3. අම්බට්ඨසුත්තවණ්ණනා

අද්ධානගමනවණ්ණනා

254. එවං සාමඤ්ඤඵලසුත්තං සංවණ්ණෙත්වා ඉදානි අම්බට්ඨසුත්තං සංවණ්ණෙන්තො යථානුපුබ්බං සංවණ්ණොකාසස්ස පත්තභාවං විභාවෙතුං, සාමඤ්ඤඵලසුත්තස්සානන්තරං සඞ්ගීතස්ස සුත්තස්ස අම්බට්ඨසුත්තභාවං පකාසෙතුං ‘‘එවං මෙ සුතං…පෙ… කොසලෙසූති අම්බට්ඨසුත්ත’’න්ති ආහ. එවමීදිසෙසු. ඉතිසද්දො චෙත්ථ ආදිඅත්ථො, පදත්ථවිපල්ලාසජොතකො පන ඉතිසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො, ආදිසද්දලොපො වා එස, උපලක්ඛණනිද්දෙසො වා. අපුබ්බපදවණ්ණනා නාම හෙට්ඨා අග්ගහිතතාය අපුබ්බස්ස පදස්ස අත්ථවිභජනා. ‘‘හිත්වා පුනප්පුනාගත-මත්ථං අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා) හි වුත්තං, ‘‘අනුපුබ්බපදවණ්ණනා’’ති කත්ථචි පාඨො, සො අයුත්තොව ටීකාය අනුද්ධටත්තා, තථා අසංවණ්ණිතත්තා ච.

‘‘රාජකුමාරා ගොත්තවසෙන කොසලා නාමා’’ති (දී. නි. ටී. 1.254) ආචරියෙන වුත්තං. අක්ඛරචින්තකා පන වදන්ති ‘‘කොසං ලන්ති ගණ්හන්ති, කුසලං වා පුච්ඡන්තීති කොසලා’’ති. ජනපදිනොති ජනපදවන්තො, ජනපදස්ස වා ඉස්සරා. ‘‘කොසලා නාම රාජකුමාරා’’ති වුත්තෙයෙව සිද්ධෙපි ‘‘ජනපදිනො’’ති වචනං සන්තෙසුපි අඤ්ඤෙසු තංතංනාමපඤ්ඤාතෙසු තත්ථ නිවසන්තෙසු ජනපදිභාවතො තෙසමෙව නිවසනමුපාදාය ජනපදස්සායං සමඤ්ඤාති දස්සනත්ථං. ‘‘තෙසං නිවාසො’’ති ඉමිනා ‘‘කොසලානං නිවාසා කොසලා’’ති තද්ධිතං දස්සෙති. ‘‘එකොපි ජනපදො’’ති ඉමිනා පන සද්දතොයෙවෙතං පුථුවචනං, අත්ථතො පනෙස එකො එවාති විභාවෙති. අපි-සද්දො චෙත්ථ අනුග්ගහෙ, තෙන කාමං එකොයෙවෙස ජනපදො, තථාපි ඉමිනා කාරණෙන පුථුවචනමුපපන්නන්ති අනුග්ගණ්හාති. යදි එකොව ජනපදො, කථං තත්ථ බහුවචනන්ති ආහ ‘‘රුළ්හිසද්දෙනා’’තිආදි, රුළ්හිසද්දත්තා බහුවචනමුපපන්නන්ති වුත්තං හොති. නිස්සිතෙසු පයුත්තස්ස පුථුවචනස්ස, පුථුභාවස්ස වා නිස්සයෙ අභිනිරොපනා ඉධ රුළ්හි, තෙන වුත්තං ආචරියෙන ඉධ චෙව අඤ්ඤත්ථ ච මජ්ඣිමාගමටීකාදීසු ‘‘අක්ඛරචින්තකා හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු යුත්තෙ විය ඊදිසලිඞ්ගවචනානි ඉච්ඡන්ති, අයමෙත්ථ රුළ්හි යථා ‘අඤ්ඤත්ථාපි කුරූසු විහරති, අඞ්ගෙසු විහරතී’ති චා’’ති. කෙචි පන කොසලනාමාභිනිරොපනමිච්ඡන්ති, අයුත්තමෙතං පුථුවචනස්ස අප්පයුජ්ජිතබ්බත්තා. නාමාභිනිරොපනාය හි එකවචනම්පි භවති යථා ‘‘සීහො ගායතී’’ති. තබ්බිසෙසිතෙපි ජනපදසද්දෙ ජාතිසද්දත්තා එකවචනමෙව. තෙනාහ ‘‘තස්මිං කොසලෙසු ජනපදෙ’’ති, කොසලනාමකෙ තස්මිං ජනපදෙති අත්ථො. අභූතතො හි වොහාරමත්තං රුළ්හි, භූතතොයෙව අත්ථො විනිච්ඡිනිතබ්බො. යථා හි –

‘‘සන්ති පුත්තා විදෙහානං, දීඝාවු රට්ඨවඩ්ඪනො;

තෙ රජ්ජං කාරයිස්සන්ති, මිථිලායං පජාපතී’’ති. (ජා. 2.22.276) ආදීසු –

තංපුත්තසඞ්ඛාතස්ස එකත්ථස්ස රුළ්හිවසෙන ‘‘පුත්තා’’ති බහුවචනපයොගො, තථා ඉධාපි තන්නිවාසසඞ්ඛාතස්ස එකත්ථස්ස රුළ්හිවසෙන ‘‘කොසලෙසූ’’ති බහුවචනපයොගො හොති. යථා ච ‘‘පාණං න හඤ්ඤෙ, න ච’දින්නමාදියෙ’’තිආදීසු (අ. නි. 8.42, 43, 45) ජාතිවසෙන බහ්වත්ථානමෙකවචනපයොගො, තථා ඉධාපි ජාතිවසෙන අවයවප්පභෙදෙන බහ්වත්ථස්ස ‘‘ජනපදෙ’’ති එකවචනපයොගො හොති. වුත්තඤ්ච ආචරියෙන මජ්ඣිමාගමටීකායං ‘‘තබ්බිසෙසනෙපි ජනපදසද්දෙ ජාතිසද්දෙ එකවචනමෙව. තෙනාහ ‘තස්මිං අඞ්ගෙසු ජනපදෙ’ති’’.

එවං රුළ්හිවසෙන බහුම්හි විය වත්තබ්බෙ බහුවචනං දස්සෙත්වා ඉදානි බහ්වත්ථවසෙන බහුම්පි එව වත්තබ්බෙ බහුවචනං දස්සෙන්තො ‘‘පොරාණා පනාහූ’’තිආදිමාහ. පන-සද්දො චෙත්ථ විසෙසත්ථජොතනො, තෙන පුථුඅත්ථවිසයතාය එවෙතං පුථුවචනං, න රුළ්හිවසෙනාති වක්ඛමානං විසෙසං ජොතෙති. සො හි පදෙසො තියොජනසතපරිමාණතාය බහුප්පභෙදොති, ඉමස්මිං පන නයෙ තෙසු කොසලෙසු ජනපදෙසූති අත්ථො වෙදිතබ්බො. මහාපනාදන්ති මහාපනාදජාතක (ජා. 1.3.40, 41, 42) සුරුචිජාතකෙසු (ජා. 1.14.102 ආදයො) ආගතං සුරුචිනො නාම විදෙහරඤ්ඤො පුත්තං මහාපනාදනාමකං රාජකුමාරං. නානානාටකානීති භණ්ඩුකණ්ඩපණ්ඩුකණ්ඩපමුඛානි ඡසතසහස්සානි නානාවිධනාටකානි, කත්ථචි පන ආදිසද්දොපි දිට්ඨො, සො ජාතකට්ඨකථායං න දිස්සති, යදි ච දිස්සති, තෙන නටලඞ්ඝකාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සිතමත්තම්පීති මිහිතමත්තම්පි. තස්ස කිර දිබ්බනාටකානං අනන්තරභවෙයෙව දිට්ඨත්තා මනුස්සනාටකානං නච්චං අමනුඤ්ඤං අහොසි. නඞ්ගලානිපි ඡඩ්ඩෙත්වාති කසිකම්මප්පහානවසෙන නඞ්ගලානි පහාය, නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං. න හි කෙවලං කස්සකා එව, අථ ඛො අඤ්ඤෙපි උභයරට්ඨවාසිනො මනුස්සා අත්තනො අත්තනො කිච්චං පහාය තස්මිං මඞ්ගලට්ඨානෙ සන්නිපතිංසු. තදා කිර මහාපනාදකුමාරස්ස පාසාදමඞ්ගලං, ඡත්තමඞ්ගලං, ආවාහමඞ්ගලන්ති තීණි මඞ්ගලානි එකතො අකංසු, කාසිවිදෙහරට්ඨවාසිනොපි තත්ථ සන්නිපතිත්වා අතිරෙකසත්තවස්සානි ඡණමනුභවිංසූති, අධුනා පන ‘‘නඞ්ගලාදීනී’’ති පාඨො දිස්සති, සො න පොරාණපාඨො ටීකායමනුද්ධටත්තා.

මහාජනකායෙ සන්නිපතිතෙති කෙචි ‘‘පහංසනවිධිං දස්සෙත්වා රාජකුමාරං හාසාපෙස්සාමා’’ති, කෙචි ‘‘තං කීළනං පස්සිස්සාමා’’ති එවං මහාජනසමූහෙ සන්නිපතිතෙ. අතුලම්බාභිරුහනදාරුචිතකපවෙසනාදි නානාකීළායො දස්සෙත්වා. සක්කපෙසිතො කිර දිබ්බනාටකො රාජඞ්ගණෙ ආකාසෙ ඨත්වා උපඩ්ඪභාගං නාම දස්සෙති, එකොව හත්ථො, එකො පාදො, එකං අක්ඛි, එකා දාඨා නච්චති චලති, උපඩ්ඪං ඵන්දති, සෙසං නිච්චලමහොසි, තං දිස්වා මහාපනාදො ථොකං හසිතමකාසි, ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘සො දිබ්බනාටකං දස්සෙත්වා හසාපෙසී’’ති වුත්තං. සුහජ්ජා නාම විස්සාසිකා ‘‘සුට්ඨු හදයමෙතෙස’’න්ති කත්වා. ආදිසද්දෙන ඤාතකපරිජනාදීනං සඞ්ගහො. තස්මාති තථා වචනතො. තං කුසලන්ති වචනං උපාදායාති එත්ථ ‘‘කච්චි කුසලං? ආම කුසල’’න්ති වචනපටිවචනවසෙන පවත්තකුසලවාදිතාය තෙ මනුස්සා ආදිතො ‘‘කුසලා’’ති සමඤ්ඤං ලභිංසු, තෙසං කුසලානං ඉස්සරාති රාජකුමාරා කොසලා නාම ජාතා, තෙසං නිවාසට්ඨානතාය පන පදෙසො කොසලාති පුබ්බෙ වුත්තනයමෙව. තෙනාහ ‘‘සො පදෙසො කොසලාති වුච්චතී’’ති. එවං මජ්ඣිමාගමටීකායං ආචරියෙනෙව වුත්තං. තත්‍රායමධිප්පායො සියා – ‘‘සො පදෙසො කොසලාති වුච්චතී’’ති සඤ්ඤීසඤ්ඤා යථාක්කමං එකවචනබහුවචනවසෙන වුත්තත්තා පුරිමනයෙ විය ඉධාපි රුළ්හිවසෙනෙව බහුවචනං හොති. රාජකුමාරානං නාමලාභහෙතුමත්තඤ්හෙත්ථ විසෙසොති. ඉධ පන ආචරියෙන එවං වුත්තං සො පදෙසොති පදෙසසාමඤ්ඤතො වුත්තං, වචනවිපල්ලාසෙන වා, තෙ පදෙසාති අත්ථො. කොසලාති වුච්චති කුසලා එව කොසලාති කත්වා’’ති (දී. නි. ටී. 1.254) තත්‍රායමධිප්පායො සියා – සො පදෙසොති ජාතිසද්දවසෙන, වචනවිපල්ලාසෙන වා වුත්තත්තා පුථුඅත්ථවිසයතාය එව බහුවචනං හොති. පදෙසස්ස නාමලාභහෙතු හෙත්ථ විසෙසොති. ‘‘කුසල’’න්ති හි වචනමුපාදාය රුළ්හිනාමවසෙන වුත්තනයෙන කොසලා යථා ‘‘යෙවාපනකං, නතුම්හාකවග්ගො’’ති. අපිච වචනපටිවචනවසෙන ‘‘කුසල’’න්ති වදන්ති එත්ථාති කොසලා. විචිත්‍රා හි තද්ධිතවුත්තීති. කුසලන්ති ච ආරොග්‍යං ‘‘කච්චි නු භොතො කුසලං, කච්චි භොතො අනාමය’’න්තිආදීසු (ජා. 1.15.145; ජා. 2.20.129) විය, කච්චි තුම්හාකං ආරොග්‍යං හොතීති අත්ථො, ඡෙකං වා ‘‘කුසලා නච්චගීතස්ස, සික්ඛිතා චාතුරිත්ථියො’’තිආදීසු (ජා. 2.22.94) විය, කච්චි තෙසං නාටකානං ඡෙකතා හොතීති අත්ථො.

චරණං චාරිකා, චරණං වා චාරො, සො එව චාරිකා, තයිදං මග්ගගමනමෙව ඉධාධිප්පෙතං, න චුණ්ණිකගමනමත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘අද්ධානගමන’’න්ති වුත්තං, භාවනපුංසකඤ්චෙතං, අද්ධානගමනසඞ්ඛාතාය චාරිකාය චරමානොති වුත්තං හොති, අභෙදෙපි වා භෙදවොහාරෙන වුත්තං යථා ‘‘දිවාවිහාරං නිසීදී’’ති, (ම. නි. 1.256) අද්ධානගමනසඞ්ඛාතං චාරිකං චරමානො, චරණං කරොන්තොති අත්ථො. සබ්බත්ථකො හි කරභූධාතූනමත්ථොති. ‘‘අද්ධානමග්ග’’න්තිපි කත්ථචි පාඨො, සො න සුන්දරො. න හි චාරිකාසද්දො මග්ගවාචකොති. ඉදානි තං විභාගෙන දස්සෙත්වා ඉධාධිප්පෙතං නියමෙන්තො ‘‘චාරිකා ච නාමෙසා’’තිආදිමාහ. සාවකානම්පි රුළ්හිවසෙන චාරිකාය සම්භවතො තතො විසෙසෙති ‘‘භගවතො’’ති ඉමිනා. තථා හි මජ්ඣිමාගමට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘චාරිකං චරමානොති එත්ථ කිඤ්චාපි අයං චාරිකා නාම මහාජනසඞ්ගහත්ථං බුද්ධානංයෙව ලබ්භති, බුද්ධෙ උපාදාය පන රුළ්හිසද්දෙන සාවකානම්පි වුච්චති කිලඤ්ජාදීහි කතබීජනීපි තාලවණ්ටං වියා’’ති. දූරෙපීති එත්ථ පි-සද්දෙන, අපි-සද්දෙන වා නාතිදූරෙපීති සම්පිණ්ඩනං තත්ථාපි චාරිකාසම්භවතො. බොධනෙය්‍යපුග්ගලන්ති චතුසච්චපටිවෙධවසෙන බොධනාරහපුග්ගලං. සහසා ගමනන්ති සීඝගමනං. ‘‘මහාකස්සපස්ස පච්චුග්ගමනාදීසූ’’ති වුත්තමෙව සරූපතො දස්සෙති ‘‘භගවා හී’’තිආදිනා. පච්චුග්ගච්ඡන්තොති පටිමුඛං ගච්ඡන්තො, පච්චුට්ඨහන්තොති අත්ථො. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා ‘‘තිංසයොජන’’න්ති පදමනුකඩ්ඪති. පක්කුසාති නාම ගන්ධාරරාජා. මහාකප්පිනො නාම කුක්කුටවතීරාජා. ධනියො නාම කොරණ්ඩසෙට්ඨිපුත්තො ගොපො.

එවං ධම්මගරුතාකිත්තනමුඛෙන මහාකස්සපපච්චුග්ගමනාදීනි (සං. නි. අට්ඨ. 2.154) එකදෙසෙන දස්සෙත්වා ඉදානි වනවාසිතිස්සසාමණෙරස්ස වත්ථුං විත්ථාරෙත්වා චාරිකං දස්සෙතුං ‘‘එකදිවස’’න්තිආදි ආරද්ධං. කො පනෙස තිස්සසාමණෙරො නාම? සාවත්ථියං ධම්මසෙනාපතිනො උපට්ඨාකකුලෙ ජාතො මහාපුඤ්ඤො ‘‘පිණ්ඩපාතදායකතිස්සො, කම්බලදායකතිස්සො’’ති ච පුබ්බෙ ලද්ධනාමො පච්ඡා ‘‘වනවාසිතිස්සො’’ති පාකටො ඛීණාසවසාමණෙරො. විත්ථාරො ධම්මපදෙ (ධ. ප. අට්ඨ. 1.74 වනවාසීතිස්සසාමණෙරවත්ථු). ආකාසගාමීහි සද්ධිං ආකාසෙනෙව ගන්තුකාමො භගවා ‘‘ඡළභිඤ්ඤානං ආරොචෙහී’’ති අවොච. තස්සාති තිස්සසාමණෙරස්ස. තන්ති භගවන්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන චීවරං පාරුපන්තං. නො ථෙරො නො ඔරමත්තකො වතාති සම්බන්ධො, ගුණෙන ලාමකප්පමාණිකො නො හොතීති අත්ථො.

අත්තනො පත්තාසනෙති භික්ඛූනං ආසනපරියන්තෙ. තෙසං ගාමිකානං දානපටිසංයුත්තං මඞ්ගලං වත්වා. කස්මා පන සදෙවකස්ස ලොකස්ස මග්ගදෙසකොපි සමානො භගවා එවමාහාති චොදනං සොධෙතුං ‘‘භගවා කිරා’’තිආදි වුත්තං. මග්ගදෙසකොති නිබ්බානමග්ගස්ස, සුගතිමග්ගස්ස වා දෙසකො.

තායාති අරඤ්ඤසඤ්ඤාය. සඞ්ඝකම්මවසෙන සිජ්ඣමානාපි උපසම්පදා සත්ථු ආණාවසෙන සිජ්ඣනතො ‘‘බුද්ධදායජ්ජං තෙ දස්සාමී’’ති වුත්තන්ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘අපරිපුණ්ණවීසතිවස්සස්සෙව තස්ස උපසම්පදං අනුජානන්තො සත්ථා ‘බුද්ධදායජ්ජං තෙ දස්සාමී’ති අවොචා’’ති වදන්ති. ධම්මසෙනාපතිනා උපජ්ඣායෙන උපසම්පාදෙත්වා, තතොයෙවෙස ධම්මසෙනාපතිනො සද්ධිවිහාරිකොති අට්ඨකථාසු වුත්තො. ධම්මපදට්ඨකථායං පන ධම්මසෙනාපතිආදිථෙරානං චත්තාලීසභික්ඛුසහස්සපරිවාරානං අත්තනො අත්තනො පරිවාරෙහි සද්ධිං පච්චෙකං ගමනං, භගවතො ච එකකස්සෙව ගමනං ඛුද්දකභාණකානං මතෙන වුත්තං, ඉධ, පන මජ්ඣිමාගමට්ඨකථායඤ්ච (ම. නි. අට්ඨ. 2.65) අඤ්ඤථා ගමනං දීඝභාණකමජ්ඣිමභාණකානං මතෙනාති දට්ඨබ්බං. අයන්ති මහාකස්සපාදීනමත්ථාය චාරිකා. යං පන අනුග්ගණ්හන්තස්ස භගවතො ගමනං, අයං අතුරිතචාරිකා නාමාති සම්බන්ධො.

ඉමං පන චාරිකන්ති අතුරිතචාරිකං. මහාමණ්ඩලන්ති මජ්ඣිමදෙසපරියාපන්නෙනෙව බාහිරිමෙන පමාණෙන පරිච්ඡින්නත්තා මහන්තතරං මණ්ඩලං. මජ්ඣිමමණ්ඩලන්ති ඉතරෙසං උභින්නං වෙමජ්ඣෙ පවත්තං මණ්ඩලං. අන්තොමණ්ඩලන්ති ඉතරෙහි ඛුද්දකං මණ්ඩලං, ඉතරෙසං වා අන්තොගධත්තා අන්තිමං මණ්ඩලං, අබ්භන්තරිමං මණ්ඩලන්ති වුත්තං හොති. කිං පනිමෙසං පමාණන්ති ආහ ‘‘කත්ථා’’තිආදි. තත්ථ නවයොජනසතිකතා මජ්ඣිමදෙසපරියාපන්නවසෙනෙව ගහෙතබ්බා තතො පරං අතුරිතචාරිකාය අගමනතො. තදුත්තරි හි තුරිතචාරිකාය එව තථාගතො ගච්ඡති, න අතුරිතචාරිකාය. පවාරෙත්වාව චාරිකාචරණං බුද්ධාචිණ්ණන්ති වුත්තං ‘‘මහාපවාරණාය පවාරෙත්වා’’තිආදි. පාටිපදදිවසෙති පඨමකත්තිකපුණ්ණමියා අනන්තරෙ පාටිපදවසෙ. සමන්තාති ගතගතට්ඨානස්ස චතූසු පස්සෙසු සමන්තතො. මහාජනකායස්ස සන්නිපතනතො පුරිමං පුරිමං ආගතා නිමන්තෙතුං ලභන්ති. තථා සන්නිපතනමෙව දස්සෙතුං ‘‘ඉතරෙසූ’’තිආදි වුත්තං. සමථවිපස්සනා තරුණා හොන්තීති එත්ථ සමථස්ස තරුණභාවො උපචාරසමාධිවසෙන, විපස්සනාය පන සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදඤාණං, කඞ්ඛාවිතරණඤාණං, සම්මසනඤාණං, මග්ගාමග්ගඤාණන්ති චතුන්නං ඤාණානං වසෙන වෙදිතබ්බො. තරුණවිපස්සනාති හි තෙසං චතුන්නං ඤාණානමධිවචනං. පවාරණාසඞ්ගහං දත්වාති අනුමතිදානවසෙන දත්වා. කත්තිකපුණ්ණමායන්ති පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමියං. ‘‘මිගසිරස්ස පඨමපාටිපදදිවසෙ’’ති ඉදං මජ්ඣිමදෙසවොහාරවසෙන මිගසිරමාසස්ස පඨමං පාටිපදදිවසං සන්ධාය වුත්තං, එතරහි පවත්තවොහාරවසෙන පන පච්ඡිමකත්තිකමාසස්ස කාළපක්ඛපාටිපදදිවසො වෙදිතබ්බො.

අඤ්ඤෙනපි කාරණෙනාති භික්ඛූනං සමථවිපස්සනාතරුණභාවතො අඤ්ඤෙනපි මජ්ඣිමමණ්ඩලෙ වෙනෙය්‍යානං ඤාණපරිපාකාදිකාරණෙන. චතුමාසන්ති ආසළ්හීපුණ්ණමියා පාටිපදතො යාව පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමී, තාව චතුමාසං. ‘‘සමන්තා යොජනසත’’න්තිආදිනා වුත්තනයෙනෙව. වසනං වස්සං, වසනකිරියා, වුත්ථං වසිතං වස්සමස්සාති වුත්ථවස්සො, තස්ස. තථාගතෙන විනෙතබ්බත්තා ‘‘භගවතො වෙනෙය්‍යසත්තා’’ති සාමිනිද්දෙසො වුත්තො, කත්තුනිද්දෙසො වා එස. වෙනෙය්‍යසත්තාති ච චරිතානුරූපං විනෙතබ්බසත්තා. ඉන්ද්‍රියපරිපාකං ආගමයමානොති සද්ධාදිඉන්ද්‍රියානං විමුත්තිපරිපාචනභාවෙන පරිපක්කං පටිමානෙන්තො. ඵුස්සමාඝඵග්ගුණචිත්තමාසානං අඤ්ඤතරමාසස්ස පඨමදිවසෙ නික්ඛමනතො මාසනියමො එත්ථ න කතොති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘එකමාසං වා ද්විතිචතුමාසං වා තත්ථෙව වසිත්වා’’ති. තත්ථෙවාති වස්සූපගමනට්ඨානෙ එව. ‘‘සත්තහි වා’’තිආදි ‘‘එකමාසං වා’’තිආදිනා යථාක්කමං යොජෙතබ්බං – යදි අපරම්පි එකමාසං තත්ථෙව වසති, සත්තහි මාසෙහි චාරිකං පරියොසාපෙති. යදි ද්විමාසං ඡහි, යදි තිමාසං පඤ්චහි, යදි චතුමාසං තත්ථෙව වසති, චතූහි මාසෙහි චාරිකං පරියොසාපෙතීති. කස්මා පන චාරිකාගමනන්ති ආසඞ්කානිවත්තනත්ථං ‘‘ඉතී’’තිආදි වුත්තං. අතිරෙකං ජරාදුබ්බලො බාළ්හජිණ්ණො. තෙ කදා පස්සිස්සන්ති, න පස්සිස්සන්ති එව. ලොකානුකම්පකායාති ලොකානුකම්පකාය එව. තෙන වුත්තං ‘‘න චීවරාදිහෙතූ’’ති.

ජඞ්ඝවිහාරවසෙනාති ජඞ්ඝාහි විචරණවසෙන, ජඞ්ඝාහි විචරිත්වා තත්ථ තත්ථ කතිපාහං නිවසනවසෙන වා. සබ්බිරියාපථසාධාරණඤ්හි විහාරවචනං. සරීරඵාසුකත්ථායාති එකස්මිංයෙව ඨානෙ නිබද්ධවාසවසෙන උස්සන්නධාතුකස්ස සරීරස්ස විචරණෙන ඵාසුභාවත්ථාය. අට්ඨුප්පත්තිකාලාභිකඞ්ඛනත්ථායාති අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්ත (අ. නි. 7.72) මඝදෙවජාතකාදි (ජා. 1.1.9) දෙසනානං විය ධම්මදෙසනාය අභිකඞ්ඛිතබ්බඅට්ඨුප්පත්තිකාලත්ථාය, අට්ඨුප්පත්තිකාලස්ස වා අභිකඞ්ඛනත්ථාය, අට්ඨුප්පත්තිකාලෙ ධම්මදෙසනත්ථායාති වුත්තං හොති. සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනත්ථායාති සුරාපානසික්ඛාපදාදි (පාචි. 327, 328, 329) පඤ්ඤාපනෙ විය සික්ඛාපදානං පඤ්ඤාපනත්ථාය. බොධනත්ථායාති අඞ්ගුලිමාලාදයො (ම. නි. 2.347) විය බොධනෙය්‍යසත්තෙ චතුසච්චබොධනත්ථාය. මහතාති මහතියා. කඤ්චි, කතිපයෙ වා පුග්ගලෙ උද්දිස්ස චාරිකා නිබද්ධචාරිකා. තදඤ්ඤා සම්බහුලෙ උද්දිස්ස ගාමනිගමනගරපටිපාටියා චාරිකා අනිබද්ධචාරිකා. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. යං චරතීති කිරියාපරාමසනං.

‘‘එසා ඉධ අධිප්පෙතා’’ති වුත්තමෙව විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘තදා කිරා’’තිආදි වුත්තං. දසසහස්සිලොකධාතුයාති ජාතික්ඛෙත්තභූතං දසසහස්සචක්කවාළං සන්ධාය වුත්තං. කස්මාති චෙ? තත්ථෙව භබ්බසත්තානං සම්භවතො. තත්ථ හි සත්තෙ භබ්බෙ පරිපක්කින්ද්‍රියෙ පස්සිතුං බුද්ධඤාණං අභිනීහරිත්වා ඨිතො භගවා ඤාණජාලං පත්ථරතීති වුච්චති, ඉදඤ්ච දෙවබ්‍රහ්මානං වසෙන වුත්තං. මනුස්සා පන ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ, ඉමස්මිංයෙව ච සපරිවාරෙ ජම්බුදීපෙ බොධනෙය්‍යා හොන්ති. බොධනෙය්‍යබන්ධවෙති බොධනෙය්‍යසත්තසඞ්ඛාතෙ භගවතො බන්ධවෙ. ගොත්තාදිසම්බන්ධා විය හි සච්චපටිවෙධසම්බන්ධා වෙනෙය්‍යා භගවතො බන්ධවා නාමාති. ගොචරභාවූපගමනං සන්ධාය ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණජාලස්ස අන්තො පවිට්ඨො’’ති වුත්තං. භගවා කිර මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය ‘‘යෙ සත්තා භබ්බා පරිපක්කඤාණා, තෙ මය්හං ඤාණස්ස උපට්ඨහන්තූ’’ති චිත්තං අධිට්ඨාය සමන්නාහරති, තස්ස සහසමන්නාහාරා එකො වා ද්වෙ වා සම්බහුලා වා තදා විනයූපගා වෙනෙය්‍යා ඤාණස්ස ආපාථමාගච්ඡන්ති, අයමෙත්ථ බුද්ධානුභාවො. එවමාපාථගතානං පන නෙසං උපනිස්සයං පුබ්බචරියං, පුබ්බහෙතුං, සම්පති වත්තමානඤ්ච පටිපත්තිං ඔලොකෙති. වෙනෙය්‍යසත්තපරිග්ගණ්හනත්ථඤ්හි සමන්නාහාරෙ කතෙ පඨමං නෙසං වෙනෙය්‍යභාවෙන උපට්ඨානං හොති, අථ ‘‘කිං නු ඛො භවිස්සතී’’ති සරණගමනාදිවසෙන කඤ්චි නිප්ඵත්තිං වීමංසමානො පුබ්බූපනිස්සයාදීනි ඔලොකෙති. තෙනාහ ‘‘අථ භගවා’’තිආදි. සොති අම්බට්ඨො. වාදපටිවාදං කත්වාති ‘‘එවං නු තෙ අම්බට්ඨා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.262) මයා වුත්තවචනස්ස ‘‘යෙ ච ඛො තෙ භො ගොතම මුණ්ඩකා සමණකා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.263) පටිවචනං දත්වා, අසබ්භිවාක්‍යන්ති අසප්පුරිසවාචං, තික්ඛත්තුං ඉබ්භවාදනිපාතනවසෙන නානප්පකාරං සාධුසභාවාය වාචාය වත්තුමයුත්තං වාක්‍යං වක්ඛතීති වුත්තං හොති. නිබ්බිසෙවනන්ති විගතතුදනං, මානදප්පවසෙන අපගතපරිනිප්ඵන්දනන්ති අත්ථො.

අවසරිතබ්බන්ති උපගන්තබ්බං. තස්ස ගාමස්ස ඉදං නාමමත්තං, කිමෙත්ථ අත්ථපරියෙසනායාති වුත්තං ‘‘ඉජ්ඣානඞ්ගලන්තිපි පාඨො’’ති. ‘‘යෙන දිසාභාගෙනා’’ති කරණනිද්දෙසානුරූපං කරණත්ථෙ උපයොගවචනන්ති දස්සෙති ‘‘තෙන අවසරී’’ති ඉමිනා. ‘‘යස්මිං පදෙසෙ’’ති පන භුම්මනිද්දෙසානුරූපං ‘‘තං වා අවසරී’’ති වුත්තං. තදුභයමෙවත්ථං විවරති ‘‘තෙන දිසාභාගෙනා’’තිආදිනා. ගතොති උපගතො, අගමාසීති අත්ථො. පුන ගතොති සම්පත්තො, සම්පාපුණීති අත්ථො. ‘‘ඉච්ඡානඞ්ගලෙ’’ති ඉදං තදා භගවතො ගොචරගාමනිදස්සනං, සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මං. ‘‘ඉච්ඡානඞ්ගලවනසණ්ඩෙ’’ති ඉදං පන නිවාසට්ඨානදස්සනං, නිප්පරියායතො අධිකරණෙ චෙතං භුම්මන්ති තදුභයම්පි පදං විසෙසත්ථදස්සනෙන විවරන්තො ‘‘ඉච්ඡානඞ්ගලං උපනිස්සායා’’තිආදිමාහ. ‘‘සීලඛන්ධාවාර’’න්තිආදි වුත්තනයෙන වෙනෙය්‍යහිතසමපෙක්ඛනවසෙනෙව භගවතො විහාරදස්සනං. තත්ථ ධම්මරාජස්ස භගවතො සබ්බසො අධම්මනිග්ගණ්හනපරා එව පටිපත්ති, සා ච සීලසමාධිපඤ්ඤාවසෙනාති සීලාදිත්තයස්සෙව ගහණං. සීලඛන්ධාවාරන්ති චක්කවත්තිරඤ්ඤො දාරුඉට්ඨකාදිකතං ඛන්ධාවාරසදිසං සීලසඞ්ඛාතං ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා විහරතීති සම්බන්ධො. දාරුක්ඛන්ධාදීහි ආසමන්තතො වරන්ති පරික්ඛිපන්ති එත්ථාති හි ඛන්ධාවාරො අ-කාරස්ස දීඝං කත්වා, රාජූනං අචිරනිවාසට්ඨානං. තත්ථ පන භගවතො අචිරනිවසනකිරියාසම්බන්ධමත්තෙන භයනිවාරණට්ඨෙන තංසදිසතාය සීලම්පි තථා වුච්චති. සමාධිකොන්තන්ති සම්මාසමාධිසඞ්ඛාතං මඞ්ගලසත්තිං. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතං ජයමන්තපදං. පරිවත්තයමානොති පරිජප්පමානො. ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසර’’න්තිපි පාඨො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණවජිරග්ගසරං අපරාපරං සම්පරිවත්තමානොති අත්ථො. යථාභිරුචිතෙන විහාරෙනාති සබ්බවිහාරසාධාරණදස්සනං, දිබ්බවිහාරාදීසු යෙන යෙන අත්තනා අභිරුචිතෙන විහාරෙන විහරතීති අත්ථො.

පොක්ඛරසාතිවත්ථුවණ්ණනා

255. මන්තෙති ඉරුවෙදාදිමන්තසත්ථෙ. ඉරුවෙදාදයො හි ගුත්තභාසිතබ්බට්ඨෙන ‘‘මන්තා’’ති වුච්චන්ති. අණ-සද්දො සද්දෙති ආහ ‘‘සජ්ඣායතී’’ති. ලොකියා පන වදන්ති ‘‘බ්‍රහ්මුනො අපච්චං බ්‍රාහ්මණො, නාගමො, ණත්තං, දීඝාදී’’ති. කස්මා අයමෙව වචනත්ථො වුත්තොති ආහ ‘‘ඉදමෙවා’’තිආදි. අථ කෙසං ඉතරො වචනත්ථොති චොදනමපනෙති ‘‘අරියා පනා’’තිආදිනා. අථ වා යං ලොකියා වදන්ති ‘‘බ්‍රහ්මුනා ජාතො බ්‍රාහ්මණො’’තිආදිනිරුත්තිං, තං පටික්ඛිපිතුං එවං වුත්තං. ‘‘ඉදමෙවා’’ති හි අවධාරණෙන තං පටික්ඛිපති. ‘‘ජාතිබ්‍රාහ්මණාන’’න්ති පන ඉමිනා සද්දන්තරෙන දස්සිතෙසු ජාතිබ්‍රාහ්මණවිසුද්ධිබ්‍රාහ්මණවසෙන දුවිධෙසු බ්‍රාහ්මණෙසු විසුද්ධිබ්‍රාහ්මණානං නිරුත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘අරියා පනා’’තිආදිමාහ. බහන්ති පාපෙ බහි කරොන්තීති හි අරියා බ්‍රාහ්මණා නිරුත්තිනයෙන. ‘‘තස්ස කිර කායො සෙතපොක්ඛරසදිසො’’ති ඉදමෙවස්ස නාමලාභහෙතුදස්සනං, සෙසං පන තප්පසඞ්ගෙන යථාවිජ්ජමානවිසෙසදස්සනමෙව. තෙනාහ ‘‘ඉති නං පොක්ඛරසදිසත්තා පොක්ඛරසාතීති සඤ්ජානන්තී’’ති. පොක්ඛරෙන සදිසො කායො යස්සාති හි පොක්ඛරසාතී නිරුත්තිනයෙන. සාතසද්දො වා සදිසත්ථො, පොක්ඛරෙන සාතො සදිසො කායො තථා, සො යස්සාති පොක්ඛරසාතී. සෙතපොක්ඛරසදිසොති සෙතපදුමවණ්ණො. දෙවනගරෙති ආලකමන්දාදිදෙවපුරෙ. උස්සාපිතරජතතොරණන්ති ගම්භීරනෙමනිඛාතං අච්චුග්ගතං රජතමයං ඉන්දඛීලං. කාළමෙඝරාජීති කදාචි දිස්සමානා කාළඅබ්භලෙඛා. රජතපනාළිකාති රජතමයතුම්බං. සුවට්ටිතාති වට්ටභාවස්ස යුත්තට්ඨානෙ සුට්ඨු වට්ටුලා. කාළවඞ්ගතිලකාදීනමභාවෙන සුපරිසුද්ධා.‘‘අරාජකෙ’’තිආදිනාපි සොභග්ගප්පත්තභාවමෙව නිදස්සෙති.

ඉදානි අපරම්පි තස්ස නාමලාභහෙතුං දස්සෙන්තො ‘‘අයං පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ච ‘‘හිමවන්තපදෙසෙ මහාසරෙ පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්තී’’ති ඉදමෙවස්ස නාමලාභහෙතුදස්සනං. සෙසං පන තප්පසඞ්ගෙන තථාපවත්තාකාරදස්සනමෙව. තෙනාහ ‘‘ඉති නං පොක්ඛරෙ සයිතත්තා පොක්ඛරසාතීති සඤ්ජානන්තී’’ති. පොක්ඛරෙ කමලෙ සයතීති හි පොක්ඛරසාතී, සාතං වා වුච්චති සමසණ්ඨානං, පොක්ඛරෙ ජාතං සමසණ්ඨානං තථා, තමස්සත්ථීතිපි පොක්ඛරසාතී. යං පන ආචරියෙන වුත්තං ‘‘ඉමස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කීදිසො පුබ්බයොගො, යෙන නං භගවා අනුග්ගණ්හිතුං තං ඨානං උපගතොති ආහා’’ති, (දී. නි. ටී. 1.255) තදෙතං ‘‘අයං පනා’’තිආදිවචනං එකදෙසමෙව සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සො තතො මනුස්සලොක’’න්තිආදිවචනතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තීති එත්ථ අපරාපරං නිබ්බත්ති එව වුත්තාති දට්ඨබ්බං. තථාරූපෙන කම්මෙන නිබ්බත්තිමෙව සන්ධාය ‘‘මාතුකුච්ඡිවාසං ජිගුච්ඡිත්වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්තී’’ති ඉමිනා සංසෙදජොයෙව හුත්වා නිබ්බත්තීති දස්සෙති. න පුප්ඵතීති න විකසති. තෙනාති තාපසෙන. නාළතොති පුප්ඵදණ්ඩතො. සුවණ්ණචුණ්ණෙහි පිඤ්ජරං හෙමවණ්ණො යස්සාති සුවණ්ණචුණ්ණපිඤ්ජරො, තං, සුවණ්ණචුණ්ණෙහි විකිණ්ණභාවෙන හෙමවණ්ණන්ති අත්ථො. පිඤ්ජරසද්දො හි හෙමවණ්ණපරියායොති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 1.22) වුත්තං. එස නයො පදුමරෙණුපිඤ්ජරන්ති එත්ථාපි. රජතබිම්බකන්ති රූපියමයරූපකං. පටිජග්ගාමීති පොසෙමි. පාරන්ති පරියොසානං, නිප්ඵත්ති වා වුච්චති නදීසමුද්දාදීනං පරියොසානභූතං පාරං වියාති කත්වා. පටිසන්ධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙන සභාවඤාණෙන පණ්ඩිතො. ඉති කත්තබ්බෙසු, වෙදෙසු වා විසාරදපඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙන වෙය්‍යත්තියෙන බ්‍යත්තො. අග්ගබ්‍රාහ්මණොති දිසාපාමොක්ඛබ්‍රාහ්මණො. සිප්පන්ති වෙදසිප්පං තස්සෙව පකරණාධිගතත්තා. බ්‍රහ්මදෙය්‍යං අදාසීති වක්ඛමානනයෙන බ්‍රහ්මදෙය්‍යං කත්වා අදාසි.

‘‘අජ්ඣාවසතී’’ති එත්ථ අධි-සද්දො, ආ-සද්දො ච උපසග්ගමත්තං, තතො ‘‘උක්කට්ඨ’’න්ති ඉදං අජ්ඣාපුබ්බවසයොගෙ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං. අධි-සද්දො වා ඉස්සරියත්ථො, ආ-සද්දො මරියාදත්ථො තතො ‘‘උක්කට්ඨ’’න්ති ඉදං කම්මප්පවචනීයයොගෙ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති දස්සෙති ‘‘උක්කට්ඨනාමකෙ’’තිආදිනා. තදෙවත්ථං විවරිතුං ‘‘තස්සා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තස්ස නගරස්ස සාමිකො හුත්වා’’ති හි ‘‘අභිභවිත්වා’’ති එතස්සත්ථවිවරණං, තෙනෙතං දීපෙති ‘‘සාමිභාවො අභිභවන’’න්ති. ‘‘යාය මරියාදායා’’තිආදි පන ආ-සද්දස්සත්ථවිවරණං, තෙනෙතං දීපෙති ‘‘ආසද්දො මරියාදත්ථො, මරියාදා ච නාම යාය තත්ථ වසිතබ්බං, සායෙව අපරාධීනතා’’ති. යාය මරියාදායාති හි යාය අපරාධීනතාසඞ්ඛාතාය අනඤ්ඤසාධාරණාය අවත්ථායාති අත්ථො. ‘‘උපසග්ගවසෙනා’’තිආදි පන ‘‘උක්කට්ඨනාමකෙ’’ති එතස්සත්ථවිවරණං, තෙනෙතං දීපෙති ‘‘සතිපි භුම්මවචනප්පසඞ්ගෙ ධාත්වත්ථානුවත්තකවිසෙසකභූතෙහි දුවිධෙහිපි උපසග්ගෙහි යුත්තත්තා උපයොගවචනමෙවෙත්ථ විහිත’’න්ති. ‘‘තස්ස කිරා’’තිආදි පන අත්ථානුගතසමඤ්ඤාපරිදීපනං. වත්ථු නාම නගරමාපනාරහභූමිප්පදෙසො ‘‘ආරාමවත්ථු, විහාරවත්ථූ’’තිආදීසු විය.

උක්කාති දණ්ඩදීපිකා. අග්ගහෙසුන්ති ‘‘අජ්ජ මඞ්ගලදිවසො, තස්මා සුනක්ඛත්තං, තත්ථාපි අයං සුඛණො මා අතික්කමී’’ති රත්තිවිභායනං අනුරක්ඛන්තා, රත්තියං ආලොකකරණත්ථාය උක්කා ඨපෙත්වා උක්කාසු ජලමානාසු නගරස්ස වත්ථුං අග්ගහෙසුං, තෙනෙතං දීපෙති – උක්කාසු ඨිතාති උක්කට්ඨා. මූලවිභුජාදි ආකතිගණපක්ඛෙපෙන, නිරුත්තිනයෙන වා උක්කාසු විජ්ජොතයන්තීසු ඨිතාති උක්කට්ඨා, තථා උක්කාසු ඨිතාසු ඨිතා ආසීතිපි උක්කට්ඨාති. මජ්ඣිමාගමට්ඨකථායං පන එවං වුත්තං ‘‘තඤ්ච නගරං ‘මඞ්ගලදිවසො සුඛණො, සුනක්ඛත්තං මා අතික්කමී’ති රත්තිම්පි උක්කාසු ඨිතාසු මාපිතත්තා උක්කට්ඨාතිපි වුච්චති, දණ්ඩදීපිකාසු ජාලෙත්වා ධාරියමානාසු මාපිතත්තාති වුත්තං හොතී’’ති, (ම. නි. අට්ඨ. 1.මූලපරියායසුත්තවණ්ණනා) තදපිමිනා සංසන්දති චෙව සමෙති ච නගරවත්ථුපරිග්ගහස්සපි නගරමාපනපරියාපන්නත්තාති දට්ඨබ්බං. අපරෙ පන භණන්ති ‘‘භූමිභාගසම්පත්තියා, උපකරණසම්පත්තියා, මනුස්සසම්පත්තියා ච තං නගරං උක්කට්ඨගුණයොගතො උක්කට්ඨාති නාමං ලභතී’’ති. ලොකියා පන වදන්ති ‘‘උක්කා ධාරීයති එතස්ස මාපිතකාලෙති උක්කට්ඨා, වණ්ණවිකාරොය’’න්ති, ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන චායං සමඤ්ඤා, තෙනෙවිධ පයොගො දිස්සති ‘‘යථා ච භවං ගොතමො උක්කට්ඨාය අඤ්ඤානි උපාසකකුලානි උපසඞ්කමතී’’ති (දී. නි. 1.299) මූලපරියායසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.1) ච ‘‘එකං සමයං භගවා උක්කට්ඨායං විහරති සුභගවනෙ සාලරාජමූලෙ’’තිආදි. එවමෙත්ථ හොතු උපසග්ගවසෙන උපයොගවචනං, කථං පනෙතං සෙසපදෙසු සියාති අනුයොගෙනාහ ‘‘තස්ස අනුපයොගත්තා සෙසපදෙසූ’’ති. තත්ථ තස්සාති උපසග්ගවසෙන උපයොගසඤ්ඤුත්තස්ස ‘‘උක්කට්ඨ’’න්ති පදස්ස. අනුපයොගත්තාති විසෙසනභාවෙන අනුපයුත්තත්තා. සෙසපදෙසූති ‘‘සත්තුස්සද’’න්තිආදීසු සත්තසු පදෙසු.

කිං නු ඛ්වායං සද්දපයොගො සද්දලක්ඛණානුගතොති චොදනමපනෙති ‘‘තත්ථ…පෙ… පරියෙසිතබ්බ’’න්ති ඉමිනා. තත්ථාති උපසග්ගවසෙන, අනුපයොගවසෙන ච උපයොගවචනන්ති වුත්තෙ දුබ්බිධෙපි විධානෙ. ලක්ඛණන්ති ගහණූපායඤායභූතං සද්දලක්ඛණං, සුත්තං වා. පරියෙසිතබ්බන්ති සද්දසත්ථෙසු විජ්ජමානත්තා ඤාණෙන ගවෙසිතබ්බං, ගහෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති. එතෙන හි සද්දලක්ඛණානුගතොවායං සද්දපයොගොති දස්සෙති, සද්දවිදූ ච ඉච්ඡන්ති ‘‘උපඅනුඅධිආඉච්චාදිපුබ්බවසයොගෙ සත්තමියත්ථෙ උපයොගවචනං පාපුණාති, විසෙසිතබ්බපදෙ ච යථාවිධිමනුපයොගො විසෙසනපදානං සමානාධිකරණභූතාන’’න්ති. තත්‍ර යදා අධි-සද්දො, ආ-සද්දො ච උපසග්ගමත්තං, තදා ‘‘තතියාසත්තමීනඤ්චා’’ති ලක්ඛණෙන අජ්ඣාපුබ්බවසයොගෙ උපයොගවචනං. තථා හි වදන්ති ‘‘සත්තමියත්ථෙ කාලදිසාසු උපාන්වජ්ඣාවසයොගෙ, අධිපුබ්බසිඨාවසානං පයොගෙ, තප්පානචාරෙසු ච දුතියා. කාලෙ පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා, එකං සමයං භගවා, කඤ්චි කාලං පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො, ඉමං රත්තිං චත්තාරො මහාරාජානො. දිසායං පුරිමං දිසං ධතරට්ඨො. උපාදිපුබ්බවසයොගෙ ගාමං උපවසති, ගාමං අනුවසති, ගාමං ආවසති, අගාරං අජ්ඣාවසති, අධිපුබ්බසිඨාවසානං පයොගෙ පථවිං අධිසෙස්සති, ගාමං අධිතිට්ඨති, ගාමං අජ්ඣාවසති. තප්පානචාරෙසු නදිං පිවති, ගාමං චරති ඉච්චාදීති.

යදා පන අධි-සද්දො ඉස්සරියත්ථො, ආ-සද්දො ච මරියාදත්ථො, තදා ‘‘කම්මප්පවචනීයයුත්තෙ’’ති ලක්ඛණෙන කම්මප්පවචනීයයොගෙ උපයොගවචනං. තථා හි වදන්ති ‘‘අනුආදයො උපසග්ගා, ධීආදයො නිපාතා ච කම්මප්පවචනීයසඤ්ඤා හොන්ති කිරියාසඞ්ඛාතං කම්මං පවචනීයං යෙසං තෙ කම්මප්පවචනීයා’’ති. සෙසපදානං පන යථාවිධිමනුපයොගෙ කතරෙන ලක්ඛණෙන උපයොගවචනන්ති? යථාවුත්තලක්ඛණෙනෙව. යජ්ජෙවං තෙසම්පි ආධාරභාවතො නානාධාරතා සියාති? න, බහූනම්පි පදානං නගරවසෙන එකත්ථභාවතො. සකත්ථමත්තඤ්හි තෙසං නානාකරණන්ති. අඤ්ඤෙ පන සද්දවිදූ එවමිච්ඡන්ති ‘‘සමානාධිකරණපදානං පච්චෙකං කිරියාසම්බන්ධනෙන විසෙසිතබ්බපදෙන සමානවචනතා යථා ‘කටං කරොති, විපුලං, දස්සනීය’න්ති එත්ථ ‘කටං කරොති, විපුලං කරොති, දස්සනීයං කරොතී’ති පච්චෙකං කිරියාසම්බන්ධනෙන කම්මත්ථෙයෙව දුතියා’’ති, තදෙතං විචාරෙතබ්බං විසෙසනපදානං සමානාධිකරණානං කිරියාසම්බජ්ඣනාභාවතො. යදා හි කිරියාසම්බජ්ඣනං, තදා විසෙසනමෙව න හොතීති.

උස්සදතා නාමෙත්ථ බහුලතාති වුත්තං ‘‘බහුජන’’න්ති. තං පන බහුලතං දස්සෙති ‘‘ආකිණ්ණමනුස්ස’’න්තිආදිනා. අරඤ්ඤාදීසු ගහෙත්වා පොසෙතබ්බා පොසාවනියා, එතෙන තෙසං ධම්මභාවං දස්සෙති. ආවිජ්ඣිත්වාති පරික්ඛිපිත්වා. ඛණිත්වා කතා පොක්ඛරණී, ආබන්ධිත්වා කතං තළාකං. අච්ඡින්නූදකට්ඨානෙයෙව ජලජකුසුමානි ජාතානීති වුත්තං ‘‘උදකස්ස නිච්චභරිතානෙවා’’ති. උදකස්සාති ච පූරණකිරියායොගෙ කරණත්ථෙ සාමිවචනං ‘‘මහන්තෙ මහන්තෙ සාණිපසිබ්බකෙ කාරාපෙත්වා හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස පූරාපෙත්වා’’තිආදීසු (පාරා. 34) විය. සහ ධඤ්ඤෙනාති සධඤ්ඤන්ති නගරසද්දාපෙක්ඛාය නපුංසකලිඞ්ගෙන වුත්තං, යථාවාක්‍යං වා උපයොගවචනෙන. එවං සබ්බත්ථ. පුබ්බණ්ණාපරණ්ණාදිභෙදං බහුධඤ්ඤසන්නිචයන්ති එත්ථ ආදිසද්දෙන තදුභයවිනිමුත්තං අලාබුකුම්භණ්ඩාදිසූපෙය්‍යං සඞ්ගණ්හාති. තෙනායමත්ථො විඤ්ඤායති – නයිධ ධඤ්ඤසද්දො සාලිආදිධඤ්ඤවිසෙසවාචකො, පොසනෙ සාධුත්තමත්තෙන පන නිරවසෙසපුබ්බණ්ණාපරණ්ණසූපෙය්‍යවාචකො, විරූපෙකසෙසවසෙන වා පයුත්තොති. එත්තාවතාති යථාවුත්තපදත්තයෙන. රාජලීලායාති රාජූනං විලාසෙන. සමිද්ධියා උපභොගපරිභොගසම්පුණ්ණභාවෙන සම්පත්ති සමිද්ධිසම්පත්ති.

‘‘රාජභොග්ග’’න්ති වුත්තෙ ‘‘කෙන දින්න’’න්ති අවස්සං පුච්ඡිතබ්බතො එවං වුත්තන්ති දස්සෙති ‘‘කෙනා’’තිආදිනා. රඤ්ඤා විය භුඤ්ජිතබ්බන්ති වා රාජභොග්ගන්ති අට්ඨකථාතො අපරො නයො. යාව පුත්තනත්තපනත්තපරම්පරා කුලසන්තකභාවෙන රාජතො ලද්ධත්තා ‘‘රඤ්ඤො දායභූත’’න්ති වුත්තං. ‘‘ධම්මදායාදා මෙ භික්ඛවෙ භවථා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.29) විය ච දායසද්දො දායජ්ජපරියායොති ආහ ‘‘දායජ්ජන්ති අත්ථො’’ති. කථං දින්නත්තා බ්‍රහ්මදෙය්‍යං නාමාති චොදනං පරිහරති ‘‘ඡත්තං උස්සාපෙත්වා’’තිආදිනා. රාජනීහාරෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතො හි උද්ධං පරිභොගලාභස්ස බ්‍රහ්මදෙය්‍යතා නාම නත්ථි, ඉදඤ්ච තථා දින්නමෙව, තස්මා බ්‍රහ්මදෙය්‍යං නාමාති වුත්තං හොති. ඡෙජ්ජභෙජ්ජන්ති සරීරදණ්ඩධනදණ්ඩාදිභෙදං දණ්ඩමාහ. නදීතිත්ථපබ්බතාදීසූති නදීතිත්ථපබ්බතපාදගාමද්වාරඅටවිමුඛාදීසු. සෙතච්ඡත්තග්ගහණෙන සෙසරාජකකුධභණ්ඩම්පි ගහිතං තප්පමුඛත්තාති වෙදිතබ්බං. ‘‘රඤ්ඤා භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ත්වෙව වුත්තෙ ඉධාධිප්පෙතත්ථො න පාකටොති හුත්වා-සද්දග්ගහණං කතං. තඤ්හි සො රාජකුලතො අසමුදාගතොපි රාජා හුත්වා භුඤ්ජිතුං ලභතීති අයමිධාධිප්පෙතො අත්ථො. දාතබ්බන්ති දායං, ‘‘රාජදාය’’න්ති ඉමිනාව රඤ්ඤා දින්නභාවෙ සිද්ධෙ ‘‘රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන දින්න’’න්ති පුන ච වචනං කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘දායකරාජදීපනත්ථ’’න්තිආදි. අසුකෙන රඤ්ඤා දින්නන්ති දායකරාජස්ස අදීපිතත්තා එවං වුත්තන්ති අධිප්පායො. එත්ථ ච පඨමනයෙ ‘‘රාජභොග්ග’’න්ති පදෙ පුච්ඡාසම්භවතො ඉදං වුත්තං, දුතියනයෙ පන ‘‘රාජදාය’’න්ති පදෙති අයම්පි විසෙසො දට්ඨබ්බො. තත්ථ අතිබහුලතාය පුරතො ඨපනොකාසාභාවතො පස්සෙනපි ඔදනසූපබ්‍යඤ්ජනාදි දීයති එතස්සාති පසෙනදි, අලුත්තසමාසවසෙන. සො හි රාජා තණ්ඩුලදොණස්ස ඔදනම්පි තදුපියෙන සූපබ්‍යඤ්ජනෙන භුඤ්ජති. තථා හි නං භුත්තපාතරාසකාලෙ සත්ථු සන්තිකමාගන්ත්වා ඉතො චිතො ච සම්පරිවත්තන්තං නිද්දාය අභිභුය්‍යමානං උජුකං නිසීදිතුමසක්කොන්තං භගවා –

‘‘මිද්ධී යදා හොති මහග්ඝසො ච,

නිද්දායිතා සම්පරිවත්තසායී;

මහාවරාහොව නිවාපවුට්ඨො,

පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙති මන්දො’’ති. (ධ. ප. 325; නෙත්ති. 26, 90);

ඉමාය ගාථාය ඔවදි. භාගිනෙය්‍යඤ්ච සො සුදස්සනං නාම මාණවං –

‘‘මනුජස්ස සදා සතීමතො,

මත්තං ජානතො ලද්ධභොජනෙ;

තනුකස්ස භවන්ති වෙදනා,

සණිකං ජීරති ආයුපාලය’’න්ති. (සං. නි. 1.24) –

ඉමං ගාථං භගවතො සන්තිකෙ උග්ගහාපෙත්වා අත්තනො භුඤ්ජන්තස්ස ඔසානපිණ්ඩකාලෙ දෙවසිකං භණාපෙති, සො අපරෙන සමයෙන තස්සා ගාථාය අත්ථං සල්ලක්ඛෙත්වා පුනප්පුනං ඔසානපිණ්ඩපරිහරණෙන නාළිකොදනමත්තාය සණ්ඨහිත්වා තනුසරීරො බලවා සුඛප්පත්තො අහොසීති. උදානට්ඨකථායං (උදා. අට්ඨ. 12) පන එවං වුත්තං ‘‘පච්චාමිත්තං පරසෙනං ජිනාතීති පසෙනදී’’ති. සද්දවිදූපි හි ජ-කාරස්ස ද-කාරෙ ඉදමුදාහරන්ති. සො හි අත්තනො භාගිනෙය්‍යං අජාතසත්තුරාජානං, පඤ්චචොරසතාදීනි ච අවරුද්ධකානි ජිනාතීති. කොසලරට්ඨස්සාධිපතිභාවතො කොසලො, තස්මා කොසලාධිපතිනා පසෙනදි නාමකෙන රඤ්ඤා දින්නන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. නිස්සට්ඨපරිච්චත්තතාසඞ්ඛාතෙන පුන අග්ගහෙතබ්බභාවෙනෙව දින්නත්තා ඉධ බ්‍රහ්මදෙය්‍යං නාම, න තු පුරිමනයෙ විය රාජසඞ්ඛෙපෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බභාවෙන දින්නත්තාති ආහ ‘‘යථා’’තිආදි. නිස්සට්ඨං හුත්වා, නිස්සට්ඨභාවෙන වා පරිච්චත්තං නිස්සට්ඨපරිච්චත්තං, මුත්තචාගවසෙන චජිතන්ති අත්ථො.

සවනං උපලබ්භොති දස්සෙති ‘‘උපලභී’’ති ඉමිනා, සො චායමුපලබ්භො සවනවසෙනෙව ජානනන්ති වුත්තං ‘‘සොතද්වාරසම්පත්තවචනනිග්ඝොසානුසාරෙන අඤ්ඤාසී’’ති. සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාණවීථිවසෙන ජානනමෙව හි ඉධ සවනං තෙනෙව ‘‘සමණො ඛලු භො ගොතමො’’තිආදිනා වුත්තස්සත්ථස්ස අධිගතත්තා, න පන සොතද්වාරවීථිවසෙන සුතමත්තං තෙන තදත්ථස්ස අනධිගතත්තා. අවධාරණඵලත්තා සද්දපයොගස්ස සබ්බම්පි වාක්‍යං අන්තොගධාවධාරණං. තස්මා තදත්ථජොතකසද්දෙන විනාපි අඤ්ඤත්ථාපොහනවසෙන අස්සොසි එව, නාස්ස කොචි සවනන්තරායො අහොසීති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘පදපූරණමත්තෙ නිපාතො’’ති, අන්තොගධාවධාරණෙපි ච සබ්බස්මිං වාක්‍යෙ නීතත්ථතො අවධාරණත්ථං ඛො-සද්දග්ගහණං ‘‘එවා’’ති සාමත්ථියා සාතිසයං එතදත්ථස්ස විඤ්ඤායමානත්තාති පඨමවිකප්පො වුත්තො, නීතත්ථතො අවධාරණෙන කො අත්ථො එකන්තිකො කතො, අවධාරිතො චාති වුත්තං ‘‘තත්ථා’’තිආදි. අථ පදපූරණමත්තෙන ඛො-සද්දෙන කිං පයොජනන්ති චොදනමපනෙති ‘‘පදපූරණෙනා’’තිආදිනා, අක්ඛරසමූහපදස්ස, පදසමූහවාක්‍යස්ස ච සිලිට්ඨතාපයොජනමත්තමෙවාති අත්ථො. ‘‘අස්සොසී’’ති හිදං පදං ඛො-සද්දෙ ගහිතෙ තෙන ඵුල්ලිතං මණ්ඩිතං විභූසිතං විය හොන්තං පූරිතං නාම හොති, තෙන ච පුරිමපච්ඡිමපදානි සුඛුච්චාරණවසෙන සිලිට්ඨානි හොන්ති, න තස්මිං අග්ගහිතෙ, තස්මා පදපූරණමත්තම්පි පදබ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාපයොජනන්ති වුත්තං හොති. මත්තසද්දො චෙත්ථ විසෙසනිවත්තිඅත්ථො, තෙනස්ස අනත්ථන්තරදීපනතා දස්සිතා, එව-සද්දෙන පන පදබ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය එකන්තිකතා.

‘‘සමණො ඛලූ’’තිආදි යථාසුතත්ථනිදස්සනන්ති දස්සෙති ‘‘ඉදානී’’තිආදිනා. සමිතපාපත්තාති එත්ථ අච්චන්තං අනවසෙසතො සවාසනං සමිතපාපත්තාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. එවඤ්හි බාහිරකවීතරාගසෙක්ඛාසෙක්ඛපාපසමනතො භගවතො පාපසමනං යථාරහං විසෙසිතං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘භගවා ච අනුත්තරෙන අරියමග්ගෙන සමිතපාපො’’ති. තදෙවත්ථං නිද්දෙසපාඨෙන සාධෙතුං ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිමාහ. අස්සාති අනෙන භික්ඛුනා, භගවතා වා. සමිතාති සමාපිතා, සමභාවං වා ආපාදයිතා, අස්ස වා සම්පදානභූතස්ස සන්තා හොන්තීති අත්ථො. අත්ථානුගතා චායං භගවති සමඤ්ඤාති වුත්තං ‘‘භගවා චා’’තිආදි. තෙනාති තථා සමිතපාපත්තා. යථාභූතං පවත්තො යථාභුච්චං, තදෙව ගුණො, තෙන අධිගතං තථා. ‘‘ඛලූ’’ති ඉදං නෙපාතිකං ඛලුපච්ඡාභත්තිකපදෙ (මි. ප. 4.1.8) විය, න නාමං, අනෙකත්ථත්තා ච නිපාතානං අනුස්සවනත්ථොව ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අනුස්සවනත්ථෙ නිපාතො’’ති, පරම්පරසවනඤ්චෙත්ථ අනුස්සවනං. බ්‍රාහ්මණජාතිසමුදාගතන්ති බ්‍රාහ්මණජාතියා ආගතං, ජාතිසිද්ධන්ති වුත්තං හොති. ආලපනමත්තන්ති පියාලපනවචනමත්තං, න තදුත්තරි අත්ථපරිදීපනං. පියසමුදාහාරා හෙතෙ ‘‘භො’’ති වා ‘‘ආවුසො’’ති වා ‘‘දෙවානං පියා’’ති වා. ධම්මපදෙ බ්‍රාහ්මණවත්ථුපාඨෙන, (ධ. ප. 315 ආදයො) සුත්තනිපාතෙ ච වාසෙට්ඨසුත්තපදෙන බ්‍රාහ්මණජාතිසමුදාගතාලපනභාවං සමත්ථෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදිමාහ.

තත්‍රායමත්ථො – සචෙ රාගාදිකිඤ්චනෙහි සකිඤ්චනො අස්ස, සො ආමන්තනාදීසු ‘‘භො භො’’ති වදන්තො හුත්වා විචරණතො භොවාදීයෙව නාම හොති, න බ්‍රාහ්මණො. ‘‘අකිඤ්චනං අනාදානං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති (ධ. ප. 396, සු. නි. 625) සෙසගාථාපදං. තත්ථ රාගාදයො සත්තෙ කිඤ්චන්ති මද්දන්ති පලිබුද්ධන්තීති කිඤ්චනානි. මනුස්සා කිර ගොණෙහි ඛලං මද්දාපෙන්තා ‘‘කිඤ්චෙහි කපිල, කිඤ්චෙහි කාළකා’’ති වදන්ති, තස්මා කිඤ්චනසද්දො මද්දනත්ථො වෙදිතබ්බො. යථාහ නිද්දෙසෙ ‘‘අකිඤ්චනන්ති රාගකිඤ්චනං, දොස, මොහ, මාන, දිට්ඨි, කිලෙසකිඤ්චනං, දුච්චරිතකිඤ්චනං, යස්සෙතෙ කිඤ්චනා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, සො වුච්චති අකිඤ්චනො’’ති (චූළනි. 28, 32, 60, 63). ගොතමොති ගොත්තවසෙන පරිකිත්තනං, යං ‘‘ආදිච්චගොත්ත’’න්තිපි ලොකෙ වදන්ති, සක්‍යපුත්තොති පන ජාතිවසෙන සාකියොති ච තස්සෙව වෙවචනං. වුත්තඤ්හෙතං පබ්බජ්ජාසුත්තෙ –

‘‘ආදිච්චා නාම ගොත්තෙන, සාකියා නාම ජාතියා;

තම්හා කුලා පබ්බජිතොම්හි, න කාමෙ අභිපත්ථය’’න්ති. (සු. නි. 425);

තථා චාහ ‘‘ගොතමොති භගවන්තං ගොත්තවසෙන පරිකිත්තෙතී’’තිආදි. තත්ථ ගං තායතීති ගොත්තං, ‘‘ගොතමො’’ති පවත්තමානං අභිධානං, බුද්ධිඤ්ච එකංසිකවිසයතාය රක්ඛතීති අත්ථො. යථා හි බුද්ධි ආරම්මණභූතෙන අත්ථෙන විනා න වත්තති, එවං අභිධානං අභිධෙය්‍යභූතෙන, තස්මා සො ගොත්තසඞ්ඛාතො අත්ථො තානි රක්ඛතීති වුච්චති, ගො-සද්දො චෙත්ථ අභිධානෙ, බුද්ධියඤ්ච වත්තති. තථා හි වදන්ති –

‘‘ගො ගොණෙ චෙන්ද්‍රියෙ භුම්‍යං, වචනෙ චෙව බුද්ධියං;

ආදිච්චෙ රස්මියඤ්චෙව, පානීයෙපි ච වත්තතෙ;

තෙසු අත්ථෙසු ගොණෙ ථී, පුමා ච ඉතරෙ පුමා’’ති.

තත්ථ ‘‘ගොසු දුය්හමානාසු ගතො, ගොපඤ්චමො’’තිආදීසු ගොසද්දො ගොණෙ වත්තති. ‘‘ගොචරො’’තිආදීසු ඉන්ද්‍රියෙ. ‘‘ගොරක්ඛ’’න්තිආදීසු භූමියං. තථා හි සුත්තනිපාතට්ඨකථාය වාසෙට්ඨසුත්තසංවණ්ණනායං වුත්තං ‘‘ගොරක්ඛන්ති ඛෙත්තරක්ඛං, කසිකම්මන්ති වුත්තං හොති. පථවී හි ‘ගො’ති වුච්චති, තප්පභෙදො ච ‘‘ඛෙත්ත’’න්ති (සු. නි. අට්ඨ. 2.619-626). ‘‘ගොත්තං නාම ද්වෙ ගොත්තානි හීනඤ්ච ගොත්තං, උක්කට්ඨඤ්ච ගොත්ත’’න්තිආදීසු (පාචි. 15) වචනෙ, බුද්ධියඤ්ච වත්තති. ‘‘ගොගොත්තං ගොතමං නමෙ’’ති පොරාණකවිරචනාය ආදිච්චෙ, ආදිච්චබන්ධුං ගොතමං සම්මාසම්බුද්ධං නමාමීති හි අත්ථො, ‘‘උණ්හගූ’’තිආදීසු රස්මියං, උණ්හා ගාවො රස්මියො එතස්සාති හි උණ්හගු, සූරියො. ‘‘ගොසීතචන්දන’’න්තිආදීසු (අ. නි. ටී. 1.49) පානීයෙ, ගොසඞ්ඛාතං පානීයං විය සීතං, තදෙව චන්දනං තථා. තස්මිඤ්හි උද්ධනතො උද්ධරිතපක්කුථිතතෙලස්මිං පක්ඛිත්තෙ තඞ්ඛණඤ්ඤෙව තං තෙලං සීතලං හොතීති. එතෙසු පන අත්ථෙසු ගොණෙ වත්තමානො ගො-සද්දො යථාරහං ඉත්ථිලිඞ්ගො චෙව පුල්ලිඞ්ගො ච, සෙසෙසු පන පුල්ලිඞ්ගොයෙව.

කිං පනෙතං ගොත්තං නාමාති? අඤ්ඤකුලපරම්පරාය අසාධාරණං තස්ස කුලස්ස ආදිපුරිසසමුදාගතං තංකුලපරියාපන්නසාධාරණං සාමඤ්ඤරූපන්ති දට්ඨබ්බං. සාධාරණමෙව හි ඉදං තංකුලපරියාපන්නානං සාධාරණතො ච සාමඤ්ඤරූපං. තථා හි තංකුලෙ ජාතා සුද්ධොදනමහාරාජාදයොපි ‘‘ගොතමො’’ ත්වෙව වුච්චන්ති, තෙනෙව භගවා අත්තනො පිතරං සුද්ධොදනමහාරාජානං ‘‘අතික්කන්තවරා ඛො ගොතම තථාගතා’’ති (මහාව. 105) අවොච, වෙස්සවණොපි මහාරාජා භගවන්තං ‘‘විජ්ජාචරණසම්පන්නං, බුද්ධං වන්දාම ගොතම’’න්ති, (දී. නි. 3.288) ආයස්මාපි වඞ්ගීසො ආයස්මන්තං ආනන්දං ‘‘සාධු නිබ්බාපනං බ්‍රූහි, අනුකම්පාය ගොතමා’’ති (සං. නි. 1.212). ඉධ පන භගවන්තමෙව. තෙනාහ ‘‘භගවන්තං ගොත්තවසෙන පරිකිත්තෙතී’’ති. තස්මාති යථාවුත්තමත්ථත්තයං පච්චාමසති. එත්ථ ච ‘‘සමණො’’ති ඉමිනා සරික්ඛකජනෙහි භගවතො බහුමතභාවො දස්සිතො තබ්බිසයසමිතපාපතාපරිකිත්තනතො, ‘‘ගොතමො’’ති ඉමිනා ලොකියජනෙහි තබ්බිසයඋළාරගොත්තසම්භූතතාපරිකිත්තනතො.

සක්‍යස්ස සුද්ධොදනමහාරාජස්ස පුත්තො සක්‍යපුත්තො, ඉමිනා පන උච්චාකුලපරිදීපනං උදිතොදිතවිපුලඛත්තියකුලසම්භූතතාපරිකිත්තනතො. සබ්බඛත්තියානඤ්හි ආදිභූතමහාසම්මතමහාරාජතො පට්ඨාය අසම්භින්නං උළාරතමං සක්‍යරාජකුලං. යථාහ –

‘‘මහාසම්මතරාජස්ස, වංසජො හි මහාමුනි;

කප්පාදිස්මිඤ්හි රාජාසි, මහාසම්මතනාමකො’’ති. (මහාවංසෙ දුතියපරිච්ඡෙදෙ පඨමගාථා);

කථං සද්ධාපබ්බජිතභාවපරිදීපනන්ති ආහ ‘‘කෙනචී’’තිආදි. පරිජියනං පරිහායනං පාරිජුඤ්ඤං, පරිජිරතීති වා පරිජිණ්ණො, තස්ස භාවො පාරිජුඤ්ඤං, තෙන. ඤාතිපාරිජුඤ්ඤභොගපාරිජුඤ්ඤාදිනා කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන පරිහානියා අනභිභූතො අනජ්ඣොත්ථටො හුත්වා පබ්බජිතොති අත්ථො. තදෙව පරියායන්තරෙන විභාවෙතුං ‘‘අපරික්ඛීණංයෙව තං කුලං පහායා’’ති වුත්තං. අපරික්ඛීණන්ති හි ඤාතිපාරිජුඤ්ඤභොගපාරිජුඤ්ඤාදිනා කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන අපරික්ඛයං. සද්ධාය පබ්බජිතොති සද්ධාය එව පබ්බජිතො. එවඤ්හි ‘‘කෙනචී’’තිආදිනා නිවත්තිතවචනං සූපපන්නං හොති. නනු ච ‘‘සක්‍යකුලා පබ්බජිතො’’ති ඉදං උච්චාකුලා පබ්බජිතභාවපරිදීපනමෙව සියා තදත්ථස්සෙව විඤ්ඤායමානත්තා, න සද්ධාපබ්බජිතභාවපරිදීපනං තදත්ථස්ස අවිඤ්ඤායමානත්තාති? න ඛො පනෙවං දට්ඨබ්බං මහන්තං ඤාතිපරිවට්ටං, මහන්තඤ්ච භොගක්ඛන්ධං පහාය සද්ධාපබ්බජිතභාවස්ස අත්ථතො සිද්ධත්තා. තථා හි ලොකනාථස්ස අභිජාතියං තස්ස කුලස්ස න කිඤ්චි පාරිජුඤ්ඤං, අථ ඛො වුඩ්ඪියෙව, තතො තස්ස සමිද්ධතමභාවො ලොකෙ පාකටො පඤ්ඤාතො හොති, තස්මා ‘‘සක්‍යකුලා පබ්බජිතො’’ති එත්තකෙයෙව වුත්තෙ තථා සමිද්ධතමං කුලං පහාය සද්ධාපබ්බජිතභාවො සිද්ධොයෙවාති, ඉමං පරිහාරං ‘‘කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙනා’’තිආදිනා විභාවෙතීති දට්ඨබ්බං. තතො පරන්ති ‘‘කොසලෙසු චාරිකං චරමානො’’තිආදිවචනං.

‘‘සාධු ධම්මරුචි රාජා, සාධු පඤ්ඤාණවා නරො;

සාධු මිත්තානමදුබ්භො, පාපස්සාකරණං සුඛ’’න්ති. ආදීසු –

විය සාධුසද්දො ඉධ සුන්දරත්ථොති ආහ ‘‘සුන්දරං ඛො පනා’’ති. ඛොති අවධාරණත්ථෙ නිපාතො, පනාති පක්ඛන්තරත්ථෙ. එවං සාත්ථකතාවිඤ්ඤාපනත්ථඤ්හි සංවණ්ණනායමෙතෙසං ගහණං. සුන්දරන්ති ච භද්දකං, භද්දකතා ච පස්සන්තානං හිතසුඛාවහභාවෙනාති වුත්තං ‘‘අත්ථාවහං සුඛාවහ’’න්ති. අත්ථො චෙත්ථ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථවසෙන තිවිධං හිතං සුඛම්පි තථෙව තිවිධං සුඛං.

තථාරූපානන්ති තාදිසානං, අයං සද්දතො අත්ථො. අත්ථමත්තං පන දස්සෙතුං ‘‘එවරූපාන’’න්ති වුත්තං. යාදිසෙහි ච ගුණෙහි භගවා සමන්නාගතො චතුප්පමාණිකස්ස ලොකස්ස සබ්බකාලම්පි-අච්චන්තාය-සද්ධාය-පසාදනීයො තෙසං යථාභූතසභාවත්තා, තාදිසෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතභාවං සන්ධාය ‘‘තථාරූපානං අරහත’’න්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යථාරූපො’’තිආදිමාහ. ලද්ධසද්ධානන්ති ලද්ධසද්දහානං, පරජනස්ස සද්ධං පටිලභන්තානන්ති වුත්තං හොති. ලද්ධසද්දානන්ති වා පටිලද්ධකිත්තිසද්දානං, එතෙන ‘‘අරහත’’න්ති පදස්ස අරහන්තානන්ති අත්ථො, අරහන්තසමඤ්ඤාය ච පාකටභාවො දස්සිතො, අපිච ‘‘යථාරූපො සො භවං ගොතමො’’ති ඉමිනා ‘‘තථාරූපාන’’න්ති පදස්ස අනියමවසෙන අත්ථං දස්සෙත්වා සරූපනියමවසෙනපි දස්සෙතුං ‘‘යථාභුච්චගුණාධිගමෙන ලොකෙ අරහන්තොති ලද්ධසද්ධාන’’න්ති වුත්තං, ඉදම්පි හි ‘‘තථාරූපාන’’න්ති පදස්සෙව අත්ථදස්සනං, අයමෙව ච නයො ආචරියෙහි අධිප්පෙතො ඉධ ටීකායං, (දී. නි. ටී. 1.255) සාරත්ථදීපනියඤ්ච තථෙව වුත්තත්තා. ‘‘යථාරූපා තෙ භවන්තො අරහන්තො’’ති අවත්වා ‘‘යථාරූපො සො භවං ගොතමො’’ති වචනං භගවතියෙව ගරුගාරවවසෙන ‘‘තථාරූපානං අරහත’’න්ති පුථුවචනනිද්දිට්ඨභාවවිඤ්ඤාපනත්ථං. අත්තනි, ගරූසු ච හි බහුවචනං ඉච්ඡන්ති සද්දවිදූ. ‘‘යථාභුච්ච…පෙ… අරහත’’න්ති ඉමිනා ච ධම්මප්පමාණානං, ලූඛප්පමාණානඤ්ච සත්තානං භගවතො පසාදාවහතං යථාරුතතො දස්සෙති අරහන්තභාවස්ස තෙසඤ්ඤෙව යථාරහං විසයත්තා, තංදස්සනෙන පන ඉතරෙසම්පි රූපප්පමාණඝොසප්පමාණානං පසාදාවහතා දස්සිතායෙව තදවිනාභාවතොති දට්ඨබ්බං.

පසාදසොම්මානීති පසන්නානි, සීතලානි ච, පසාදවසෙන වා සීතලානි, අනෙන පසන්නමනතං දස්සෙති. ‘‘දස්සන’’න්ති වුත්තෙපි තදුත්තරි කත්තබ්බතාසම්භවතො අයං සම්භාවනත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘දස්සනමත්තම්පි සාධු හොතී’’ති. ඉතරථා හි ‘‘දස්සනඤ්ඤෙව සාධු, න තදුත්තරි කරණ’’න්ති අනධිප්පෙතත්ථො ආපජ්ජති, සම්භාවනත්ථො චෙත්ථ පි-සද්දො, අපි-සද්දො වා ලුත්තනිද්දිට්ඨො. ‘‘බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතී’’ති එත්ථ ඉති-සද්දො ‘‘අබ්භුග්ගතො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධමුපගතො, තස්මා අයං ‘‘සාධු හොතී’’ති ඉධ ඉති-සද්දො ‘‘බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාතී අම්බට්ඨං මාණවං ආමන්තෙසී’’ති ඉමිනා සම්බජ්ඣිතබ්බො, ‘‘අජ්ඣාසයං කත්වා’’ති ච පාඨසෙසො තදත්ථස්ස විඤ්ඤායමානත්තා. යස්ස හි අත්ථො විඤ්ඤායති, සද්දො න පයුජ්ජති, සො ‘‘පාඨසෙසො’’ති වුච්චති, ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘දස්සනමත්තම්පි සාධු හොතීති එවං අජ්ඣාසයං කත්වා’’ති. මූලපණ්ණාසකෙ චූළසීහනාදසුත්තට්ඨකථාය (ම. නි. අට්ඨ. 1.144) ආගතං කොසියසකුණවත්ථු චෙත්ථ කථෙතබ්බං.

අම්බට්ඨමාණවකථාවණ්ණනා

256. ‘‘අජ්ඣායකො’’ති ඉදං පඨමපකතියා ගරහාවචනමෙව, දුතියපකතියා පසංසාවචනං කත්වා වොහරන්ති යථා තං ‘‘පුරිසො නරො’’ති දස්සෙතුං අග්ගඤ්ඤසුත්තපද (දී. නි. 3.132) මුදාහටං. තත්ථ ඉමෙති ඣායකනාමෙන සමඤ්ඤිතා ජනා. න ඣායන්තීති පණ්ණකුටීසු ඣානං න අප්පෙන්ති න නිප්ඵාදෙන්ති, ගාමනිගමසාමන්තං ඔසරිත්වා වෙදගන්ථෙ කරොන්තාව අච්ඡන්තීති අත්ථො. තං පනෙතෙසං බ්‍රාහ්මණඣායකසඞ්ඛාතං පඨමදුතියනාමං උපාදාය තතියමෙව ජාතන්ති ආහ ‘‘අජ්ඣායකාත්වෙව තතියං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත’’න්ති, අක්ඛරන්ති ච නිරුත්ති සමඤ්ඤා. සා හි තස්මිංයෙව නිරුළ්හභාවෙන අඤ්ඤත්ථ අසඤ්චරණතො ‘‘අක්ඛර’’න්ති වුච්චති. මන්තෙ පරිවත්තෙතීති වෙදෙ සජ්ඣායති, පරියාපුණාතීති අත්ථො. ඉධ හි අධිආපුබ්බඉ-සද්දවසෙන පදසන්ධි, ඉතරත්ථ පන ඣෙ-සද්දවසෙන. මන්තෙ ධාරෙතීති යථාඅධීතෙ මන්තෙ අසම්මූළ්හෙ කත්වා හදයෙ ඨපෙති.

ආථබ්බණවෙදො පරූපඝාතකරත්තා සාධූනමපරිභොගොති කත්වා ‘‘ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදාන’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ඉච්චන්තෙ ථොමීයන්තෙ දෙවා එතායාති ඉරු ඉච-ධාතුවසෙන ච-කාරස්ස ර-කාරං කත්වා, ඉත්ථිලිඞ්ගොයං. යජ්ජන්තෙ පුජ්ජන්තෙ දෙවා අනෙනාති යජු පුන්නපුංසකලිඞ්ගවසෙන. සොයන්ති අන්තං කරොන්ති, සායන්ති වා තනුං කරොන්ති පාපමනෙනාති සාමං සො-ධාතුපක්ඛෙ ඔ-කාරස්ස ආ-කාරං කත්වා. විදන්ති ධම්මං, කම්මං වා එතෙහීති වෙදා, තෙ එව මන්තා ‘‘සුගතියොපි මුනන්ති, සුය්‍යන්ති ච එතෙහී’’ති කත්වා. පහරණං සඞ්ඝට්ටනං පහතං, ඔට්ඨානං පහතං තථා, තස්ස කරණවසෙන, ඔට්ඨානි චාලෙත්වා පගුණභාවකරණවසෙන පාරං ගතො, න අත්ථවිභාවනවසෙනාති වුත්තං හොති. පාරගූති ච නිච්චසාපෙක්ඛතාය කිතන්තසමාසො.

‘‘සහ නිඝණ්ටුනා’’තිආදිනා යථාවාක්‍යං විභත්‍යන්තවසෙන නිබ්බචනදස්සනං. නිඝණ්ටුරුක්ඛාදීනන්ති නිඝණ්ටු නාම රුක්ඛවිසෙසො, තදාදිකානමත්ථානන්ති අත්ථො, එතෙන නිඝණ්ටුරුක්ඛපරියායං ආදිං කත්වා තප්පමුඛෙන සෙසපරියායානං තත්ථ දස්සිතත්තා සො ගන්ථො නිඝණ්ටු නාම යථා තං ‘‘පාරාජිකකණ්ඩො, කුසලත්තිකො’’ති අයමත්ථො දස්සිතො ඉමිනා යථාරුතමෙව තදත්ථස්ස අධිගතත්තා. ආචරියා පන එවං වදන්ති ‘‘වචනීයවාචකභාවෙන අත්ථං, සද්දඤ්ච නිඛඩති භින්දති විභජ්ජ දස්සෙතීති නිඛණ්ඩු, සො එව ඛ-කාරස්ස ඝ-කාරං කත්වා ‘නිඝණ්ඩූ’ති වුත්තො’’ති (දී. නි. ටී. 1.256), තදෙතං අට්ඨකථානයතො අඤ්ඤනයදස්සනන්ති ගහෙතබ්බං. ඉතරථා හි සො අට්ඨකථාය විරොධො සියා, විචාරෙතබ්බමෙතං. අක්ඛරචින්තකා පන එවමිච්ඡන්ති ‘‘තත්ථ තත්ථාගතානි නාමානි නිස්සෙසතො ඝටෙන්ති රාසිං කරොන්ති එත්ථාති නිඝණ්ටු නිග්ගහිතාගමෙනා’’ති. වෙවචනප්පකාසකන්ති පරියායසද්දදීපකං, එකෙකස්ස අත්ථස්ස අනෙකපරියායවචනවිභාවකන්ති අත්ථො. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං අනෙකෙසම්පි අත්ථානං එකසද්දවචනීයතාවිභාවනවසෙනපි තස්ස ගන්ථස්ස පවත්තත්තා. කො පනෙසොති? එතරහි නාමලිඞ්ගානුසාසනරතනමාලාභිධානප්පදීපිකාදි. වචීභෙදාදිලක්ඛණා කිරියා කප්පීයති එතෙනාති කිරියාකප්පො, තථෙව විවිධං කප්පීයති එතෙනාති විකප්පො, කිරියාකප්පො ච සො විකප්පො චාති කිරියාකප්පවිකප්පො. සො හි වණ්ණපදසම්බන්ධපදත්ථාදිවිභාගතො බහුවිකප්පොති කත්වා ‘‘කිරියාකප්පවිකප්පො’’ති වුච්චති, සො ච ගන්ථවිසෙසොයෙවාති වුත්තං ‘‘කවීනං උපකාරාවහං සත්ථ’’න්ති, චතුන්නම්පි කවීනං කවිභාවසම්පදාභොගසම්පදාදිපයොජනවසෙන උපකාරාවහො ගන්ථොති අත්ථො. කො පනෙසොති? කබ්‍යබන්ධනවිධිවිධායකො කබ්‍යාලඞ්කාරගීතාසුබොධාලඞ්කාරාදි. ඉදං පන මූලකිරියාකප්පගන්ථං සන්ධාය වුත්තං. සො හි මහාවිසයො සතසහස්සගාථාපරිමාණො, යං ‘‘නයචරියාදිපකරණ’’න්තිපි වදන්ති. වචනත්ථතො පන කිටයති ගමෙති ඤාපෙති කිරියාදිවිභාගන්ති කෙටුභං කිට-ධාතුතො අභපච්චයවසෙන, අ-කාරස්ස ච උකාරො. අථ වා කිරියාදිවිභාගං අනවසෙසපරියාදානතො කිටෙන්තො ගමන්තො ඔභෙති පූරෙතීති කෙටුභං කිට-සද්දූපපදඋභධාතුවසෙන. අපිච කිටන්ති ගච්ඡන්ති කවයො බන්ධෙසු කොසල්ලමෙතෙනාති කෙටුභං, පුරිමනයෙනෙවෙත්ථ පදසිද්ධි. ඨානකරණාදිවිභාගතො, නිබ්බචනවිභාගතො ච අක්ඛරා පභෙදීයන්ති එතෙනාති අක්ඛරප්පභෙදො, තං පන ඡසු වෙදඞ්ගෙසු පරියාපන්නං පකරණද්වයමෙවාති වුත්තං ‘‘සික්ඛා ච නිරුත්ති චා’’ති. තත්ථ සික්ඛන්ති අක්ඛරසමයමෙතායාති සික්ඛා, අකාරාදිවණ්ණානං ඨානකරණපයතනපටිපාදකසත්ථං. නිච්ඡයෙන, නිස්සෙසතො වා උත්ති නිරුත්ති, වණ්ණාගමවණ්ණවිපරියායාදිලක්ඛණං. වුත්තඤ්ච –

‘‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියායො,

ද්වෙ චාපරෙ වණ්ණවිකාරනාසා;

ධාතුස්ස අත්ථාතිසයෙන යොගො,

තදුච්චතෙ පඤ්චවිධා නිරුත්තී’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; විසුද්ධි. 1.144; මහානි. අට්ඨ. 1.50);

ඉධ පන තබ්බසෙන අනෙකධා නිබ්බචනපරිදීපකං සත්ථං උත්තරපදලොපෙන ‘‘නිරුත්තී’’ති අධිප්පෙතං නිබ්බචනවිභාගතොපි අක්ඛරපභෙදභාවස්ස ආචරියෙහි (දී. නි. ටී. 1.256) වුත්තත්තා, තමන්තරෙන නිබ්බචනවිභාගස්ස ච බ්‍යාකරණඞ්ගෙන සඞ්ගහිතත්තා. බ්‍යාකරණං, නිරුත්ති ච හි පච්චෙකමෙව වෙදඞ්ගං යථාහු –

‘‘කප්පො බ්‍යාකරණං ජොති-සත්ථං සික්ඛා නිරුත්ති ච;

ඡන්දොවිචිති චෙතානි, වෙදඞ්ගානි වදන්ති ඡා’’ති.

තස්මා බ්‍යාකරණඞ්ගෙන අසඞ්කරභූතමෙව නිරුත්තිනයෙන නිබ්බචනමිධාධිප්පෙතං, න ඡසු බ්‍යඤ්ජනපදෙසු විය තදුභයසාධාරණනිබ්බචනං වෙදඞ්ගවිසයත්තාති වෙදිතබ්බං. අයං පනෙත්ථ මහානිද්දෙසට්ඨකථාය (මහානි. අට්ඨ. 50) ආගතනිරුත්තිනයවිනිච්ඡයො. තත්ථ හි ‘‘නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකාන’’න්ති (ජා. 1.1.11, 25) එත්ථ ර-කාරාගමො විය අවිජ්ජමානස්ස අක්ඛරස්ස ආගමො වණ්ණාගමො නාම. හිංසනත්තා ‘‘හිංසො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සීහො’’ති පරිවත්තනං විය විජ්ජමානානමක්ඛරානං හෙට්ඨුපරියවසෙන පරිවත්තනං වණ්ණවිපරියායො නාම. ‘‘නවඡන්නකෙදානි දිය්‍යතී’’ති (ජා. 1.6.88) එත්ථ අ-කාරස්ස එ-කාරාපජ්ජනං විය අඤ්ඤක්ඛරස්ස අඤ්ඤක්ඛරාපජ්ජනං වණ්ණවිකාරො නාම. ‘‘ජීවනස්ස මූතො ජීවනමූතො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ජීමූතො’’ති ව-කාර න-කාරානං විනාසො විය විජ්ජමානක්ඛරානං විනාසො වණ්ණවිනාසො නාම. ‘‘ඵරුසාහි වාචාහි පකුබ්බමානො, ආසජ්ජ මං ත්වං වදසෙ කුමාරා’’ති (ජා. 1.10.85) එත්ථ ‘‘පකුබ්බමානො’’ති පදස්ස අභිභවමානොති අත්ථපටිපාදනං විය තත්ථ තත්ථ යථායොගං විසෙසත්ථපටිපාදනං ධාතූනමත්ථාතිසයෙන යොගො නාමාති.

යථාවුත්තප්පභෙදානං තිණ්ණං වෙදානං අයං චතුත්ථොයෙව සියා, අථ කෙන සද්ධිං පඤ්චමොති ආහ ‘‘ආථබ්බණවෙදං චතුත්ථං කත්වා’’ති. ආථබ්බණවෙදො නාම ආථබ්බණවෙදිකෙහි විහිතො පරූපඝාතකරො මන්තො, සො පන ඉතිහාසපඤ්චමභාවප්පකාසනත්ථං ගණිතතාමත්තෙන ගහිතො, න සරූපවසෙන, එවඤ්ච කත්වා ‘‘එතෙස’’න්ති පදස්ස තෙසං තිණ්ණං වෙදානන්ත්වෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො. තඤ්හි ‘‘තිණ්ණං වෙදාන’’න්ති එතස්ස විසෙසනන්ති. ඉතිහ අසාති එවං ඉධ ලොකෙ අහොසි ‘‘ආසා’’තිපි කත්ථචි පාඨො, සොයෙවත්ථො. ඉහ ඨානෙ ඉති එවං, ඉදං වා කම්මං, වත්ථුං වා ආස ඉච්ඡාහීතිපි අත්ථො. තස්ස ගන්ථස්ස මහාවිසයතාදීපනත්ථඤ්චෙත්ථ විච්ඡාවචනං, ඉමිනා ‘‘ඉතිහාසා’’ති වචනෙන පටිසංයුත්තො ඉතිහාසො තද්ධිතවසෙනාති අත්ථං දස්සෙති. ඉතිහ ආස, ඉතිහ ආසා’’ති ඊදිසවචනපටිසංයුත්තො ඉතිහාසො නිරුත්තිනයෙනාති අත්ථදස්සනන්තිපි වදන්ති. අක්ඛරචින්තකා පන එවමිච්ඡන්ති ‘‘ඉතිහ-සද්දො පාරම්පරියොපදෙසෙ එකොව නිපාතො, අසති විජ්ජතීති අසො, ඉතිහ අසො එතස්මින්ති ඉතිහාසො සමාසවසෙනා’’ති, තෙසං මතෙ ‘‘ඉතිහ අසා’’ති එත්ථ එවං පාරම්පරියොපදෙසො අස විජ්ජමානො අහොසීති අත්ථො. ‘‘පුරාණකථාසඞ්ඛාතො’’ති ඉමිනා තස්ස ගන්ථවිසෙසභාවමාහ, භාරතනාමකානං ද්වෙභාතිකරාජූනං යුද්ධකථා, රාමරඤ්ඤො සීතාහරණකථා, නරසීහරාජුප්පත්තිකථාති එවමාදිපුරාණකථාසඞ්ඛාතො භාරතපුරාණරාමපුරාණනරසීහපුරාණාදිගන්ථො ඉතිහාසො නාමාති වුත්තං හොති. ‘‘තෙසං ඉතිහාසපඤ්චමානං වෙදාන’’න්ති ඉමිනා යථාවාක්‍යං ‘‘තිණ්ණං වෙදාන’’න්ති එත්ථ විසෙසනභාවං දස්සෙති.

පජ්ජති අත්ථො එතෙනාති පදං, නාමාඛ්‍යාතොපසග්ගනිපාතාදිවසෙන අනෙකවිභාගං විභත්තියන්තපදං. තදපි බ්‍යාකරණෙ ආගතමෙවාති වුත්තං ‘‘තදවසෙස’’න්ති, පදතො අවසෙසං පකතිපච්චයාදිසද්දලක්ඛණභූතන්ති අත්ථො. තං තං සද්දං, තදත්ථඤ්ච බ්‍යාකරොති බ්‍යාචික්ඛති එතෙනාති බ්‍යාකරණං, විසෙසෙන වා ආකරීයන්තෙ පකතිපච්චයාදයො අභිනිප්ඵාදීයන්තෙ එත්ථ, අනෙනාති වා බ්‍යාකරණං, සාධුසද්දානමන්වාඛ්‍යායකං මුද්ධබොධබ්‍යාකරණ සාරස්සතබ්‍යාකරණ පාණිනීබ්‍යාකරණචන්ද්‍රබ්‍යාකරණාදි අධුනාපි විජ්ජමානසත්ථං. අධීයතීති අජ්ඣායති. වෙදෙතීති පරෙසං වාචෙති. ච-සද්දො අත්ථද්වයසමුච්චිනනත්ථො, විකප්පනත්ථො වා අත්ථන්තරස්ස විකප්පිතත්තා. විචිත්‍රා හි තද්ධිතවුත්ති. පදකොති බ්‍යාකරණෙසු ආගතපදකොසල්ලං සන්ධාය වුත්තං, වෙය්‍යාකරණොති තදවසිට්ඨපකතිපච්චයාදිසද්දවිධිකොසල්ලන්ති ඉමස්සත්ථස්ස විඤ්ඤාපනත්ථං පදද්වයස්ස එකතො අත්ථවචනං. එසා හි ආචරියානං පකති, යදිදං යෙන කෙනචි පකාරෙන අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනං. අයං අට්ඨකථාතො අපරො නයො – තෙ එව වෙදෙ පදසො කායතීති පදකොති. තත්ථ පදසොති ගජ්ජබන්ධපජ්ජබන්ධපදෙන. කායතීති කථෙති යථා ‘‘ජාතක’’න්ති, ඉමිනා වෙදකාරකසමත්ථතං දස්සෙති. එවඤ්හි ‘‘අජ්ඣායකො’’තිආදීහි ඉමස්ස විසෙසො පාකටො හොතීති.

ආයතිං හිතං බාලජනසඞ්ඛාතො ලොකො න යතති න ඊහති අනෙනාති ලොකායතං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති, ලොකා වා බාලජනා ආයතන්ති උස්සහන්ති වාදස්සාදෙන එත්ථාති ලොකායතං. අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධං, සග්ගමොක්ඛවිරුද්ධං වා තනොන්ති එත්ථාති විතණ්ඩො ඩ-පච්චයවසෙන, න-කාරස්ස ච ණ-කාරං කත්වා, විරුද්ධෙන වාදදණ්ඩෙන තාළෙන්ති වාදිනො එත්ථාති විතණ්ඩො තඩි-ධාතුවසෙන, නිග්ගහීතාගමඤ්ච කත්වා. අදෙසම්පි යං නිස්සාය වාදීනං වාදො පවත්තො, තං තෙසං දෙසතොපි උපචාරවසෙන වුච්චති යථා ‘‘චක්ඛුං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣතී’’ති, (දී. නි. 2.401; ම. නි. 1.133; විභ. 204) විසෙසෙන වා පණ්ඩිතානං මනං තඩෙන්ති චාලෙන්ති එතෙනාති විතණ්ඩො, තං වදන්ති, සො වාදො වා එතෙසන්ති විතණ්ඩවාදා, තෙසං සත්ථං තථා. ලක්ඛණදීපකසත්ථං උත්තරපදලොපෙන, තද්ධිතවසෙන වා ලක්ඛණන්ති දස්සෙති ‘‘ලක්ඛණදීපක’’න්තිආදිනා. ලක්ඛීයති බුද්ධභාවාදි අනෙනාති ලක්ඛණං, නිග්‍රොධබිම්බතාදි. තෙනාහ ‘‘යෙසං වසෙනා’’තිආදි. ද්වාදසසහස්සගන්ථපමාණන්ති එත්ථ භාණවාරප්පමාණාදීසු විය බාත්තිංසක්ඛරගන්ථොව අධිප්පෙතො. වුත්තඤ්හි –

‘‘අට්ඨක්ඛරා එකපදං, එකා ගාථා චතුප්පදං;

ගාථා චෙකා මතො ගන්ථො, ගන්ථො බාත්තිංසතක්ඛරො’’ති.

ද්වාදසහි ගුණිතසහස්සබාත්තිංසක්ඛරගන්ථප්පමාණන්ති අත්ථො. යත්ථාති යස්මිං ලක්ඛණසත්ථෙ, ආධාරෙ චෙතං භුම්මං යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති. සොළස ච සහස්සඤ්ච සොළසසහස්සං, සොළසාධිකසහස්සගාථාපරිමාණාති අත්ථො. එවඤ්හි ආධාරාධෙය්‍යවචනං සූපපන්නං හොතීති. පධානවසෙන බුද්ධානං ලක්ඛණදීපනතො බුද්ධමන්තා නාම. පච්චෙකබුද්ධාදීනම්පි හි ලක්ඛණං තත්ථ දීපිතමෙව. තෙන වුත්තං ‘‘යෙසං වසෙනා’’තිආදි.

‘‘අනූනො පරිපූරකාරී’’ති අත්ථමත්තදස්සනං, සද්දතො පන අධිගතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අවයො න හොතී’’ති වුත්තං. කො පනෙස අවයොති අනුයොගමපනෙති ‘‘අවයො නාමා’’තිආදිනා. අයමෙත්තාධිප්පායො – යො තානි සන්ධාරෙතුං සක්කොති, සො ‘‘වයො’’ති වුච්චති. යො පන න සක්කොති, සො අවයො නාම. යො ච අවයො න හොති, සො ‘‘ද්වෙ පටිසෙධා පකතියත්ථගමකා’’ති ඤායෙන වයො එවාති. වයතීති හි වයො, ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු කත්ථචිපි අපරිකිලමන්තො අවිත්ථායන්තො තෙ ගන්ථෙ සන්තානෙ පණෙති බ්‍යවහරතීති අත්ථො. අයං පන විනයට්ඨකථානයො (පාරා. 84) – අනවයොති අනු අවයො, සන්ධිවසෙන උ-කාරලොපො, අනු අනු අවයො අනූනො, පරිපුණ්ණසිප්පොති අත්ථො. වයොති හි හානි ‘‘ආයවයො’’තිආදීසු විය, නත්ථි එතස්ස යථාවුත්තගන්ථෙසු වයො ඌනතාති අවයො, අනු අනු අවයො අනවයොති.

‘‘අනුඤ්ඤාතො’’ති පදස්ස කම්මසාධනවසෙන, ‘‘පටිඤ්ඤාතො’’ති පදස්ස ච කත්තුසාධනවසෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ආචරියෙනා’’තිආදිමාහ. අස්සාති අම්බට්ඨස්ස. පාළියං ‘‘යමහං ජානාමි, තං ත්වං ජානාසී’’ති ඉදං අනුජානනාකාරදස්සනං, ‘‘යං ත්වං ජානාසි, තමහං ජානාමී’’ති ඉදං පන පටිජානනාකාරදස්සනන්ති දස්සෙති ‘‘යං අහ’’න්තිආදිනා. ‘‘ආම ආචරියා’’ති හි යථාගතං පටිජානනවචනමෙව අත්ථවසෙන වුත්තං. යන්ති තෙවිජ්ජකං පාවචනං. තස්සාති ආචරියස්ස. පටිවචනදානමෙව පටිඤ්ඤා තථා, තාය සයමෙව පටිඤ්ඤාතොති අත්ථො. ‘‘සකෙ’’තිආදි අනුජානනපටිජානනාධිකාරදස්සනං. අදෙසස්සපි දෙසමිව කප්පනාමත්තෙනාති වුත්තං ‘‘කතරස්මි’’න්තිආදි. සස්ස අත්තනො සන්තකං සකං. ආචරියානං පරම්පරතො, පරම්පරභූතෙහි වා ආචරියෙහි ආගතං ආචරියකං. තිස්සො විජ්ජා, තාසං සමූහො තෙවිජ්ජකං, වෙදත්තයං. පධානං වචනං, පකට්ඨානං වා අට්ඨකාදීනං වචනං පාවචනං.

257. ඉදානි යෙනාධිප්පායෙන බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාතී අම්බට්ඨං මාණවං ආමන්තෙත්වා ‘‘අයං තාතා’’තිආදිවචනමබ්‍ර්වි, තදධිප්පායං විභාවෙන්තො ‘‘එස කිරා’’තිආදිමාහ. තත්ථ උග්ගතස්සාති පුබ්බෙ පාකටස්ස කිත්තිමතො පොරාණජනස්ස. බහූ ජනාති පූරණකස්සපාදයො සන්ධාය වුත්තං. එකච්චන්ති ඛත්තියාදිජාතිමන්තං, ලොකසම්මතං වා ජනං. ගරූති භාරියං, අත්තානං තතො මොචෙත්වා අපගමනමත්තම්පි දුක්කරං හොති, පගෙව තදුත්තරි කරණන්ති වුත්තං හොති. අනත්ථො නාම තථාපගමනාදිනා නින්දාබ්‍යාරොසඋපාරම්භාදි.

‘‘අබ්භුග්ගතො’’ති එත්ථ අභිසද්දයොගෙන ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථවසෙනෙව ‘‘ගොතම’’න්ති උපයොගවචනං. ‘‘තං භවන්තං, තථා සන්තංයෙවා’’ති පදෙසුපි තස්ස අනුපයොගත්තා තදත්ථවසෙනෙවාති දස්සෙති ‘‘තස්ස භොතො’’තිආදිනා. තෙනාහ ‘‘ඉධාපී’’තිආදි. තථා සතොයෙවාති යෙනාකාරෙන අරහතාදිනා සද්දො අබ්භුග්ගතො, තෙනාකාරෙන සන්තස්ස භූතස්ස එව තස්ස භවතො ගොතමස්ස සද්දො යදි වා අබ්භුග්ගතොති අත්ථො. අපිච තං භවන්තං ගොතමං තථා සන්තංයෙවාති එකස්සපි අත්ථස්ස ද්වික්ඛත්තුං සම්බන්ධභාවෙන වචනං සාමඤ්ඤවිසිට්ඨතාපරිකප්පනෙන අත්ථවිසෙසවිඤ්ඤාපනත්ථං, තස්මා ‘‘තස්ස භොතො ගොතමස්සා’’ති සාමඤ්ඤසම්බන්ධභාවෙන විච්ඡින්දිත්වා ‘‘තථා සතොයෙවා’’ති විසෙසසම්බන්ධභාවෙන යොජෙතබ්බං. යදි-සද්දො චෙත්ථ සංසයත්ථො ද්වින්නම්පි අත්ථානං සංසයිතබ්බත්තා. වා-සද්දො ච විකප්පනත්ථො තෙසු එකස්ස විකප්පෙතබ්බත්තා. සද්දවිදූ පන එවං වදන්ති – ‘‘ඉමස්ස වචනං සච්චං වා යදි වා මුසා’’තිආදීසු විය යදි-සද්දො වා-සද්දො ච උභොපි විකප්පත්ථායෙව. යදි-සද්දොපි හි ‘‘යං යදෙව පරිසං උපසඞ්කමති යදි ඛත්තියපරිසං යදි බ්‍රාහ්මණපරිස’’න්තිආදීසු (අ. නි. 5.34) වා-සද්දත්ථො දිස්සති. ‘‘අප්පං වස්සසතං ආයු, ඉදානෙතරහි විජ්ජතී’’තිආදීසු විය ච ඉධ සමානත්ථසද්දපයොගොති. පාළියං ‘‘යදි වා නො තථා’’ති ඉදම්පි ‘‘සන්තංයෙව සද්දො අබ්භුග්ගතො’’ති ඉමිනා සම්බජ්ඣිත්වා යථාවුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. නනු ‘‘ගොතම’’න්ති පදෙයෙව උපයොගවචනං සියා, න එත්ථාති චොදනාය ‘‘ඉධාපී’’තිආදි වුත්තං, තස්ස අනුපයොගත්තා, විච්ඡින්දිත්වා සම්බන්ධවිසෙසභාවෙන යොජෙතබ්බත්තා වා ඉධාපි ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථවසෙනෙව උපයොගවචනං නාමාති වුත්තං හොති. ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානං අත්ථො යස්ස තථා, අභිසද්දො, ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානමෙව වා අත්ථො තථා, සොයෙවත්ථො. යදග්ගෙන හි සද්දයොගො හොති, තදග්ගෙන අත්ථයොගොපීති.

258. භොති අත්තනො ආචරියං ආලපති. යථා-සද්දං සාත්ථකං කත්වා සහ පාඨසෙසෙන යොජෙතුං ‘‘යථා සක්කා’’තිආදි වුත්තං. සොති භගවා. පුරිමනයෙ ආකාරත්ථජොතනයථා-සද්දයොග්‍යතො කථන්ති පුච්ඡාමත්තං, ඉධ පන තදයොග්‍යතො ‘‘ආකාරපුච්ඡා’’ති වුත්තං. බාහිරකසමයෙ ආචරියම්හි උපජ්ඣායසමුදාචාරොති ආහ ‘‘අථ නං උපජ්ඣායො’’ති, උපජ්ඣායසඤ්ඤිතො ආචරියබ්‍රාහ්මණොති අත්ථො.

කාමඤ්ච මන්තො, බ්‍රහ්මං, කප්පොති තිබ්බිධො වෙදො, තථාපි අට්ඨකාදි වුත්තං පධානභූතං මූලං මන්තො, තදත්ථවිවරණමත්ථං බ්‍රහ්මං, තත්ථ වුත්තනයෙන යඤ්ඤකිරියාවිධානං කප්පොති මන්තස්සෙව පධානභාවතො, ඉතරෙසඤ්ච තන්නිස්සයෙනෙව ජාතත්තා මන්තග්ගහණෙන බ්‍රහ්මකප්පානම්පි ගහණං සිද්ධමෙවාති දස්සෙති ‘‘තීසු වෙදෙසූ’’ති ඉමිනා. මන්තොති හි අට්ඨකාදීහි ඉසීහි වුත්තමූලවෙදස්සෙව නාමං, වෙදොති සබ්බස්ස, තස්මා ‘‘වෙදෙසූ’’ති වුත්තෙ සබ්බෙසම්පි ගහණං සිජ්ඣතීති වෙදිතබ්බං. ලක්ඛණානීති ලක්ඛණදීපකානි මන්තපදානි. පජ්ජගජ්ජබන්ධපවෙසනවසෙන පක්ඛිපිත්වා. බ්‍රාහ්මණවෙසෙනෙවාති වෙදවාචකබ්‍රාහ්මණලිඞ්ගෙනෙව. වෙදෙති මහාපුරිසලක්ඛණමන්තෙ. මහෙසක්ඛා සත්තාති මහාපුඤ්ඤවන්තො පණ්ඩිතසත්තා. ජානිස්සන්ති ඉති මනසි කත්වා වාචෙන්තීති සම්බන්ධො. තෙනාති තථා වාචනතො. පුබ්බෙති ‘‘තථාගතො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වත්තබ්බකාලතො පභුති තථාගතස්ස ධරමානකාලෙ. අජ්ඣායිතබ්බවාචෙතබ්බභාවෙන ආගච්ඡන්ති පාකටා භවන්ති. එකගාථාද්විගාථාදිවසෙන අනුක්කමෙන අන්තරධායන්ති. න කෙවලං ලක්ඛණමන්තායෙව, අථ ඛො අඤ්ඤෙපි වෙදා බ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤාණභාවෙන අනුක්කමෙන අන්තරධායන්ති එවාති ආචරියෙන (දී. නි. ටී. 1.258) වුත්තං.

බුද්ධභාවපත්ථනා පණිධි, පාරමීසම්භරණං සමාදානං, කම්මස්සකතාදිපඤ්ඤා ඤාණං. ‘‘පණිධිමහතො සමාදානමහතොතිආදිනා පච්චෙකං මහන්තසද්දො යොජෙතබ්බො’’ති (දී. නි. ටී. 1.258) ආචරියෙන වුත්තං. එවඤ්ච සති කරුණා ආදි යෙසං සද්ධාසීලාදීනං තෙ කරුණාදයො, තෙ එව ගුණා කරුණාදිගුණා, පණිධි ච සමාදානඤ්ච ඤාණඤ්ච කරුණාදිගුණා ච, තෙහි මහන්තො පණිධිසමාදානඤාණකරුණාදිගුණමහන්තොති නිබ්බචනං කාතබ්බං. එවඤ්හි ද්වන්දතොපරත්තා මහන්තසද්දො පච්චෙකං යොජීයතීති. අපිච පණිධි ච සමාදානඤ්ච ඤාණඤ්ච කරුණා ච, තමාදි යෙසං තෙ තථා, තෙයෙව ගුණා, තෙහි මහන්තොති නිබ්බචනෙනපි අත්ථො සූපපන්නො හොති, පණිධිමහන්තතාදි චස්ස බුද්ධවංස (බු. වං. 9 ආදයො) චරියාපිටකාදි (චරියා. 1 ආදයො) වසෙන වෙදිතබ්බො. මහාපදානසුත්තට්ඨකථායං පන ‘‘මහාපුරිසස්සාති ජාතිගොත්තකුලපදෙසාදිවසෙන මහන්තස්ස පුරිසස්සා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 2.33) වුත්තං. තත්ථ ‘‘ඛත්තියො, බ්‍රාහ්මණො’’ති එවමාදි ජාති. ‘‘කොණ්ඩඤ්ඤො, ගොතමො’’ති එවමාදි ගොත්තං. ‘‘පොණිකා, චික්ඛල්ලිකා, සාකියා, කොලියා’’ති එවමාදි කුලපදෙසො, තදෙතං සබ්බම්පි ඉධ ආදිසද්දෙන සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි සති ‘‘ද්වෙයෙව ගතියො භවන්තී’’ති උභින්නං සාධාරණවචනං සමත්ථිතං හොතීති.

නිට්ඨාති නිප්ඵත්තියො සිද්ධියො. නන්වායං ගති-සද්දො අනෙකත්ථො, කස්මා නිට්ඨායමෙව වුත්තොති ආහ‘‘කාමඤ්චාය’’න්තිආදි. භවභෙදෙති නිරයාදිභවවිසෙසෙ. සො හි සුචරිතදුච්චරිතකම්මෙන සත්තෙහි උපපජ්ජනවසෙන ගන්තබ්බාති ගති. ගච්ඡති පවත්තති එත්ථාති ගති, නිවාසට්ඨානං. ගමති යථාසභාවං ජානාතීති ගති. පඤ්ඤා, ගමනං බ්‍යාපනං ගති, විස්සටභාවො, සො පන ඉතො ච එත්තො ච බ්‍යාපෙත්වා ඨිතතාව. ගමනං නිප්ඵත්තනං ගති, නිට්ඨා, අජ්ඣාසයපටිසරණත්ථාපි නිදස්සනනයෙන ගහිතා. තථා හෙස ‘‘ඉමෙසං ඛො අහං භික්ඛූනං සීලවන්තානං කල්‍යාණධම්මානං නෙව ජානාමි ආගතිං වා ගතිං වා’’ති (ම. නි. 1.508) එත්ථ අජ්ඣාසයෙ වත්තති, ‘‘නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති (පරි. 339) එත්ථ පටිසරණෙ, පරායණෙ අපස්සයෙති අත්ථො. ගච්ඡති යථාරුචි පවත්තතීති ගති, අජ්ඣාසයො. ගච්ඡති අවචරති, අවචරණවසෙන වා පවත්තති එත්ථාති ගති, පටිසරණං. සබ්බසඞ්ඛතවිසඤ්ඤුත්තස්ස හි අරහතො නිබ්බානමෙව පටිසරණං, ඉධ පන නිට්ඨායං වත්තතීති වෙදිතබ්බො තදඤ්ඤෙසමවිසයත්තා.

නනු ද්වින්නං නිප්ඵත්තීනං නිමිත්තභූතානි ලක්ඛණානි විසදිසානෙව, අථ කස්මා ‘‘යෙහි සමන්නාගතස්සා’’තිආදිනා තෙසං සදිසභාවො වුත්තොති චොදනාලෙසං දස්සෙත්වා සොධෙන්තො ‘‘තත්ථ කිඤ්චාපී’’තිආදිමාහ. සමානෙපි නිග්‍රොධබිම්බතාදිලක්ඛණභාවෙ අත්ථෙව කොචි නෙසං විසෙසොති දස්සෙතුං ‘‘න තෙහෙව බුද්ධො හොතී’’ති වුත්තං. ‘‘යථා හි බුද්ධානං ලක්ඛණානි සුවිසදානි, සුපරිබ්‍යත්තානි, පරිපුණ්ණානි ච හොන්ති, න එවං චක්කවත්තීන’’න්ති අයං පන විසෙසො ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (දී. නි. ටී. 1.258) පකාසිතො. ජායන්ති භින්නෙසුපි අත්ථෙසු අභින්නධීසද්දා එතායාති ජාති, ලක්ඛණභාවමත්තං. වුත්තඤ්හි –

‘‘සබලාදීසු භින්නෙසු, යාය වත්තන්තුභින්නධී;

සද්දා සා ජාතිරෙසා ච, මාලාසුත්තමිවන්විතා’’ති.

තස්මා ලක්ඛණතාමත්තෙන සමානභාවතො විසදිසානිපි තානියෙව චක්කවත්තිනිප්ඵත්තිනිමිත්තභූතානි ලක්ඛණානි සදිසානි විය කත්වා තානි බුද්ධනිප්ඵත්තිනිමිත්තභූතානි ලක්ඛණානි නාමාති ඉදං වචනං වුච්චතීති අත්ථො. අධිආපුබ්බවසයොගෙ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘අගාරෙ වසතී’’ති චතූහි අච්ඡරියධම්මෙහීති අභිරූපතා, දීඝායුකතා, අප්පාබාධතා, බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං පියමනාපතාති ඉමෙහි චතූහි අච්ඡරියසභාවභූතාහි ඉද්ධීහි. යථාහ –

‘‘රාජා ආනන්ද, මහාසුදස්සනො චතූහි ඉද්ධීහි සමන්නාගතො අහොසි. කතමාහි චතූහි ඉද්ධීහි? ඉධානන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො අභිරූපො අහොසි දස්සනීයො පාසාදිකො’’තිආදි (දී. නි. 2.252).

චෙතියජාතකෙ (ජා. අට්ඨ. 3.8.44) ආගතනයං ගහෙත්වාපි එවං වදන්ති ‘‘සරීරතො චන්දනගන්ධො වායති, අයං එකා ඉද්ධි. මුඛතො උප්පලගන්ධො වායති, අයං දුතියා. චත්තාරො දෙවපුත්තා චතූසු දිසාසු සබ්බකාලං ඛග්ගහත්ථා ආරක්ඛං ගණ්හන්ති, අයං තතියා. ආකාසෙන විචරති, අයං චතුත්ථී’’ති. අනාගතවංසසංවණ්ණනායං පන ‘‘අභිරූපභාවො එකා ඉද්ධි, සමවෙපාකිනියා ගහණියා සමන්නාගතභාවො දුතියා, යාවතායුකම්පි සකලලොකස්ස දස්සනාතිත්තිකභාවො තතියා, ආකාසචාරිභාවො චතුත්ථී’’ති වුත්තං. තත්ථ සමවෙපාකිනියා ගහණියා සමන්නාගතභාවොති සමවිපාචනියා කම්මජතෙජොධාතුයා සම්පන්නතා. යස්ස හි භුත්තමත්තොව ආහාරො ජීරති, යස්ස වා පන පුටභත්තං විය තථෙව තිට්ඨති, උභොපෙතෙ න සමවෙපාකිනියා සමන්නාගතා. යස්ස පන පුන භත්තකාලෙ භත්තච්ඡන්දො උප්පජ්ජතෙව, අයං සමවෙපාකිනියා සමන්නාගතො නාම, තථාරූපතාති අත්ථො. සඞ්ගහවත්ථූහීති දානං, පියවචනං, අත්ථචරියා, සමානත්තතාති ඉමෙහි සඞ්ගහොපායෙහි. යථාහ –

‘‘දානඤ්ච පෙය්‍යවජ්ජඤ්ච, අත්ථචරියා ච යා ඉධ;

සමානත්තතා ච ධම්මෙසු, තත්ථ තත්ථ යථාරහං;

එතෙ ඛො සඞ්ගහා ලොකෙ, රථස්සාණීව යායතො.

එතෙ ච සඞ්ගහා නාස්සු, න මාතා පුත්තකාරණා;

ලභෙථ මානං පූජං වා, පිතා වා පුත්තකාරණා.

යස්මා ච සඞ්ගහා එතෙ, සමපෙක්ඛන්ති පණ්ඩිතා;

තස්මා මහත්තං පප්පොන්ති, පාසංසා ච භවන්ති තෙ’’ති. (දී. නි. 3.273);

රඤ්ජනතොති පීතිසොමනස්සවසෙන රඤ්ජනතො, න රාගවසෙන, පීතිසොමනස්සානං ජනනතොති වුත්තං හොති. චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි රඤ්ජනට්ඨෙන රාජාති පන සබ්බෙසං රාජූනං සමඤ්ඤා තථා අකරොන්තානම්පි විලීවබීජනාදීසු තාලවණ්ටවොහාරො විය රුළ්හිවසෙන පවත්තිතො, තස්මා ‘‘අච්ඡරියධම්මෙහී’’ති අසාධාරණනිබ්බචනං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

සද්දසාමත්ථියතො අනෙකධා චක්කවත්තීසද්දස්ස වචනත්ථං දස්සෙන්තො පධානභූතං වචනත්ථං පඨමං දස්සෙතුං ‘‘චක්කරතන’’න්තිආදිමාහ. ඉදමෙව හි පධානං චක්කරතනස්ස පවත්තනමන්තරෙන චක්කවත්තිභාවානාපත්තිතො. තථා හි අට්ඨකථාසු වුත්තං ‘‘කිත්තාවතා චක්කවත්තී හොතීති? එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලමත්තම්පි චක්කරතනෙ ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පවත්තෙ’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 2.243; ම. නි. අට්ඨ. 3.256). යස්මා පන රාජා චක්කවත්තී එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා වාමහත්ථෙන හත්ථිසොණ්ඩසදිසපනාළිං සුවණ්ණභිඞ්කාරං උක්ඛිපිත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන චක්කරතනං උදකෙන අබ්භුක්කිරිත්වා ‘‘පවත්තතු භවං චක්කරතනං, අභිවිජිනාතු භවං චක්කරතන’’න්ති (දී. නි. 2.244) වචනෙන චක්කරතනං වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පවත්තෙසි, තස්මා තාදිසං පවත්තාපනං සන්ධාය ‘‘චක්කරතනං වත්තෙතී’’ති වුත්තං. යථාහ ‘‘අථ ඛො ආනන්ද රාජා මහාසුදස්සනො උට්ඨායාසනා…පෙ… චක්කරතනං අබ්භුක්කිරි ‘පවත්තතු භවං චක්කරතන’න්ති’’ආදි (දී. නි. 2.244). න කෙවලඤ්ච චක්කසද්දො චක්කරතනෙයෙව වත්තති අථ ඛො සම්පත්තිචක්කාදීසුපි, තස්මා තංතදත්ථවාචකසද්දසාමත්ථියතොපි වචනත්ථං දස්සෙති ‘‘සම්පත්තිචක්කෙහී’’තිආදිනා. තත්ථ සම්පත්තිචක්කෙහීති –

‘‘පතිරූපෙ වසෙ දෙසෙ, අරියමිත්තකරො සියා;

සම්මාපණිධිසම්පන්නො, පුබ්බෙ පුඤ්ඤකතො නරො;

ධඤ්ඤං ධනං යසො කිත්ති, සුඛඤ්චෙතංධිවත්තතී’’ති. (අ. නි. 4.31) –

වුත්තෙහි පතිරූපදෙසවාසාදිසම්පත්තිචක්කෙහි. වත්තතීති පවත්තති සම්පජ්ජති, උපරූපරි කුසලධම්මං වා පටිපජ්ජති. තෙහීති සම්පත්තිචක්කෙහි. පරන්ති සත්තනිකායං, යථා සයංසද්දො සුද්ධකත්තුත්ථස්ස ජොතකො, තථා පරංසද්දොපි හෙතුකත්තුත්ථස්සාති වෙදිතබ්බං. වත්තෙතීති පවත්තෙති සම්පාදෙති, උපරූපරි කුසලධම්මං වා පටිපජ්ජාපෙති. යථාහ –

‘‘රාජා මහාසුදස්සනො එවමාහ ‘පාණො න හන්තබ්බො, අදින්නං න ආදාතබ්බං, කාමෙසු මිච්ඡා න චරිතබ්බා, මුසා න භණිතබ්බා, මජ්ජං න පාතබ්බං, යථාභුත්තඤ්ච භුඤ්ජථා’ති. යෙ ඛො පනානන්ද පුරත්ථිමාය දිසාය පටිරාජානො, තෙ රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අනුයන්තා අහෙසු’’න්තිආදි (දී. නි. 2.244).

ඉරියාපථචක්කානන්ති ඉරියාපථභූතානං චක්කානං. ඉරියාපථොපි හි ‘‘චක්ක’’න්ති වුච්චති ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.29, 109). යථාහ –

‘‘රථඞ්ගෙ ලක්ඛණෙ ධම්මො-රචක්කෙස්විරියාපථෙ;

චක්කං සම්පත්තියං චක්ක-රතනෙ මණ්ඩලෙ බලෙ;

කුලාලභණ්ඩෙ ආණාය-මායුධෙ දානරාසිසූ’’ති.

වත්තොති පවත්තනං උප්පජ්ජනං, ඉමිනාව ඉරියාපථචක්කං වත්තෙති පරහිතාය උප්පාදෙතීති නිබ්බචනම්පි දස්සෙති අත්ථතො සමානත්තා. තථා චාහ –

‘‘අථ ඛො තං ආනන්ද චක්කරතනං පුරත්ථිමං දිසං පවත්ති, අන්වදෙව රාජා මහාසුදස්සනො සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය. යස්මිං ඛො පනානන්ද, පදෙසෙ චක්කරතනං පතිට්ඨාසි, තත්ථ රාජා මහාසුදස්සනො වාසං උපගච්ඡි සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනායා’’තිආදි (දී. නි. 2.244).

අයං අට්ඨකථාතො අපරො නයො – අප්පටිහතං ආණාසඞ්ඛාතං චක්කං වත්තෙතීති චක්කවත්තී. තථා හි වුත්තං –

‘‘පඤ්චහි භික්ඛවෙ ධම්මෙහි සමන්නාගතො රාජා චක්කවත්තී ධම්මෙනෙව චක්කං වත්තෙති, තං හොති චක්කං අප්පටිවත්තියං කෙනචි මනුස්සභූතෙන පච්චත්ථිකෙන පාණිනා. කතමෙහි පඤ්චහි? ඉධ භික්ඛවෙ රාජා චක්කවත්තී අත්ථඤ්ඤූ ච හොති, ධම්මඤ්ඤූ ච මත්තඤ්ඤූ, ච කාලඤ්ඤූ ච පරිසඤ්ඤූ ච. ඉමෙහි ඛො…පෙ… පාණිනා’’තිආදි (අ. නි. 5.131).

ඛත්තියමණ්ඩලාදිසඤ්ඤිතං චක්කං සමූහං අත්තනො වසෙ වත්තෙති අනුවත්තෙතීතිපි චක්කවත්තී. වුත්තඤ්හි ‘‘යෙ ඛො පනානන්ද පුරත්ථිමාය දිසාය පටිරාජානො, තෙ රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අනුයන්තා අහෙසු’’න්තිආදි (දී. නි. 2.244). චක්කලක්ඛණං වත්තති එතස්සාතිපි චක්කවත්තී. තෙනාහ ‘‘ඉමස්ස දෙව කුමාරස්ස හෙට්ඨා පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බාකාරපරිපූරානී’’තිආදි (දී. නි. 2.35). චක්කං මහන්තං කායබලං වත්තති එතස්සාතිපි චක්කවත්තී. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අයඤ්හි දෙව කුමාරො සත්තුස්සදො…පෙ… අයඤ්හි දෙව කුමාරො සීහපුබ්බද්ධකායො’’තිආදි (දී. නි. 2.35). තෙන හිස්ස ලක්ඛණෙන මහබ්බලභාවො විඤ්ඤායති. චක්කං දසවිධං, ද්වාදසවිධං වා වත්තධම්මං වත්තති පටිපජ්ජතීති චක්කවත්තී. තෙන වුත්තං ‘‘න හි තෙ තාත දිබ්බං චක්කරතනං පෙත්තිකං දායජ්ජං, ඉඞ්ඝ ත්වං තාත අරියෙ චක්කවත්තිවත්තෙ වත්තාහී’’තිආදි (දී. නි. 3.83). චක්කං මහන්තං දානං වත්තෙති පවත්තෙතීතිපි චක්කවත්තී. වුත්තඤ්ච –

‘‘පට්ඨපෙසි ඛො ආනන්ද රාජා මහාසුදස්සනො තාසං පොක්ඛරණීනං තීරෙ එවරූපං දානං අන්නං අන්නත්ථිකස්ස, පානං පානත්ථිකස්ස, වත්ථං වත්ථත්ථිකස්ස, යානං යානත්ථිකස්ස, සයනං සයනත්ථිකස්ස, ඉත්ථිං ඉත්ථිත්ථිකස්ස, හිරඤ්ඤං හිරඤ්ඤත්ථිකස්ස, සුවණ්ණං සුවණ්ණත්ථිකස්සා’’තිආදි (දී. නි. 2.254).

රාජාති සාමඤ්ඤං තදඤ්ඤසාධාරණතො. චක්කවත්තීති විසෙසං අනඤ්ඤසාධාරණතො. ධම්මසද්දො ඤායෙ, සමො එව ච ඤායො නාමාති ආහ ‘‘ඤායෙන සමෙනා’’ති. වත්තති උප්පජ්ජති, පටිපජ්ජතීති වා අත්ථො. ‘‘ඉදං නාම චරතී’’ති අවුත්තෙපි සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසෙ අවට්ඨානතො, විසෙසත්ථිනා ච විසෙසස්ස පයුජ්ජිතබ්බත්තා ‘‘සදත්ථපරත්ථෙ’’ති යොජීයති. පදෙසග්ගහණෙ හි අසති ගහෙතබ්බස්ස නිප්පදෙසතා විඤ්ඤායති යථා ‘‘දික්ඛිතො න දදාතී’’ති. යස්මා චක්කවත්තිරාජා ධම්මෙනෙව රජ්ජමධිගච්ඡති, න අධම්මෙන පරූපඝාතාදිනා. තස්මා වුත්තං ‘‘ධම්මෙන රජ්ජං ලභිත්වා’’තිආදි, ධම්මෙනාති ච ඤායෙන, කුසලධම්මෙන වා. රඤ්ඤො භාවො රජ්ජං, ඉස්සරියං.

පරෙසං හිතොපායභූතං ධම්මං කරොති, චරතීති වා ධම්මිකො. අත්තනො හිතොපායභූතස්ස ධම්මස්ස කාරකො, චරකො වා රාජාති ධම්මරාජාති ඉමං සවිසෙසං අත්ථං දස්සෙති ‘‘පරහිතධම්මකරණෙන වා’’තිආදිනා. අයං පන මහාපදානට්ඨකථානයො – දසවිධෙ කුසලධම්මෙ, අගතිරහිතෙ වා රාජධම්මෙ නියුත්තොති ධම්මිකො; තෙනෙව ධම්මෙන ලොකං රඤ්ජෙතීති ධම්මරාජා. පරියායවචනමෙව හි ඉදං පදද්වයන්ති. ආචරියෙන පන එවං වුත්තං ‘‘චක්කවත්තිවත්තසඞ්ඛාතං ධම්මං චරති, චක්කවත්තිවත්තසඞ්ඛාතො වා ධම්මො එතස්ස, එතස්මිං වා අත්ථීති ධම්මිකො, ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මො ච සො රඤ්ජනට්ඨෙන රාජා චාති ධම්මරාජා’’ති (දී. නි. ටී. 1.258). ‘‘රාජා හොති චක්කවත්තී’’ති වචනතො ‘‘චාතුරන්තො’’ති ඉදං චතුදීපිස්සරතං විභාවෙතීති ආහ ‘‘චාතුරන්තායා’’තිආදි. චත්තාරො සමුද්දා අන්තා පරියොසානා එතිස්සාති චාතුරන්තා, පථවී. සා හි චතූසු දිසාසු පුරත්ථිමසමුද්දාදිචතුසමුද්දපරියොසානත්තා එවං වුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘චතුසමුද්ද අන්තායා’’ති, සා පන අවයවභූතෙහි චතුබ්බිධෙහි දීපෙහි විභූසිතා එකලොකධාතුපරියාපන්නා පථවීයෙවාති දස්සෙති ‘‘චතුබ්බිධදීපවිභූසිතාය පථවියා’’ති ඉමිනා. යථාහ –

‘‘යාවතා චන්දිමසූරියා, පරිහරන්ති දිසා භන්ති විරොචනා;

සබ්බෙව දාසා මන්ධාතු, යෙ ච පාණා පථවිස්සිතා’’ති.

එත්ථ ච ‘‘චතුදීපවිභූසිතායා’’ති අවත්වා චතුබ්බිධදීපවිභූසිතායාති විධසද්දග්ගහණං පච්චෙකං පඤ්චසතපරිත්තදීපානම්පි මහාදීපෙයෙව සඞ්ගහණත්ථං සද්දාතිරිත්තෙන අත්ථාතිරිත්තස්ස විඤ්ඤායමානත්තා, කොට්ඨාසවාචකෙන වා විධසද්දෙන සමානභාගානං ගහිතත්තාති දට්ඨබ්බං. කොපාදිපච්චත්ථිකෙති එත්ථ ආදිසද්දෙන කාමමොහමානමදාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. විජෙතීති තංකාලාපෙක්ඛාය වත්තමානවචනං, විජිතවාති අත්ථො. සද්දවිදූ හි අතීතෙ තාවීසද්දමිච්ඡන්ති. ‘‘සබ්බරාජානො විජෙතී’’ති වදන්තො කාමං චක්කවත්තිනො කෙනචි යුද්ධං නාම නත්ථි, යුද්ධෙන පන සාධෙතබ්බස්ස විජයස්ස සිද්ධියා ‘‘විජිතසඞ්ගාමො’’ ත්වෙව වුත්තොති දස්සෙති.

ථාවරස්ස ධුවස්ස භාවො ථාවරියං, යථා ජනපදෙ ථාවරියං පත්තො, තං දස්සෙතුං ‘‘න සක්කා කෙනචී’’තිආදි වුත්තං, ඉමිනා කෙනචි අකම්පියට්ඨෙන ජනපදෙ ථාවරියප්පත්තොති තප්පුරිසසමාසං දස්සෙති, ඉතරෙන ච දළ්හභත්තිභාවතො ජනපදො ථාවරියප්පත්තො එතස්මින්ති අඤ්ඤපදත්ථසමාසං. තම්හීති අස්මිං රාජිනි. යථා ජනපදො තස්මිං ථාවරියං පත්තො, තදාවිකරොන්තො ‘‘අනුයුත්තො’’තිආදිමාහ. තත්ථ අනුයුත්තොති නිච්චපයුත්තො. සකම්මනිරතොති චක්කවත්තිනො රජ්ජකම්මෙ සදා පවත්තො. අචලො අසම්පවෙධීති පරියායවචනමෙතං, චොරානං වා විලොපනමත්තෙන අචලො, දාමරිකත්තෙන අසම්පවෙධී. චොරෙහි වා අචලො, පටිරාජූහි අසම්පවෙධී. අනතිමුදුභාවෙන වා අචලො, අනතිචණ්ඩභාවෙන අසම්පවෙධී. තථා හි අතිචණ්ඩස්ස රඤ්ඤො බලිඛණ්ඩාදීහි ලොකං පීළයතො මනුස්සා මජ්ඣිමජනපදං ඡඩ්ඩෙත්වා පබ්බතසමුද්දතීරාදීනි නිස්සාය පච්චන්තෙ වාසං කප්පෙන්ති, අතිමුදුකස්ස ච රඤ්ඤො චොරසාහසිකජනවිලොපපීළිතා මනුස්සා පච්චන්තං පහාය ජනපදමජ්ඣෙ වාසං කප්පෙන්ති, ඉති එවරූපෙ රාජිනි ජනපදො ථාවරභාවං න පාපුණාති. එතස්මිං පන තදුභයවිරහිතෙ සුවණ්ණතුලා විය සමභාවප්පත්තෙ රාජිනි රජ්ජං කාරයමානෙ ජනපදො පාසාණපිට්ඨියං ඨපෙත්වා අයොපට්ටෙන පරික්ඛිත්තො විය අචලො අසම්පවෙධී ථාවරියප්පත්තොති.

සෙය්‍යථිදන්ති එකොව නිපාතො, ‘‘සො කතමො, තං කතමං, සා කතමා’’තිආදිනා යථාරහං ලිඞ්ගවිභත්තිවචනවසෙන පයොජියමානොව හොති, ඉධ තානි කතමානීති පයුත්තොති ආහ ‘‘තස්ස චෙතානී’’තිආදි. චචති චක්කවත්තිනො යථාරුචි ආකාසාදිගමනාය පරිබ්භමතීති චක්කං. චක්කරතනඤ්හි අන්තොසමුට්ඨිතවායොධාතුවසෙන රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස වචනසමනන්තරමෙව පවත්තති, න චන්දසූරියවිමානාදි විය බහිසමුට්ඨිතවායොධාතුවසෙනාති විමානට්ඨකථායං (වි. ව. අට්ඨ. 1.පඨමපීඨවිමානවණ්ණනා) වුත්තං. රතිජනනට්ඨෙනාති පීතිසොමනස්සුප්පාදනට්ඨෙන. තඤ්හි පස්සන්තස්ස, සුණන්තස්ස ච අනප්පකං පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජති අච්ඡරියධම්මත්තා. වචනත්ථතො පන රමෙති රතිං කරොතීති රතනං, රමනං වා රතං, තං නෙතීති රතනං, රතං වා ජනෙතීති රතනං ජ-කාරලොපවසෙනාතිපි නෙරුත්තිකා. සබ්බත්ථාති හත්ථිරතනාදීසු.

චිත්තීකතභාවාදිනාපි චක්කස්ස රතනට්ඨො වෙදිතබ්බො, සො පන රතිජනනට්ඨෙනෙව එකසඞ්ගහතාය විසුං න ගහිතො. කස්මා එකසඞ්ගහොති චෙ? චිත්තීකතාදිභාවස්සපි රතිනිමිත්තත්තා. අථ වා ගන්ථබ්‍යාසං පරිහරිතුකාමෙන චිත්තීකතාදිභාවො න ගහිතොති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤාසු පන අට්ඨකථාසු (දී. නි. අට්ඨ. 2.33; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.223; ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3.යානීධාතිගාථාවණ්ණනා; සු. නි. අට්ඨ. 1.226; මහානි. අට්ඨ. 156) එවං වුත්තං –

‘‘රතිජනනට්ඨෙන රතනං. අපිච –

චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චති.

‘‘චක්කරතනස්ස ච නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය අඤ්ඤං දෙවට්ඨානං නාම න හොති, සබ්බෙපි ගන්ධපුප්ඵාදීහි තස්සෙව පූජඤ්ච අභිවාදනාදීනි ච කරොන්තීති චිත්තීකතට්ඨෙන රතනං. චක්කරතනස්ස ච එත්තකං නාම ධනං අග්ඝතීති අග්ඝො නත්ථි, ඉති මහග්ඝට්ඨෙනපි රතනං. චක්කරතනඤ්ච අඤ්ඤෙහි ලොකෙ විජ්ජමානරතනෙහි අසදිසන්ති අතුලට්ඨෙන රතනං. යස්මා පන යස්මිං කප්පෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්ති, තස්මිංයෙව චක්කවත්තිනො උප්පජ්ජන්ති, බුද්ධා ච කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්ති, තස්මා දුල්ලභදස්සනට්ඨෙනපි රතනං. තදෙතං ජාතිරූපකුලඉස්සරියාදීහි අනොමස්ස උළාරසත්තස්සෙව උප්පජ්ජති, න අඤ්ඤස්සාති අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙනපි රතනං. යථා ච චක්කරතනං, එවං සෙසානිපී’’ති.

තත්‍රායං තට්ටීකාය, අඤ්ඤත්ථ ච වුත්තනයෙන අත්ථවිභාවනා – ඉදඤ්හි ‘‘චිත්තීකත’’න්තිආදිවචනං නිබ්බචනත්ථවසෙන වුත්තං න හොති, අථ කින්ති චෙ? ලොකෙ ‘‘රතන’’න්ති සම්මතස්ස වත්ථුනො ගරුකාතබ්බභාවෙන වුත්තං. සරූපතො පනෙතං ලොකියමහාජනෙන සම්මතං හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිකං, චක්කවත්තිරඤ්ඤො උප්පන්නං චක්කරතනාදිකං, කතඤ්ඤුකතවෙදිපුග්ගලාදිකං, සබ්බුක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන බුද්ධාදිසරණත්තයඤ්ච දට්ඨබ්බං. ‘‘අහො මනොහර’’න්ති චිත්තෙ කත්තබ්බතාය චිත්තීකතං, ස්වායං චිත්තීකාරො තස්ස පූජනීයතායාති කත්වා පූජනීයන්ති අත්ථං වදන්ති. කෙචි පන ‘‘විචිත්‍රකතට්ඨෙන චිත්තීකත’’න්ති භණන්ති, තං න ගහෙතබ්බං ඉධ චිත්තසද්දස්ස හදයවාචකත්තා ‘‘චිත්තීකත්වා සුණාථ මෙ’’ති (බු. වං. 1.80) ආහච්චභාසිතපාළියං විය. තථා චාහු ‘‘යථාරහමිවණ්ණාගමො භූකරෙසූ’’ති. ‘‘පස්ස චිත්තීකතං රූපං, මණිනා කුණ්ඩලෙන චා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.302) පන පුබ්බෙ අවිචිත්‍රං ඉදානි විචිත්‍රං කතන්ති චිත්තීකතන්ති අත්ථො ගහෙතබ්බො තත්ථ චිත්තසද්දස්ස විචිත්‍රවාචකත්තා. මහන්තං විපුලං අපරිමිතං අග්ඝතීති මහග්ඝං. නත්ථි එතස්ස තුලා උපමා, තුලං වා සදිසන්ති අතුලං. කදාචිදෙව උප්පජ්ජනතො දුක්ඛෙන ලද්ධබ්බදස්සනත්තා දුල්ලභදස්සනං. අනොමෙහි උළාරගුණෙහෙව සත්තෙහි පරිභුඤ්ජිතබ්බතො අනොමසත්තපරිභොගං.

ඉදානි නෙසං චිත්තීකතාදිඅත්ථානං සවිසෙසං චක්කරතනෙ ලබ්භමානතං දස්සෙත්වා ඉතරෙසුපි තෙ අතිදිසිතුං ‘‘යථා ච චක්කරතන’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අඤ්ඤං දෙවට්ඨානං නාම න හොති රඤ්ඤො අනඤ්ඤසාධාරණිස්සරියාදිසම්පත්තිපටිලාභහෙතුතො, අඤ්ඤෙසං සත්තානං යථිච්ඡිතත්ථපටිලාභහෙතුතො ච. අග්ඝො නත්ථි අතිවිය උළාරසමුජ්ජලරතනත්තා, අච්ඡරියබ්භුතධම්මතාය ච. යදග්ගෙන ච මහග්ඝං, තදග්ගෙන අතුලං. සත්තානං පාපජිගුච්ඡනෙන විගතකාළකො පුඤ්ඤපසුතතාය මණ්ඩභූතො යාදිසො කාලො බුද්ධුප්පාදාරහො, තාදිසෙ එව චක්කවත්තීනම්පි සම්භවොති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. කදාචි කරහචීති පරියායවචනං, ‘‘කදාචී’’ති වා යථාවුත්තකාලං සන්ධාය වුත්තං, ‘‘කරහචී’’ති ජම්බුසිරිදීපසඞ්ඛාතං දෙසං. තෙනාහ –

‘‘කාලං දීපඤ්ච දෙසඤ්ච, කුලං මාතරමෙව ච;

ඉමෙ පඤ්ච විලොකෙත්වා, උප්පජ්ජති මහායසො’’ති. (ධ. ප. අට්ඨ. 1.1.10);

උපමාවසෙන චෙතං වුත්තං. උපමොපමෙය්‍යානඤ්ච න අච්චන්තමෙව සදිසතා, තස්මා යථා බුද්ධා කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්ති, න තථා චක්කවත්තිනො, චක්කවත්තිනො පන අනෙකදාපි බුද්ධුප්පාදකප්පෙ උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. එවං සන්තෙපි චක්කවත්තිවත්තපූරණස්ස දුක්කරභාවතො දුල්ලභුප්පාදොයෙවාති ඉමිනා දුල්ලභුප්පාදතාසාමඤ්ඤෙන තෙසං දුල්ලභදස්සනතා වුත්තාති වෙදිතබ්බං. කාමං චක්කරතනානුභාවෙන සමිජ්ඣමානො ගුණො චක්කවත්තිපරිවාරජනසාධාරණො, තථාපි චක්කවත්තී එව නං සාමිභාවෙන විසවිතාය පරිභුඤ්ජතීති වත්තබ්බතං අරහති තදත්ථමෙව උප්පජ්ජනතොති දස්සෙන්තො ‘‘තදෙත’’න්තිආදිමාහ. යථාවුත්තානං පඤ්චන්නං, ඡන්නම්පි වා අත්ථානං සෙසරතනෙසුපි ලබ්භනතො ‘‘එවං සෙසානිපී’’ති වුත්තං.

ඉමෙහි පන රතනෙහි රාජා චක්කවත්තී කිමත්ථං පච්චනුභොති, නනු විනාපි තෙසු කෙනචි රඤ්ඤා චක්කවත්තිනා භවිතබ්බන්ති චොදනාය තස්ස තෙහි හථාරහමත්ථපච්චනුභවනදස්සනෙන කෙනචිපි අවිනාභාවිතං විභාවෙතුං ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි ආරද්ධං. අජිතං පුරත්ථිමාදිදිසාය ඛත්තියමණ්ඩලං ජිනාති මහෙසක්ඛතාසංවත්තනියකම්මනිස්සන්දභාවතො. යථාසුඛං අනුවිචරති හත්ථිරතනං, අස්සරතනඤ්ච අභිරුහිත්වා තෙසං ආනුභාවෙන අන්තොපාතරාසංයෙව සමුද්දපරියන්තං පථවිං අනුපරියායිත්වා රාජධානියා එව පච්චාගමනතො. පරිණායකරතනෙන විජිතමනුරක්ඛති තත්ථ තත්ථ කත්තබ්බකිච්චසංවිදහනතො. අවසෙසෙහි මණිරතනඉත්ථිරතනගහපතිරතනෙහි උපභුඤ්ජනෙන පවත්තං උපභොගසුඛං අනුභවති යථාරහං තෙහි තථානුභවනසිද්ධිතො. සො හි මණිරතනෙන යොජනප්පමාණෙ පදෙසෙ අන්ධකාරං විධමෙත්වා ආලොකදස්සනාදිනා සුඛමනුභවති, ඉත්ථිරතනෙන අතික්කන්තමානුසකරූපදස්සනාදිවසෙන, ගහපතිරතනෙන ඉච්ඡිතිච්ඡිතමණිකනකරජතාදිධනපටිලාභවසෙන සුඛමනුභවති.

ඉදානි සත්තියා, සත්තිඵලෙන ච යථාවුත්තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘පඨමෙනා’’තිආදි වුත්තං. තිවිධා හි සත්තියො ‘‘සක්කොන්ති සමත්ථෙන්ති රාජානො එතායා’’ති කත්වා. යථාහු –

‘‘පභාවුස්සාහමන්තානං, වසා තිස්සො හි සත්තියො;

පභාවො දණ්ඩජො තෙජො, පතාපො තු ච කොසජො.

මන්තො ච මන්තනං සො තු, චතුක්කණ්ණො ද්විගොචරො;

තිගොචරො තු ඡක්කණ්ණො, රහස්සං ගුය්හමුච්චතෙ’’ති.

තත්ථ වීරියබලං උස්සාහසත්ති. පඨමෙන චස්ස චක්කරතනෙන තදනුයොගො පරිපුණ්ණො හොති. කස්මාති චෙ? තෙන උස්සාහසත්තියා පවත්තෙතබ්බස්ස අප්පටිහතාණාචක්කභාවස්ස සිද්ධිතො. පඤ්ඤාබලං මන්තසත්ති. පච්ඡිමෙන චස්ස පරිණායකරතනෙන තදනුයොගො. කස්මාති චෙ? තස්ස සබ්බරාජකිච්චෙසු කුසලභාවෙන මන්තසත්තියා විය අවිරජ්ඣනපයොගත්තා. දමනෙන, ධනෙන ච පභුත්තං පභූසත්ති. හත්ථිඅස්සගහපතිරතනෙහි චස්ස තදනුයොගො පරිපුණ්ණො හොති. කස්මාති චෙ? හත්ථිඅස්සරතනානං මහානුභාවතාය, ගහපතිරතනතො පටිලද්ධකොසසම්පත්තියා ච පභාවසත්තියා විය පභාවසමිද්ධිසිද්ධිතො. ඉත්ථිමණිරතනෙහි තිවිධසත්තියොගඵලං පරිපුණ්ණං හොතීති සම්බන්ධො, යථාවුත්තාහි තිවිධාහි සත්තීහි පයුජ්ජනතො යං ඵලං ලද්ධබ්බං. තං සබ්බං තෙහි පරිපුණ්ණං හොතීති අත්ථො. කස්මාති චෙ? තෙහෙව උපභොගසුඛස්ස සිජ්ඣනතො.

දුවිධසුඛවසෙනපි යථාවුත්තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘සො ඉත්ථිමණිරතනෙහී’’තිආදි කථිතං. භොගසුඛන්ති සමීපෙ කත්වා පරිභොගවසෙන පවත්තසුඛං. සෙසෙහීති තදවසෙසෙහි චක්කාදිපඤ්චරතනෙහි. අපච්චත්ථිකතාවසෙන පවත්තසුඛං ඉස්සරියසුඛං. ඉදානි තෙසං සම්පන්නහෙතුවසෙනපි කෙනචි අවිනාභාවිතමෙව විභාවෙතුං ‘‘විසෙසතො’’තිආදිමාහ. අදොසකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙනාති අදොසසඞ්ඛාතෙන කුසලමූලෙන සහජාතාදිපච්චයවසෙන උප්පාදිතකම්මස්ස ආනුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති සොම්මතරරතනජාතිකත්තා. කම්මඵලඤ්හි යෙභුය්‍යෙන කම්මසරික්ඛකං. මජ්ඣිමානි මණිඉත්ථිගහපතිරතනානි අලොභකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති උළාරධනස්ස, උළාරධනපටිලාභකාරණස්ස ච පරිච්චාගසම්පදාහෙතුකත්තා. පච්ඡිමං පරිණායකරතනං අමොහකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජති මහාපඤ්ඤෙනෙව චක්කවත්තිරාජකිච්චස්ස පරිනෙතබ්බත්තා, මහාපඤ්ඤභාවස්ස ච අමොහකුසලමූලජනිතකම්මනිස්සන්දභාවතො. බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තෙති මහාවග්ගෙ දුතියෙ බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තෙ (සං. නි. 5.223). රතනසුත්තස්සාති තත්ථ පඤ්චමවග්ගෙ සඞ්ගීතස්ස දුතියස්ස රතනසුත්තස්ස (සං. නි. 5.223). උපදෙසො නාම සවිසෙසං සත්තන්නං රතනානං විචාරණවසෙන පවත්තො නයො.

සරණතො පටිපක්ඛවිධමනතො සූරා සත්තිවන්තො, නිබ්භයාවහාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අභීරුකජාතිකා’’ති. අසුරෙ විජිනිත්වා ඨිතත්තා සක්කො දෙවානමින්දො ධීරො නාම, තස්ස සෙනඞ්ගභාවතො දෙවපුත්තො ‘‘අඞ්ග’’න්ති වුච්චති, ධීරස්ස අඞ්ගං, තස්ස රූපමිව රූපං යෙසං තෙ ධීරඞ්ගරූපා, තෙන වුත්තං ‘‘දෙවපුත්තසදිසකායා’’ති. එකෙති සාරසමාසනාමකා ආචරියා, තදක්ඛමන්තො ආහ ‘‘අයං පනෙත්ථා’’තිආදි. සභාවොති සභාවභූතො අත්ථො. උත්තමසූරාති උත්තමයොධා. සූරසද්දො හි ඉධ යොධත්ථො. එවඤ්හි පුරිමනයතො ඉමස්ස විසෙසතා හොති, ‘‘උත්තමත්ථො සූරසද්දො’’තිපි වදන්ති, ‘‘උත්තමා සූරා වුච්චන්තී’’තිපි හි පාඨො දිස්සති. වීරානන්ති වීරියවන්තානං. අඞ්ගන්ති කාරණං ‘‘අඞ්ගීයති ඤායති ඵලමෙතෙනා’’ති කත්වා. යෙන වීරියෙන ‘‘ධීරා’’ති වුච්චන්ති, තදෙව ධීරඞ්ගං නාමාති ආහ ‘‘වීරියන්ති වුත්තං හොතී’’ති. රූපන්ති සරීරං. තෙන වුත්තං ‘‘වීරියමයසරීරා වියා’’ති. වීරියමෙව වීරියමයං යථා ‘‘දානමය’’න්ති, (දී. නි. 3.305; ඉතිවු. 60; නෙත්ති. 34) තස්මා වීරියසඞ්ඛාතසරීරා වියාති අත්ථො. වීරියං පන න එකන්තරූපන්ති විය-සද්දග්ගහණං කතං. අපිච ධීරඞ්ගෙන නිබ්බත්තං ධීරඞ්ගන්ති අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘වීරියමයසරීරා වියා’’ති වුත්තං, එවම්පි වීරියතො රූපං න එකන්තං නිබ්බත්තන්ති විය-සද්දෙන දස්සෙති. අථ වා රූපං සරීරභූතං ධීරඞ්ගං වීරියමෙතෙසන්ති යොජෙතබ්බං, තථාපි වීරියං නාම කිඤ්චි සවිග්ගහං න හොතීති දීපෙති ‘‘වීරියමයසරීරා වියා’’ති ඉමිනා, ඉධාපි මයසද්දො සකත්ථෙයෙව දට්ඨබ්බො, තස්මා සවිග්ගහවීරියසදිසාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – සවිග්ගහං චෙ වීරියං නාම සියා, තෙ චස්ස පුත්තා තංසදිසායෙව භවෙය්‍යුන්ති අයමෙව චත්ථො ආචරියෙන (දී. නි. ටී. 1.258) අනුමතො. මහාපදානට්ඨකථායං පන එවං වුත්තං ‘‘ධීරඞ්ගං රූපමෙතෙසන්ති ධීරඞ්ගරූපා, වීරියජාතිකා වීරියසභාවා වීරියමයා අකිලාසුනො අහෙසුං, දිවසම්පි යුජ්ඣන්තා න කිලමන්තීති වුත්තං හොතී’’ති, (දී. නි. අට්ඨ. 2.34) තදෙතං රූපසද්දස්ස සභාවත්ථතං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඉධ චෙව අඤ්ඤත්ථ කත්ථචි ‘‘ධිතඞ්ගරූපා’’ති පාඨො දිස්සති. වීරියත්ථොපි හි ධිතිසද්දො හොති ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, දිට්ඨං සො අතිවත්තතී’’තිආදීසු (ජා. 1.1.57) ධිතිසද්දො විය. කත්ථචි පන ‘‘වීරඞ්ග’’න්ති පාඨොව දිට්ඨො. යථා රුච්චති, තථා ගහෙතබ්බං.

නනු ච රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පටිසෙනා නාම නත්ථි, ය’මස්ස පුත්තා පමද්දෙය්‍යුං, අථ කස්මා ‘‘පරසෙනප්පමද්දනා’’ති වුත්තන්ති චොදනං සොධෙන්තො ‘‘සචෙ’’තිආදිමාහ, පරසෙනා හොතු වා, මා වා, ‘‘සචෙ පන භවෙය්‍යා’’ති පරිකප්පනාමත්තෙන තෙසං එවමානුභාවතං දස්සෙතුං තථා වුත්තන්ති අධිප්පායො, ‘‘පරසෙනප්පමද්දනා’’ති වුත්තෙපි පරසෙනං පමද්දිතුං සමත්ථාති අත්ථො ගහෙතබ්බො පකරණතොපි අත්ථන්තරස්ස විඤ්ඤායමානත්තා, යථා ‘‘සික්ඛමානෙන භික්ඛවෙ භික්ඛුනා අඤ්ඤාතබ්බං පරිපුච්ඡිතබ්බං පරිපඤ්හිතබ්බ’’න්ති (පාචි. 434) එතස්ස පදභාජනීයෙ (පාචි. 436) ‘‘සික්ඛිතුකාමෙනා’’ති අත්ථග්ගහණන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තං පරිමද්දිතුං සමත්ථා’’ති වුත්තං. න හි තෙ පරසෙනං පමද්දන්තා තිට්ඨන්ති, අථ ඛො පමද්දනසමත්ථා එව හොන්ති. එවමඤ්ඤත්‍රපි යථාරහං. පරසෙනං පමද්දනාය සමත්ථෙන්තීති පරසෙනප්පමද්දනාති අත්ථං දස්සෙතීතිපි වදන්ති.

පුබ්බෙ කතූපචිතස්ස එතරහි විපච්චමානකස්ස පුඤ්ඤධම්මස්ස චිරතරං විපච්චිතුං පච්චයභූතං චක්කවත්තිවත්තසමුදාගතං පයොගසම්පත්තිසඞ්ඛාතං ධම්මං දස්සෙතුං ‘‘ධම්මෙනා’’ති පදස්ස ‘‘පාණො න හන්තබ්බොතිආදිනා පඤ්චසීලධම්මෙනා’’ති අත්ථමාහ. අයඤ්හි අත්ථො ‘‘යෙ ඛො පනානන්ද පුරත්ථිමාය දිසාය පටිරාජානො, තෙ රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු ‘එහි ඛො මහාරාජ, ස්වාගතං තෙ මහාරාජ, සකං තෙ මහාරාජ, අනුසාස මහාරාජා’ති. රාජා මහාසුදස්සනො එවමාහ ‘පාණො න හන්තබ්බො, අදින්නං න ආදාතබ්බං, කාමෙසු මිච්ඡා න චරිතබ්බා, මුසා න භණිතබ්බා, මජ්ජං න පාතබ්බං, යථාභුත්තඤ්ච භුඤ්ජථා’ති. යෙ ඛො පනානන්ද පුරත්ථිමාය දිසාය පටිරාජානො, තෙ රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අනුයන්තා අහෙසු’’න්තිආදිනා (දී. නි. 2.244) ආගතං රඤ්ඤො ඔවාදධම්මං සන්ධාය වුත්තො. එවඤ්හි ‘‘අදණ්ඩෙන අසත්ථෙනා’’ති ඉදම්පි විසෙසනවචනං සුසමත්ථිතං හොති. අඤ්ඤාසුපි සුත්තනිපාතට්ඨකථාදීසු (සු. නි. අට්ඨ. 226; ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3; දී. නි. අට්ඨ. 2.33; සං. නි. අට්ඨ. 3.223) අයමෙවත්ථො වුත්තො.

මහාපදානට්ඨකථායං පන ‘‘අදණ්ඩෙනාති යෙ කතාපරාධෙ සත්තෙ සතම්පි සහස්සම්පි ගණ්හන්ති, තෙ ධනදණ්ඩෙන රජ්ජං කාරෙන්ති නාම, යෙ ඡෙජ්ජභෙජ්ජං අනුසාසන්ති, තෙ සත්ථදණ්ඩෙන. අයං පන දුවිධම්පි දණ්ඩං පහාය අදණ්ඩෙන අජ්ඣාවසති. අසත්ථෙනාති යෙ එකතොධාරාදිනා සත්ථෙන පරං විහෙසන්ති, තෙ සත්ථෙන රජ්ජං කාරෙන්ති නාම. අයං පන සත්ථෙන ඛුද්දකමක්ඛිකායපි පිවනමත්තං ලොහිතං කස්සචි අනුප්පාදෙත්වා ධම්මෙනෙව, ‘එහි ඛො මහාරාජා’ති එවං පටිරාජූහි සම්පටිච්ඡිතාගමනො වුත්තප්පකාරං පථවිං අභිවිජිනිත්වා අජ්ඣාවසති අභිභවිත්වා සාමී හුත්වා වසතීති අත්ථො’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 2.34) වුත්තං, තදෙතං ‘‘ධම්මෙනා’’ති පදස්ස ‘‘පුබ්බෙ කතූපචිතෙන එතරහි විපච්චමානකෙන යෙන කෙනචි පුඤ්ඤධම්මෙනා’’ති අත්ථං සන්ධාය වුත්තං. තෙනෙව හි ‘‘ධම්මෙන පටිරාජූහි සම්පටිච්ඡිතාගමනො වුත්තප්පකාරං පථවිං අභිවිජිනිත්වා අජ්ඣාවසතී’’ති. ආචරියෙනපි (දී. නි. ටී. 1.258) වුත්තං ධම්මෙනාති කතූපචිතෙන අත්තනො පුඤ්ඤධම්මෙන. තෙන හි සඤ්චොදිතා පථවියං සබ්බරාජානො පච්චුග්ගන්ත්වා ‘‘ස්වාගතං තෙ මහාරාජා’’තිආදීනි වත්වා අත්තනො රජ්ජං රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස නිය්‍යාතෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘සො ඉමං පථවිං සාගරපරියන්තං අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙන අභිවිජිය අජ්ඣාවසතී’’ති, තෙනපි යථාවුත්තමෙවත්ථං දස්සෙති, තස්මා උභයථාපි එත්ථ අත්ථො යුත්තො එවාති දට්ඨබ්බං. චක්කවත්තිවත්තපූරණාදිපයොගසම්පත්තිමන්තරෙන හි පුබ්බෙ කතූපචිතකම්මෙනෙව එවමජ්ඣාවසනං න සම්භවති, තථා පුබ්බෙ කතූපචිතකම්මමන්තරෙන චක්කවත්තිවත්තපූරණාදිපයොගසම්පත්තියා එවාති.

එවං එකං නිප්ඵත්තිං කථෙත්වා දුතියං නිප්ඵත්තිං කථෙතුං යදෙතං ‘‘සචෙ ඛො පනා’’තිආදිවචනං වුත්තං, තත්ථ අනුත්තානමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අරහං…පෙ… විවට්ටච්ඡදොති එත්ථා’’තිආදිමාහ. යස්මා රාගාදයො සත්ත පාපධම්මා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති, උප්පජ්ජමානා ච තෙ සත්තසන්තානං ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා කුසලප්පවත්තිං නිවාරෙන්ති, තස්මා තෙ ඉධ ඡදසද්දෙන වුත්තාති දස්සෙති ‘‘රාගදොසා’’තිආදිනා. දුච්චරිතන්ති මිච්ඡාදිට්ඨිතො අඤ්ඤෙන මනොදුච්චරිතෙන සහ තීණි දුච්චරිතානි, මිච්ඡාදිට්ඨි පන විසෙසෙන සත්තානං ඡදනතො, පරමසාවජ්ජත්තා ච විසුං ගහිතා. වුත්තඤ්ච ‘‘සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි අන්තොජාලීකතා, එත්ථ සිතාව උම්මුජ්ජමානා උම්මුජ්ජන්තී’’තිආදි (දී. නි. 1.146). තථා මුය්හනට්ඨෙන මොහො, අවිදිතකරණට්ඨෙන අවිජ්ජාති පවත්තිආකාරභෙදෙන අඤ්ඤාණමෙව ද්විධා වුත්තං. තථා හිස්ස ද්විධාපි ඡදනත්ථො කථිතො ‘‘අන්ධතමං තදා හොති, යං මොහො සහතෙ නර’’න්ති, (මහානි. 5, 156, 195) ‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො, වෙවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසතී’’ති (සු. නි. 1039; චූළනි. පාරායනවග්ග.2) ච. එවං රාගදොසාදීනම්පි ඡදනත්ථො වත්තබ්බො. මහාපදානට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.33) පන රාගදොසමොහමානදිට්ඨිකිලෙසතණ්හාවසෙන සත්ත පාපධම්මා ගහිතා. තත්‍ර රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො, තණ්හායනට්ඨෙන තණ්හාති පවත්තිආකාරභෙදෙන ලොභො එව ද්විධා වුත්තො. තථා හිස්ස ද්විධාපි ඡදනත්ථො එකන්තිකොව. යථාහ ‘‘අන්ධතමං තදා හොති, යං රාගො සහතෙ නර’’න්ති, ‘‘කාමන්ධා ජාලසඤ්ඡන්නා, තණ්හාඡදනඡාදිතා’’ති (උදා. 94) ච, කිලෙසග්ගහණෙන ච වුත්තාවසිට්ඨා විචිකිච්ඡාදයො වුත්තා.

සත්තහි පටිච්ඡන්නෙති හෙතුගබ්භවචනං, සත්තහි පාපධම්මෙහි පටිච්ඡන්නත්තා කිලෙසවසෙන අන්ධකාරෙ ලොකෙති අත්ථො. තං ඡදනන්ති සත්තපාපධම්මසඞ්ඛාතං ඡදනං. විවට්ටෙත්වාති විවට්ටං කත්වා විගමෙත්වා. තදෙව පරියායන්තරෙන වුත්තං ‘‘සමන්තතො සඤ්ජාතාලොකො හුත්වා’’ති. කිලෙසඡදනවිගමො එව හි ආලොකො, එතෙන විවට්ටයිතබ්බො විගමෙතබ්බොති විවට්ටො, ඡාදෙති පටිච්ඡාදෙතීති ඡදො, විවට්ටො ඡදො අනෙනාති විවට්ටච්ඡදා,විවට්ටච්ඡදො වාති අත්ථං දස්සෙති. අයඤ්හි විවට්ටච්ඡදසද්දො දළ්හධම්මපච්චක්ඛධම්මසද්දාදයො විය පුල්ලිඞ්ගවසෙන ආකාරන්තො, ඔකාරන්තො ච හොති. තථා හි මහාපදානට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘රාගදොසමොහමානදිට්ඨිකිලෙසතණ්හාසඞ්ඛාතං ඡදනං ආවරණං විවටං විද්ධංසිතං විවටකං එතෙනාති විවටච්ඡදො, ‘විවට්ටච්ඡදා’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො’’ති, (දී. නි. අට්ඨ. 2.33) තස්සා ලීනත්ථප්පකාසනියම්පි වුත්තං ‘‘විවට්ටච්ඡදාති ඔකාරස්ස ආකාරං කත්වා නිද්දෙසො’’ති. සද්දවිදූ පන ‘‘ආධන්වාදිතොති ලක්ඛණෙන සමාසන්තගතෙහි ධනුසද්දාදීහි ක්වචි ආපච්චයො’’ති වත්වා ‘‘කණ්ඩිවධන්වා, පච්චක්ඛධම්මා, විවට්ටච්ඡදා’’ති පයොගමුදාහරන්ති.

කස්මා පදත්තයමෙතං වුත්තන්ති අනුයොගං හෙතාලඞ්කාරනයෙන පරිහරන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ, තත්ථාති ච තීසු පදෙසූති අත්ථො. පූජාවිසෙසං පටිග්ගණ්හිතුං අරහතීති අරහන්ති අත්ථෙන පූජාරහතා වුත්තා. යස්මා සම්මාසම්බුද්ධො, තස්මා පූජාරහතාති තස්සා පූජාරහතාය හෙතු වුත්තො. සවාසනසබ්බකිලෙසප්පහානපුබ්බකත්තා බුද්ධභාවස්ස බුද්ධත්තහෙතුභූතා විවට්ටච්ඡදතා වුත්තා. කම්මාදිවසෙන තිවිධං වට්ටඤ්ච රාගාදිවසෙන සත්තවිධො ඡදො ච වට්ටච්ඡදා, වට්ටච්ඡදෙහි විගතො, විගතා වා වට්ටච්ඡදා යස්සාති විවට්ටච්ඡදො,විවට්ටච්ඡදා වා, ද්වන්දපුබ්බගො පන වි-සද්දො උභයත්ථ යොජෙතබ්බොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘විවට්ටො ච විච්ඡදො චා’’ති වුත්තං. එවම්පි වදන්ති ‘‘විවට්ටො ච සො විච්ඡදො චාති විවට්ටච්ඡදො, උත්තරපදෙ පුබ්බපදලොපොති අත්ථං දස්සෙතී’’ති. ‘‘අරහං වට්ටාභාවෙනා’’ති ඉදං කිලෙසෙහි ආරකත්තා, කිලෙසාරීනං සංසාරචක්කස්සාරානඤ්ච හතත්තා, පාපකරණෙ ච රහාභාවාති අත්ථං සන්ධාය වුත්තං. ඉදඤ්හි ඵලෙන හෙතානුමානදස්සනං – යථා තං ධූමෙන අග්ගිස්ස, උදකොඝෙන උපරි වුට්ඨියා, එතෙන ච අත්ථෙන අරහභාවො හෙතු, වට්ටාභාවො ඵලන්ති අයං ආචරියමති. ‘‘පච්චයාදීනං, පූජාවිසෙසස්ස ච අරහත්තා’’ති පන හෙතුනා ඵලානුමානදස්සනම්පි සියා යථා තං අග්ගිනා ධූමස්ස, උපරි වුට්ඨියා උදකොඝස්ස. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ඡදනාභාවෙනා’’ති ඉදං පන හෙතුනා ඵලානුමානදස්සනං සවාසනසබ්බකිලෙසච්ඡදනාභාවපුබ්බකත්තා සම්මාසම්බුද්ධභාවස්ස. අරහත්තමග්ගෙන හි විච්ඡදතා, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සම්මාසම්බුද්ධභාවො. ‘‘විවට්ටො ච විච්ඡදො චා’’ති ඉදං හෙතුද්වයං. කාමඤ්ච ආචරියමතියා ඵලෙන හෙතුඅනුමානදස්සනෙ විවට්ටතා ඵලමෙව හොති, හෙතුඅනුමානදස්සනස්ස, පන තථාඤාණස්ස ච හෙතුභාවතො හෙතුයෙව නාමාති වෙදිතබ්බං.

එවං පදත්තයවචනෙ හෙතාලඞ්කාරනයෙන පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි චතුවෙසාරජ්ජවසෙනපි දස්සෙන්තො ‘‘දුතියෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ දුතියෙන වෙසාරජ්ජෙනාති ‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ තථාගතස්ස වෙසාරජ්ජානි, යෙහි වෙසාරජ්ජෙහි සමන්නාගතො තථාගතො ආසභං ඨානං පටිජානාති, පරිසාසු සීහනාදං නදති, බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී’’තිආදිනා (අ. නි. 4.8; ම. නි. 1.150) භගවතා වුත්තක්කමෙන දුතියභූතෙන ‘‘ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතො ‘ඉමෙ ආසවා අපරික්ඛීණා’ති, තත්‍ර වත මං සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා කොචි වා ලොකස්මිං සහ ධම්මෙන පටිචොදෙස්සතීති නිමිත්තමෙතං භික්ඛවෙ න සමනුපස්සාමි, එතමහං භික්ඛවෙ නිමිත්තං අසමනුපස්සන්තො ඛෙමප්පත්තො අභයප්පත්තො වෙසාරජ්ජප්පත්තො විහරාමී’’ති පරිදීපිතෙන වෙසාරජ්ජෙන. පුරිමසිද්ධීති පුරිමස්ස ‘‘අරහ’’න්ති පදස්ස අත්ථසිද්ධි අරහත්තසිද්ධි, දුතියවෙසාරජ්ජස්ස තදත්ථභාවතො තෙන වෙසාරජ්ජෙන තදත්ථසිද්ධීති වුත්තං හොති. ‘‘ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතො ‘ඉමෙ ආසවා අපරික්ඛීණා’ ති’’ආදිනා වුත්තමෙව හි දුතියවෙසාරජ්ජං ‘‘කිලෙසෙහි ආරකත්තා’’තිආදිනා වුත්තො ‘‘අරහ’’න්ති පදස්ස අත්ථොති. තතො ච විඤ්ඤායති ‘‘යථා දුතියෙන වෙසාරජ්ජෙන පුරිමසිද්ධි, එවං පුරිමෙනපි අත්ථෙන දුතියවෙසාරජ්ජසිද්ධී’’ති. එවඤ්ච කත්වා ඉමිනා නයෙන චතුවෙසාරජ්ජවසෙන පදත්තයවචනෙ පයොජනදස්සනං උපපන්නං හොති. ඉතරථා හි කිඤ්චිපයොජනාභාවතො ඉදංයෙව වචනං ඉධ අවත්තබ්බං සියාති. එස නයො සෙසෙසුපි.

පඨමෙනාති වුත්තනයෙන පඨමභූතෙන ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො ‘ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’ති, තත්‍ර…පෙ… විහරාමී’’ති පරිදීපිතෙන වෙසාරජ්ජෙන. දුතියසිද්ධීති දුතියස්ස ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො’’ති පදස්ස අත්ථසිද්ධි බුද්ධත්තසිද්ධි තස්ස තදත්ථභාවතො. තතියචතුත්ථෙහීති වුත්තනයෙනෙව තතියචතුත්ථභූතෙහි ‘‘යෙ ඛො පන තෙ අන්තරායිකා ධම්මා වුත්තා, තෙ පටිසෙවතො නාලං අන්තරායායාති, තත්‍ර…පෙ… විහරාමී’’ති ච ‘‘යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතො, සො න නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායාති, තත්‍ර…පෙ… විහරාමී’’ති (අ. නි. 4.8; ම. නි. 1.150) ච පරිදීපිතෙහි වෙසාරජ්ජෙහි. තතියසිද්ධීති තතියස්ස ‘‘විවට්ටච්ඡදා’’ති පදස්ස අත්ථසිද්ධි විවට්ටච්ඡදත්ථසිද්ධි තෙහි තස්ස පාකටභාවතොති අත්ථො. ‘‘යාථාවතො අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මාපදෙසෙන හි සත්ථු විවට්ටච්ඡදභාවො ලොකෙ පාකටො අහොසී’’ති (දී. නි. ටී. 1.258) ආචරියෙන වුත්තං, විවට්ටච්ඡදභාවෙනෙව අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මදෙසනාසිද්ධිතො ‘‘තතියෙන තතියචතුත්ථසිද්ධී’’තිපි වත්තුං යුජ්ජති.

එවං පදත්තයවචනෙ චතුවෙසාරජ්ජවසෙන පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි චක්ඛුත්තයවසෙනපි දස්සෙන්තො ‘‘පුරිමඤ්චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ච-සද්දො උපන්‍යාසත්ථො. පුරිමං ‘‘අරහ’’න්ති පදං භගවතො හෙට්ඨිමමග්ගඵලත්තයඤාණසඞ්ඛාතං ධම්මචක්ඛුං සාධෙති කිලෙසාරීනං, සංසාරචක්කස්ස අරානඤ්ච හතභාවදීපනතො. දුතියං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො’’ති පදං ආසයානුසයඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණසඞ්ඛාතං බුද්ධචක්ඛුං සාධෙති සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව තංසම්භවතො. තදෙතඤ්හි ඤාණද්වයං සාවකපච්චෙකබුද්ධානං න සම්භවති. තතියං ‘‘විවට්ටච්ඡදා’’ති පදං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතං සමන්තචක්ඛුං සාධෙති සවාසනසබ්බකිලෙසප්පහානදීපනතො. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො’’ති හි වත්වා ‘‘විවට්ටච්ඡදා’’ති වචනං සම්මාසම්බුද්ධභාවාය සවාසනසබ්බකිලෙසප්පහානං විභාවෙතීති. ‘‘අහං ඛො පන තාත අම්බට්ඨ මන්තානං දාතා’’ති ඉදං අප්පධානං, ‘‘ත්වං මන්තානං පටිග්ගහෙතා’’ති ඉදමෙව පධානං සමුත්තෙජනාවචනන්ති සන්ධාය ‘‘ත්වං මන්තානං පටිග්ගහෙතාති ඉමිනා’ස්ස මන්තෙසු සූරභාවං ජනෙතී’’ති වුත්තං, ලක්ඛණවිභාවනෙ විසදඤාණතාසඞ්ඛාතං සූරභාවං ජනෙතීති අත්ථො.

259. එවං භොති එත්ථ එවං-සද්දො වචනසම්පටිච්ඡනෙ නිපාතො, වචනසම්පටිච්ඡනඤ්චෙත්ථ තථා මයං තං භවන්තං ගොතමං වෙදිස්සාම, ත්වං මන්තානං පටිග්ගහෙතාති ච එවං පවත්තස්ස පොක්ඛරසාතිනො වචනස්ස සම්පටිග්ගහො. ‘‘තස්සත්ථො’’තිආදිනාපි හි තදෙවත්ථං දස්සෙති. තථා ච වුත්තං ‘‘බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස පටිස්සුත්වා’’ති, තං පනෙස ආචරියස්ස සමුත්තෙජනාය ලක්ඛණෙසු විගතසම්මොහභාවෙන බුද්ධමන්තෙ සම්පස්සමානත්තා වදතීති දස්සෙන්තො ‘‘සොපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘තායාති තාය යථාවුත්තාය සමුත්තෙජනායා’’ති (දී. නි. ටී. 1.259) ආචරියෙන වුත්තං, අධුනා පන පොත්ථකෙසු ‘‘තාය ආචරියකථායා’’ති පාඨො දිස්සති. අත්ථතො චෙස අවිරුද්ධොයෙව. මන්තෙසු සතිසමුප්පාදිකා හි කථා සමුත්තෙජනාති.

අයානභූමින්ති යානස්ස අභූමිං, යානෙන යාතුමසක්කුණෙය්‍යට්ඨානභූතං, ද්වාරකොට්ඨකසමීපං ගන්ත්වාති අත්ථො.