්බත්තිතො, සො ධම්මො. ධම්මචාරිං ධම්මනිබ්බත්තකං තං පුග්ගලං අනත්ථෙහි රක්ඛති. කිමිව? වස්සකාලෙ දෙවෙ වස්සන්තෙ සති මහන්තං කුසලෙන ධාරෙතබ්බං ඡත්තං ධාරෙන්තං කුසලං තං ජනං වස්සතෙමනතො රක්ඛති යථා, එවං රක්ඛිතබ්බො ධම්මොපි අත්තසම්මාපණිධානෙන අප්පමත්තො හුත්වා සුට්ඨු ධම්මං රක්ඛන්තංයෙව රක්ඛති, තාදිසො ධම්මචාරීයෙව දුග්ගතිං න ගච්ඡති. එසො ආනිසංසො සුචිණ්ණෙ සුචිණ්ණස්ස ධම්මෙ ධම්මස්ස ආනිසංසොති අත්ථො.
එකදෙසං ඵලං ඉධ පාළිධම්මෙ ආගතන්ති ආචරියෙන විභත්තං, අම්හෙහි ච ඤාතං, ‘‘කතමො උපායො කත්ථ පාළියං ආගතො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමො උපායො? සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්සං ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’තිආදිගාථායං නිද්දිට්ඨෙසු විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමනිබ්බිදාදීසු උපායෙසු කතමො උපායො තත්ථ තෙසු පාළිධම්මෙසු කත්ථ පාළිධම්මෙ ආගතොති පුච්ඡිත්වා –
‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා ‘අනිච්චා’ති…පෙ…;
සබ්බෙ ධම්මා ‘අනත්තා’ති, යදා පඤ්ඤාය පස්සතී’’ති. (ධ. ප. 277-279) –
ඉධ පාළිගාථාසු යො විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමනිබ්බිදාඤාණසඞ්ඛාතො විසුද්ධියා අධිගමහෙතුභාවතො මග්ගො ආගතො, අයං උපායො දෙසනාහාරස්ස විසයොති.
ගාථාසු සබ්බෙ නිරවසෙසා කම්මචිත්තොතුආහාරෙහි සඞ්ඛරිතා සඞ්ඛතසඞ්ඛාරා හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා ඉති යදා පඤ්ඤාය පස්සති, අථ අනිච්චෙ දුක්ඛසභාවෙ නිබ්බින්දති, එසො විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමො නිබ්බින්දනඤාණසඞ්ඛාතො ධම්මො විසුද්ධියා මග්ගොති. ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’තිආදීසු සඞ්ඛාරානං සඞ්ඛතධම්මභාවො පච්චයාකාරවිභඞ්ගට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 226 සඞ්ඛාරපදනිද්දෙස) වුත්තොව, තං විභඞ්ගට්ඨකථං අනොලොකෙත්වා එකච්චෙ ආචරියා ‘‘විපස්සනාඤාණාරම්මණත්තා තෙභූමකධම්මායෙවා’’ති වදන්ති, එවං සති මග්ගඵලධම්මානං නිච්චාදිභාවො භවෙය්‍ය, තස්මා විභඞ්ගට්ඨකථානුරූපොව අත්ථො දට්ඨබ්බො. දුක්ඛාති දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛභාවෙන දුක්ඛා. අනත්තාති නිච්චසාරසුඛසාරඅත්තසාරරහිතත්තා අසාරකට්ඨෙන අනත්තා, අවසවත්තනට්ඨෙන වා අනත්තා.
එකදෙසො උපායො ඉධ පාළිධම්මෙ ආගතොති ආචරියෙන විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කතමා ආණත්ති කත්ථ පාළිධම්මෙ ආගතා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘තත්ථ කතමා ආණත්ති? චක්ඛුමා විසමානීවා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්සං ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’තිආදිගාථායං නිද්දිට්ඨාසු පාපදුච්චරිතපරිවජ්ජනාණත්තිකල්‍යාණසුචරිතචරණාණත්තිආදීසු කතමාණත්ති තත්ථ තෙසු පාළිධම්මෙසු කත්ථ පාළිධම්මෙ ආගතාති පුච්ඡිත්වා –
‘‘චක්ඛුමා විසමානීව, විජ්ජමානෙ පරක්කමෙ;
පණ්ඩිතො ජීවලොකස්මිං, පාපානි පරිවජ්ජයෙ’’ති. (උදා. 43) –
ඉධ පාළිධම්මෙ යා පාපදුච්චරිතපරිවජ්ජනාණත්ති ආගතා, අයං පාපදුච්චරිතපරිවජ්ජනාණත්ති දෙසනාහාරස්ස විසයාති.
ගාථායං චක්ඛුමා පුරිසො විජ්ජමානෙ පරක්කමෙ ආවහිතං සරීරං ආවහන්තොව හුත්වා විසමානි භූමිප්පදෙසානි වා විසමෙ හත්ථිආදයො වා පරිවජ්ජෙති ඉව, එවං ජීවලොකස්මිං පණ්ඩිතො පාපානි ලාමකානි දුච්චරිතානි පරිවජ්ජෙති. ආණත්ති නාම ආණාරහස්ස ධම්මරාජස්ස භගවතො ආණා, සා බහුවිධා, තස්මා ‘‘කරෙය්‍ය කල්‍යාණ’’න්තිආදිගාථායං සුචරිතචරණා ආණත්ති.
‘‘උපෙථ සරණං බුද්ධං, ධම්මං සඞ්ඝඤ්ච තාදිනං;
සමාදියථ සීලානි, තං වො අත්ථාය හෙහිතී’’ති. (ථෙරීගා. 249-250, 289-290) –
ආදීසු ගාථාසු සරණගමනාණත්තිසීලසමාදානාණත්තිආදි ආගතාති.
‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සූ’’තිආදි කස්මා එවං ආරද්ධං, නනු ‘‘තත්ථ කතමං ඵලං? ධම්මො හවෙ’’තිආදිනා, ‘‘තත්ථ කතමො උපායො? සබ්බෙ සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා, ‘‘තත්ථ කතමා ආණත්ති? චක්ඛුමා’’තිආදිනා ච ඵලූපායාණත්තියො විභත්තාති? සච්චං, විසුං විසුං පන සුත්තෙසු ආගතා ඵලූපායාණත්තියො විභත්තා, ඉදානි එකතො ආගතා ඵලූපායාණත්තියො විභජිතුං ‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සූ’’තිආදි ආරද්ධං.
තත්ථ සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සූති සබ්බම්පි සඞ්ඛාරලොකං අත්තතො සුඤ්ඤොති අවසවත්තිතාසල්ලක්ඛණවසෙන වා තුච්ඡභාවසමනුපස්සනවසෙන වා පස්සාති ඉදං භගවතො වචනං විධානභාවතො ආණත්ති නාම. නිච්චසාරසුඛසාරඅත්තසාරාදිරහිතත්තා ‘‘මොඝරාජා’’ති ආලපති, සද්ධාසීලසුතචාගාදිරහිතත්තා වා මොඝො.
‘‘සදා සතො’’ති පුග්ගලවසෙන වුත්තාය සතියා සුඤ්ඤතාදස්සනස්ස සම්පජානහෙතුභාවතො සතියෙව උපායො, න සතිමාති එත්ථ සතීති අධිප්පායො.
අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්චාති එත්ථ අත්තානුදිට්ඨි නාම ‘‘රූපං අත්තා, රූපවා අත්තා, රූපස්මිං අත්තා, අත්තනි රූප’’න්තිආදිප්පකාරා වීසතිවත්ථුකා දිට්ඨි. මග්ගෙන ඌහච්ච සමුච්ඡින්දිත්වා එවං වුත්තවිධිනා මච්චුතරො මච්චුනො විසයාතික්කන්තො සියා භවෙය්‍ය. එත්ථ යං මච්චුවිසයං තරණං අතික්කමනං, තස්ස අතික්කමනස්ස යඤ්ච පුබ්බභාගපටිපදාසම්පජ්ජනං, ඉදං භගවතො දෙසනාය ඵලං දෙසනාහාරස්ස විසයන්ති අධිප්පායො. පුබ්බෙ විසුං විසුං ඵලූපායාණත්තියො විභත්තාපි –
‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු, මොඝරාජ සදා සතො;
අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච, එවං මච්චුතරො සියා’’ති. (සු. නි. 1125; මහානි. 186; චූළනි. පිඞ්ගියමාණවපුච්ඡා 144, මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 88) –
එකගාථායං පුන එකතො විභජනතො ඵලාදීසු එකතො දස්සිතෙසු සබ්බත්ථ සුත්තෙසු වා සබ්බත්ථ ගාථාසු වා ඵලාදයො දස්සෙතබ්බා අස්සාදාදයො විය කත්ථචි නිද්ධාරෙත්වාති විසෙසො විජානිතබ්බො. තෙනාහ අට්ඨකථාචරියො ‘‘යථා පන…පෙ… එකතො උදාහරණං කතන්ති දට්ඨබ්බ’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 5).
6. දෙසනාහාරස්ස විසයභූතා අස්සාදාදයො ‘‘ඉධ පාළිධම්මෙ අයං අස්සාදො ආගතො, ඉධ පාළිධම්මෙ අයං ආදීනවො ආගතො’’තිආදිනා විසෙසතො නිදස්සනවසෙන සරූපතො ආචරියෙන විභත්තා, තෙ අස්සාදාදයො තිණ්ණං උග්ඝටිතඤ්ඤුආදීනං පුග්ගලානං සාමඤ්ඤතො භගවා කිං නු ඛො දෙසෙති, උදාහු එකස්ස පුග්ගලස්ස යථාලාභං කිං නු දෙසෙතීති අනුයොගස්ස සම්භවතො ඉමස්ස පුග්ගලස්ස ඉමං දෙසෙති, ඉමස්ස පුග්ගලස්ස ඉමං දෙසෙතීති පුග්ගලභෙදෙන අස්සාදාදයො විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ භගවා උග්ඝටිතඤ්ඤුස්සා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු අස්සාදාදීසු. නිස්සරණං උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස පුග්ගලස්ස භගවා දෙසෙති, ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච ඉමෙ ද්වෙ විපඤ්චිතඤ්ඤුස්ස පුග්ගලස්ස භගවා දෙසෙති, අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච ඉමෙ තයො නෙය්‍යස්ස පුග්ගලස්ස භගවා දෙසෙතීති යොජනත්ථො දට්ඨබ්බො.
අට්ඨකථායං පන ‘‘එවං අස්සාදාදයො උදාහරණවසෙන සරූපතො දස්සෙත්වා ඉදානි තත්ථ පුග්ගලවිභාගෙන දෙසනාවිභාගං දස්සෙතුං ‘තත්ථ භගවා’තිආදි වුත්ත’’න්ති වුත්තං.
තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤුස්සාති උග්ඝටීයතෙ පටිවිජ්ඣීයතෙ, ඨපීයතෙ වා සප්පභෙදො විත්ථාරො අත්ථොති උග්ඝටිතො, ජානාතීති ඤූ, උග්ඝටිතං අත්ථං ඤූ උග්ඝටිතඤ්ඤූ, උද්දෙසමත්තෙනෙව සප්පභෙදං සවිත්ථාරං පටිවිජ්ඣිතබ්බං අත්ථං පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. යො පුග්ගලො උද්දෙසෙනෙව උද්දිට්ඨමත්තෙනෙව අත්ථං ඤත්වා අත්ථසිද්ධිප්පත්තො හොති, සො උග්ඝටිතඤ්ඤූ නාම.
විපඤ්චීයතෙ විත්ථරීයතෙ අත්ථොති විපඤ්චිතො, තං ජානාතීති විපඤ්චිතඤ්ඤූ. යො පුග්ගලො නිද්දෙසෙන නිද්දිට්ඨමත්තමෙව අත්ථං ඤත්වා අත්ථසිද්ධිප්පත්තො, සො විපඤ්චිතඤ්ඤූ නාම.
පටිනිද්දෙසෙන අත්ථො නෙතබ්බො පාපෙතබ්බොති නෙය්‍යො. යො පුග්ගලො පටිනිද්දෙසෙන වා පටිලොමෙන වා විභත්තං එව අත්ථං ඤත්වා අත්ථසිද්ධිප්පත්තො, සො නෙය්‍යො නාම. නිස්සරණදෙසනායෙව උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස පටිවෙධාභිසමයො සිද්ධො හොති, ආදීනවදෙසනාය චෙව නිස්සරණදෙසනාය ච විපඤ්චිතඤ්ඤුස්ස පටිවෙධාභිසමයො සිද්ධො හොති, අස්සාදදෙසනාය ච ආදීනවදෙසනාය ච නිස්සරණදෙසනාය ච නෙය්‍යස්ස පටිවෙධාභිසමයො සිද්ධො හොතීති අධිප්පායො ඉධ ගහෙතබ්බො.
පදපරමො පනෙත්ථ පටිවෙධාභිසමයභජනාභාවතො න ගහිතො. තස්මිඤ්ච අග්ගහිතෙ අස්සාදො, ආදීනවො, නිස්සරණං, අස්සාදාදීනවා, අස්සාදනිස්සරණානි, ආදීනවනිස්සරණානි, අස්සාදාදීනවනිස්සරණානි චාති සත්තසු පට්ඨානනයෙසු තතියඡට්ඨසත්තමාව ගහිතා, අවසෙසා චත්තාරො නයා න ගහිතා. වෙනෙය්‍යවිනයනාභාවතො හි ගහණාගහණං දට්ඨබ්බං. වෙනෙය්‍යවිනයඤ්ච වෙනෙය්‍යානං සන්තානෙ අරියමග්ගස්සුප්පාදනං, න සාසනවිනයනමත්තං, අරියමග්ගුප්පාදනඤ්ච යථාවුත්තෙහි එව තීහි පදට්ඨානනයෙහි සිජ්ඣතීති ඉතරෙ නයා ඉධ න වුත්තා.
යස්මා පන පෙටකෙ (පෙටකො. 23) –
‘‘තත්ථ කතමො අස්සාදො ච ආදීනවො ච?
‘යානි කරොති පුරිසො, තානි පස්සති අත්තනි;
කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං, පාපකාරී ච පාපක’න්ති.
‘‘තත්ථ යං කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං පච්චනුභොති, අයං අස්සාදො. යං පාපකාරී පාපං පච්චනුභොති, අයං ආදීනවො.
‘‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, ලොකධම්මා. කතමෙ අට්ඨ? ‘ලාභො’තිආදි (අ. නි. 8.6). තත්ථ ලාභො යසො සුඛං පසංසා, අයං අස්සාදො. අලාභො අයසො දුක්ඛං නින්දා, අයං ආදීනවො.
‘‘තත්ථ කතමො අස්සාදො ච නිස්සරණඤ්ච?
‘සුඛො විපාකො පුඤ්ඤානං, අධිප්පායො ච ඉජ්ඣති;
ඛිප්පඤ්ච පරමං සන්තිං, නිබ්බානමධිගච්ඡතී’ති. –
අයං අස්සාදො ච නිස්සරණඤ්ච.
‘‘ද්වත්තිංසිමානි, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණානි, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙයෙව ගතියො භවන්ති…පෙ… විවටච්ඡදොති සබ්බං ලක්ඛණසුත්තං (දී. නි. 3.199) අයං අස්සාදො ච නිස්සරණඤ්ච.
‘‘තත්ථ කතමො ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච?
‘භාරා හවෙ පඤ්චක්ඛන්ධා, භාරහාරො ච පුග්ගලො;
භාරාදානං දුඛං ලොකෙ, භාරනික්ඛෙපනං සුඛං.
‘නික්ඛිපිත්වා ගරුං භාරං, අඤ්ඤං භාරං අනාදිය;
සමූලං තණ්හමබ්බුය්හ, නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතො’ති. (සං. නි. 3.22) –
අයං ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච.
‘‘තත්ථ කතමො අස්සාදො ච ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච?
‘කාමා හි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා, විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්තං;
තස්මා අහං පබ්බජිතොම්හි රාජ, අපණ්ණකං සාමඤ්ඤමෙව සෙය්‍යො’ති. (ම. නි. 2.307; ථෙරගා. 787; පෙටකො. 23) –
අයං අස්සාදො ච ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්චා’’ති වුත්තං, තස්මා තෙපි නයා ඉධ නිද්ධාරෙත්වා වෙදිතබ්බා. ඵලාදීසුපි අයං නයො ලබ්භතියෙව.
යස්මා පෙටකෙ (සං. නි. 1.23, 192; පෙටකො. 22; මි. ප. 2.1.9) – ‘‘තත්ථ කතමං ඵලඤ්ච උපායො ච? ‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සප්පඤ්ඤො’ති ගාථා, ඉදං ඵලඤ්ච උපායො ච.
‘‘තත්ථ කතමං ඵලඤ්ච ආණත්ති ච?
‘සචෙ භායථ දුක්ඛස්ස, සචෙ වො දුක්ඛමප්පියං;
මාකත්ථ පාපකං කම්මං, ආවි වා යදි වා රහො’ති. (උදා. 44) –
ඉදං ඵලඤ්ච ආණත්ති ච.
‘‘තත්ථ කතමො උපායො ච ආණත්ති ච?
‘කුම්භූපමං කායමිමං විදිත්වා, නගරූපමං චිත්තමිදං ඨපෙත්වා;
යොධෙථ මාරං පඤ්ඤාවුධෙන, ජිතඤ්ච රක්ඛෙ අනිවෙසනො සියා’ති. (ධ. ප. 40) –
අයං උපායො ච ආණත්ති චා’’ති වුත්තං, තස්මා එවං ඵලාදීනං දුක්ඛවසෙනාපි උදාහරණං වෙදිතබ්බං.
‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤුආදීනං තිණ්ණං පුග්ගලානං ඉමස්ස පුග්ගලස්ස ඉමං දෙසෙති, ඉමස්ස පුග්ගලස්ස ඉමං දෙසෙතී’’ති යෙහි පුග්ගලෙහි අස්සාදාදයො යථාරහං ආචරියෙන විභත්තා, තෙ පුග්ගලා යාහි පටිපදාහි භින්නා, තා පටිපදා කිත්තිකා භවන්ති, තාහි භින්නා පුග්ගලා ච කිත්තිකාති විචාරණාය සම්භවතො තා පටිපදා, තෙ ච පුග්ගලා එත්තකාති ගණනතො දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ චතස්සො පටිපදා’’තිආදි ආරද්ධං.
තත්ථ තත්ථාති තෙසු උග්ඝටිතඤ්ඤුආදීසු පුග්ගලෙසු. යෙ පුග්ගලා යාහි පටිපදාහි භින්නා, තා පටිපදා චතස්සො භවන්ති, තෙ ච පුග්ගලා චත්තාරොති යොජනා කාතබ්බා. කතමා චතස්සො? දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා, දුක්ඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා, සුඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා, සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා චාති චතස්සො. කතමෙ චත්තාරො? තණ්හාචරිතො මන්දො පුග්ගලො, තණ්හාචරිතො උදත්තො පුග්ගලො, දිට්ඨිචරිතො මන්දො පුග්ගලො, දිට්ඨිචරිතො උදත්තො පුග්ගලො චාති චත්තාරො.
පටිපදාභිඤ්ඤාහි කතො විභාගොපි පටිපදාහි කතො විභාගො නාම හොති අවිනාභාවතොති මනසි කත්වා ‘‘චතස්සො පටිපදාභිඤ්ඤා’’ති අවත්වා ‘‘චතස්සො පටිපදා’’ති වුත්තා. තා පනෙතා සමථවසෙනාපි භින්නා, විපස්සනාවසෙනාපි භින්නා. කථං සමථවසෙන? පථවීකසිණාදීසු සබ්බපඨමං ‘‘පථවී පථවී’’තිආදිනා පවත්තමනසිකාරතො පට්ඨාය යාව ඣානස්ස උපචාරං උප්පජ්ජති, තාව පවත්තා පඤ්ඤා සමථභාවනා ‘‘පටිපදා’’ති වුච්චති. උපචාරතො පන පට්ඨාය යාව අප්පනා, තාව පවත්තා පඤ්ඤා ‘‘අභිඤ්ඤා’’ති වුච්චති හෙට්ඨිමපඤ්ඤාතො අධිගතපඤ්ඤාභාවතො.
සා ච පටිපදා කස්සචි දුක්ඛා කිච්ඡා හොති නීවරණාදිපච්චනීකධම්මසමුදාචාරග්ගහණතාය, කස්සචි තදභාවතො සුඛා අකිච්ඡා හොති, අභිඤ්ඤාපි කස්සචි දන්ධා අසීඝප්පවත්ති හොති අවිසදඤාණතාය, කස්සචි ඛිප්පා සීඝප්පවත්ති හොති විසදඤාණතායාති.
කථං විපස්සනාවසෙන? යො රූපාරූපමුඛෙන විපස්සනං අභිනිවිසන්තො චත්තාරි මහාභූතානි පරිග්ගහෙත්වා උපාදාරූපං පරිග්ගණ්හාති, අරූපං පරිග්ගණ්හාති, රූපාරූපං පන පරිග්ගණ්හන්තො දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො පරිග්ගහඑතඋං සක්කොති, තස්ස දුක්ඛාපටිපදා නාම හොති. පරිග්ගහිතරූපාරූපස්ස විපස්සනාපරිවාසෙ මග්ගපාතුභාවදන්ධතාය දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති. තබ්බිපරියායෙන ඉතරා ද්වෙ හොන්ති. විපස්සනාවසෙන පන භින්නායෙව පටිපදාභිඤ්ඤායො ඉධ දට්ඨබ්බා අභිසමයාධිකාරත්තා, අට්ඨකථායං පන ‘‘එවං යෙසං පුග්ගලානං වසෙන දෙසනාවිභාගො දස්සිතො, තෙ පුග්ගලෙ පටිපදාවිභාගෙන විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘චතස්සො පටිපදා’තිආදි වුත්ත’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 6) වුත්තං. යොජනානයො වුත්තනයානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බො.
චතූහි පටිපදාභිඤ්ඤාහි චත්තාරො පුග්ගලා සබ්බෙව අනියමතො වට්ටදුක්ඛතො කිං නු ඛො නිය්‍යන්ති, උදාහු ‘‘ඉමාය පටිපදාභිඤ්ඤාය අයං පුග්ගලො නිය්‍යාති, ඉමාය පටිපදාභිඤ්ඤාය අයං පුග්ගලො නිය්‍යාතී’’ති නියමතො ච නිය්‍යාතීති විචාරණාය සම්භවතො ‘‘අයං පුග්ගලො ඉමෙහි නිස්සයෙහි උපනිස්සයපච්චයං ලභිත්වා ඉමාය පටිපදාභිඤ්ඤාය වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාතී’’ති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තණ්හාචරිතො මන්දො’’තිආදි වුත්තං.
තත්ථ තණ්හාචරිතො මන්දො පුග්ගලො සතිපට්ඨානෙහි නිස්සයෙහි උපනිස්සයපච්චයං ලභිත්වා සතින්ද්‍රියෙන සතින්ද්‍රියාධිකෙන අරියමග්ගෙන දුක්ඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාය වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාති, තණ්හාචරිතො උදත්තො පුග්ගලො ඣානෙහි නිස්සයෙහි උපනිස්සයපච්චයං ලභිත්වා සමාධින්ද්‍රියෙන සමාධින්ද්‍රියාධිකෙන අරියමග්ගෙන දුක්ඛාපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤාය වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාති, දිට්ඨිචරිතො මන්දො පුග්ගලො සම්මප්පධානෙහි නිස්සයෙහි උපනිස්සයපච්චයං ලභිත්වා වීරියින්ද්‍රියෙන වීරියින්ද්‍රියාධිකෙන අරියමග්ගෙන සුඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාය වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාති, දිට්ඨිචරිතො උදත්තො පුග්ගලො සච්චෙහි නිස්සයෙහි උපනිස්සයපච්චයං ලභිත්වා පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියාධිකෙන අරියමග්ගෙන සුඛාපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤාය වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාතීති යොජනා කාතබ්බා. අට්ඨකථායං පන –
‘‘චත්තාරො පුග්ගලාති යථාවුත්තපටිපදාවිභාගෙනෙව චත්තාරො පටිපන්නකපුග්ගලා, තං පන පටිපදාවිභාගං සද්ධිං හෙතුපායඵලෙහි දස්සෙතුං ‘තණ්හාචරිතො’තිආදි වුත්ත’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 6) –
වුත්තං. තත්ථ තණ්හාචරිතොති තණ්හාය නිබ්බත්තිතං චරිතං එතස්ස පුග්ගලස්සාති තණ්හාචරිතො. මන්දොති මන්දියාය අවිජ්ජාය සමන්නාගතොති මන්දො, මොහාධිකපුග්ගලො. උදත්තොති උදඅත්තො, උළාරපඤ්ඤොති අත්ථො. උළාරං ඵලං දෙතීති උදො, කො සො? පවිචයො, අත්තනි නිබ්බත්තොති අත්තො, උදො අත්තො යස්ස පුග්ගලස්සාති උදත්තොති වචනත්ථො කාතබ්බො.
පඨමාය පටිපදාය හෙතු නාම තණ්හාචරිතතා, මන්දපඤ්ඤතා ච, උපායො සතින්ද්‍රියං, සබ්බාසම්පි ඵලං නිය්‍යානමෙව. දුතියාය පටිපදාය හෙතු නාම තණ්හාචරිතතා, උදත්තපඤ්ඤතා ච, උපායො වීරියින්ද්‍රියං. තතියාය පටිපදාය හෙතු නාම දිට්ඨිචරිතතා, මන්දපඤ්ඤතා ච, උපායො සමාධින්ද්‍රියං. චතුත්ථියා පටිපදාය හෙතු නාම දිට්ඨිචරිතතා, උදත්තපඤ්ඤතා ච, උපායො පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති හෙතුපායඵලානි දට්ඨබ්බානි.
එත්ථ ච දිට්ඨිචරිතො උදත්තො පුග්ගලො උග්ඝටිතඤ්ඤූ නාම, දිට්ඨිචරිතො මන්දො චෙව තණ්හාචරිතො උදත්තො ච විපඤ්චිතඤ්ඤූ නාම, තණ්හාචරිතො මන්දො පුග්ගලො නෙය්‍යො නාම, තස්මා ‘‘තත්ථ භගවා උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස පුග්ගලස්ස නිස්සරණං දෙසයතී’’තිආදිනා නයෙන උග්ඝටිතඤ්ඤුආදිවෙනෙය්‍යත්තයස්ස භෙදදස්සනෙන නිස්සරණං දෙසයති, ‘‘ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච දෙසයති, අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච දෙසයතී’’ති දෙසනාවිභාගො දස්සිතො. ‘‘තත්ථ චතස්සො පටිපදා’’තිආදිනා පටිපදාභෙදදස්සනෙන ‘‘තණ්හාචරිතො මන්දො පුග්ගලො, තණ්හාචරිතො උදත්තො පුග්ගලො, දිට්ඨිචරිතො මන්දො පුග්ගලො, දිට්ඨිචරිතො උදත්තො පුග්ගලො’’ති චතුධා භින්නං තණ්හාචරිතමන්දාදිකං පුග්ගලචතුක්කං දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං.
ඉදානි චතූහි පටිපදාභිඤ්ඤාහි චතුධා භින්නං තණ්හාචරිතමන්දචතුක්කං අත්ථනයයොජනාය දුතියාය විසයං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘උභො තණ්හාචරිතා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තණ්හාය සමාධිපටිපක්ඛත්තා තණ්හාචරිතා මන්දඋදත්තා උභො පුග්ගලා සමථපුබ්බඞ්ගමාය විපස්සනාය උපනිස්සයං ලභිත්වා රාගවිරාගාය මග්ගපඤ්ඤාය නිය්‍යන්ති චෙතොවිමුත්තියා සෙක්ඛඵලභාවාය. සම්මාදිට්ඨිසහිතෙනෙව සම්මාසමාධිනා නිය්‍යානං භවති, න සම්මාසමාධිනා එව, තස්මා දිට්ඨිචරිතා මන්දඋදත්තා උභො පුග්ගලා විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමෙන සමථෙන අවිජ්ජාවිරාගාය මග්ගපඤ්ඤාය නිය්‍යන්ති පඤ්ඤාවිමුත්තියා අසෙක්ඛඵලභාවායාති චත්තාරොපි පුග්ගලා දුවිධායෙව භවන්තීති වුත්තං හොති.
රාගවිරාගායාති රඤ්ජතීති රාගො, සො විරජ්ජති එතායාති විරාගා, රාගස්ස විරාගා රාගවිරාගා, තාය රාගවිරාගාය. චෙතොති චිත්තප්පභෙදෙන ච සමාධි වුච්චති යථා ‘‘චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවය’’න්ති (සං. නි. 1.23, 192; මි. ප. 2.1.9.). පටිප්පස්සද්ධිවසෙන පටිපක්ඛතො විමුච්චතීති විමුත්ති, චෙතසා චිත්තෙන සමාධිනා විමුච්චතීති චෙතොවිමුත්ති, චෙතො එව වා විමුත්ති චෙතොවිමුත්ති, අනාගාමිඵලසමාධි. අනාගාමිපුග්ගලො හි සමාධිස්මිං පරිපූරකාරිතාය චෙතොවිමුත්තියා නිය්‍යාති. අවිජ්ජාවිරාගායාති අවින්දියං කායදුච්චරිතාදිං වින්දතීති අවිජ්ජා, වින්දියං වා කායසුචරිතාදිං න වින්දතීති අවිජ්ජා නිරුත්තිනයෙන. විරජ්ජති එතායාති විරාගා, අවිජ්ජාය විරාගා අවිජ්ජාවිරාගා, තාය අවිජ්ජාවිරාගාය. පකාරෙහි ජානාතීති පඤ්ඤා, විමුච්චතීති විමුත්ති, පඤ්ඤාය විමුච්චතීති පඤ්ඤාවිමුත්ති, පඤ්ඤා එව වා විමුත්ති පඤ්ඤාවිමුත්ති, අරහත්තඵලපඤ්ඤා, තාය පඤ්ඤාවිමුත්තියා.
‘‘තෙසු කතමෙ පුග්ගලා කෙන අත්ථනයෙන හාතබ්බා’’ති වත්තබ්බතො ‘‘තත්ථ යෙ සමථපුබ්බඞ්ගමාහී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තෙසු ‘‘උභො තණ්හාචරිතා’’තිආදිනා විභත්තෙසු පුග්ගලෙසු යෙ උභො තණ්හාචරිතා මන්දඋදත්තා පුග්ගලා සමථ…පෙ… නිය්‍යන්ති, තෙ උභො තණ්හාචරිතා මන්දඋදත්තා පුග්ගලා නන්දියාවට්ටෙන නයෙන හාතබ්බා ගමෙතබ්බා නෙතබ්බා. යෙ උභො දිට්ඨිචරිතා මන්දඋදත්තා පුග්ගලා විපස්සනා…පෙ… සමථෙන නිය්‍යන්ති, තෙ උභො දිට්ඨිචරිතා මන්දඋදත්තා පුග්ගලා සීහවික්කීළිතෙන නයෙන හාතබ්බා ගමෙතබ්බා නෙතබ්බාති අත්ථො.
7. ‘‘තත්ථ චතස්සො පටිපදා’’තිආදිනා දෙසනාහාරෙන දුක්ඛාපටිපදාභෙදෙන තණ්හාචරිතමන්දාදිභෙදො පුග්ගලො විභත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘තස්ස විභත්තානන්තරං ස්වායං දෙසනාහාරො කත්ථ සංවණ්ණෙතබ්බෙ ධම්මෙ කෙනචි ආකාරෙන සම්භවතී’’ති පුච්ඡිතබ්බභාවතො ‘‘ස්වායං හාරො කත්ථ සම්භවතී’’තිආදිමාහ. නවමක්ඛණසම්පන්නස්ස සත්ථා යං ධම්මං දෙසෙති, තස්මිං සංවණ්ණෙතබ්බෙ ධම්මෙ යා වීමංසාදිකා සුතමයාදිකා තිස්සො පඤ්ඤා විභත්තා, තාහි පඤ්ඤාහි යෙ උග්ඝටිතඤ්ඤුආදයො තයො පුග්ගලා විභත්තා, ඉති විභත්තාකාරෙන අයං දෙසනාහාරො සත්ථාරා දෙසෙතබ්බෙ ධම්මෙ සම්භවතීති දට්ඨබ්බො.
තත්ථ ස්වායං හාරොති දෙසනාහාරෙන පටිපදාවිභාගෙන වෙනෙය්‍යපුග්ගලවිභාගො දස්සිතො, සො අයං දෙසනාහාරො. කත්ථ සම්භවතීති කත්ථ සංවණ්ණෙතබ්බෙ ධම්මෙ සංවණ්ණනාභාවෙන සම්භවතීති. යස්සාති යො සො වෙනෙය්‍යො පච්චන්තජාදීහි අට්ඨහි අක්ඛණෙහි විමුත්තො, සවනධාරණාදීහි ච සම්පත්තීහි සමන්නාගතො, තස්ස වෙනෙය්‍යස්ස. සත්ථාති සදෙවකං ලොකං සාසති අනුසාසතීති සත්ථා. ධම්මන්ති දෙසිතං සංවණ්ණෙතබ්බං ධම්මං. දෙසයතීති සඞ්ඛෙපනයවිත්ථාරනයෙහි භාසති. අඤ්ඤතරොති භගවතො සාවකෙසු එවං ධම්මං දෙසෙතුං සමත්ථො සාවකො. ගරුට්ඨානියොති ගාරවස්ස ඨානභූතෙහි සීලසුතචාගාදිගුණවිසෙසෙහි යුත්තො මානිතො සද්දහිතබ්බවචනො. සබ්‍රහ්මචාරීති සමං, සහ වා බ්‍රහ්මං සත්ථුසාසනං චරති පටිපජ්ජතීති සබ්‍රහ්මචාරී. සද්ධං ලභති ‘‘යො සත්ථා ධම්මං දෙසෙති, සො සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො හොතී’’ති සත්ථරි, ‘‘ස්වාක්ඛාතො වතායං ධම්මො සාත්ථො සබ්‍යඤ්ජනො එකන්තපරිපුණ්ණො එකන්තපරිසුද්ධො අත්ථාවහො හිතාවහො සුඛාවහො ඣානමග්ගඵලනිබ්බත්තකො, අම්හෙහි ච සද්දහිතබ්බො’’ති දෙසිතෙ ධම්මෙ ච අචලසද්ධං ලභති, සද්දහනං අත්තනො සන්තානෙ පුනප්පුනං උප්පාදෙති. තථා ‘‘යො සාවකො ධම්මං දෙසෙති, සො සාවකො සඞ්ඛෙපතො වා විත්ථාරතො වා ධම්මං දෙසෙතුං සමත්ථො වත ගරුට්ඨානියො සබ්‍රහ්මචාරී මානිතො සද්දහිතබ්බවචනො’’ති දෙසකෙ සාවකෙ ච ‘‘තාදිසෙන සාවකෙන දෙසිතො යො ධම්මො, සො ධම්මො සාත්ථො සබ්‍යඤ්ජනො එකන්තපරිපුණ්ණො එකන්තපරිසුද්ධො අත්ථාවහො හිතාවහො සුඛාවහො ඣානමග්ගඵලනිබ්බත්තකො, අම්හෙහි ච සද්දහිතබ්බො’’ති සාවකෙන දෙසිතධම්මෙ ච සද්ධං සද්දහනං අත්තනො සන්තානෙ පුනප්පුනං උප්පාදෙතීති අත්ථො.
තත්ථාති තස්මිං සද්දහිතබ්බෙ සත්ථාරා දෙසිතධම්මෙ චෙව සාවකෙන දෙසිතධම්මෙ ච සද්දහන්තස්ස වෙනෙය්‍යස්ස යා වීමංසා, වීමංසන්තස්ස යා උස්සාහනා, උස්සහන්තස්ස යා තුලනා, තුලයන්තස්ස යා උපපරික්ඛා, සා අයං වීමංසාදිකා පඤ්ඤා සද්ධානුසාරෙන පවත්තනතො සුතමයී පඤ්ඤා නාම. තත්ථ වීමංසනං විමංසා, පාළියා, පාළිඅත්ථස්ස ච වීමංසා. වීමංසතීති වා වීමංසා, පදං පදන්තරෙන, පදත්ථං පදත්ථන්තරෙන විචාරණකා පඤ්ඤා. යථා චෙත්ථ, එවං උස්සාහනාදීසුපි භාවසාධනකත්තුසාධනානි කාතබ්බානි. උස්සාහනා ච උස්සාහෙන උපත්ථම්භිකා ධම්මස්ස ධාරණපරිචයසාධිකා පඤ්ඤා ච, න වීරියං, එත්ථ ච යා සුතමත්තෙයෙව පවත්තා, වීමංසාදිභාවං අප්පත්තා නිවත්තා, සා සුතමයී පඤ්ඤා න හොති. යා ච සුත්වා වීමංසිත්වා උස්සාහනාදිභාවං අප්පත්තා නිවත්තා, යා ච සුත්වා වීමංසිත්වා උස්සහිත්වා තුලනාදිභාවං අප්පත්තා නිවත්තා, යා ච සුත්වා වීමංසිත්වා උස්සහිත්වා තුලයිත්වා උපපරික්ඛනභාවං අප්පත්තා නිවත්තා, සාපි පඤ්ඤා න සුතමයී පඤ්ඤා හොතීති දට්ඨබ්බා. යා පන සුත්වා සද්දහන්තස්ස වීමංසා, වීමංසන්තස්ස උස්සාහනා, උස්සහන්තස්ස තුලනා, තුලයන්තස්ස උපපරික්ඛා හොති, අයං සුතමයී පඤ්ඤා නාම හොතීති දට්ඨබ්බා.
සුතමයී පඤ්ඤා ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කතමා චින්තාමයී පඤ්ඤා’’ති වත්තබ්බභාවතො සුතමයියා පඤ්ඤාය විභජනානන්තරං චින්තාමයිං පඤ්ඤං විභජිතුං ‘‘තථා සුතෙන නිස්සයෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුතන්ති සුය්‍යතෙ පරියත්තිධම්මොති සුතො, සවනං පරියත්තිධම්මස්සාති වා සුතං, දුවිධම්පි සුතං. නිස්සයෙන උපනිස්සායාති අත්ථො. ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ චෙතං ‘‘සුතෙන නිස්සයෙනා’’ති කරණවචනං. එත්ථ පන ‘‘ඉදං පාණාතිපාතාදිවිරමනං සීලනට්ඨෙන සීලං, අයං එකග්ගතා සමාදහනට්ඨෙන සමාධි, ඉමානි භූතුපාදානි රුප්පනට්ඨෙන රූපානි, ඉමෙ ඵස්සාදයො නමනට්ඨෙන නාමානි, ඉමෙ රූපාදයො පඤ්ච ධම්මා රාසට්ඨෙන ඛන්ධා’’ති තෙසං තෙසං ධම්මානං පීළනාදිසභාවස්ස වීමංසනාභූතා පඤ්ඤා වීමංසා නාම. තෙසංයෙව සීලසමාධිආදීනං සීලති පතිට්ඨහති එත්ථාති සීලන්තිආදිවචනත්ථං පුච්ඡිත්වා සභාගලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානං තුලෙත්වා විය ගහණපඤ්ඤා තුලනං නාම. තෙසංයෙව සීලසමාධිආදීනං ධම්මානං සභාවලක්ඛණං අවිජහිත්වා අනිච්චතාදුක්ඛතාදිනමනරුප්පනාදිසප්පච්චයසඞ්ඛතාදිආකාරෙ විතක්කෙත්වා උපපරික්ඛණපඤ්ඤා එව උපපරික්ඛා නාමාති විසෙසතො දට්ඨබ්බො. සුතධම්මස්ස ධාරණපරිචයවසෙන පවත්තනතො සුතමයී පඤ්ඤා උස්සාහනා ජාතා විය න චින්තාමයී පඤ්ඤා චින්තිතස්ස ධාරණපරිචයවසෙන අප්පවත්තනතොති ‘‘උස්සාහනා’’ති න වුත්තං.
සුතමයී පඤ්ඤා චෙව චින්තාමයී පඤ්ඤා ච ආචරියෙන විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘කතමා භාවනාමයී පඤ්ඤා’’ති වත්තබ්බභාවතො කාරණභූතානං ද්වින්නං සුතමයිචින්තාමයිපඤ්ඤානං දස්සනානන්තරං ඵලභූතං භාවනාමයිං පඤ්ඤං විභජන්තො ‘‘ඉමාහි ද්වීහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉමාහි ද්වීහි පඤ්ඤාහීති සුතමයිචින්තාමයිපඤ්ඤාහි කාරණභූතාහි. සුතමයිපඤ්ඤාය වා චින්තාමයිපඤ්ඤාය වා උභයත්ථ වා ඨිතොයෙව යොගාවචරො විපස්සනං ආරභතීති. මනසිකාරසම්පයුත්තස්සාති රූපාරූපෙසු පරිග්ගහාදිවසෙන සඞ්ඛාරෙසු අනිච්චතාදිවසෙන මනසිකාරෙන සම්මා පකාරෙහි යුත්තප්පයුත්තස්ස. දිට්ඨිවිසුද්ධිකඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධිමග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි- පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිසම්පාදනෙන විපස්සනං උස්සුක්කන්තස්ස යොගාවචරස්ස සන්තානෙ ඤාණදස්සනවිසුද්ධිසඞ්ඛාතං යං අරියමග්ගඤාණං නිබ්බානාරම්මණදස්සනභූමියං වා භාවනාභූමියං වා උප්පජ්ජති, අයං භාවනාමයී පඤ්ඤාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. යදිපි පඨමමග්ගඤාණං පඨමං නිබ්බානදස්සනතො ‘‘දස්සන’’න්ති වුත්තං, භාවනාවසෙන පන පවත්තනතො ‘‘භාවනාමයී පඤ්ඤා’’ති වෙදිතබ්බං. දස්සනභූමීති පඨමමග්ගඵලානි, සෙසානි ‘‘භාවනාභූමී’’ති වුච්චන්ති.
8. අම්හාකාචරිය තුම්හෙහි ‘‘යස්ස සත්ථා වා’’තිආදිනා සුතමයිපඤ්ඤාදිකා විභත්තා, එවං සති සුතෙන විනා චින්තාමයී පඤ්ඤා නාම න භවෙය්‍ය, මහාබොධිසත්තානං පන සුතෙන විනා චින්තාමයී පඤ්ඤා හොත්වෙවාති චොදනං මනසි කත්වා තස්මිං සඞ්ගහෙත්වා පකාරන්තරෙන විභජිතුං ‘‘පරතොඝොසා’’තිආදිමාහ.
තත්ථ පරතොඝොසාති පරතො පවත්තො දෙසනාඝොසො පච්චයො එතිස්සාති පරතොඝොසා. පච්චත්තසමුට්ඨිතාති පති විසුං අත්තනියෙව සමුට්ඨිතා. යොනිසොමනසිකාරාති තෙසං තෙසං චින්තෙතබ්බානං රූපාදීනං ධම්මානං රුප්පනනමනාදිසභාවපරිග්ගණ්හනාදිනා උපායෙන පවත්තමනසිකාරා චින්තාමයී පඤ්ඤා නාම, ඉමිනා සාවකාපි සාමඤ්ඤතො ගහිතා, තථාපි උග්ඝටිතඤ්ඤුආදීනංයෙව වුත්තත්තා සාවකා ඉධ ගහිතා, තස්මා පුරිමනයො යුත්තතරො. පරතොති ධම්මදෙසකතො පවත්තෙන ධම්මදෙසනාඝොසෙන හෙතුනා යං ඤාණං උප්පජ්ජති, පච්චත්තසමුට්ඨිතෙන, යොනිසොමනසිකාරෙන ච හෙතුනා යං ඤාණං උප්පජ්ජති, අයං භාවනාවසෙන පවත්තනතො භාවනාමයී පඤ්ඤා නාම, ඉමිනා සාවකාපි සාමඤ්ඤතො ගහිතා, තථාපි උග්ඝටිතඤ්ඤුආදීනංයෙව වුත්තත්තා සාවකා ඉධ ගහිතා, තස්මා පුරිමනයො යුත්තතරො. පරතොති ධම්මදෙසකතො පවත්තෙන ධම්මදෙසනාඝොසෙන හෙතුනා යං ඤාණං උප්පජ්ජති, පච්චත්තසමුට්ඨිතෙන, යොනිසොමනසිකාරෙන ච හෙතුනා යං ඤාණං උප්පජ්ජති, අයං භාවනාවසෙන පවත්තනතො භාවනාමයී පඤ්ඤා නාමාති විභජිත්වා පණ්ඩිතෙහි ඤෙය්‍යාති විත්ථාරෙන ගම්භීරත්ථං ඤාතුං ඉච්ඡන්තෙහි ‘‘එවං පටිපදාවිභාගෙනා’’තිආදිනා (නෙත්ති. අට්ඨ. 9) අට්ඨකථාවචනෙන ජානිතබ්බො.
සුතමයිපඤ්ඤාදිකා තිස්සො පඤ්ඤා ආචරියෙන නානානයෙහි විභත්තා, අම්හෙහි ච ඤාතා, ‘‘තාසු යස්ස එකා වා ද්වෙ වා පඤ්ඤා අත්ථි, සො පුග්ගලො කොනාමො, යස්ස එකාපි නත්ථි, සො පුග්ගලො කොනාමො’’ති පුච්ඡිතබ්බභාවතො යස්ස අයං පඤ්ඤා, ඉමා වා අත්ථි, සො පුග්ගලො ඉත්ථන්නාමො, යස්ස නත්ථි, සො පුග්ගලො ඉත්ථන්නාමොති පටිපදාපඤ්ඤාප්පභෙදෙන පුග්ගලං විභජිතුං ‘‘යස්ස ඉමා’’තිආදි වුත්තං.
තත්ථ යස්ස අතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස සුතමයී පඤ්ඤා චෙව චින්තාමයී පඤ්ඤා ච ඉමා ද්වෙ පඤ්ඤා අත්ථි, අයං අතිතික්ඛපඤ්ඤො උද්දෙසමත්තෙනෙව ජානනතො උග්ඝටිතඤ්ඤූ නාම. යස්ස නාතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස උද්දෙසනිද්දෙසෙහි සුතමයී පඤ්ඤා අත්ථි, චින්තාමයී පඤ්ඤා නත්ථි, අයං නාතිතික්ඛපඤ්ඤො උද්දෙසනිද්දෙසෙහි ජානනතො විපඤ්චිතඤ්ඤූ නාම. යස්ස මන්දපඤ්ඤස්ස උද්දෙසනිද්දෙසෙහි නෙව සුතමයී පඤ්ඤා අත්ථි, න චින්තාමයී පඤ්ඤා ච, අයං මන්දපඤ්ඤො උද්දෙසනිද්දෙසපටිනිද්දෙසෙහි ජානනතො නිරවසෙසවිත්ථාරදෙසනාය නෙතබ්බතො නෙය්‍යො නාමාති. අට්ඨකථායං පන ‘‘ඉදානි යදත්ථං ඉමා පඤ්ඤා උද්ධටා, තමෙව වෙනෙය්‍යපුග්ගලවිභාගං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘යස්සා’තිආදි වුත්ත’’න්තිආදි (නෙත්ති. අට්ඨ. 8) වුත්තං.
9. ‘‘තත්ථ භගවා උග්ඝටිතඤ්ඤුස්සා’’තිආදිනා දෙසනං විභාවෙති, ‘‘තත්ථ චතස්සො පටිපදා’’තිආදිනා පටිපදාවිභාගෙහි, ‘‘ස්වායං හාරො’’තිආදිනා ඤාණවිභාගෙහි ච දෙසනාභාජනං වෙනෙය්‍යත්තයං ආචරියෙන විභත්තං, අම්හෙහි ච ඤාතං, ‘‘යාය දෙසනාපාළියා දෙසනාහාරං යොජෙතුං පුබ්බෙ ‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’තිආදිනා දෙසනාහාරස්ස විසයභාවෙන යා පාළිදෙසනා නික්ඛිත්තා, සා පාළිදෙසනා දෙසනාහාරෙන නිද්ධාරිතෙසු අස්සාදාදීසු අත්ථෙසු කිමත්ථං දෙසයතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉමං අත්ථං දෙසයතී’’ති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සායං ධම්මදෙසනා’’තිආදි ආරද්ධං.
තත්ථ සායං ධම්මදෙසනාති යා ධම්මදෙසනා ආදිකල්‍යාණාදිකා පුබ්බෙ දෙසනාහාරස්ස විසයභාවෙන නික්ඛිත්තා, සායං ධම්මදෙසනා අස්සාදාදීසු කිමත්ථං දෙසයතීති කථෙතුකාමතාය පුච්ඡති, පුච්ඡිත්වා ‘‘චත්තාරි සච්චානි දෙසයතී’’ති විස්සජ්ජෙති, තානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ග’’න්ති වුත්තං. පවත්තිපවත්තකනිවත්තිනිවත්තනුපායභාවෙන අවිපරීතභාවතො ‘‘සච්චානී’’ති වුත්තානි.
යස්සං දෙසනායං සච්චානි දෙසනාහාරෙන නිද්ධාරිතානි, සා දෙසනා චත්තාරි සච්චානි දෙසයතීති යුත්තං හොතු. යස්සං දෙසනායං අස්සාදාදයො නිද්ධාරිතා, සා දෙසනා චත්තාරි සච්චානි දෙසයතීති න සක්කා වත්තුං. හෙට්ඨා ච අස්සාදාදයො නිද්ධාරිතා, තස්මා ‘‘අස්සාදාදයො’’තිපි වත්තබ්බන්ති චොදනං මනසි කත්වා ‘‘ආදීනවො ඵලඤ්ච දුක්ඛ’’න්තිආදි වුත්තං. දෙසනාහාරෙන සංවණ්ණනානයෙන දෙසනායං නිද්ධාරිතො ආදීනවො චෙව ඵලඤ්ච දුක්ඛසච්චං හොති, අස්සාදො සමුදයසච්චං, නිස්සරණං නිරොධසච්චං, උපායො චෙව ආණත්ති ච මග්ගසච්චං හොති, තස්මා ‘‘චත්තාරි සච්චානි දෙසයතී’’ති වත්තබ්බමෙවාති.
තණ්හාවජ්ජා තෙභූමකධම්මා දුක්ඛං, තෙ ච අනිච්චාදීහි පීළිතත්තා ආදීනවායෙව. ඵලන්ති දෙසනාය ඵලං ලොකියං, න ලොකුත්තරං, තස්මා දුක්ඛන්ති වත්තබ්බමෙව. අස්සාදොති තණ්හාස්සාදස්ස ගහිතත්තා ‘‘අස්සාදො සමුදයො’’ති ච වත්තබ්බං. අස්සාදෙකදෙසො දුක්ඛමෙව, අස්සාදෙකදෙසො දුක්ඛඤ්චෙව සමුදයො ච. සහ විපස්සනාය අරියමග්ගො ච භගවතො ආණත්ති ච දෙසනාය ඵලාධිගමස්ස උපායභාවතො ‘‘උපායො, ආණත්ති ච මග්ගො’’ති වුත්තං, නිස්සරණෙකදෙසොපි මග්ගොති දට්ඨබ්බො. ‘‘ඉමානි චත්තාරි සච්චානි යා දෙසනා විසෙසතො දෙසයති, කතමා සා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා විසෙසං නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘ඉමානි චත්තාරි සච්චානි ඉදං ධම්මචක්ක’’න්ති වුත්තං. ඉදං වුච්චමානං ධම්මචක්කං ඉමානි චත්තාරි සච්චානි විසෙසතො දෙසයතීති යොජනා කාතබ්බා.
‘‘යා දෙසනා ඉමානි චත්තාරි සච්චානි විසෙසතො දෙසයති, තස්සා දෙසනාය ධම්මචක්කභාවං කිං භගවා ආහා’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘යථාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘ජාතිපි දුක්ඛා’’තිආදිවචනතො (මහාව. 14) තණ්හාවජ්ජං ජාතිආදිකං තෙභූමකධම්මජාතං දුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවෙන, දුක්ඛදුක්ඛාදිභාවෙන ච ‘‘දුක්ඛ’’න්ති වුත්තං. මෙති මයා පවත්තිතන්ති යොජනා. භික්ඛවෙති සවනෙ උස්සාහං ජනෙතුං ආලපති. බාරාණසියන්ති බාරාණසීනගරස්ස අවිදූරෙ. ඉසිපතනෙති සීලක්ඛන්ධාදීනං ඉසනතො ගවෙසනතො ‘‘ඉසී’’ති වොහරිතානං පච්චෙකබුද්ධානං පතනට්ඨානෙ. මිගදායෙති මිගානං අභයදානට්ඨානෙ කාරිතෙ අස්සමෙව.
අනුත්තරන්ති උත්තරිතරාභාවෙන අනුත්තරං අනතිසයං. ධම්මචක්කන්ති සතිපට්ඨානාදිකෙ සභාවධාරණාදිනා අත්ථෙන ධම්මො චෙව පවත්තනට්ඨෙන චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං. අප්පටිවත්තියන්ති අප්පටිසෙධනීයං. කස්මා? ජනකස්ස භගවතො ධම්මිස්සරත්තා සම්මාසම්බුද්ධත්තා, ජඤ්ඤස්ස ච අනුත්තරත්තා කොණ්ඩඤ්ඤාදීනඤ්චෙව අට්ඨාරසබ්‍රහ්මකොටියා ච චතුසච්චපටිවෙධසාධනතො ච. ‘‘කෙන අප්පටිවත්තිය’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘සමණෙන වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සමණෙනාති පබ්බජ්ජමත්තූපගතෙන. බ්‍රාහ්මණෙනාති ජාතිබ්‍රාහ්මණෙන. පරමත්ථානඤ්හි සමණබ්‍රාහ්මණානං පටිසෙධනෙ චිත්තුප්පාදානුප්පජ්ජනම්පි නත්ථි. දෙවෙනාති ඡකාමාවචරදෙවෙන. බ්‍රහ්මුනාති රූපබ්‍රහ්මා ගහිතා. ‘‘සමණෙන වා …පෙ… බ්‍රහ්මුනා’’ති එත්තකමෙව අවත්වා‘‘කෙනචී’’ති වුත්තවචනෙන අවසෙසඛත්තියගහපතිපරිසජනා සඞ්ගහිතා. තස්මා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණගහපතිසමණචාතුමහාරාජිකතාවතිංසමාරබ්‍රහ්මපරිසා අට්ඨවිධාපි පටිසෙධෙතුං අසමත්ථායෙවාති වෙදිතබ්බා. ලොකස්මින්ති සත්තසමූහෙ ධම්මචක්කාධාරෙ.
‘‘ද්වාදස පදානි සුත්ත’’න්ති ගාථානුරූපං ධම්මචක්කසුත්තෙ පදානි විභජන්තො ‘‘තත්ථ අපරිමාණා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති ධම්මචක්කදෙසනායං (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13 ආදයො; පටි. ම. 2.30). ‘‘අපරිමාණා අක්ඛරා අපරිමාණා පදා’’ති අවත්වා ‘‘අපරිමාණා පදා අපරිමාණා අක්ඛරා’’ති උප්පටිපාටිවචනෙහි යෙභුය්‍යෙන පදසඞ්ගහිතානීති දස්සෙති. පදා, අක්ඛරා, බ්‍යඤ්ජනාති ච ලිඞ්ගවිපල්ලාසානීති දට්ඨබ්බානි. එතස්සෙව අත්ථස්සාති වත්තබ්බාකාරස්ස චතුසච්චසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්සෙව සඞ්කාසනා පකාසනා පකාසනාකාරො පඤ්ඤත්තාකාරොති ආකාරවන්තආකාරසම්බන්ධෙ සාමිවචනං. සඞ්කාසනාකාරොති ච සඞ්කාසනීයස්ස අත්ථස්ස ආකාරො. එස නයො සෙසෙසුපි. ඉතිපීති ඉති ඉමිනා පකාරෙනපි, ඉමිනා පකාරෙනපි ඉදං ජාතිආදිකං දුක්ඛං අරියසච්චන්ති වෙදිතබ්බං.
අයන්ති කාමතණ්හාදිභෙදා අයං තණ්හා. දුක්ඛසමුදයොති දුක්ඛනිබ්බත්තනස්ස හෙතුභාවතො දුක්ඛසමුදයො. අයන්ති සබ්බසඞ්ඛතතො නිස්සටා අයං අසඞ්ඛතා ධාතු. දුක්ඛනිරොධොති ජාතිආදිප්පභෙදස්ස දුක්ඛස්ස අනුප්පාදනනිරොධපච්චයත්තා දුක්ඛනිරොධො. අයන්ති සම්මාදිට්ඨාදිකො අට්ඨඞ්ගිකො අරියො මග්ගො. දුක්ඛනිරොධභූතං නිබ්බානං ආරම්මණකරණවසෙන ගතත්තා, දුක්ඛනිරොධප්පත්තියා පටිපදාභාවතො ච දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා. සෙසං වුත්තනයමෙව.
‘‘තත්ථ අපරිමාණා’’තිආදිනා බ්‍යඤ්ජනපදඅත්ථපදානි විභජිත්වා තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසයිවිසයභාවෙන සම්බන්ධභාවං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ භගවා අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතී’’තිආදි වුත්තං. අථ වා භගවා කිං සාමඤ්ඤෙහි අක්ඛරාදීහි සඞ්කාසෙති වා පකාසෙති වා, උදාහු යථාරහං සඞ්කාසෙති පකාසෙතීතිආදිවිචාරණාය සම්භවතො විසයවිසයිභාවෙන සම්බන්ධභාවං නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ භගවා අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතී’’ති කස්මා එවං වුත්තං, නනු ‘‘දුක්ඛසච්ච’’න්තිආදීසු පදෙනෙව දුක්ඛසච්චත්ථත්තාදිකො සඞ්කාසිතබ්බොති? සච්චං, පදාවයවස්ස පන අක්ඛරස්ස ගහණමුඛෙනෙව අක්ඛරසමුදායස්සපි පදස්ස ගහණං හොති, පදෙ ගහිතෙ ච දුක්ඛසච්චත්ථාදිකාවබොධො හොත්වෙව, එවං සති පදෙනෙව සිජ්ඣනතො අක්ඛරො විසුං න ගහෙතබ්බොති? න, දුක්ඛසච්චත්ථාදිකාවබොධස්ස විසෙසුප්පත්තිභාවතො. දු-ඉති අක්ඛරෙන හි අනෙකුපද්දවාධිට්ඨානභාවෙන කුච්ඡිතත්ථො ගහිතො, ඛ-ඉති අක්ඛරෙන ධුවසුභසුඛත්තභාවවිරහෙන තුච්ඡත්ථොති එවමාදිකාවබොධස්ස විසෙසුප්පත්ති භවති. තෙන වුත්තං ‘‘පදත්ථගහණස්ස විසෙසාධානං ජායතී’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 9). පදපරියොසානෙ වාක්‍යපරියොසානාභාවතො අක්ඛරෙහි සංඛිත්තෙන දීපියමානො අත්ථො පදෙහි පකාසිතොවාති වුත්තං ‘‘පදෙහි පකාසෙතී’’ති. වාක්‍යපරියොසානෙ පන සඞ්කාසිතො පකාසිතො අත්ථො විවරිතො විවටො කතොවාති වුත්තං. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙහි විවරතී’’ති. පකාරෙහි ච වාක්‍යභෙදෙ කතෙ සො අත්ථො විභත්තො නාමාති වුත්තං ‘‘ආකාරෙහි විභජතී’’ති. වාක්‍යාවයවානං පදානං පච්චෙකං නිබ්බචනවිභාගෙ කතෙ සො අත්ථො පාකටො කතොවාති වුත්තං ‘‘නිරුත්තීහි උත්තානීකරොතී’’ති. කතනිබ්බචනෙහි වාක්‍යාවයවෙහි විත්ථාරවසෙන නිරවසෙසතො දෙසිතෙහි වෙනෙය්‍යසත්තානං චිත්තෙ පරිසමන්තතො තොසනං හොති, පඤ්ඤාතෙජනඤ්චාති ආහ ‘‘නිද්දෙසෙහි පඤ්ඤපෙතී’’ති.
‘‘භගවා අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතී’’තිආදීසු ‘‘භගවා එවා’’ති වා ‘‘අක්ඛරෙහි එවා’’ති වා අවධාරණෙ යොජිතෙ ‘‘සාවකො න සඞ්කාසෙති, පදාදීහි න සඞ්කාසෙතී’’ති අත්ථො භවෙය්‍ය, සාවකො ච සඞ්කාසෙති, පදාදීහි ච සඞ්කාසෙති. කත්ථ අවධාරණං යොජෙතබ්බන්ති චෙ? ‘‘භගවා අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතියෙවා’’ති අවධාරණං යොජෙතබ්බං. එවඤ්හි සති සාවකෙන සඞ්කාසිතො වා පදාදීහි සඞ්කාසිතො වා අත්ථො සඞ්ගහිතො හොති. අත්ථපදානඤ්ච අක්ඛරාදිනානාවිසයතා සිද්ධා හොති. තෙන එකානුසන්ධිකෙ සුත්තෙ ඡළෙව අත්ථපදානි නිද්ධාරෙතබ්බානි, අනෙකානුසන්ධිකෙ සුත්තෙ අනුසන්ධිභෙදෙන විසුං විසුං ඡ ඡ අත්ථපදානි නිද්ධාරෙතබ්බානි.
‘‘ඡසු බ්‍යඤ්ජනපදෙසු කතමෙන බ්‍යඤ්ජනපදෙන කතමං කිච්චං සාධෙතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ඉමිනා ඉදං කිච්චං, ඉමිනා ඉදං කිච්චං සාධෙතී’’ති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ භගවා අක්ඛරෙහි ච පදෙහි ච උග්ඝටෙතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති අක්ඛරාදීසු බ්‍යඤ්ජනපදෙසු. උග්ඝටෙතීති උග්ඝටනකිච්චං සාධෙතීති අත්ථො. කිඤ්චාපි දෙසනාව උග්ඝටනකිච්චං සාධෙති, භගවා පන දෙසනාජනකත්තා උග්ඝටනකිච්චං සාධෙතීති වුච්චති. සෙසෙසුපි එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.
‘‘උග්ඝටනකිච්චසාධිකා දෙසනායෙව කිං විපඤ්චනවිත්ථාරණකිච්චසාධිකා දෙසනාජනකත්තා, උදාහු විසුං විසුං කිච්චසාධිකා අඤ්ඤා’’ති පුච්ඡිතබ්බභාවතො විසුං විසුං කිච්චසාධිකා අඤ්ඤා දෙසනාති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ උග්ඝටනා ආදී’’තිආදිමාහ. අථ වා ‘‘කතමා උග්ඝටනා, කතමා විපඤ්චනා, කතමා විත්ථාරණා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘තත්ථ උග්ඝටනා ආදී’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති උග්ඝටනාදිකිච්චසාධිකාසු දෙසනාසු. උග්ඝටනාති උග්ඝටනකිච්චසාධිකා දෙසනා ආදිදෙසනා හොති. විපඤ්චනාති විපඤ්චනකිච්චසාධිකා දෙසනා මජ්ඣෙදෙසනා හොති. විත්ථාරණාති විත්ථාරණකිච්චසාධිකා දෙසනා පරියොසානදෙසනා හොතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො.
‘‘උග්ඝටියන්තො උද්දිසියමානො පරියත්තිඅත්ථභූතො ධම්මවිනයො කතමං පුග්ගලං විනෙති, විපඤ්චියන්තො නිද්දිසියමානො පරියත්තිඅත්ථභූතො ධම්මවිනයො කතමං පුග්ගලං විනෙති, විත්ථාරියන්තො පටිනිද්දිසියමානො පරියත්තිඅත්ථභූතො ධම්මවිනයො කතමං පුග්ගලං විනෙතී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘සොයං ධම්මවිනයො’’තිආදිමාහ. අට්ඨකථායං පන ‘‘එවං ‘අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතී’තිආදීනං ඡන්නං බ්‍යඤ්ජනපදානං බ්‍යාපාරං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්ථපදානං බ්‍යාපාරං දස්සෙතුං ‘සොයං ධම්මවිනයො’තිආදි වුත්ත’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 9) වුත්තං.
තත්ථ උග්ඝටියන්තො උද්දිසියමානො උද්දෙසපරියත්තිඅත්ථභූතො සො අයං ධම්මවිනයො උග්ඝටිතඤ්ඤුපුග්ගලං විනෙති, තෙන උග්ඝටිතඤ්ඤුනො පුග්ගලස්ස විනයනෙන නං උග්ඝටියන්තං උද්දිසියමානං උද්දෙසපරියත්තිඅත්ථභූතං විනයං ‘‘ආදිකල්‍යාණො’’ති ආහු. විපඤ්චියන්තො නිද්දිසියමානො නිද්දෙසපරියත්තිඅත්ථභූතො සො අයං ධම්මවිනයො විපඤ්චිතඤ්ඤුපුග්ගලං විනෙති, තෙන විපඤ්චිතඤ්ඤුපුග්ගලස්ස විනයනෙන නං විපඤ්චියන්තං නිද්දිසියමානං නිද්දෙසපරියත්තිඅත්ථභූතං විනයං ‘‘මජ්ඣෙකල්‍යාණො’’ති ආහු. විත්ථාරියන්තො පටිනිද්දිසියමානො පටිනිද්දෙසපරියත්තිඅත්ථභූතො සො අයං ධම්මවිනයො නෙය්‍යං පුග්ගලං විනෙති විනයනං ජනෙති, තෙන නෙය්‍යස්ස පුග්ගලස්ස විනයනෙන නං විත්ථාරියන්තං පටිනිද්දිසියමානං පටිනිද්දෙසපරියත්තිඅත්ථභූතං විනයං ‘‘පරියොසානකල්‍යාණො’’ති ආහූති යොජනත්ථොති දට්ඨබ්බො.
අථ වා ‘‘අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතී’’තිආදිනා ඡන්නං පදානං බ්‍යාපාරො දස්සිතො, එවං සති අත්ථො නිබ්‍යාපාරො සියා, අත්ථො ච නිප්පරියායතො සබ්‍යාපාරොයෙවාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘සොයං ධම්මවිනයො’’තිආදි. එතෙන අත්ථොයෙව මුඛ්‍යතො වෙනෙය්‍යත්තයස්ස විනයනකිච්චං සාධෙති, අත්ථවාචකො පන සද්දො ඨානූපචාරතො වෙනෙය්‍යත්තයස්ස විනයනකිච්චං සාධෙතීති දස්සෙති. පදපරමස්ස පන සච්චප්පටිවෙධස්ස පතිට්ඨානාභාවතො සො ඉධ න වුත්තො. සෙක්ඛග්ගහණෙන වා කල්‍යාණපුථුජ්ජනස්ස විය නෙය්‍යග්ගහණෙන පදපරමස්ස පුග්ගලස්සාපි ගහණං දට්ඨබ්බං. අක්ඛරෙහීතිආදීසු කරණත්ථෙ කරණවචනං, න හෙත්වත්ථෙ. අක්ඛරාදීනඤ්හි උග්ඝටනාදීනි පයොජනානියෙව හොන්ති, න උග්ඝටනාදීනං අක්ඛරාදීනි පයොජනානීති ‘‘අන්නෙන වසතී’’තිආදීසු විය න හෙතුඅත්ථො ගහෙතබ්බො. තත්ථ හි අන්නෙන හෙතුනා වසති, වසනෙන හෙතුනා අන්නං ලද්ධන්ති වසනකිරියාය ඵලං වසනකිරියාය හෙතුභාවෙන ගහිතං. ‘‘අජ්ඣෙසනෙන වසතී’’තිආදීසුපි එසෙව නයො. තෙනාහ ‘‘යදත්ථා ච කිරියා, සො හෙතූ’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 9). තත්ථ යදත්ථාති සො අන්නාදිකො අත්ථො යස්සා වසනාදිකිරියායාති යදත්ථා, වසනාදිකිරියා, සො අන්නාදිකො අත්ථො තස්සා වසනාදිකිරියාය හෙතූති අත්ථො වෙදිතබ්බො.
10. ‘‘තත්ථ අපරිමාණා පදා’’තිආදිනා ‘‘ධම්මං වො භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමී’’ති උද්දිට්ඨාය පාළියා ද්වාදසපදසම්පත්තිසඞ්ඛාතං තිවිධකල්‍යාණතං දස්සෙත්වා ඉදානි ඡඅත්ථපදඡබ්‍යඤ්ජනපදභෙදෙන සම්පත්තිසඞ්ඛාතං අත්ථපදබ්‍යඤ්ජනපදකල්‍යාණතං දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ ඡප්පදානි අත්ථො’’තිආදිමාහ. අථ වා ‘‘ද්වාදස පදානි සුත්ත’’න්ති වුත්තානුරූපං ‘‘තත්ථ අපරිමාණා’’තිආදිනා ‘‘ධම්මං වො භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමී’’ති උද්දිට්ඨාය පාළියා ද්වාදසපදතා දස්සෙත්වා ‘‘ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණ’’න්ති වුත්තානුරූපං ‘‘තත්ථ භගවා අක්ඛරෙහි චා’’තිආදිනා තස්සා පාළියා තිවිධකල්‍යාණතා දස්සිතා, දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධ’’න්ති වුත්තානුරූපං තස්සා පාළියා ඡඅත්ථපදබ්‍යඤ්ජනපදසම්පන්නතං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ ඡප්පදානි අත්ථො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තිස්සං දෙසනාහාරවිසයසඞ්ඛාතායං පාළියං ඡප්පදානි අත්ථො. කතමානි ඡප්පදානි? සඞ්කාසනා, පකාසනා, විවරණා, විභජනා, උත්තානීකම්මං, පඤ්ඤත්ති ඉමානි ඡප්පදානි. අත්ථො යස්ස අත්ථි තස්මා සාත්ථං. තත්ථාති තිස්සං දෙසනාහාරවිසයසඞ්ඛාතායං පාළියං ඡප්පදානි බ්‍යඤ්ජනං. කතමානි ඡප්පදානි? අක්ඛරං, පදං, බ්‍යඤ්ජනං, ආකාරො, නිරුත්ති, නිද්දෙසො ඉමානි ඡප්පදානි. බ්‍යඤ්ජනං යස්ස අත්ථීති සබ්‍යඤ්ජනන්ති යොජනා කාතබ්බා. තෙනාති තස්සා පාළියා තිවිධකල්‍යාණඡඅත්ථපදසම්පන්නඡබ්‍යඤ්ජනපදසම්පන්නට්ඨෙන, ‘‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ…පෙ… සුද්ධ’’න්ති භගවා ආහාති අත්ථො.
කෙවලසද්දස්ස සකලාදිඅත්ථවාචකත්තා අධිප්පෙතත්ථං නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කෙවලන්ති ලොකුත්තරං න මිස්සං ලොකියෙහි ධම්මෙහී’’ති වුත්තං. පරිපුණ්ණන්ති අධිප්පෙතත්ථෙ එකොපි අත්ථො ඌනො නත්ථි, වාචකසද්දෙසුපි අනත්ථකො එකොපි සද්දො අධිකො නත්ථීති පරිපුණ්ණං අනූනං අනතිරෙකං. පරිසුද්ධන්ති සද්දදොසඅත්ථදොසාදිවිරහතො වා පරිසුද්ධං, රාගාදිමලවිරහතො වා පරියොදාතානං උත්තරිමනුස්සධම්මවිසෙසානං උපට්ඨිතට්ඨානත්තා පරිසුද්ධං පරියොදාතං. නිග්ගතං මලං එතස්ස ධම්මස්සාති නිම්මලං. සද්දදොසාදිවිරහතො වා රාගාදිවිරහතො වා සබ්බමලෙහි අපගතං පරි සමන්තතො ඔදාතන්ති පරියොදාතං. උපට්ඨිතන්ති උපතිට්ඨන්ති එත්ථ සබ්බවිසෙසාති උපට්ඨිතං යථා ‘‘පදක්කන්ත’’න්ති. පදක්කන්තං පදක්කන්තට්ඨානං. විසිසන්ති මනුස්සධම්මෙහීති විසෙසා, සබ්බෙ විසෙසා සබ්බවිසෙසා, සබ්බතො වා විසෙසාති සබ්බවිසෙසා, උත්තරිමනුස්සධම්මා. තෙසං සබ්බවිසෙසානං උපට්ඨිතන්ති යොජනා. ඉදන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සාසනබ්‍රහ්මචරියං. තථාගතස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස පදන්ති තථාගතපදං. පදන්ති ච පටිපත්තිගමනෙන වා දෙසනාගමනෙන වා කිලෙසග්ගහණං. ඔත්ථරිත්වා ගමනට්ඨානං ඉතිපි වුච්චති පවුච්චති, තථාගතෙන ගොචරාසෙවනෙන වා භාවනාසෙවනෙන වා නිසෙවිතං භජිතං ඉතිපි වුච්චති, තථාගතස්ස මහාවජිරඤාණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණදන්තෙහි ආරඤ්ජිතං ආරඤ්ජිතට්ඨානං ඉතිපි වුච්චති, අතො තථාගතපදාදිභාවෙන වත්තබ්බභාවතො එතං සාසනබ්‍රහ්මචරියං ඉති පඤ්ඤායති. බ්‍රහ්මචරියන්ති බ්‍රහ්මුනො සබ්බසත්තුත්තමස්ස භගවතො චරියං, බ්‍රහ්මං වා සබ්බසෙට්ඨං චරියං බ්‍රහ්මචරියං. පඤ්ඤායතීති යථාවුත්තෙහි පකාරෙහි ඤායතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො.
‘‘ඉමස්ස සික්ඛත්තයස්ස සඞ්ගහස්ස සාසනස්ස පරිපුණ්ණභාවපරිසුද්ධභාවසඞ්ඛාතං තථාගතපදභාවං!තථාගතපදභාවං, තථාගතනිසෙවිතභාවං, තථාගතආරඤ්ජිතභාවං, තෙහි පකාරෙහි ඤාපිතභාවං කථං මයං නික්කඞ්ඛා ජානිස්සාමා’’ති වත්තබ්බතො ‘‘තෙනාහ භගවා’’තිආදි වුත්තං, තබ්භාවදීපකෙන භගවතා වුත්තෙන වචනෙන තුම්හෙහි නික්කඞ්ඛෙහි ජානිතබ්බොති වුත්තං හොති.
යදි භගවා අක්ඛරෙහි ච පදෙහි ච උග්ඝටෙති, බ්‍යඤ්ජනෙහි ච ආකාරෙහි ච විපඤ්චයති, නිරුත්තීහි ච නිද්දෙසෙහි ච විත්ථාරෙති, එවං සති ආචරියෙන රචිතෙන දෙසනාහාරෙන පයොජනං න භවති, දෙසනාහාරෙන න විනා භගවතො දෙසනායමෙව අත්ථසිජ්ඣනතොති චොදනං මනසි කත්වා ‘‘කෙසං අයං ධම්මදෙසනා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘යොගීන’’න්ති ආහ. තත්ථ යොගීනන්ති යුජ්ජන්ති චතුසච්චකම්මට්ඨානභාවනායන්ති යොගිනො, තෙසං යොගීනං. තෙන මයා රචිතෙන දෙසනාහාරෙන සංවණ්ණිතා අයං වුත්තප්පකාරා භගවතො දෙසනා උග්ඝටනාදිකිච්චං සාධෙතීති දෙසනාහාරො යොගීනං සාත්ථකොයෙවාති දට්ඨබ්බො. ‘‘දෙසනාහාරස්ස අස්සාදාදිදෙසනාහාරභාවො කෙන අම්හෙහි ජානිතබ්බො සද්දහිතබ්බො’’ති වත්තබ්බත්තා ‘‘තෙනාහ ආයස්මා…පෙ… දෙසනාහාරො’’ති වුත්තං. තත්ථ තෙන අස්සාදාදිදෙසනාහාරභාවෙන ආයස්මා මහාකච්චානො ‘‘අස්සාදාදීනවතා…පෙ… දෙසනාහාරො’’ති යං වචනං ආහ, තෙන වචනෙන තුම්හෙහි දෙසනාහාරස්ස යොගීනං අස්සාදාදිදෙසනාහාරභාවො ජානිතබ්බො සද්දහිතබ්බොති වුත්තං හොති.
‘‘කිං පන එත්තාවතා දෙසනාහාරො පරිපුණ්ණො, අඤ්ඤො නියුත්තො නත්ථී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘නියුත්තො දෙසනාහාරො’’ති වුත්තං. තත්ථ යස්සං දෙසනායං අස්සාදාදයො යෙන දෙසනාහාරෙන නිද්ධාරිතා, තස්සං දෙසනායං සො දෙසනාහාරො නිද්ධාරෙත්වා යොජිතොති අත්ථො දට්ඨබ්බොති.
ඉති දෙසනාහාරවිභඞ්ගෙ සත්තිබලානුරූපා රචිතා
විභාවනා නිට්ඨිතා.
පණ්ඩිතෙහි පන අට්ඨකථාටීකානුසාරෙන ගම්භීරත්ථො විත්ථාරතො විභජිත්වා ගහෙතබ්බොති.