සරණගමනකථාවණ්ණනා

සරණගමනස්ස විසයප්පභෙදඵලසංකිලෙසභෙදානං විය, කත්තු ච විභාවනා තත්ථ කොසල්ලාය හොති යෙවාති සහ කත්තුනා තං විධිං දස්සෙතුං ‘‘ඉදානි තෙසු සරණගමනෙසු කොසල්ලත්ථං…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. ‘‘යො ච සරණං ගච්ඡතී’’ති ඉමිනා හි කත්තාරං විභාවෙති තෙන විනා සරණගමනස්සෙව අසම්භවතො, ‘‘සරණගමන’’න්ති ඉමිනා ච සරණගමනමෙව, ‘‘සරණ’’න්තිආදීහි පන යථාක්කමං විසයාදයො. කස්මා පනෙත්ථ වොදානං න ගහිතං, නනු වොදානවිභාවනාපි තත්ථ කොසල්ලාය හොතීති? සච්චමෙතං, තං පන සංකිලෙසග්ගහණෙනෙව අත්ථතො විභාවිතං හොතීති න ගහිතං. යානි හි නෙසං සංකිලෙසකාරණානි අඤ්ඤාණාදීනි, තෙසං සබ්බෙන සබ්බං අනුප්පන්නානං අනුප්පාදනෙන, උප්පන්නානඤ්ච පහානෙන වොදානං හොතීති. අත්ථතොති සරණසද්දත්ථතො, ‘‘සරණත්ථතො’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. හිංසත්ථස්ස සරසද්දස්ස වසෙනෙතං සිද්ධන්ති දස්සෙන්තො ධාත්වත්ථවසෙන ‘‘හිංසතීති සරණ’’න්ති වත්වා තං පන හිංසනං කෙසං, කථං, කස්ස වාති චොදනං සොධෙති ‘‘සරණගතාන’’න්තිආදිනා. කෙසන්ති හි සරණගතානං. කථන්ති තෙනෙව සරණගමනෙන. කස්සාති භයාදීනන්ති යථාක්කමං සොධනා. තත්ථ සරණගතානන්ති ‘‘සරණ’’න්ති ගතානං. සරණගමනෙනාති ‘‘සරණ’’න්ති ගමනෙන කුසලධම්මෙන. භයන්ති වට්ටභයං. සන්තාසන්ති චිත්තුත්‍රාසං තෙනෙව චෙතසිකදුක්ඛස්ස සඞ්ගහිතත්තා. දුක්ඛන්ති කායිකදුක්ඛග්ගහණං. දුග්ගතිපරිකිලෙසන්ති දුග්ගතිපරියාපන්නං සබ්බම්පි දුක්ඛං ‘‘දුග්ගතියං පරිකිලිස්සනං සංවිබාධනං, සමුපතාපනං වා’’ති කත්වා, තයිදං සබ්බං පරතො ඵලකථායං ආවි භවිස්සති. හිංසනඤ්චෙත්ථ විනාසනමෙව, න පන සත්තහිංසනමිවාති දස්සෙති ‘‘හනති විනාසෙතී’’ති ඉමිනා. එතන්ති සරණපදං. අධිවචනන්ති නාමං, පසිද්ධවචනං වා, යථාභුච්චං වා ගුණං අධිකිච්ච පවත්තවචනං. තෙනාහ ‘‘රතනත්තයස්සෙවා’’ති.

එවං හිංසනත්ථවසෙන අවිසෙසතො සරණසද්දත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි තදත්ථවසෙනෙව විසෙසතො දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. රතනත්තයස්ස පච්චෙකං හිංසනකාරණදස්සනමෙව හි පුරිමනයතො ඉමස්ස විසෙසොති. තත්ථ හිතෙ පවත්තනෙනාති ‘‘සම්පන්නසීලා භික්ඛවෙ විහරථා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.64, 69) අත්ථෙ සත්තානං නියොජනෙන. අහිතා ච නිවත්තනෙනාති ‘‘පාණාතිපාතස්ස ඛො පාපකො විපාකො, පාපකං අභිසම්පරාය’’න්තිආදිනා ආදීනවදස්සනාදිමුඛෙන අනත්ථතො ච සත්තානං නිවත්තනෙන. භයං හිංසතීති හිතාහිතෙසු අප්පවත්තිපවත්තිහෙතුකං බ්‍යසනං අප්පවත්තිකරණෙන විනාසෙති. භවකන්තාරා උත්තාරණෙන මග්ගසඞ්ඛාතො ධම්මො, ඵලනිබ්බානසඞ්ඛාතො පන අස්සාසදානෙන සත්තානං භයං හිංසතීති යොජනා. කාරානන්ති දානවසෙන, පූජාවසෙන ච උපනීතානං සක්කාරානං. අනුපසග්ගොපි හි සද්දො සඋපසග්ගො විය අත්ථවිසෙසවාචකො ‘‘අප්පකම්පි කතං කාරං, පුඤ්ඤං හොති මහප්ඵල’’න්තිආදීසු විය. අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවතො විපුලඵලපටිලාභකරණෙන සත්තානං භයං හිං සතීති යොජෙතබ්බං. ඉමිනාපි පරියායෙනාති රතනත්තයස්ස පච්චෙකං හිංසකභාවකාරණදස්සනවසෙන විභජිත්වා වුත්තෙන ඉමිනාපි කාරණෙන. යස්මා පනිදං සරණපදං නාථපදං විය සුද්ධනාමපදත්තා ධාත්වත්ථං අන්තොනීතං කත්වා සඞ්කෙතත්ථම්පි වදති, තස්මා හෙට්ඨා සරණං පරායණන්ති අත්ථො වුත්තොති දට්ඨබ්බං.

එවං සරණත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි සරණගමනත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තප්පසාදා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති එවමාදිනා තස්මිං රතනත්තයෙ පසාදො තප්පසාදො, තදෙව රතනත්තයං ගරු එතස්සාති තග්ගරු, තස්ස භාවො තග්ගරුතා, තප්පසාදො ච තග්ගරුතා ච තප්පසාදතග්ගරුතා, තාහි. විහතකිලෙසො විධුතවිචිකිච්ඡාසම්මොහාසද්ධියාදිපාපධම්මත්තා, තදෙව රතනත්තයං පරායණං පරාගති තාණං ලෙණං එතස්සාති තප්පරායණො, තස්ස භාවො තප්පරායණතා, සායෙව ආකාරො තප්පරායණතාකාරො, තෙන පවත්තො තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො. එත්ථ ච පසාදග්ගහණෙන ලොකියං සරණගමනමාහ. තඤ්හි සද්ධාපධානං, න ඤාණපධානං, ගරුතාගහණෙන පන ලොකුත්තරං. අරියා හි රතනත්තයං ගුණාභිඤ්ඤතාය පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුං කත්වා පස්සන්ති, තස්මා තප්පසාදෙන තදඞ්ගප්පහානවසෙන විහතකිලෙසො, තග්ගරුතාය ච අගාරවකරණහෙතූනං සමුච්ඡෙදවසෙනාති යොජෙතබ්බං. තප්පරායණතා පනෙත්ථ තග්ගතිකතාති තාය චතුබ්බිධම්පි වක්ඛමානං සරණගමනං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. අවිසෙසෙන වා පසාදගරුතා ජොතිතාති පසාදග්ගහණෙන අනවෙච්චප්පසාදස්ස ලොකියස්ස, අවෙච්චප්පසාදස්ස ච ලොකුත්තරස්ස ගහණං, තථා ගරුතාගහණෙන ලොකියස්ස ගරුකරණස්ස, ලොකුත්තරස්ස චාති උභයෙනපි පදෙන උභයම්පි ලොකියලොකුත්තරසරණගමනං යොජෙතබ්බං. උප්පජ්ජති චිත්තමෙතෙනාති උප්පාදො, සම්පයුත්තධම්මසමූහො, චිත්තඤ්ච තං උප්පාදො චාති චිත්තුප්පාදො. සමාහාරද්වන්දෙපි හි කත්ථචි පුල්ලිඞ්ගමිච්ඡන්ති සද්දවිදූ, තදාකාරප්පවත්තං සද්ධාපඤ්ඤාදිසම්පයුත්තධම්මසහිතං චිත්තං සරණගමනං නාම ‘‘සරණන්ති ගච්ඡති එතෙනාති කත්වා’’ති වුත්තං හොති. ‘‘තංසමඞ්ගී’’තිආදි කත්තුවිභාවනා. තෙන යථාවුත්තචිත්තුප්පාදෙන සමඞ්ගීති තංසමඞ්ගී. තෙනාහ ‘‘වුත්තප්පකාරෙනචිත්තුප්පාදෙනා’’ති. උපෙතීති භජති සෙවති පයිරුපාසති, ජානාති වා, බුජ්ඣතීති අත්ථො.

ලොකුත්තරං සරණගමනං කෙසන්ති ආහ ‘‘දිට්ඨසච්චාන’’න්ති, අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානන්ති අත්ථො. කදා තං ඉජ්ඣතීති ආහ ‘‘මග්ගක්ඛණෙ’’ති, ‘‘ඉජ්ඣතී’’ති පදෙන චෙතස්ස සම්බන්ධො. මග්ගක්ඛණෙ ඉජ්ඣමානෙනෙව හි චතුසච්චාධිගමෙන ඵලට්ඨානම්පි සරණගමකතා සිජ්ඣති ලොකුත්තරසරණගමනස්ස භෙදාභාවතො, තෙසඤ්ච එකසන්තානත්තා. කථං තං ඉජ්ඣතීති ආහ ‘‘සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙනා’’තිආදි, උපපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදතො, ආරම්මණතො, කිච්චතො ච සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣතීති වුත්තං හොති. සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙනාති චෙත්ථ පහානාභිසමයං සන්ධාය වුත්තං, ආරම්මණතොති සච්ඡිකිරියාභිසමයං. නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා ආරම්මණතො ඉජ්ඣතීති හි යොජෙතබ්බං, ත්වා-සද්දො ච හෙතුත්ථවාචකො යථා ‘‘සක්කො හුත්වා නිබ්බත්තී’’ති (ධ. ප. අට්ඨ. 1.2.29). අපිච ‘‘ආරම්මණතො’’ති වුත්තමෙවත්ථං සරූපතො නියමෙති ‘‘නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා’’ති ඉමිනා. ‘‘කිච්චතො’’ති තදවසෙසං භාවනාභිසමයං පරිඤ්ඤාභිසමයඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. ‘‘ආරම්මණතො නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා’’ති එතෙන වා මග්ගක්ඛණානුරූපං එකාරම්මණතං දස්සෙත්වා ‘‘කිච්චතො’’ති ඉමිනා පහානතො අවසෙසං කිච්චත්තයං දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘මග්ගක්ඛණෙ, නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා’’ති ච වුත්තත්තා අත්ථතො මග්ගඤාණසඞ්ඛාතො චතුසච්චාධිගමො එව ලොකුත්තරසරණගමනන්ති විඤ්ඤායති. තත්ථ හි චතුසච්චාධිගමනෙ සරණගමනුපක්කිලෙසස්ස පහානාභිසමයවසෙන සමුච්ඡින්දනං භවති, නිබ්බානධම්මො පන සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන, මග්ගධම්මො ච භාවනාභිසමයවසෙන පටිවිජ්ඣියමානොයෙව සරණගමනත්ථං සාධෙති, බුද්ධගුණා පන සාවකගොචරභූතා පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පටිවිජ්ඣියමානා සරණගමනත්ථං සාධෙන්ති, තථා අරියසඞ්ඝගුණා. තෙනාහ ‘‘සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣතී’’ති.

ඵලපරියත්තීනම්පෙත්ථ වුත්තනයෙන මග්ගානුගුණප්පවත්තියා ගහණං, අපරිඤ්ඤෙය්‍යභූතානඤ්ච බුද්ධසඞ්ඝගුණානං තග්ගුණසාමඤ්ඤතායාති දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි සකලභාවවිසිට්ඨවචනං උපපන්නං හොතීති. ඉජ්ඣන්තඤ්ච සහෙව ඉජ්ඣති, න ලොකියං විය පටිපාටියා අසම්මොහපටිවෙධෙන පටිවිද්ධත්තාති ගහෙතබ්බං. පදීපස්ස විය හි එකක්ඛණෙයෙව මග්ගස්ස චතුකිච්චසාධනන්ති. යෙ පන වදන්ති ‘‘සරණගමනං නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා න පවත්තති, මග්ගස්ස අධිගතත්තා පන අධිගතමෙව තං හොති එකච්චානං තෙවිජ්ජාදීනං ලොකියවිජ්ජාදයො වියා’’ති, තෙසං පන වචනෙ ලොකියමෙව සරණගමනං සියා, න ලොකුත්තරං, තඤ්ච අයුත්තමෙව දුවිධස්සාපි තස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා. තදඞ්ගප්පහානෙන සරණගමනුපක්කිලෙසවික්ඛම්භනං. ආරම්මණතො බුද්ධාදිගුණාරම්මණං හුත්වාති එත්ථාපි වුත්තනයෙන අත්ථො, සරණගමනුපක්කිලෙසවික්ඛම්භනතො, ආරම්මණතො ච සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣතීති වුත්තං හොති.

තන්ති ලොකියසරණගමනං. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’තිආදිනා සද්ධාපටිලාභො. සද්ධාමූලිකාති යථාවුත්තසද්ධාපුබ්බඞ්ගමා. සහජාතවසෙන පුබ්බඞ්ගමතායෙව හි තම්මූලිකතා සද්ධාවිරහිතස්ස බුද්ධාදීසු සම්මාදස්සනස්ස අසම්භවතො. සම්මාදිට්ඨි නාම බුද්ධසුබුද්ධතං, ධම්මසුධම්මතං සඞ්ඝසුප්පටිපන්නතඤ්ච ලොකියාවබොධවසෙන සම්මා ඤායෙන දස්සනතො. ‘‘සද්ධාපටිලාභො’’ති ඉමිනා සම්මාදිට්ඨිවිරහිතාපි සද්ධා ලොකියසරණගමනන්ති දස්සෙති, ‘‘සද්ධාමූලිකා ච සම්මාදිට්ඨී’’ති පන එතෙන සද්ධූපනිස්සයා යථාවුත්තා පඤ්ඤාති. ලොකියම්පි හි සරණගමනං දුවිධං ඤාණසම්පයුත්තං, ඤාණවිප්පයුත්තඤ්ච. තත්ථ පඨමෙන පදෙන මාතාදීහි උස්සාහිතදාරකාදීනං විය ඤාණවිප්පයුත්තං සරණගමනං ගහිතං, දුතියෙන පන ඤාණසම්පයුත්තං. තදුභයමෙව පුඤ්ඤකිරියවත්ථු විසෙසභාවෙන දස්සෙතුං ‘‘දසසු පුඤ්ඤකිරියවත්ථූසු දිට්ඨිජුකම්මන්ති වුච්චතී’’ති ආහ. දිට්ඨි එව අත්තනො පච්චයෙහි උජුං කරීයතීති හි අත්ථෙන සම්මාදිට්ඨියා දිට්ඨිජුකම්මභාවො, දිට්ඨි උජුං කරීයති එතෙනාති අත්ථෙන පන සද්ධායපි. සද්ධාසම්මාදිට්ඨිග්ගහණෙන චෙත්ථ තප්පධානස්සාපි චිත්තුප්පාදස්ස ගහණං, දිට්ඨිජුකම්මපදෙන ච යථාවුත්තෙන කරණසාධනෙන, එවඤ්ච කත්වා ‘‘තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො’’ති හෙට්ඨා වුත්තවචනං සමත්ථිතං හොති, සද්ධාසම්මාදිට්ඨීනං පන විසුං ගහණං තංසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදස්ස තප්පධානතායාති දට්ඨබ්බං.

තයිදන්ති ලොකියං සරණගමනමෙව පච්චාමසති ලොකුත්තරස්ස තථා භෙදාභාවතො. තස්ස හි මග්ගක්ඛණෙයෙව වුත්තනයෙන ඉජ්ඣනතො තථාවිධස්ස සමාදානස්ස අවිජ්ජමානත්තා එස භෙදො න සම්භවතීති. අත්තා සන්නිය්‍යාතීයති අප්පීයති පරිච්චජීයති එතෙනාති අත්තසන්නිය්‍යාතනං, යථාවුත්තං සරණගමනසඞ්ඛාතං දිට්ඨිජුකම්මං. තං රතනත්තයං පරායණං පටිසරණමෙතස්සාති තප්පරායණො, පුග්ගලො, චිත්තුප්පාදො වා, තස්ස භාවො තප්පරායණතා, තදෙව දිට්ඨිජුකම්මං. ‘‘සරණ’’න්ති අධිප්පායෙන සිස්සභාවං අන්තෙවාසිකභාවසඞ්ඛාතං වත්තපටිවත්තාදිකරණං උපගච්ඡති එතෙනාති සිස්සභාවූපගමනං. සරණගමනාධිප්පායෙනෙව පණිපතති එතෙනාති පණිපාතො, පණිපතනඤ්චෙත්ථ අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මමෙව, සබ්බත්ථ ච අත්ථතො යථාවුත්තදිට්ඨිජුකම්මමෙව වෙදිතබ්බං.

සංසාරදුක්ඛනිත්ථරණත්ථං අත්තනො අත්තභාවස්ස පරිච්චජනං අත්තපරිච්චජනං. තප්පරායණතාදීසුපි එසෙව නයො. හිතොපදෙසකථාපරියායෙන ධම්මස්සාපි ආචරියභාවො සමුදාචරීයති ‘‘ඵලො අම්බො අඵලො ච, තෙ සත්ථාරො උභො මමා’’තිආදීසු වියාති ආහ ‘‘ධම්මස්ස අන්තෙවාසිකො’’ති. ‘‘අභිවාදනා’’තිආදි පණිපාතස්ස අත්ථදස්සනං. බුද්ධාදීනංයෙවාති අවධාරණස්ස අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීසුපි සීහගතිකවසෙන අධිකාරො වෙදිතබ්බො. එවඤ්හි තදඤ්ඤනිවත්තනං කතං හොතීති. ‘‘ඉමෙසඤ්හී’’තිආදි චතුධා පවත්තනස්ස සමත්ථනං, කාරණදස්සනං වා.

එවං අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීනි එකෙන පකාරෙන දස්සෙත්වා ඉදානි අපරෙහිපි පකාරෙහි දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි ආරද්ධං, එතෙන අත්තසන්නිය්‍යාතනතප්පරායණතාදීනං චතුන්නං පරියායන්තරෙහිපි අත්තසන්නිය්‍යාතනතප්පරායණතාදි කතමෙව හොති අත්ථස්ස අභින්නත්තා යථා තං ‘‘සික්ඛාපච්චක්ඛානඅභූතාරොචනානී’’ති දස්සෙති. ජීවිතපරියන්තිකන්ති භාවනපුංසකවචනං, යාවජීවං ගච්ඡාමීති අත්ථො. මහාකස්සපො කිර සයමෙව පබ්බජිතවෙසං ගහෙත්වා මහාතිත්ථබ්‍රාහ්මණගාමතො නික්ඛමිත්වා ගච්ඡන්තො තිගාවුතමග්ගං පච්චුග්ගමනං කත්වා අන්තරා ච රාජගහං, අන්තරා ච නාළන්දං බහුපුත්තකනිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ එකකමෙව නිසින්නං භගවන්තං පස්සිත්වා ‘‘අයං භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති අජානන්තොයෙව ‘‘සත්ථාරඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (සං. නි. 2.154) සරණගමනමකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘මහාකස්සපස්ස සරණගමනං වියා’’ති. විත්ථාරො කස්සපසංයුත්තට්ඨකථායං (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.154) ගහෙතබ්බො. තත්ථ සත්ථාරඤ්චවතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යන්ති සචෙ අහං සත්ථාරං පස්සෙය්‍යං, ඉමං භගවන්තංයෙව පස්සෙය්‍යං. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සත්ථාරා භවිතුං සක්කා. සුගතඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යන්ති සචෙ අහං සම්මාපටිපත්තියා සුට්ඨු ගතත්තා සුගතං නාම පස්සෙය්‍යං, ඉමං භගවන්තංයෙව පස්සෙය්‍යං. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සුගතෙන භවිතුං සක්කා. සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යන්ති සචෙ අහං සම්මා සාමඤ්ච සච්චානි බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධං නාම පස්සෙය්‍යං, ඉමං භගවන්තංයෙව පස්සෙය්‍යං, න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන භවිතුං සක්කාති අයමෙත්ථ අට්ඨකථා. සබ්බත්ථ ච-සද්දො, වත-සද්දො ච පදපූරණමත්තං, චෙ-සද්දෙන වා භවිතබ්බං ‘‘සචෙ’’ති අට්ඨකථායං (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.154) වුත්තත්තා. වත-සද්දො ච පස්සිතුකාමතාය එකංසත්ථං දීපෙතීතිපි යුජ්ජති.

‘‘සො අහ’’න්තිආදි සුත්තනිපාතෙ ආළවකසුත්තෙ. තත්ථ කිඤ්චාපි මග්ගෙනෙව තස්ස සරණගමනමාගතං, සොතාපන්නභාවදස්සනත්ථං, පන පසාදානුරූපදස්සනත්ථඤ්ච එවං වාචං භින්දතීති තදට්ඨකථායං (සු. නි. අට්ඨ. 1.181) වුත්තං. ගාමා ගාමන්ති අඤ්ඤස්මා දෙවගාමා අඤ්ඤං දෙවගාමං, දෙවතානං වා ඛුද්දකං, මහන්තඤ්ච ගාමන්තිපි අත්ථො. පුරා පුරන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ධම්මස්ස ච සුධම්මතන්ති බුද්ධස්ස සුබුද්ධතං, ධම්මස්ස සුධම්මතං, සඞ්ඝස්ස සුප්පටිපන්නතඤ්ච අභිත්ථවිත්වාති සහ සමුච්චයෙන, පාඨසෙසෙන ච අත්ථො, සම්බුද්ධං නමස්සමානො ධම්මඝොසකො හුත්වා විචරිස්සාමීති වුත්තං හොති.

ආළවකාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සාතාගිරහෙමවතාදීනම්පි සඞ්ගහො. නනු ච එතෙ ආළවකාදයො අධිගතමග්ගත්තා මග්ගෙනෙව ආගතසරණගමනා, කස්මා තෙසං තප්පරායණතාසරණගමනං වුත්තන්ති? මග්ගෙනාගතසරණගමනෙහිපි තෙහි තප්පරායණතාකාරස්ස පවෙදිතත්තා. ‘‘සො අහං විචරිස්සාමි…පෙ… සුධම්මතං, (සං. නි. 1.246; සු. නි. 194) තෙ මයං විචරිස්සාම, ගාමා ගාමං නගා නගං…පෙ… සුධම්මත’’න්ති (සු. නි. 182) ච හි එතෙහි තප්පරායණතාකාරො පවෙදිතො. තස්මා සරණගමනවිසෙසමනපෙක්ඛිත්වා පවෙදනාකාරමත්තං උපදිසන්තෙන එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අථාති ‘‘කථං ඛො බ්‍රාහ්මණො හොතී’’තිආදිනා පුට්ඨස්ස අට්ඨවිධපඤ්හස්ස ‘‘පුබ්බෙනිවාසං යො වෙදී’’තිආදිනා බ්‍යාකරණපරියොසානකාලෙ. ඉදඤ්හි මජ්ඣිමපණ්ණාසකෙ බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ (ම. නි. 2.394) පරිචුම්බතීති පරිඵුසති. පරිසම්බාහතීති පරිමජ්ජති. එවම්පි පණිපාතො දට්ඨබ්බොති එවම්පි පරමනිපච්චකාරෙන පණිපාතො දට්ඨබ්බො.

සො පනෙසාති පණිපාතො. ඤාති…පෙ… වසෙනාති එත්ථ ඤාතිවසෙන, භයවසෙන, ආචරියවසෙන, දක්ඛිණෙය්‍යවසෙනාති පච්චෙකං යොජෙතබ්බං ද්වන්දපරතො සුය්‍යමානත්තා. තත්ථ ඤාතිවසෙනාති ඤාතිභාවවසෙන. භාවප්පධානනිද්දෙසො හි අයං, භාවලොපනිද්දෙසො වා තබ්භාවස්සෙව අධිප්පෙතත්තා. එවං සෙසෙසුපි පණිපාතපදෙන චෙතෙසං සම්බන්ධො තබ්බසෙන පණිපාතස්ස චතුබ්බිධත්තා. තෙනාහ ‘‘දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතෙනා’’ති, දක්ඛිණෙය්‍යතාහෙතුකෙන පණිපාතෙනෙවාති අත්ථො. ඉතරෙහීති ඤාතිභාවාදිහෙතුකෙහි පණිපාතෙහි. ‘‘සෙට්ඨවසෙනෙවා’’තිආදි තස්සෙවත්ථස්ස සමත්ථනං. ඉදානි ‘‘න ඉතරෙහී’’තිආදිනා වුත්තමෙව අත්ථත්තයං යථාක්කමං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘තස්මා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සාකියො වා’’ති පිතුපක්ඛතො ඤාතිකුලදස්සනං, ‘‘කොලියො වා’’ති පන මාතුපක්ඛතො. වන්දතීති පණිපාතස්ස උපලක්ඛණවචනං. රාජපූජිතොති රාජූහි, රාජූනං වා පූජිතො යථා ‘‘ගාමපූජිතො’’ති. පූජාවචනපයොගෙ හි කත්තරි සාමිවචනමිච්ඡන්ති සද්දවිදූ. භගවතොති බොධිසත්තභූතස්ස, බුද්ධභූතස්ස වා භගවතො. උග්ගහිතන්ති සික්ඛිතසිප්පං.

‘‘චතුධා’’තිආදි සිඞ්ගාලොවාදසුත්තෙ (දී. නි. 3.265) ඝරමාවසන්ති ඝරෙ වසන්තො, කම්මප්පවචනීයයොගතො චෙත්ථ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං. කම්මං පයොජයෙති කසිවාණිජ්ජාදිකම්මං පයොජෙය්‍ය. කුලානඤ්හි න සබ්බකාලං එකසදිසං වත්තති, කදාචි රාජාදිවසෙන ආපදාපි උප්පජ්ජති, තස්මා ‘‘ආපදාසු උප්පන්නාසු භවිස්සතී’’ති එවං මනසි කත්වා නිධාපෙය්‍යාති ආහ ‘‘ආපදාසු භවිස්සතී’’ති. ඉමෙසු පන චතූසු කොට්ඨාසෙසු ‘‘එකෙන භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍යා’’ති වුත්තකොට්ඨාසතොයෙව ගහෙත්වා භික්ඛූනම්පි කපණද්ධිකාදීනම්පි දානං දාතබ්බං, පෙසකාරන්හාපිතකාදීනම්පි වෙතනං දාතබ්බන්ති අයං භොගපරිග්ගහණානුසාසනී, එවරූපං අනුසාසනිං උග්ගහෙත්වාති අත්ථො. ඉදඤ්හි දිට්ඨධම්මිකංයෙව සන්ධාය වදති, සම්පරායිකං, පන නිය්‍යානිකං වා අනුසාසනිං පච්චාසිසන්තොපි දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතමෙව කරොති නාමාති දට්ඨබ්බං. ‘‘යො පනා’’තිආදි ‘‘සෙට්ඨවසෙනෙව…පෙ… ගණ්හාතී’’ති වුත්තස්සත්ථස්ස විත්ථාරවචනං.

‘‘එව’’න්තිආදි පන ‘‘සෙට්ඨවසෙන ච භිජ්ජතී’’ති වුත්තස්ස බ්‍යතිරෙකදස්සනං. අත්ථවසා ලිඞ්ගවිභත්තිවිපරිණාමොති කත්වා ගහිතසරණාය උපාසිකාය වාතිපි යොජෙතබ්බං. එවමීදිසෙසු. පබ්බජිතම්පීති පි-සද්දො සම්භාවනත්ථොති වුත්තං ‘‘පගෙව අපබ්බජිත’’න්ති. සරණගමනං න භිජ්ජති සෙට්ඨවසෙන අවන්දිතත්තා. තථාති අනුකඩ්ඪනත්ථෙ නිපාතො ‘‘සරණගමනං න භිජ්ජතී’’ති. රට්ඨපූජිතත්තාති රට්ඨෙ, රට්ඨවාසීනං වා පූජිතත්තා. තයිදං භයවසෙන වන්දිතබ්බභාවස්සෙව සමත්ථනං, න තු අභෙදස්ස කාරණදස්සනං, තස්ස පන කාරණං සෙට්ඨවසෙන අවන්දිතත්තාති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හි ‘‘සෙට්ඨවසෙන ච භිජ්ජතී’’ති. සෙට්ඨවසෙනාති ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යතාය සෙට්ඨභාවවසෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අයං ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යොති වන්දතී’’ති. තිත්ථියම්පි වන්දතො න භිජ්ජති, පගෙව ඉතරං. සරණගමනප්පභෙදොති සරණගමනවිභාගො, තබ්බිභාගසම්බන්ධතො චෙත්ථ සක්කා අභෙදොපි සුඛෙන දස්සෙතුන්ති අභෙදදස්සනං කතං.

අරියමග්ගො එව ලොකුත්තරසරණගමනන්ති චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි විපාකඵලභාවෙන වුත්තානි. සබ්බදුක්ඛක්ඛයොති සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධො නිබ්බානං. එත්ථ ච කම්මසදිසං විපාකඵලං, තබ්බිපරීතං ආනිසංසඵලන්ති දට්ඨබ්බං. යථා හි සාලිබීජාදීනං ඵලානි තංසදිසානි විපක්කානි නාම හොන්ති, විපාකනිරුත්තිඤ්ච ලභන්ති, න මූලඞ්කුරපත්තක්ඛන්ධනාළානි, එවං කුසලාකුසලානං ඵලානි අරූපධම්මභාවෙන, සාරම්මණභාවෙන ච සදිසානි විපක්කානි නාම හොන්ති, විපාකනිරුත්තිඤ්ච ලභන්ති, න තදඤ්ඤානි කම්මනිබ්බත්තානිපි කම්මඅසදිසානි, තානි පන ආනිසංසානි නාම හොන්ති, ආනිසංසනිරුත්තිමත්තඤ්ච ලභන්තීති. ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිනා ධම්මපදෙ අග්ගිදත්තබ්‍රාහ්මණවත්ථුපාළිමාහරිත්වා දස්සෙති.

යො චාති එත්ථ ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ, යො පනාති අත්ථො. තත්‍රායමධිප්පායො – බ්‍යතිරෙකත්ථදීපනෙ යදි ‘‘බහුං වෙ සරණං යන්ති, පබ්බතානි වනානි චා’’තිආදිනා (ධ. ප. 188) වුත්තං ඛෙමං සරණං න හොති, න උත්තමං සරණං, එතඤ්ච සරණමාගම්ම සබ්බදුක්ඛා න පමුච්චති, එවං සති කිං නාම වත්ථු ඛෙමං සරණං හොති, උත්තමං සරණං, කිං නාම වත්ථුං සරණමාගම්ම සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතීති චෙ?

යො ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො…පෙ…

එතං ඛො සරණං ඛෙමං, එතං සරණමුත්තමං;

එතං සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතීති. (ධ. ප. 190-92);

එවමීදිසෙසු. ලොකියස්ස සරණගමනස්ස අඤ්ඤතිත්ථියාවන්දනාදිනා කුප්පනතො, චලනතො ච අකුප්පං අචලං ලොකුත්තරමෙව සරණගමනං පකාසෙතුං ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතී’’ති වුත්තං. වාචාසිලිට්ඨත්ථඤ්චෙත්ථ සම්මාසද්දස්ස රස්සත්තං. ‘‘දුක්ඛ’’න්තිආදි ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානී’’ති වුත්තස්ස සරූපදස්සනං. දුක්ඛස්ස ච අතික්කමන්ති දුක්ඛනිරොධං. දුක්ඛූපසමගාමිනන්ති දුක්ඛනිරොධගාමිං. ‘‘එත’’න්ති ‘‘චත්තාරි…පෙ… පස්සතී’’ති (ධ. ප. 190) එවං වුත්තං ලොකුත්තරසරණගමනසඞ්ඛාතං අරියසච්චදස්සනං. ඛො-සද්දො අවධාරණත්ථො පදත්තයෙපි යොජෙතබ්බො.

නිච්චතො අනුපගමනාදිවසෙනාති ‘‘නිච්ච’’න්ති අග්ගහණාදිවසෙන, ඉතිනා නිද්දිසිතබ්බෙහි තො-සද්දමිච්ඡන්ති සද්දවිදූ. ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිනා ඤාණවිභඞ්ගාදීසු (ම. නි. 3.126; අ. නි. 1.268) ආගතං පාළිං සාධකභාවෙන ආහරති. අට්ඨානන්ති ජනකහෙතුපටික්ඛෙපො. අනවකාසොති පච්චයහෙතුපටික්ඛෙපො. උභයෙනාපි කාරණමෙව පටික්ඛිපති. යන්ති යෙන කාරණෙන. දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො සොතාපන්නො. කඤ්චි සඞ්ඛාරන්ති චතුභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු එකම්පි සඞ්ඛාරං. නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘නිච්චො’’ති ගණ්හෙය්‍ය. සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති (දී. නි. 1.76) එවං අත්තදිට්ඨිවසෙන ‘‘සුඛො’’ති ගණ්හෙය්‍ය, දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තෙන පන අරියසාවකො පරිළාහවූපසමත්ථං මත්තහත්ථිපරිත්තාසිතො චොක්ඛබ්‍රාහ්මණො විය උක්කාරභූමිං කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතො උපගච්ඡති. අත්තවාරෙ කසිණාදිපණ්ණත්තිසඞ්ගහණත්ථං ‘‘සඞ්ඛාර’’න්ති අවත්වා ‘‘ධම්ම’’න්ති වුත්තං. යථාහ පරිවාරෙ –

‘‘අනිච්චා සබ්බෙ සඞ්ඛාරා, දුක්ඛානත්තා ච සඞ්ඛතා;

නිබ්බානඤ්චෙව පඤ්ඤත්ති, අනත්තා ඉති නිච්ඡයා’’ති. (පරි. 257);

ඉමෙසු පන තීසුපි වාරෙසු අරියසාවකස්ස චතුභූමකවසෙනෙව පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො, තෙභූමකවසෙනෙව වා. යං යඤ්හි පුථුජ්ජනො ‘‘නිච්චං සුඛං අත්තා’’ති ගාහං ගණ්හාති, තං තං අරියසාවකො ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ති ගණ්හන්තො ගාහං විනිවෙඨෙති.

‘‘මාතර’’න්තිආදීසු ජනිකා මාතා, ජනකො පිතා, මනුස්සභූතො ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො. කිං පන අරියසාවකො තෙහි අඤ්ඤම්පි පාණං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති? එතම්පි අට්ඨානමෙව. චක්කවත්තිරජ්ජසකජීවිතහෙතුපි හි සො තං ජීවිතා න වොරොපෙය්‍ය, තථාපි පුථුජ්ජනභාවස්ස මහාසාවජ්ජතාදස්සනත්ථං අරියභාවස්ස ච බලවතාපකාසනත්ථං එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පදුට්ඨචිත්තොති වධකචිත්තෙන පදූසනචිත්තො, පදූසිතචිත්තො වා. ලොහිතං උප්පාදෙය්‍යාති ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය. සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති සමානසංවාසකං සමානසීමායං ඨිතං සඞ්ඝං පඤ්චහි කාරණෙහි භින්දෙය්‍ය, වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පඤ්චහුපාලි ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජති කම්මෙන, උද්දෙසෙන, වොහරන්තො, අනුස්සාවනෙන, සලාකග්ගාහෙනා’’ති (පරි. 458) අඤ්ඤං සත්ථාරන්ති ඉතො අඤ්ඤං තිත්ථකරං ‘‘අයං මෙ සත්ථා’’ති එවං ගණ්හෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතීති අත්ථො. භවසම්පදාති සුගතිභවෙන සම්පදා, ඉදං විපාකඵලං. භොගසම්පදාති මනුස්සභොගදෙවභොගෙහි සම්පදා, ඉදං පන ආනිසංසඵලං. ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිනා දෙවතාසංයුත්තාදිපාළිං (සං. නි. 1.37) සාධකභාවෙන දස්සෙති.

ගතා සෙති එත්ථ සෙ-ඉති නිපාතමත්තං. න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමින්ති තෙ බුද්ධං සරණං ගතා තන්නිමිත්තං අපායං න ගමිස්සන්ති. මානුසන්ති ච ගාථාබන්ධවසෙන විසඤ්ඤොගනිද්දෙසො, මනුස්සෙසු ජාතන්ති අත්ථො. දෙවකායන්ති දෙවසඞ්ඝං, දෙවපුරං වා ‘‘දෙවානං කායො සමූහො එත්ථා’’ති කත්වා.

‘‘අපරම්පී’’තිආදිනා සළායතනවග්ගෙ මොග්ගල්ලානසංයුත්තෙ (සං. නි. 4.341) ආගතං අඤ්ඤම්පි ඵලමාහ, අපරම්පි ඵලං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරෙන වුත්තන්ති අත්ථො. අඤ්ඤෙ දෙවෙති අසරණඞ්ගතෙ දෙවෙ. දසහි ඨානෙහීති දසහි කාරණෙහි. ‘‘දිබ්බෙනා’’තිආදි තස්සරූපදස්සනං. අධිගණ්හන්තීති අභිභවන්ති අතික්කමිත්වා තිට්ඨන්ති. ‘‘එස නයො’’ති ඉමිනා ‘‘සාධු ඛො දෙවානමින්ද ධම්මසරණගමනං හොතී’’ති (සං. නි. 4.341) සුත්තපදං අතිදිසති. වෙලාමසුත්තං නාම අඞ්ගුත්තරනිකායෙ නවනිපාතෙ ජාතිගොත්තරූපභොගසද්ධාපඤ්ඤාදීහි මරියාදවෙලාතික්කන්තෙහි උළාරෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතත්තා වෙලාමනාමකස්ස බොධිසත්තභූතස්ස චතුරාසීතිසහස්සරාජූනං ආචරියබ්‍රාහ්මණස්ස දානකථාපටිසඤ්ඤුත්තං සුත්තං (අ. නි. 9.20) තත්ථ හි කරීසස්ස චතුත්ථභාගප්පමාණානං චතුරාසීතිසහස්සසඞ්ඛ්‍යානං සුවණ්ණපාතිරූපියපාතිකංසපාතීනං යථාක්කමං රූපියසුවණ්ණ හිරඤ්ඤපූරානං, සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතානං, චතුරාසීතියා හත්ථිසහස්සානං චතුරාසීතියා අස්සසහස්සානං, චතුරාසීතියා රථසහස්සානං, චතුරාසීතියා ධෙනුසහස්සානං, චතුරාසීතියා කඤ්ඤාසහස්සානං, චතුරාසීතියා පල්ලඞ්කසහස්සානං, චතුරාසීතියා වත්ථකොටිසහස්සානං, අපරිමාණස්ස ච ඛජ්ජභොජ්ජාදිභෙදස්ස ආහාරස්ස පරිච්චජනවසෙන සත්තමාසාධිකානි සත්තසංවච්ඡරානි නිරන්තරං පවත්තවෙලාමමහාදානතො එකස්ස සොතාපන්නස්ස දින්නදානං මහප්ඵලතරං, තතො සතංසොතාපන්නානං දින්නදානතො එකස්ස සකදාගාමිනො, තතො එකස්ස අනාගාමිනො, තතො එකස්ස අරහතො, තතො එකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස, තතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස, තතො බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දින්නදානං මහප්ඵලතරං, තතො චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්ස විහාරකරණං, තතො සරණගමනං මහප්ඵලතරන්ති අයමත්ථො පකාසිතො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘යං ගහපති වෙලාමො බ්‍රාහ්මණො දානං අදාසි මහාදානං, යො චෙකං දිට්ඨිසම්පන්නං භොජෙය්‍ය, ඉදං තතො මහප්ඵලතරං, යො ච සතං දිට්ඨිසම්පන්නානං භොජෙය්‍ය, යො චෙකං සකදාගාමිං භොජෙය්‍ය, ඉදං තතො මහප්ඵලතර’’න්තිආදි (අ. නි. 9.20).

ඉමිනා ච උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො ලොකුත්තරස්සෙව සරණගමනස්ස ඵලං දස්සිතන්ති වෙදිතබ්බං. තථා හි වෙලාමසුත්තට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘සරණං ගච්ඡෙය්‍යාති එත්ථ මග්ගෙනාගතං අනිවත්තනසරණං අධිප්පෙතං, අපරෙ පනාහු ‘අත්තානං නිය්‍යාතෙත්වා දින්නත්තා සරණගමනං තතො මහප්ඵලතර’න්ති වුත්ත’’න්ති (අ. නි. අට්ඨ. 3.9.20) කූටදන්තසුත්තට්ඨකථායං පන වක්ඛති ‘‘යස්මා ච සරණගමනං නාම තිණ්ණං රතනානං ජීවිතපරිච්චාගමයං පුඤ්ඤකම්මං සග්ගසම්පත්තිං දෙති, තස්මා මහප්ඵලතරඤ්ච මහානිසංසතරඤ්චාති වෙදිතබ්බ’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.350, 351) ඉමිනා පන නයෙන ලොකියස්සාපි සරණගමනස්ස ඵලං ඉධ දස්සිතමෙවාති ගහෙතබ්බං. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙනපි (දී. නි. ටී. 1.250) හි අයමෙවත්ථො ඉච්ඡිතොති විඤ්ඤායති ඉධ චෙව අඤ්ඤාසු ච මජ්ඣිමාගමටීකාදීසු අවිසෙසතොයෙව වුත්තත්තා, ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරෙනාපි අයමත්ථො අභිමතො සියා සාරත්ථදීපනියං, (සාරත්ථ. ටී. වෙරඤ්ජකඅණ්ඩවණ්ණනා.15) අඞ්ගුත්තරටීකායඤ්ච තදුභයසාධාරණවචනතො. අපරෙ පන වදන්ති ‘‘කූටදන්තසුත්තට්ඨකථායම්පි (දී. නි. ටී. 1.249) ලොකුත්තරස්සෙව සරණගමනස්ස ඵලං වුත්ත’’න්ති, තදයුත්තමෙව තථා අවුත්තත්තා. ‘‘යස්මා…පෙ… දෙතී’’ති හි තදුභයසාධාරණකාරණවසෙන තදුභයස්සාපි ඵලං තත්ථ වුත්තන්ති. වෙලාමසුත්තාදීනන්ති එත්ථ ආදිසද්දෙන (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) අග්ගප්පසාදසුත්තඡත්තමාණවකවිමානාදීනං (වි. ව. 886 ආදයො) සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

අඤ්ඤාණං නාම වත්ථුත්තයස්ස ගුණානමජානනං තත්ථ සම්මොහො. සංසයො නාම ‘‘බුද්ධො නු ඛො, න නු ඛො’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 2.216) විචිකිච්ඡා. මිච්ඡාඤාණං නාම වත්ථුත්තයස්ස ගුණානං අගුණභාවපරිකප්පනෙන විපරීතග්ගාහො. ආදිසද්දෙන අනාදරාගාරවාදීනං සඞ්ගහො. සංකිලිස්සතීති සංකිලිට්ඨං මලීනං භවති. න මහාජුතිකන්තිආදිපි සංකිලෙසපරියායො එව. තත්ථ න මහාජුතිකන්ති න මහුජ්ජලං, අපරිසුද්ධං අපරියොදාතන්ති අත්ථො. න මහාවිප්ඵාරන්ති න මහානුභාවං, අපණීතං අනුළාරන්ති අත්ථො. සාවජ්ජොති තණ්හාදිට්ඨාදිවසෙන සදොසො. තදෙව ඵලවසෙන විභාවෙතුං ‘‘අනිට්ඨඵලො’’ති වුත්තං, සාවජ්ජත්තා අකන්තිඵලො හොතීති අත්ථො. ලොකියසරණගමනං සික්ඛාසමාදානං විය අගහිතකාලපරිච්ඡෙදං ජීවිතපරියන්තමෙව හොති, තස්මා තස්ස ඛන්ධභෙදෙන භෙදො, සො ච තණ්හාදිට්ඨාදිවිරහිතත්තා අදොසොති ආහ ‘‘අනවජ්ජො කාලකිරියාය හොතී’’ති. සොති අනවජ්ජො සරණගමනභෙදො. සතිපි අනවජ්ජත්තෙ ඉට්ඨඵලොපි න හොති, පගෙව අනිට්ඨඵලො අවිපාකත්තා. න හි තං අකුසලං හොති, අථ ඛො භෙදනමත්තන්ති අධිප්පායො. භවන්තරෙපීති අඤ්ඤස්මිම්පි භවෙ.

ධරසද්දස්ස ද්විකම්මිකත්තා ‘‘උපාසක’’න්ති ඉදම්පි කම්මමෙව, තඤ්ච ඛො ආකාරට්ඨානෙති අත්ථමත්තං දස්සෙතුං ‘‘උපාසකො අයන්ති එවංධාරෙතූ’’ති වුත්තං. ධාරෙතූති ච උපධාරෙතූති අත්ථො. උපධාරණඤ්චෙත්ථ ජානනමෙවාති දස්සෙති ‘‘ජානාතූ’’ති ඉමිනා. උපාසකවිධිකොසල්ලත්ථන්ති උපාසකභාවවිධානකොසල්ලත්ථං. කො උපාසකොති සරූපපුච්ඡා, කිං ලක්ඛණො උපාසකො නාමාති වුත්තං හොති. කස්මාති හෙතුපුච්ඡා, කෙන පවත්තිනිමිත්තෙන උපාසකසද්දො තස්මිං පුග්ගලෙ නිරුළ්හොති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘කස්මා උපාසකොති වුච්චතී’’ති. සද්දස්ස හි අභිධෙය්‍යෙ පවත්තිනිමිත්තමෙව තදත්ථස්ස තබ්භාවකාරණං. කිමස්ස සීලන්ති වතසමාදානපුච්ඡා, කීදිසං අස්ස උපාසකස්ස සීලං, කිත්තකෙන වතසමාදානෙනායං සීලසම්පන්නො නාම හොතීති අත්ථො. කො ආජීවොති කම්මසමාදානපුච්ඡා, කො අස්ස සම්මාආජීවො, කෙන කම්මසමාදානෙන අස්ස ආජීවො සම්භවතීති පුච්ඡති, සො පන මිච්ඡාජීවස්ස පරිවජ්ජනෙන හොතීති මිච්ඡාජීවොපි විභජීයති. කා විපත්තීති තදුභයෙසං විප්පටිපත්තිපුච්ඡා, කා අස්ස උපාසකස්ස සීලස්ස, ආජීවස්ස ච විපත්තීති අත්ථො. සාමඤ්ඤනිද්දිට්ඨෙ හි සති අනන්තරස්සෙව විධි වා පටිසෙධො වාති අනන්තරස්ස ගහණං. කා සම්පත්තීති තදුභයෙසමෙව සම්මාපටිපත්තිපුච්ඡා, කා අස්ස උපාසකස්ස සීලස්ස, ආජීවස්ස ච සම්පත්තීති වුත්තනයෙන අත්ථො. සරූපවචනත්ථාදිසඞ්ඛාතෙන පකාරෙන කිරතීති පකිණ්ණං, තදෙව පකිණ්ණකං, අනෙකාකාරෙන පවත්තං අත්ථවිනිච්ඡයන්ති අත්ථො.

යො කොචීති ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදීසු යො කොචි, ඉමිනා පදෙන අකාරණමෙත්ථ ජාතිආදිවිසෙසොති දස්සෙති, ‘‘සරණගතො’’ති ඉමිනා පන සරණගමනමෙවෙත්ථ පමාණන්ති. ‘‘ගහට්ඨො’’ති ච ඉමිනා ආගාරිකෙස්වෙව උපාසකසද්දො නිරුළ්හො, න පබ්බජ්ජූපගතෙසූති. තමත්ථං මහාවග්ගසංයුත්තෙ මහානාමසුත්තෙන (සං. නි. 5.1033) සාධෙන්තො ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ යතොති බුද්ධාදිසරණගමනතො. මහානාමාති අත්තනො චූළපිතුනො සුක්කොදනස්ස පුත්තං මහානාමං නාම සක්‍යරාජානං භගවා ආලපති. එත්තාවතාති එත්තකෙන බුද්ධාදිසරණගමනෙන උපාසකො නාම හොති, න ජාතිආදීහි කාරණෙහීති අධිප්පායො. කාමඤ්ච තපුස්සභල්ලිකානං විය ද්වෙවාචිකඋපාසකභාවොපි අත්ථි, සො පන තදා වත්ථුත්තයාභාවතො කදාචියෙව හොතීති සබ්බදා පවත්තං තෙවාචිකඋපාසකභාවං දස්සෙතුං ‘‘සරණගතො’’ති වුත්තං. තෙපි හි පච්ඡා තිසරණගතා එව, න චෙත්ථ සම්භවති අඤ්ඤං පටික්ඛිපිත්වා එකං වා ද්වෙ වා සරණගතො උපාසකො නාමාති ඉමමත්ථම්පි ඤාපෙතුං එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

උපාසනතොති තෙනෙව සරණගමනෙන, තත්ථ ච සක්කච්චකාරිතාය ගාරවබහුමානාදියොගෙන පයිරුපාසනතො, ඉමිනා කත්වත්ථං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘සො හී’’තිආදි.

වෙරමණියොති එත්ථ වෙරං වුච්චති පාණාතිපාතාදිදුස්සීල්‍යං, තස්ස මණනතො හනනතො විනාසනතො වෙරමණියො නාම, පඤ්ච විරතියො විරතිපධානත්තා තස්ස සීලස්ස. තථා හි උදාහටෙ මහානාමසුත්තෙ වුත්තං ‘‘පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොතී’’තිආදි (සං. නි. 5.1033) ‘‘යථාහා’’තිආදිනා සාධකං, සරූපඤ්ච දස්සෙති යථා තං උය්‍යානපාලස්ස එකෙනෙව උදකපතිට්ඨානපයොගෙන අම්බසෙචනං, ගරුසිනානඤ්ච. යථාහ අම්බවිමානෙ (වි. ව. 1151 ආදයො) –

‘‘අම්බො ච සිත්තො සමණො ච න්හාපිතො,

මයා ච පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං;

ඉති සො පීතියා කායං, සබ්බං ඵරති අත්තනො’’ති.

[‘‘අම්බො ච සිඤ්චතො ආසි, සමණො ච නහාපිතො;

බහුඤ්ච පුඤ්ඤං පසුතං, අහො සඵලං ජීවිත’’න්ති. (ඉධ ටීකායං මූලපාඨො)]

එවමීදිසෙසු. එත්තාවතාති එත්තකෙන පඤ්චවෙරවිරතිමත්තෙන.

මිච්ඡාවණිජ්ජාති අයුත්තවණිජ්ජා, න සම්මාවණිජ්ජා, අසාරුප්පවණිජ්ජකම්මානීති අත්ථො. පහායාති අකරණෙනෙව පජහිත්වා. ධම්මෙනාති ධම්මතො අනපෙතෙන, තෙන මිච්ඡාවණිජ්ජකම්මෙන ආජීවනතො අඤ්ඤම්පි අධම්මිකං ආජීවනං පටික්ඛිපති. සමෙනාති අවිසමෙන, තෙන කායවිසමාදිදුච්චරිතං වජ්ජෙත්වා කායසමාදිනා සුචරිතෙන ආජීවනං දස්සෙති. ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිනා පඤ්චඞ්ගුත්තරපාළිමාහරිත්වා සාධකං, සරූපඤ්ච දස්සෙති. වාණිජානං අයන්ති වණිජ්ජා, යස්ස කස්සචි වික්කයො, ඉත්ථිලිඞ්ගපදමෙතං. සත්ථවණිජ්ජාති ආවුධභණ්ඩං කත්වා වා කාරෙත්වා වා යථාකතං පටිලභිත්වා වා තස්ස වික්කයො. සත්තවණිජ්ජාති මනුස්සවික්කයො. මංසවණිජ්ජාති සූනකාරාදයො විය මිගසූකරාදිකෙ පොසෙත්වා මංසං සම්පාදෙත්වා වික්කයො. මජ්ජවණිජ්ජාති යං කිඤ්චි මජ්ජං යොජෙත්වා තස්ස වික්කයො. විසවණිජ්ජාති විසං යොජෙත්වා, සඞ්ගහෙත්වා වා තස්ස වික්කයො. තත්ථ සත්ථවණිජ්ජා පරොපරොධනිමිත්තතාය අකරණීයාති වුත්තා, සත්තවණිජ්ජා අභුජිස්සභාවකරණතො, මංසවණිජ්ජා වධහෙතුතො, මජ්ජවණිජ්ජා පමාදට්ඨානතො, විසවණිජ්ජා පරූපඝාතකාරණතො.

තස්සෙවාති යථාවුත්තස්ස පඤ්චවෙරමණිලක්ඛණස්ස සීලස්ස චෙව පඤ්චමිච්ඡාවණිජ්ජාදිප්පහානලක්ඛණස්ස ආජීවස්ස ච පටිනිද්දෙසො. විපත්තීති භෙදො, පකොපො ච. එවං සීලආජීවවිපත්තිවසෙන උපාසකස්ස විපත්තිං දස්සෙත්වා අස්සද්ධියාදිවසෙනපි දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. යායාති අස්සද්ධියාදිවිප්පටිපත්තියා. චණ්ඩාලොති නීචධම්මජාතිකට්ඨෙන උපාසකචණ්ඩාලො. මලන්ති මලීනට්ඨෙන උපාසකමලං. පතිකිට්ඨොති ලාමකට්ඨෙන උපාසකනිහීනො. සාපිස්සාති සාපි අස්සද්ධියාදිවිප්පටිපත්ති අස්ස උපාසකස්ස විපත්තීති වෙදිතබ්බා. කා පනායන්ති වුත්තං ‘‘තෙ චා’’තිආදි. උපාසකචණ්ඩාලසුත්තං, (අ. නි. 5.175) උපාසකරතනසුත්තඤ්ච පඤ්චඞ්ගුත්තරෙ. තත්ථ බුද්ධාදීසු, කම්මකම්මඵලෙසු ච සද්ධාවිපරියායො මිච්ඡාවිමොක්ඛො අස්සද්ධියං, තෙන සමන්නාගතො අස්සද්ධො. යථාවුත්තසීලවිපත්තිආජීවවිපත්තිවසෙන දුස්සීලො. ‘‘ඉමිනා දිට්ඨාදිනා ඉදං නාම මඞ්ගලං හොතී’’ති එවං බාලජනපරිකප්පිතෙන කොතූහලසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨසුතමුතමඞ්ගලෙන සමන්නාගතො කොතූහලමඞ්ගලිකො. මඞ්ගලං පච්චෙතීති දිට්ඨමඞ්ගලාදිභෙදං මඞ්ගලමෙව පත්තියායති නො කම්මන්ති කම්මස්සකතං නො පත්තියායති. ඉතො ච බහිද්ධාති ඉතො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධසාසනතො බහිද්ධා බාහිරකසමයෙ. ච-සද්දො අට්ඨානපයුත්තො, සබ්බත්ථ ‘‘අස්සද්ධො’’තිආදීසු යොජෙතබ්බො. දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසතීති දුප්පටිපන්නං දක්ඛිණාරහසඤ්ඤී ගවෙසති. තත්ථාති බහිද්ධා බාහිරකසමයෙ. පුබ්බකාරං කරොතීති පඨමතරං දානමානනාදිකං කුසලකිරියං කරොති, බාහිරකසමයෙ පඨමතරං කුසලකිරියං කත්වා පච්ඡා සාසනෙ කරොතීති වුත්තං හොතීති. තත්ථාති වා තෙසං බාහිරකානං තිත්ථියානන්තිපි වදන්ති. එත්ථ ච දක්ඛිණෙය්‍යපරියෙසනපුබ්බකාරෙ එකං කත්වා පඤ්ච ධම්මා වෙදිතබ්බා.

අස්සාති උපාසකස්ස. සීලසම්පදාති යථාවුත්තෙන පඤ්චවෙරමණිලක්ඛණෙන සීලෙන සම්පදා. ආජීවසම්පදාති පඤ්චමිච්ඡාවණිජ්ජාදිප්පහානලක්ඛණෙන ආජීවෙන සම්පදා. එවං සීලසම්පදාආජීවසම්පදාවසෙන උපාසකස්ස සම්පත්තිං දස්සෙත්වා සද්ධාදිවසෙනපි දස්සෙන්තො ‘‘යෙ චස්සා’’තිආදිමාහ. යෙ ච පඤ්ච ධම්මා, තෙපි අස්ස සම්පත්තීති යොජනා. ධම්මෙහීති ගුණෙහි. චතුන්නං පරිසානං රතිජනනට්ඨෙන උපාසකොව රතනං උපාසකරතනං. ගුණසොභාකිත්තිසද්දසුගන්ධතාදීහි උපාසකොව පදුමං උපාසකපදුමං. තථා උපාසකපුණ්ඩරීකං. සෙසං විපත්තියං වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං.

නිගණ්ඨීනන්ති නිගණ්ඨසමණීනං. ආදිම්හීති පඨමත්ථෙ. උච්ඡග්ගන්ති උච්ඡුඅග්ගං උච්ඡුකොටි. තථා වෙළග්ගන්ති එත්ථාපි. කොටියන්ති පරියන්තකොටියං, පරියන්තත්ථෙති අත්ථො. අම්බිලග්ගන්ති අම්බිලකොට්ඨාසං. තථා තිත්තකග්ගන්ති එත්ථාපි. විහාරග්ගෙනාති ඔවරකකොට්ඨාසෙන ‘‘ඉමස්මිං ගබ්භෙ වසන්තානං ඉදං නාම ඵලං පාපුණාතී’’තිආදිනා තංතංවසනට්ඨානකොට්ඨාසෙනාති අත්ථො. පරිවෙණග්ගෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අග්ගෙති එත්ථ උපයොගවචනස්ස එකාරාදෙසො, වචනවිපල්ලාසො වා, කත්වා-සද්දො ච සෙසොති වුත්තං ‘‘ආදිං කත්වා’’ති. භාවත්ථෙ තා-සද්දොති දස්සෙති ‘‘අජ්ජභාව’’න්ති ඉමිනා, අජ්ජභාවො ච නාම තස්මිං ධම්මස්සවනසමයෙ ධරමානකතාපාපුණකභාවො. තදා හි තං නිස්සයවසෙන ධරමානතං නිමිත්තං කත්වා තංදිවසනිස්සිතඅරුණුග්ගමනතො පට්ඨාය යාව පුන අරුණුග්ගමනා එත්ථන්තරෙ අජ්ජසද්දො පවත්තති, තස්මා තස්මිං සමයෙ ධරමානකතාසඞ්ඛාතං අජ්ජභාවං ආදිං කත්වාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අජ්ජතන්ති වා අජ්ජඉච්චෙව අත්ථො තා-සද්දස්ස සකත්ථවුත්තිතො යථා ‘‘දෙවතා’’ති, අයං ආචරියානං මති. එවං පඨමක්ඛරෙන දිස්සමානපාඨානුරූපං අත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි තතියක්ඛරෙන දිස්සමානපාඨානුරූපං අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අජ්ජදග්ගෙති වා පාඨො’’තිආදි වුත්තං. ආගමමත්තත්තා දකාරො පදසන්ධිකරො. අජ්ජාති හි නෙපාතිකමිදං පදං. තෙනාහ ‘‘අජ්ජ අග්ගන්ති අත්ථො’’ති.

‘‘පාණො’’ති ඉදං පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියෙ එව, ‘‘පාණුපෙත’’න්ති ච කරණත්ථෙනෙව සමාසොති ඤාපෙතුං ‘‘යාව මෙ ජීවිතං පවත්තති, තාව උපෙත’’න්ති ආහ. උපෙති උපගච්ඡතීති හි උපෙතො, පාණෙහි කරණභූතෙහි උපෙතො පාණුපෙතොති අත්ථො ආචරියෙහි අභිමතො. ඉමිනා ච ‘‘පාණුපෙතන්ති ඉදං පදං තස්ස සරණගමනස්ස ආපාණකොටිකතාදස්සන’’න්ති ඉමමත්ථං විභාවෙති. ‘‘පාණුපෙත’’න්ති හි ඉමිනා යාව මෙ පාණා ධරන්ති, තාව සරණං උපෙතො, උපෙන්තො ච න වාචාමත්තෙන, න ච එකවාරං චිත්තුප්පාදමත්තෙන, අථ ඛො පාණානං පරිච්චජනවසෙන යාවජීවං උපෙතොති ආපාණකොටිකතා දස්සිතා. ‘‘තීහි…පෙ… ගත’’න්ති ඉදං ‘‘සරණං ගත’’න්ති එතස්ස අත්ථවචනං. ‘‘අනඤ්ඤසත්ථුක’’න්ති ඉදං පන අන්තොගධාවධාරණෙන, අඤ්ඤත්ථාපොහනෙන ච නිවත්තෙතබ්බත්ථදස්සනං. එකච්චො කප්පියකාරකසද්දස්ස අත්ථො උපාසකසද්දස්ස වචනීයොපි භවතීති වුත්තං ‘‘උපාසකං කප්පියකාරක’’න්ති, අත්තසන්නිය්‍යාතනසරණගමනං වා සන්ධාය එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවං ‘‘පාණුපෙත’’න්ති ඉමිනා නීතත්ථතො දස්සිතං තස්ස සරණගමනස්ස ආපාණකොටිකතං දස්සෙත්වා එවං වදන්තො පනෙස රාජා ‘‘ජීවිතෙන සහ වත්ථුත්තයං පටිපූජෙන්තො සරණගමනං රක්ඛාමී’’ති අධිප්පායං විභාවෙතීති නෙය්‍යත්ථතො විභාවිතං තස්ස රඤ්ඤො අධිප්පායං විභාවෙන්තො ‘‘අහඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ හි-සද්දො සමත්ථනෙ, කාරණත්ථෙ වා, තෙන ඉමාය යුත්තියා, ඉමිනා වා කාරණෙන උපාසකං මං භගවා ධාරෙතූති අයමත්ථො පකාසිතො.

අච්චයනං සාධුමරියාදං අතික්කම්ම මද්දිත්වා පවත්තනං අච්චයො, කායිකාදිඅජ්ඣාචාරසඞ්ඛාතො දොසොති ආහ ‘‘අපරාධො’’ති, අච්චෙති අභිභවිත්වා පවත්තති එතෙනාති වා අච්චයො, කායිකාදිවීතික්කමස්ස පවත්තනකො අකුසලධම්මසඞ්ඛාතො දොසො එව, සො ච අපරජ්ඣති එතෙනාති අපරාධොති වුච්චති. සො හි අපරජ්ඣන්තං පුරිසං අභිභවිත්වා පවත්තති. තෙනාහ ‘‘අතික්කම්ම අභිභවිත්වා පවත්තො’’ති. ධම්මන්ති දසරාජධම්මං. විත්ථාරො පනෙතස්ස මහාහංසජාතකාදීහි විභාවෙතබ්බො. චරතීති ආචරති කරොති. ධම්මෙනෙවාති ධම්මතො අනපෙතෙනෙව, අනපෙතකුසලධම්මෙනෙවාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න පිතුඝාතනාදිනා අධම්මෙනා’’ති. ‘‘පටිග්ගණ්හාතූ’’ති එතස්ස අධිවාසනං සම්පටිච්ඡතූති සද්දතො අත්ථො, අධිප්පායතො පන අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ඛමතූ’’ති වුත්තං. පුන අකරණමෙත්ථ සංවරොති දස්සෙති ‘‘පුන එවරූපස්සා’’තිආදිනා. ‘‘අපරාධස්සා’’තිආදි අඤ්ඤමඤ්ඤං වෙවචනං.

251. ‘‘යථාධම්මො ඨිතො, තථෙවා’’ති ඉමිනාපි යථා-සද්දස්ස අනුරූපත්ථමාහ, සාධුසමාචිණ්ණකුසලධම්මානුරූපන්ති අත්ථො. පටිසද්දස්ස අනත්ථකතං දස්සෙති ‘‘කරොසී’’ති ඉමිනා. පටිකම්මං කරොසීතිපි වදන්ති. යථාධම්මං පටිකරණං නාම කතාපරාධස්ස ඛමාපනමෙවාති ආහ ‘‘ඛමාපෙසීති වුත්තං හොතී’’ති. ‘‘පටිග්ගණ්හාමා’’ති එතස්ස අධිවාසනං සම්පටිච්ඡාමාති අත්ථං දස්සෙති ‘‘ඛමාමා’’ති ඉමිනා. වුද්ධි හෙසාති එත්ථ හ-කාරො පදසිලිට්ඨතාය ආගමො, හි-සද්දො වා නිපාතමත්තං. එසාති යථාධම්මං පටිකිරියා, ආයතිං සංවරාපජ්ජනා ච. තෙනාහ ‘‘යො අච්චයං…පෙ… ආපජ්ජතී’’ති. සදෙවකෙන ලොකෙන ‘‘සරණ’’න්ති අරණීයතො උපගන්තබ්බතො තථාගතො අරියො නාමාති වුත්තං ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො’’ති. විනෙති සත්තෙ එතෙනාති විනයො, සාසනං. වද්ධති සග්ගමොක්ඛසම්පත්ති එතායාති වුද්ධි. කතමා පන සා, යා ‘‘එසා’’ති නිද්දිට්ඨා වුද්ධීති චොදනමපනෙතුං ‘‘යො අච්චය’’න්තිආදි වුත්තන්ති සම්බන්ධං දස්සෙති ‘‘කතමා’’තිආදිනා, යා අයං සංවරාපජ්ජනා, සා ‘‘එසා’’ති නිද්දිට්ඨා වුද්ධි නාමාති අත්ථො. ‘‘යථාධම්මං පටිකරොතී’’ති ඉදං ආයතිං සංවරාපජ්ජනාය පුබ්බකිරියාදස්සනන්ති විඤ්ඤාපනත්ථං ‘‘යථාධම්මං පටිකරිත්වා ආයතිං සංවරාපජ්ජනා’’ති වුත්තං. එසා හි ආචරියානං පකති, යදිදං යෙන කෙනචි පකාරෙන අධිප්පායන්තරවිඤ්ඤාපනං, එතපදෙන පන තස්සාපි පටිනිද්දෙසො සම්භවති ‘‘යථාධම්මං පටිකරොතී’’ තිපි පටිනිද්දිසිතබ්බස්ස දස්සනතො. කෙචි පන ‘‘යථාධම්මං පටිකරොතී’ති ඉදං පුබ්බකිරියාමත්තස්සෙව දස්සනං, න පටිනිද්දිසිතබ්බස්ස. ‘ආයතිඤ්ච සංවරං ආපජ්ජතී’ති ඉදං පන පටිනිද්දිසිතබ්බස්සෙවාති විඤ්ඤාපනත්ථං එවං වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තදයුත්තමෙව ඛමාපනස්සාපි වුද්ධිහෙතුභාවෙන අරියූපවාදෙ වුත්තත්තා. ඉතරථා හි ඛමාපනාභාවෙපි ආයතිං සංවරාපජ්ජනාය එව අරියූපවාදාපගමනං වුත්තං සියා, න ච පන වුත්තං, තස්මා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

කස්මා පන ‘‘යාය’’න්තිආදිනා ධම්මනිද්දෙසො දස්සිතො, නනු පාළියං ‘‘යො අච්චය’’න්තිආදිනා පුග්ගලනිද්දෙසො කතොති චොදනං සොධෙතුං ‘‘දෙසනං පනා’’තිආදි ආරද්ධං. පුග්ගලාධිට්ඨානං කරොන්තොති පුග්ගලාධිට්ඨානධම්මදෙසනං කරොන්තො. පුග්ගලාධිට්ඨානාපි හි පුග්ගලාධිට්ඨානධම්මදෙසනා, පුග්ගලාධිට්ඨානපුග්ගලදෙසනාති දුවිධා හොති. අයමෙත්ථාධිප්පායො – කිඤ්චාපි ‘‘වුද්ධි හෙසා’’තිආදිනා ධම්මාධිට්ඨානදෙසනා ආරද්ධා, තථාපි පුන පුග්ගලාධිට්ඨානං කරොන්තෙන ‘‘යො අච්චය’’න්තිආදිනා පුග්ගලාධිට්ඨානදෙසනා ආරද්ධා දෙසනාවිලාසවසෙන, වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන චාති. තදුභයවසෙනෙව හි ධම්මාධිට්ඨානාදිභෙදෙන චතුබ්බිධා දෙසනා.

252. වචසායත්තෙති වචසා ආයත්තෙ. වාචාපටිබන්ධත්තෙති වදන්ති, තං ‘‘සො හී’’තිආදිනා විරුද්ධං විය දිස්සති. වචසායත්ථෙති පන වාචාපරියොසානත්ථෙති අත්ථො යුත්තො ඔසානකරණත්ථස්ස සාසද්දස්ස වසෙන සායසද්දනිප්ඵත්තිතො යථා ‘‘දායො’’ති. එවඤ්හි සමත්ථනවචනම්පි උපපන්නං හොති. ගමනාය කතං වාචාපරියොසානං කත්වා වුත්තත්තා තස්මිංයෙව අත්ථෙ වත්තතීති. හන්දසද්දඤ්හි චොදනත්ථෙ, වචසග්ගත්ථෙ ච ඉච්ඡන්ති. ‘‘හන්ද දානි භික්ඛවෙ ආමන්තයාමී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.218; සං. නි. 1.186) හි චොදනත්ථෙ, ‘‘හන්ද දානි අපායාමී’’තිආදීසු (ජා. 2.22.843) වචසග්ගත්ථෙ, වචසග්ගො ච නාම වාචාවිස්සජ්ජනං, තඤ්ච වාචාපරියොසානමෙවාති දට්ඨබ්බං. දුක්කරකිච්චවසෙන බහුකිච්චතාති ආහ ‘‘බලවකිච්චා’’ති. ‘‘අවස්සං කත්තබ්බං කිච්චං, ඉතරං කරණීයං. පඨමං වා කත්තබ්බං කිච්චං, පච්ඡා කත්තබ්බං කරණීයං. ඛුද්දකං වා කිච්චං, මහන්තං කරණීය’’න්තිපි උදානට්ඨකථාදීසු (උදා. අට්ඨ. 15) වුත්තං. යං-තං-සද්දානං නිච්චසම්බන්ධත්තා, ගමනකාලජානනතො, අඤ්ඤකිරියාය ච අනුපයුත්තත්තා ‘‘තස්ස කාලං ත්වමෙව ජානාසී’’ති වුත්තං. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘තයා ඤාතං ගමනකාලං ත්වමෙව ඤත්වා ගච්ඡාහී’’ති. අථ වා යථා කත්තබ්බකිච්චනියොජනෙ ‘‘ඉමං ජාන, ඉමං දෙහි, ඉමං ආහරා’’ති (පාචි. 88, 93) වුත්තං, තථා ඉධාපි තයා ඤාතං කාලං ත්වමෙව ජානාසි, ගමනවසෙන කරොහීති ගමනෙ නියොජෙතීති දස්සෙතුං ‘‘ත්වමෙව ජානාසී’’ති පාඨසෙසො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. ‘‘තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා’’තිආදි යථාසමාචිණ්ණං පකරණාධිගතමත්තං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ පදක්ඛිණන්ති පකාරතො කතං දක්ඛිණං. තෙනාහ ‘‘තික්ඛත්තු’’න්ති. දසනඛසමොධානසමුජ්ජලන්ති ද්වීසු හත්ථෙසු ජාතානං දසන්නං නඛානං සමොධානෙන එකීභාවෙන සමුජ්ජලන්තං, තෙන ද්වින්නං කරතලානං සමට්ඨපනං දස්සෙති. අඤ්ජලින්ති හත්ථපුටං. අඤ්ජති බ්‍යත්තිං පකාසෙති එතායාති අඤ්ජලි. අඤ්ජු-සද්දඤ්හි බ්‍යත්තියං, අලිපච්චයඤ්ච ඉච්ඡන්ති සද්දවිදූ. අභිමුඛොවාති සම්මුඛො එව, න භගවතො පිට්ඨිං දස්සෙත්වාති අත්ථො. පඤ්චප්පතිට්ඨිතවන්දනානයො වුත්තො එව.

253. ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපච්චනකානං අත්තනො පුබ්බෙ කතකුසලමූලානං ඛණනෙන ඛතො, තෙසමෙව උපහනනෙන උපහතො, පදද්වයෙනපි තස්ස කම්මාපරාධමෙව දස්සෙති පරියායවචනත්තා පදද්වයස්ස. කුසලමූලසඞ්ඛාතපතිට්ඨාභෙදනෙන ඛතූපහතභාවං දස්සෙතුං ‘‘භින්නපතිට්ඨො ජාතො’’ති වුත්තං. පතිට්ඨා, මූලන්ති ච අත්ථතො එකං. පතිට්ඨහති සම්මත්තනියාමොක්කමනං එතායාති හි පතිට්ඨා, තස්ස කුසලූපනිස්සයසම්පදා, සා කිරියාපරාධෙන භින්නා විනාසිතා එතෙනාති භින්නපතිට්ඨො. තදෙව විත්ථාරෙන්තො ‘‘තථා’’තිආදිමාහ. යථා කුසලමූලසඞ්ඛාතා අත්තනො පතිට්ඨානජාතා, තථා අනෙන රඤ්ඤා අත්තනාව අත්තා ඛතො ඛනිතොති යොජනා. ඛතොති හි ඉදං ඉධ කම්මවසෙන සිද්ධං, පාළියං පන කත්තුවසෙනාති දට්ඨබ්බං. පදද්වයස්ස පරියායත්තා ‘‘උපහතො’’ති ඉධ න වුත්තං.

‘‘රාගො රජො න ච පන රෙණු වුච්චතී’’තිආදි (මහානි. 209; චූළනි. 74) වචනතො රාගදොසමොහාව ඉධ රජො නාමාති වුත්තං ‘‘රාගරජාදිවිරහිත’’න්ති. වීතසද්දස්ස විගතපරියායතං දස්සෙති ‘‘විගතත්තා’’ති ඉමිනා. ධම්මෙසු චක්ඛුන්ති චතුසච්චධම්මෙසු පවත්තං තෙසං දස්සනට්ඨෙන චක්ඛුං. ධම්මෙසූති වා හෙට්ඨිමෙසු තීසු මග්ගධම්මෙසු. චක්ඛුන්ති සොතාපත්තිමග්ගසඞ්ඛාතං එකං චක්ඛුං, සමුදායෙකදෙසවසෙන ආධාරත්ථසමාසොයං, න තු නිද්ධාරණත්ථසමාසො. සො හි සාසනගන්ථෙසු, සක්කතගන්ථෙසු ච සබ්බත්ථ පටිසිද්ධොති. ධම්මමයන්ති සමථවිපස්සනාධම්මෙන නිබ්බත්තං, ඉමිනා ‘‘ධම්මෙන නිබ්බත්තං චක්ඛු ධම්මචක්ඛූ’’ති අත්ථමාහ. අපිච ධම්මමයන්ති සීලාදිතිවිධධම්මක්ඛන්ධොයෙව මය-සද්දස්ස සකත්ථෙ පවත්තනතො, අනෙන ‘‘ධම්මොයෙව චක්ඛු ධම්මචක්ඛූ’’ති අත්ථමාහ. අඤ්ඤෙසු ඨානෙසූති අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසෙසු, එතෙන යථාපාඨං තිවිධත්ථතං දස්සෙති. ඉධ පන සොතාපත්තිමග්ගස්සෙවෙතං අධිවචනං, තස්මිම්පි අනධිගතෙ අඤ්ඤෙසං වත්තබ්බතායෙව අභාවතොති අධිප්පායො.

ඉදානි ‘‘ඛතායං භික්ඛවෙ රාජා’’තිආදිපාඨස්ස සුවිඤ්ඤෙය්‍යමධිප්පායං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ නාභවිස්සාති සචෙ න අභවිස්සථ, එවං සතීති අත්ථො. අතීතෙ හි ඉදං කාලාතිපත්තිවචනං, න අනාගතෙති දට්ඨබ්බං. එස නයො සොතාපත්තිමග්ගං පත්තො අභවිස්සාති එත්ථාපි. නනු ච මග්ගපාපුණනවචනං භවිස්සමානත්තා අනාගතකාලිකන්ති? සච්චං අනියමිතෙ, ඉධ පන ‘‘ඉධෙවාසනෙ නිසින්නො’’ති නියමිතත්තා අතීතකාලිකමෙවාති වෙදිතබ්බං. ඉදඤ්හි භගවා රඤ්ඤො ආසනා වුට්ඨාය අචිරපක්කන්තස්සෙව අවොචාති. පාපමිත්තසංසග්ගෙනාති දෙවදත්තෙන, දෙවදත්තපරිසාසඞ්ඛාතෙන ච පාපමිත්තෙන සංසග්ගතො. අස්සාති සොතාපත්තිමග්ගස්ස. ‘‘එවං සන්තෙපී’’තිආදිනා පාඨානාරුළ්හං වචනාවසෙසං දස්සෙති. තස්මාති සරණං ගතත්තා මුච්චිස්සතීති සම්බන්ධො. ‘‘මම ච සාසනමහන්තතායා’’ති පාඨො යුත්තො, කත්ථචි පන ච-සද්දො න දිස්සති, තත්ථ සො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති දට්ඨබ්බං. න කෙවලං සරණං ගතත්තායෙව මුච්චිස්සති, අථ ඛො යත්ථ එස පසන්නො, පසන්නාකාරඤ්ච කරොති, තස්ස ච තිවිධස්සපි සාසනස්ස උත්තමතායාති හි සහ සමුච්චයෙන අත්ථො අධිප්පෙතොති.

‘‘යථා නාමා’’තිආදි දුක්කරකම්මවිපාකතො සුකරෙන මුච්චනෙන උපමාදස්සනං. කොචීති කොචි පුරිසො. කස්සචීති කස්සචි පුරිසස්ස, ‘‘වධ’’න්ති එත්ථ භාවයොගෙ කම්මත්ථෙ සාමිවචනං. පුප්ඵමුට්ඨිමත්තෙන දණ්ඩෙනාති පුප්ඵමුට්ඨිමත්තසඞ්ඛාතෙන ධනදණ්ඩෙන. මුච්චෙය්‍යාති වධකම්මදණ්ඩතො මුච්චෙය්‍ය, දණ්ඩෙනාති වා නිස්සක්කත්ථෙ කරණවචනං ‘‘සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙනා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.232; චූළව. 437) විය, පුප්ඵමුට්ඨිමත්තෙන ධනදණ්ඩතො, වධදණ්ඩතො ච මුච්චෙය්‍යාති අත්ථො. ලොහකුම්භියන්ති ලොහකුම්භිනරකෙ. තත්ථ හි තදනුභවනකානං සත්තානං කම්මබලෙන ලොහමයා මහතී කුම්භී නිබ්බත්තා, තස්මා තං ‘‘ලොහකුම්භී’’ති වුච්චති. උපරිමතලතො අධො පතන්තො, හෙට්ඨිමතලතො උද්ධං ගච්ඡන්තො, උභයථා පන සට්ඨිවස්සසහස්සානි හොන්ති. වුත්තඤ්ච –

‘‘සට්ඨිවස්සසහස්සානි, පරිපුණ්ණානි සබ්බසො;

නිරයෙ පච්චමානානං, කදා අන්තො භවිස්සතී’’ති. (පෙ. ව. 802; ජා. 1.4.54);

‘‘හෙට්ඨිමතලං පත්වා, උපරිමතලං පාපුණිත්වා මුච්චිස්සතී’’ති වදන්තො ඉමමත්ථං දීපෙති – යථා අඤ්ඤෙ සෙට්ඨිපුත්තාදයො අපරාපරං අධො පතන්තා, උද්ධං ගච්ඡන්තා ච අනෙකානි වස්සසතසහස්සානි තත්ථ පච්චන්ති, න තථා අයං, අයං පන රාජා යථාවුත්තකාරණෙන එකවාරමෙව අධො පතන්තො, උද්ධඤ්ච ගච්ඡන්තො සට්ඨිවස්සසහස්සානියෙව පච්චිත්වා මුච්චිස්සතීති. අයං පන අත්ථො කුතො ලද්ධොති අනුයොගං පරිහරන්තො ‘‘ඉදම්පි කිර භගවතා වුත්තමෙවා’’ති ආහ. කිරසද්දො චෙත්ථ අනුස්සවනත්ථො, තෙන භගවතා වුත්තභාවස්ස ආචරියපරම්පරතො සුය්‍යමානතං, ඉමස්ස ච අත්ථස්ස ආචරියපරම්පරාභතභාවං දීපෙති. අථ පාළියං සඞ්ගීතං සියාති චොදනමපනෙති ‘‘පාළියං පන න ආරුළ්හ’’න්ති ඉමිනා, පකිණ්ණකදෙසනාභාවෙන පාළියමනාරුළ්හත්තා පාඨභාවෙන න සඞ්ගීතන්ති අධිප්පායො. පකිණ්ණකදෙසනා හි පාළියමනාරුළ්හාති අට්ඨකථාසු වුත්තං.

යදි අනන්තරෙ අත්තභාවෙ නරකෙ පච්චති, එවං සති ඉමං දෙසනං සුත්වා කො රඤ්ඤො ආනිසංසො ලද්ධොති කස්සචි ආසඞ්කා සියාති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං චොදනං උද්ධරිත්වා පරිහරිතුං ‘‘ඉදං පනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අයඤ්හී’’තිආදිනා නිද්දාලාභාදිකං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං අනෙකවිධං මහානිසංසං සරූපතො නියමෙත්වා දස්සෙති. එත්ථ හි ‘‘අයං…පෙ… නිද්දං ලභතී’’ති ඉමිනා නිද්දාලාභං දස්සෙති, තදා කායිකචෙතසිකදුක්ඛාපගතභාවඤ්ච නිද්දාලාභසීසෙන, ‘‘තිණ්ණං…පෙ… අකාසී’’ති ඉමිනා තිණ්ණං රතනානං මහාසක්කාරකිරියං, ‘‘පොථුජ්ජනිකාය…පෙ… නාහොසී’’ති ඉමිනා සාතිසයං පොථුජ්ජනිකසද්ධාපටිලාභං දස්සෙතීති එවමාදි දිට්ඨධම්මිකො, ‘‘අනාගතෙ…පෙ… පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති ඉමිනා පන උක්කංසතො සම්පරායිකො දස්සිතො, අනවසෙසතො පන අපරාපරෙසු භවෙසු අපරිමාණොයෙව සම්පරායිකො වෙදිතබ්බො.

තත්ථ මධුරායාති මධුරරසභූතාය. ඔජවන්තියාති මධුරරසස්සාපි සාරභූතාය ඔජාය ඔජවතියා. පුථුජ්ජනෙ භවා පොථුජ්ජනිකා. පඤ්ච මාරෙ විසෙසතො ජිතවාති විජිතාවී, පරූපදෙසවිරහතා චෙත්ථ විසෙසභාවො. පච්චෙකං අභිසම්බුද්ධොති පච්චෙකබුද්ධො, අනාචරියකො හුත්වා සාමඤ්ඤෙව සම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති අත්ථො. තථා හි ‘‘පච්චෙකබුද්ධා සයමෙව බුජ්ඣන්ති, න පරෙ බොධෙන්ති, අත්ථරසමෙව පටිවිජ්ඣන්ති, න ධම්මරසං. න හි තෙ ලොකුත්තරධම්මං පඤ්ඤත්තිං ආරොපෙත්වා දෙසෙතුං සක්කොන්ති, මූගෙන දිට්ඨසුපිනො විය, වනචරකෙන නගරෙ සායිතබ්‍යඤ්ජනරසො විය ච නෙසං ධම්මාභිසමයො හොති, සබ්බං ඉද්ධිසමාපත්තිපටිසම්භිදාපභෙදං පාපුණන්තී’’ති (සු. නි. අට්ඨ. 1.ඛග්ගවිසාණසුත්තවණ්ණනා; අප. අට්ඨ. 1.90, 91) අට්ඨකථාසු වුත්තං.

එත්ථාහ – යදි රඤ්ඤො කම්මන්තරායාභාවෙ තස්මිංයෙව ආසනෙ ධම්මචක්ඛු උප්පජ්ජිස්සථ, අථ කථං අනාගතෙ පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බායිස්සති. යදි ච අනාගතෙ පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බායිස්සති, අථ කථං තස්මිංයෙව ආසනෙ ධම්මචක්ඛු උප්පජ්ජිස්සථ, නනු ඉමෙ සාවකබොධිපච්චෙකබොධිඋපනිස්සයා භින්නනිස්සයා ද්වින්නං බොධීනං අසාධාරණභාවතො. අසාධාරණා හි එතා ද්වෙ යථාක්කමං පඤ්චඞ්ගද්වයඞ්ගසම්පත්තියා, අභිනීහාරසමිද්ධිවසෙන, පාරමීසම්භරණකාලවසෙන, අභිසම්බුජ්ඣනවසෙන චාති? නායං විරොධො ඉතො පරතොයෙවස්ස පච්චෙකබොධිසම්භාරානං සම්භරණීයත්තා. සාවකබොධියා බුජ්ඣනකසත්තාපි හි අසති තස්සා සමවායෙ කාලන්තරෙ පච්චෙකබොධියා බුජ්ඣිස්සන්ති තථාභිනීහාරස්ස සම්භවතොති. අපරෙ පන භණන්ති – ‘‘පච්චෙකබොධියායෙවායං රාජා කතාභිනීහාරො. කතාභිනීහාරාපි හි තත්ථ නියතිමප්පත්තා තස්ස ඤාණස්ස පරිපාකං අනුපගතත්තා සත්ථු සම්මුඛීභාවෙ සාවකබොධිං පාපුණිස්සන්තීති භගවා ‘සචායං භික්ඛවෙ රාජා’තිආදිමවොච, මහාබොධිසත්තානමෙව ච ආනන්තරියපරිමුත්ති හොති, න ඉතරෙසං බොධිසත්තානං. තථා හි පච්චෙකබොධියං නියතො සමානො දෙවදත්තො චිරකාලසම්භූතෙන ලොකනාථෙ ආඝාතෙන ගරුතරානි ආනන්තරියකම්මානි පසවි, තස්මා කම්මන්තරායෙන අයං ඉදානි අසමවෙතදස්සනාභිසමයො රාජා පච්චෙකබොධිනියාමෙන අනාගතෙ විජිතාවී නාම පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති දට්ඨබ්බං, යුත්තතරමෙත්ථ වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

යථාවුත්තං පාළිමෙව සංවණ්ණනාය නිගමවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘ඉදමවොචා’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො හි හෙට්ඨා වුත්තොති. අපිච පාළියමනාරුළ්හම්පි අත්ථං සඞ්ගහෙතුං ‘‘ඉදමවොචා’’තිආදිනා නිගමනං කරොතීති දට්ඨබ්බං.

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය පරමසුඛුමගම්භීරදුරනුබොධත්ථපරිදීපනාය සුවිමලවිපුලපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියජනනාය අජ්ජවමද්දවසොරච්චසද්ධාසතිධිතිබුද්ධිඛන්තිවීරියාදිධම්මසමඞ්ගිනා සාට්ඨකථෙ පිටකත්තයෙ අසඞ්ගාසංහිරවිසාරදඤාණචාරිනා අනෙකප්පභෙදසකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣොගාහිනා මහාගණිනා මහාවෙය්‍යාකරණෙන ඤාණාභිවංසධම්මසෙනාපතිනාමථෙරෙන මහාධම්මරාජාධිරාජගරුනා කතාය සාධුවිලාසිනියා නාම ලීනත්ථප්පකාසනියා සාමඤ්ඤඵලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.

සාමඤ්ඤඵලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.