2. සාමඤ්ඤඵලසුත්තවණ්ණනා

රාජාමච්චකථාවණ්ණනා

150. ඉදානි සාමඤ්ඤඵලසුත්තස්ස සංවණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තොති දස්සෙතුං ‘‘එවං…පෙ… සුත්ත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අනුපුබ්බපදවණ්ණනාති අනුක්කමෙන පදවණ්ණනා, පදං පදං පති අනුක්කමෙන වණ්ණනාති වුත්තං හොති. පුබ්බෙ වුත්තඤ්හි, උත්තානං වා පදමඤ්ඤත්‍ර වණ්ණනාපි ‘‘අනුපුබ්බපදවණ්ණනා’’ ත්වෙව වුච්චති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘අපුබ්බපදවණ්ණනා’’තිපි පඨන්ති, පුබ්බෙ අවණ්ණිතපදවණ්ණනාති අත්ථො. දුග්ගජනපදට්ඨානවිසෙසසම්පදාදියොගතො පධානභාවෙන රාජූහි ගහිතට්ඨෙන එවංනාමකං, න පන නාමමත්තෙනාති ආහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. නනු මහාවග්ගෙ මහාගොවින්දසුත්තෙ ආගතො එස පුරොහිතො එව, න රාජා, කස්මා සො රාජසද්දවචනීයභාවෙන ගහිතොති? මහාගොවින්දෙන පුරොහිතෙන පරිග්ගහිතම්පි චෙතං රෙණුනා නාම මගධරාජෙන පරිග්ගහිතමෙවාති අත්ථසම්භවතො එවං වුත්තං, න පන සො රාජසද්දවචනීයභාවෙන ගහිතො තස්ස රාජාභාවතො. මහාගොවින්දපරිග්ගහිතභාවකිත්තනඤ්හි තදා රෙණුරඤ්ඤා පරිග්ගහිතභාවූපලක්ඛණං. සො හි තස්ස සබ්බකිච්චකාරකො පුරොහිතො, ඉදම්පි ච ලොකෙ සමුදාචිණ්ණං ‘‘රාජකම්මපසුතෙන කතම්පි රඤ්ඤා කත’’න්ති. ඉදං වුත්තං හොති – මන්ධාතුරඤ්ඤා චෙව මහාගොවින්දං බොධිසත්තං පුරොහිතමාණාපෙත්වා රෙණුරඤ්ඤා ච අඤ්ඤෙහි ච රාජූහි පරිග්ගහිතත්තා රාජගහන්ති. කෙචි පන ‘‘මහාගොවින්දො’’ති මහානුභාවො එකො පුරාතනො රාජාති වදන්ති. පරිග්ගහිතත්තාති රාජධානීභාවෙන පරිග්ගහිතත්තා. ගය්හතීති හි ගහං, රාජූනං, රාජූහි වා ගහන්ති රාජගහං. නගරසද්දාපෙක්ඛාය නපුංසකනිද්දෙසො.

අඤ්ඤෙපෙත්ථ පකාරෙති නගරමාපනෙන රඤ්ඤා කාරිතසබ්බගෙහත්තා රාජගහං, ගිජ්ඣකූටාදීහි පඤ්චහි පබ්බතෙහි පරික්ඛිත්තත්තා පබ්බතරාජෙහි පරික්ඛිත්තගෙහසදිසන්තිපි රාජගහං, සම්පන්නභවනතාය රාජමානං ගෙහන්තිපි රාජගහං, සුසංවිහිතාරක්ඛතාය අනත්ථාවහිතුකාමෙන උපගතානං පටිරාජූනං ගහං ගහණභූතන්තිපි රාජගහං, රාජූහි දිස්වා සම්මා පතිට්ඨාපිතත්තා තෙසං ගහං ගෙහභූතන්තිපි රාජගහං, ආරාමරාමණෙය්‍යතාදීහි රාජති, නිවාසසුඛතාදිනා ච සත්තෙහි මමත්තවසෙන ගය්හති පරිග්ගය්හතීතිපි රාජගහන්ති එදිසෙ පකාරෙ. නාමමත්තමෙව පුබ්බෙ වුත්තනයෙනාති අත්ථො. සො පන පදෙසො විසෙසට්ඨානභාවෙන උළාරසත්තපරිභොගොති ආහ ‘‘තං පනෙත’’න්තිආදි. තත්ථ ‘‘බුද්ධකාලෙ, චක්කවත්තිකාලෙ චා’’ති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං අඤ්ඤදාපි කදාචි සම්භවතො, ‘‘නගරං හොතී’’ති ච ඉදං උපලක්ඛණමෙව මනුස්සාවාසස්සෙව අසම්භවතො. තථා හි වුත්තං ‘‘සෙසකාලෙ සුඤ්ඤං හොතී’’තිආදි. තෙසන්ති යක්ඛානං. වසනවනන්ති ආපානභූමිභූතං උපවනං.

අවිසෙසෙනාති විහාරභාවසාමඤ්ඤෙන, සද්දන්තරසන්නිධානසිද්ධං විසෙසපරාමසනමන්තරෙනාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති, (අ. නි. 5.101; පාචි. 147; පරි. 441) පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, (ධ. ස. 160) මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති, (දී. නි. 3.71, 308; ම. නි. 1.77, 459, 509; 2.309, 315; 3.230; විභ. 642) සබ්බනිමිත්තානං අමනසිකාරා අනිමිත්තං චෙතොසමාධිං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.459) සද්දන්තරසන්නිධානසිද්ධෙන විසෙසපරාමසනෙන යථාක්කමං ඉරියාපථවිහාරාදිවිසෙසවිහාරසමඞ්ගීපරිදීපනං, න එවමිදං, ඉදං පන තථා විසෙසපරාමසනමන්තරෙන අඤ්ඤතරවිහාරසමඞ්ගීපරිදීපනන්ති.

සතිපි ච වුත්තනයෙන අඤ්ඤතරවිහාරසමඞ්ගීපරිදීපනෙ ඉධ ඉරියාපථසඞ්ඛාතවිසෙසවිහාරසමඞ්ගීපරිදීපනමෙව සම්භවතීති දස්සෙති ‘‘ඉධ පනා’’තිආදිනා. කස්මා පන සද්දන්තරසන්නිධානසිද්ධස්ස විසෙසපරාමසනස්සාභාවෙපි ඉධ විසෙසවිහාරසමඞ්ගීපරිදීපනං සම්භවතීති? විසෙසවිහාරසමඞ්ගීපරිදීපනස්ස සද්දන්තරසඞ්ඛාතවිසෙසවචනස්ස අභාවතො එව. විසෙසවචනෙ හි අසති විසෙසමිච්ඡතා විසෙසො පයොජිතබ්බොති. අපිච ඉරියාපථසමායොගපරිදීපනස්ස අත්ථතො සිද්ධත්තා තථාදීපනමෙව සම්භවතීති. කස්මා චායමත්ථො සිද්ධොති? දිබ්බවිහාරාදීනම්පි සාධාරණතො. කදාචිපි හි ඉරියාපථවිහාරෙන විනා න භවති තමන්තරෙන අත්තභාවපරිහරණාභාවතොති.

ඉරියනං පවත්තනං ඉරියා, කායිකකිරියා, තස්සා පවත්තනුපායභාවතො පථොති ඉරියාපථො, ඨානනිසජ්ජාදයො. න හි ඨානනිසජ්ජාදිඅවත්ථාහි විනා කඤ්චි කායිකං කිරියං පවත්තෙතුං සක්කා, තස්මා සො තාය පවත්තනුපායොති වුච්චති. විහරති පවත්තති එතෙන, විහරණමත්තං වා තන්ති විහාරො, සො එව විහාරො තථා, අත්ථතො පනෙස ඨානනිසජ්ජාදිආකාරප්පවත්තො චතුසන්තතිරූපප්පබන්ධොව. දිවි භවො දිබ්බො, තත්ථ බහුලං පවත්තියා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදිදෙවලොකෙ භවොති අත්ථො, යො වා තත්ථ දිබ්බානුභාවො, තදත්ථාය සංවත්තතීති දිබ්බො, අභිඤ්ඤාභිනීහාරාදිවසෙන වා මහාගතිකත්තා දිබ්බො, සොව විහාරො, දිබ්බභාවාවහො වා විහාරො දිබ්බවිහාරො, මහග්ගතජ්ඣානානි. නෙත්තියං [නෙත්ති. 86 (අත්ථතො සමානං)] පන චතස්සො ආරුප්පසමාපත්තියො ආනෙඤ්ජවිහාරාති විසුං වුත්තං, තං පන මෙත්තාජ්ඣානාදීනං බ්‍රහ්මවිහාරතා විය තාසං භාවනාවිසෙසභාවං සන්ධාය වුත්තං. අට්ඨකථාසු පන දිබ්බභාවාවහසාමඤ්ඤතො තාපි ‘‘දිබ්බවිහාරා’’ ත්වෙව වුත්තා. බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මභූතා වා හිතූපසංහාරාදිවසෙන පවත්තියා සෙට්ඨභූතා විහාරාති බ්‍රහ්මවිහාරා, මෙත්තාජ්ඣානාදිවසෙන පවත්තා චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො. අරියා උත්තමා, අනඤ්ඤසාධාරණත්තා වා අරියානං විහාරාති අරියවිහාරා, චතස්සොපි ඵලසමාපත්තියො. ඉධ පන රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං, තබ්බසෙන පවත්තා අප්පමඤ්ඤායො, චතුත්ථජ්ඣානිකඅග්ගඵලසමාපත්ති ච භගවතො දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරා.

අඤ්ඤතරවිහාරසමඞ්ගීපරිදීපනන්ති තාසමෙකතො අප්පවත්තත්තා එකෙන වා ද්වීහි වා සමඞ්ගීභාවපරිදීපනං, භාවලොපෙනායං භාවප්පධානෙන වා නිද්දෙසො. භගවා හි ලොභදොසමොහුස්සන්නෙ ලොකෙ සකපටිපත්තියා වෙනෙය්‍යානං විනයනත්ථං තං තං විහාරෙ උපසම්පජ්ජ විහරති. තථා හි යදා සත්තා කාමෙසු විප්පටිපජ්ජන්ති, තදා කිර භගවා දිබ්බෙන විහාරෙන විහරති තෙසං අලොභකුසලමූලුප්පාදනත්ථං ‘‘අප්පෙව නාම ඉමං පටිපත්තිං දිස්වා එත්ථ රුචිමුප්පාදෙත්වා කාමෙසු විරජ්ජෙය්‍යු’’න්ති. යදා පන ඉස්සරියත්ථං සත්තෙසු විප්පටිපජ්ජන්ති, තදා බ්‍රහ්මවිහාරෙන විහරති තෙසං අදොසකුසලමූලුප්පාදනත්ථං ‘‘අප්පෙව නාම ඉමං පටිපත්තිං දිස්වා එත්ථ රුචිමුප්පාදෙත්වා අදොසෙන දොසං වූපසමෙය්‍යු’’න්ති. යදා පන පබ්බජිතා ධම්මාධිකරණං විවදන්ති, තදා අරියවිහාරෙන විහරති තෙසං අමොහකුසලමූලුප්පාදනත්ථං ‘‘අප්පෙව නාම ඉමං පටිපත්තිං දිස්වා එත්ථ රුචිමුප්පාදෙත්වා අමොහෙන මොහං වූපසමෙය්‍යු’’න්ති. එවඤ්ච කත්වා ඉමෙහි දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙහි සත්තානං විවිධං හිතසුඛං හරති, ඉරියාපථවිහාරෙන ච එකං ඉරියාපථබාධනං අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපරිපතන්තං අත්තභාවං හරතීති වුත්තං ‘‘අඤ්ඤතරවිහාරසමඞ්ගීපරිදීපන’’න්ති.

‘‘තෙනා’’තිආදි යථාවුත්තසංවණ්ණනාය ගුණදස්සනං, තස්මාති අත්ථො, යථාවුත්තත්ථසමත්ථනං වා. තෙන ඉරියාපථවිහාරෙන විහරතීති සම්බන්ධො. තථා වදමානො පන විහරතීති එත්ථ වි-සද්දො විච්ඡෙදනත්ථජොතකො, ‘‘හරතී’’ති එතස්ස ච නෙති පවත්තෙතීති අත්ථොති ඤාපෙති ‘‘ඨිතොපී’’තිආදිනා විච්ඡෙදනයනාකාරෙන වුත්තත්තා. එවඤ්හි සති තත්ථ කස්ස කෙන විච්ඡින්දනං, කථං කස්ස නයනන්ති අන්තොලීනචොදනං සන්ධායාහ. ‘‘සො හී’’තිආදීති අයම්පි සම්බන්ධො උපපන්නො හොති. යදිපි භගවා එකෙනෙව ඉරියාපථෙන චිරතරං කාලං පවත්තෙතුං සක්කොති, තථාපි උපාදින්නකස්ස නාම සරීරස්ස අයං සභාවොති දස්සෙතුං ‘‘එකං ඉරියාපථබාධන’’න්තිආදි වුත්තං. අපරිපතන්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, අපතමානං කත්වාති අත්ථො. යස්මා පන භගවා යත්ථ කත්ථචි වසන්තො වෙනෙය්‍යානං ධම්මං දෙසෙන්තො, නානාසමාපත්තීහි ච කාලං වීතිනාමෙන්තො වසති, සත්තානං, අත්තනො ච විවිධං සුඛං හරති, තස්මා විවිධං හරතීති විහරතීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ගොචරගාමනිදස්සනත්ථං ‘‘රාජගහෙ’’ති වත්වා බුද්ධානමනුරූපනිවාසට්ඨානදස්සනත්ථං පුන ‘‘අම්බවනෙ’’ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ඉදමස්සා’’තිආදිමාහ. අස්සාති භගවතො. තස්සාති රාජගහසඞ්ඛාතස්ස ගොචරගාමස්ස. යස්ස සමීපවසෙන ‘‘රාජගහෙ’’ති භුම්මවචනං පවත්තති, සොපි තස්ස සමීපවසෙන වත්තබ්බොති දස්සෙති ‘‘රාජගහසමීපෙ අම්බවනෙ’’ති ඉමිනා. සමීපත්ථෙති අම්බවනස්ස සමීපත්ථෙ. එතන්ති ‘‘රාජගහෙ’’ති වචනං. භුම්මවචනන්ති ආධාරවචනං. භවන්ති එත්ථාති හි භුම්මං, ආධාරො, තදෙව වචනං තථා, භුම්මෙ පවත්තං වා වචනං විභත්ති භුම්මවචනං, තෙන යුත්තං තථා, සත්තමීවිභත්තියුත්තපදන්ති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – කාමං භගවා අම්බවනෙයෙව විහරති. තස්සමීපත්තා පන ගොචරගාමදස්සනත්ථං භුම්මවචනවසෙන ‘‘රාජගහෙ’’තිපි වුත්තං යථා තං ‘‘ගඞ්ගායං ගාවො චරන්ති, කූපෙ ගග්ගකුල’’න්ති චාති. අනෙනෙව යදි භගවා රාජගහෙ විහරති, අථ න වත්තබ්බං ‘‘අම්බවනෙ’’ති. යදි ච අම්බවනෙ, එවම්පි න වත්තබ්බං ‘‘රාජගහෙ’’ති. න හි ‘‘පාටලිපුත්තෙ පාසාදෙ වසතී’’තිආදීසු විය ඉධ අධිකරණාධිකරණස්ස අභාවතො අධිකරණස්ස ද්වයනිද්දෙසො යුත්තො සියාති චොදනා අනවකාසා කතාති දට්ඨබ්බං. කුමාරභතො එව කොමාරභච්චො සකත්ථවුත්තිපච්චයෙන, නිරුත්තිනයෙන වා යථා ‘‘භිසග්ගමෙව භෙසජ්ජ’’න්ති. ‘‘යථාහා’’තිආදිනා ඛන්ධකපාළිවසෙන තදත්ථං සාධෙති. කස්මා ච අම්බවනං ජීවකසම්බන්ධං කත්වා වුත්තන්ති අනුයොගෙන මූලතො පට්ඨාය තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අයං පනා’’තිආදිමාහ.

දොසාභිසන්නන්ති වාතපිත්තාදිවසෙන උස්සන්නදොසං. විරෙචෙත්වාති දොසප්පකොපතො විවෙචෙත්වා. සිවෙය්‍යකං දුස්සයුගන්ති සිවිරට්ඨෙ ජාතං මහග්ඝං දුස්සයුගං. දිවසස්ස ද්වත්තික්ඛත්තුන්ති එකස්සෙව දිවසස්ස ද්විවාරෙ වා තිවාරෙ වා භාගෙ, භුම්මත්ථෙ වා එතං සාමිවචනං, එකස්මිංයෙව දිවසෙ ද්විවාරං වා තිවාරං වාති අත්ථො. තම්බපට්ටවණ්ණෙනාති තම්බලොහපට්ටවණ්ණෙන. සචීවරභත්තෙනාති චීවරෙන, භත්තෙන ච. ‘‘තං සන්ධායා’’ති ඉමිනා න භගවා අම්බවනමත්තෙයෙව විහරති, අථ ඛො එවං කතෙ විහාරෙ. සො පන තදධිකරණතාය විසුං අධිකරණභාවෙන න වුත්තොති සන්ධායභාසිතමත්ථං දස්සෙති. සාමඤ්ඤෙ හි සති සන්ධායභාසිතනිද්ධාරණං.

අඩ්ඪෙන තෙළස අඩ්ඪතෙළස. තාදිසෙහි භික්ඛුසතෙහි. අඩ්ඪො පනෙත්ථ සතස්සෙව. යෙන හි පයුත්තො තබ්භාගවාචකො අඩ්ඪසද්දො, සො ච ඛො පණ්ණාසාව, තස්මා පඤ්ඤාසාය ඌනානි තෙළස භික්ඛුසතානීති අත්ථං විඤ්ඤාපෙතුං ‘‘අඩ්ඪසතෙනා’’තිආදි වුත්තං. අඩ්ඪමෙව සතං සතස්ස වා අඩ්ඪං තථා.

රාජතීති අත්තනො ඉස්සරියසම්පත්තියා දිබ්බති සොභති ච. රඤ්ජෙතීති දානාදිනා, සස්සමෙධාදිනා ච චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි රමෙති, අත්තනි වා රාගං කරොතීති අත්ථො. ච-සද්දො චෙත්ථ විකප්පනත්ථො. ජනපදවාචිනො පුථුවචනපරත්තා ‘‘මගධාන’’න්ති වුත්තං, ජනප්පදාපදෙසෙන වා තබ්බාසිකානං ගහිතත්තා. රඤ්ඤොති පිතු බිම්බිසාරරඤ්ඤො. සසති හිංසතීති සත්තු, වෙරී, අජාතොයෙව සත්තු අජාතසත්තු. ‘‘නෙමිත්තකෙහි නිද්දිට්ඨො’’ති වචනෙන ච අජාතස්ස තස්ස සත්තුභාවො න තාව හොති, සත්තුභාවස්ස පන තථා නිද්දිට්ඨත්තා එවං වොහරීයතීති දස්සෙති. අජාතස්සෙව පන තස්ස ‘‘රඤ්ඤො ලොහිතං පිවෙය්‍ය’’න්ති දෙවියා දොහළස්ස පවත්තත්තා අජාතොයෙවෙස රඤ්ඤො සත්තූතිපි වදන්ති.

‘‘තස්මි’’න්තිආදිනා තදත්ථං විවරති, සමත්ථෙති ච. දොහළොති අභිලාසො. භාරියෙති ගරුකෙ, අඤ්ඤෙසං අසක්කුණෙය්‍යෙ වා. අසක්කොන්තීති අසක්කුණමානා. අකථෙන්තීති අකථයමානා සමානා. නිබන්ධිත්වාති වචසා බන්ධිත්වා. සුවණ්ණසත්ථකෙනාති සුවණ්ණමයෙන සත්ථකෙන, ඝනසුවණ්ණකතෙනාති අත්ථො. අයොමයඤ්හි රඤ්ඤො සරීරං උපනෙතුං අයුත්තන්ති වදන්ති. සුවණ්ණපරික්ඛතෙන වා අයොමයසත්ථෙනාති අත්ථෙපි අයමෙවාධිප්පායො. බාහුං ඵාලාපෙත්වාති ලොහිතසිරාවෙධවසෙන බාහුං ඵාලාපෙත්වා. කෙවලස්ස ලොහිතස්ස ගබ්භිනියා දුජ්ජීරභාවතො උදකෙන සම්භින්දිත්වා පායෙසි. හඤ්ඤිස්සතීති හඤ්ඤිස්සතෙ, ආයතිං හනීයතෙති අත්ථො. නෙමිත්තකානං වචනං තථං වා සියා, විතථං වාති අධිප්පායෙන ‘‘පුත්තොති වා ධීතාති වා න පඤ්ඤායතී’’ති වුත්තං. ‘‘අත්තනො’’තිආදිනා අඤ්ඤම්පි කාරණං දස්සෙත්වා නිවාරෙසි. රඤ්ඤො භාවො රජ්ජං, රජ්ජස්ස සමීපෙ පවත්තතීති ඔපරජ්ජං, ඨානන්තරං.

මහාති මහතී. සමාසෙ විය හි වාක්‍යෙපි මහන්තසද්දස්ස මහාදෙසො. ධුරාති ගණස්ස ධුරභූතා, ධොරය්හා ජෙට්ඨකාති අත්ථො. ධුරං නීහරාමීති ගණධුරමාවහාමි, ගණබන්ධියං නිබ්බත්තෙස්සාමීති වුත්තං හොති. ‘‘සො න සක්කා’’තිආදිනා පුන චින්තනාකාරං දස්සෙති. ඉද්ධිපාටිහාරියෙනාති අහිමෙඛලිකකුමාරවණ්ණවිකුබ්බනිද්ධිනා. තෙනාති අප්පායුකභාවෙන. හීති නිපාතමත්තං. තෙන හීති වා උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතො. තෙන වුත්තං ‘‘කුමාරං…පෙ… උය්‍යොජෙසී’’ති. බුද්ධො භවිස්සාමීති එත්ථ ඉති-සද්දො ඉදමත්ථො, ඉමිනා ඛන්ධකෙ ආගතනයෙනාති අත්ථො. පුබ්බෙ ඛොතිආදීහිපි ඛන්ධකපාළියෙව (චූළව. 339).

පොත්ථනියන්ති ඡුරිකං. යං ‘‘නඛර’’න්තිපි වුච්චති, දිවා දිවසෙති (දී. නි. ටී. 1.150) දිවසස්සපි දිවා. සාම්‍යත්ථෙ හෙතං භුම්මවචනං ‘‘දිවා දිවසස්සා’’ති අඤ්ඤත්ථ දස්සනතො. දිවස්ස දිවසෙතිපි වට්ටති අකාරන්තස්සපි දිවසද්දස්ස විජ්ජමානත්තා. නෙපාතිකම්පි දිවාසද්දමිච්ඡන්ති සද්දවිදූ, මජ්ඣන්හිකවෙලායන්ති අත්ථො. සා හි දිවසස්ස විසෙසො දිවසොති. ‘‘භීතො’’තිආදි පරියායො, කායථම්භනෙන වා භීතො. හදයමංසචලනෙන උබ්බිග්ගො. ‘‘ජානෙය්‍යුං වා, මා වා’’ති පරිසඞ්කාය උස්සඞ්කී. ඤාතෙ සති අත්තනො ආගච්ඡමානභයවසෙන උත්‍රස්තො. වුත්තප්පකාරන්ති දෙවදත්තෙන වුත්තාකාරං විප්පකාරන්ති අපකාරං අනුපකාරං, විපරීතකිච්චං වා. සබ්බෙ භික්ඛූති දෙවදත්තපරිසං සන්ධායාහ.

අච්ඡින්දිත්වාති අපනයනවසෙන විලුම්පිත්වා. රජ්ජෙනාති විජිතෙන. එකස්ස රඤ්ඤො ආණාපවත්තිට්ඨානං ‘‘රජ්ජ’’න්ති හි වුත්තං, රාජභාවෙන වා.

මනසො අත්ථො ඉච්ඡා මනොරථො ර-කාරාගමං, ත-කාරලොපඤ්ච කත්වා, චිත්තස්ස වා නානාරම්මණෙසු විබ්භමකරණතො මනසො රථො ඉව මනොරථො, මනො එව රථො වියාති වා මනොරථොතිපි නෙරුත්තිකා වදන්ති. සුකිච්චකාරිම්හීති සුකිච්චකාරී අම්හි. අවමානන්ති අවමඤ්ඤනං අනාදරං. මූලඝච්චන්ති ජීවිතා වොරොපනං සන්ධායාහ, භාවනපුංසකමෙතං. රාජකුලානං කිර සත්ථෙන ඝාතනං රාජූනමනාචිණ්ණං, තස්මා සො ‘‘නනු භන්තෙ’’තිආදිමාහ. තාපනගෙහං නාම උණ්හගහාපනගෙහං, තං පන ධූමෙනෙව අච්ඡින්නා. තෙන වුත්තං ‘‘ධූමඝර’’න්ති. කම්මකරණත්ථායාති තාපන කම්මකරණත්ථමෙව. කෙනචි ඡාදිතත්තා උච්චො අඞ්ගොති උච්චඞ්ගො, යස්ස කස්සචි ගහණත්ථං පටිච්ඡන්නො උන්නතඞ්ගොති ඉධ අධිප්පෙතො. තෙන වුත්තං ‘‘උච්චඞ්ගං කත්වා පවිසිතුං මා දෙථා’’ති. ‘‘උච්ඡඞ්ගෙ කත්වා’’තිපි පාඨො, එවං සති මජ්ඣිමඞ්ගොව, උච්ඡඞ්ගෙ කිඤ්චි ගහෙතබ්බං කත්වාති අත්ථො. මොළියන්ති චූළායං ‘‘ඡෙත්වාන මොළිං වරගන්ධවාසිත’’න්තිආදීසු (ම. නි. අට්ඨ. 2.1; සං. නි. අට්ඨ. 2.2.55; අප. අට්ඨ. 1.අවිදූරෙනිදානකථා; බු. වං. අට්ඨ. 27.අවිදූරෙනිදානකථා; ජා. අට්ඨ. 1.අවිදූරෙනිදානකථා) විය. තෙනාහ ‘‘මොළිං බන්ධිත්වා’’ති. චතුමධුරෙනාති සප්පිසක්කරමධුනාළිකෙරස්නෙහසඞ්ඛාතෙහි චතූහි මධුරෙහි අභිසඞ්ඛතපානවිසෙසෙනාති වදන්ති, තං මහාධම්මසමාදානසුත්තපාළියා (ම. නි. 1.473) න සමෙති. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘දධි ච මධු ච සප්පි ච ඵාණිතඤ්ච එකජ්ඣං සංසට්ඨ’’න්ති, (ම. නි. 1.485) තදට්ඨකථායඤ්ච වුත්තං ‘‘දධි ච මධු චාති සුපරිසුද්ධං දධි ච සුමධුරං මධු ච. එකජ්ඣං සංසට්ඨන්ති එකතො කත්වා මිස්සිතං ආලුළිතං. තස්ස තන්ති තස්ස තං චතුමධුරභෙසජ්ජං පිවතො’’ති ‘‘අත්තුපක්කමෙන මරණං න යුත්ත’’න්ති මනසි කත්වා රාජා තස්සා සරීරං ලෙහිත්වා යාපෙති. න හි අරියා අත්තානං විනිපාතෙන්ති.

මග්ගඵලසුඛෙනාති මග්ගඵලසුඛවතා, සොතාපත්තිමග්ගඵලසුඛූපසඤ්හිතෙන චඞ්කමෙන යාපෙතීති අත්ථො. හාරෙස්සාමීති අපනෙස්සාමි. වීතච්චිතෙහීති විගතඅච්චිතෙහි ජාලවිගතෙහි සුද්ධඞ්ගාරෙහි. කෙනචි සඤ්ඤත්තොති කෙනචි සම්මා ඤාපිතො, ඔවදිතොති වුත්තං හොති. මස්සුකරණත්ථායාති මස්සුවිසොධනත්ථාය. මනං කරොථාති යථා රඤ්ඤො මනං හොති, තථා කරොථ. පුබ්බෙති පුරිමභවෙ. චෙතියඞ්ගණෙති ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජනට්ඨානභූතෙ චෙතියස්ස භූමිතලෙ. නිසජ්ජනත්ථායාති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිසීදනත්ථාය. පඤ්ඤත්තකටසාරකන්ති පඤ්ඤපෙතබ්බඋත්තමකිලඤ්ජං. තථාවිධො කිලඤ්ජො හි ‘‘කටසාරකො’’ති වුච්චති. තස්සාති යථාවුත්තස්ස කම්මද්වයස්ස. තං පන මනොපදොසවසෙනෙව තෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. යථාහ –

‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, මනොසෙට්ඨා මනොමයා;

මනසා චෙ පදුට්ඨෙන, භාසති වා කරොති වා;

තතො නං දුක්ඛමන්වෙති, චක්කංව වහතො පද’’න්ති. (ධ. ප. 1; නෙත්ති. 90);

පරිචාරකොති සහායකො. අභෙදෙපි භෙදමිව වොහාරො ලොකෙ පාකටොති වුත්තං ‘‘යක්ඛො හුත්වා නිබ්බත්තී’’ති. එකායපි හි උප්පාදකිරියාය ඉධ භෙදවොහාරො, පටිසන්ධිවසෙන හුත්වා, පවත්තිවසෙන නිබ්බත්තීති වා පච්චෙකං යොජෙතබ්බං, පටිසන්ධිවසෙන වා පවත්තනසඞ්ඛාතං සාතිසයනිබ්බත්තනං ඤාපෙතුං එකායෙව කිරියා පදද්වයෙන වුත්තා. තථාවචනඤ්හි පටිසන්ධිවසෙන නිබ්බත්තනෙයෙව දිස්සති ‘‘මක්කටකො නාම දෙවපුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති (ධ. ප. අට්ඨ. 1.5) කණ්ටකො නාම…පෙ… නිබ්බත්ති, (ජා. අට්ඨ. 1.අවිදූරෙනිදානකථා) මණ්ඩූකො නාම…පෙ… නිබ්බත්තී’’තිආදීසු විය. ද්වින්නං වා පදානං භාවත්ථමපෙක්ඛිත්වා ‘‘යක්ඛො’’තිආදීසු සාමිඅත්ථෙ පච්චත්තවචනං කතං පුරිමාය පච්ඡිමවිසෙසනතො, පරිචාරකස්ස…පෙ… යක්ඛස්ස භාවෙන නිබ්බත්තීති අත්ථො, හෙත්වත්ථෙ වා එත්ථ ත්වා-සද්දො යක්ඛස්ස භාවතො පවත්තනහෙතූති. අස්ස පන රඤ්ඤො මහාපුඤ්ඤස්සපි සමානස්ස තත්ථ බහුලං නිබ්බත්තපුබ්බතාය චිරපරිචිතනිකන්ති වසෙන තත්ථෙව නිබ්බත්ති වෙදිතබ්බා.

තං දිවසමෙවාති රඤ්ඤො මරණදිවසෙයෙව. ඛොභෙත්වාති පුත්තස්නෙහස්ස බලවභාවතො, තංසහජාතපීති වෙගස්ස ච සවිප්ඵාරතාය තං සමුට්ඨානරූපධම්මෙහි ඵරණවසෙන සකලසරීරං ආලොළෙත්වා. තෙනාහ ‘‘අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසී’’ති. පිතුගුණන්ති පිතුනො අත්තනි සිනෙහගුණං. තෙන වුත්තං ‘‘මයි ජාතෙපී’’තිආදි. විස්සජ්ජෙථ විස්සජ්ජෙථාති තුරිතවසෙන, සොකවසෙන ච වුත්තං.

අනුට්ඨුභිත්වාති අඡඩ්ඩෙත්වා.

නාළාගිරිහත්ථිං මුඤ්චාපෙත්වාති එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ‘‘අභිමාරකපුරිසපෙසෙනාදිප්පකාරෙනා’’ති පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරත්තයං පච්චාමසති, කත්ථචි පන සො න දිට්ඨො. පඤ්ච වත්ථූනීති ‘‘සාධු භන්තෙ භික්ඛූ යාවජීවං ආරඤ්ඤිකා අස්සූ’’තිආදිනා (පාරා. 409; චූළව. 343) විනයෙ වුත්තානි පඤ්ච වත්ථූනි. යාචිත්වාති එත්ථ යාචනං විය කත්වාති අත්ථො. න හි සො පටිපජ්ජිතුකාමො යාචතීති අයමත්ථො විනයෙ (පාරා. අට්ඨ. 2.410) වුත්තොයෙව. සඤ්ඤාපෙස්සාමීති චින්තෙත්වා සඞ්ඝභෙදං කත්වාති සම්බන්ධො. ඉදඤ්ච තස්ස අනික්ඛිත්තධුරතාදස්සනවසෙන වුත්තං, සො පන අකතෙපි සඞ්ඝභෙදෙ තෙහි සඤ්ඤාපෙතියෙව. උණ්හලොහිතන්ති බලවසොකසමුට්ඨිතං උණ්හභූතං ලොහිතං. මහානිරයෙති අවීචිනිරයෙ. විත්ථාරකථානයොති අජාතසත්තුපසාදනාදිවසෙන විත්ථාරතො වත්තබ්බාය කථාය නයමත්තං. කස්මා පනෙත්ථ සා න වුත්තා, නනු සඞ්ගීතිකථා විය ඛන්ධකෙ (චූළව. 343) ආගතාපි සා වත්තබ්බාති චොදනාය ආහ ‘‘ආගතත්තා පන සබ්බං න වුත්ත’’න්ති, ඛන්ධකෙ ආගතත්තා, කිඤ්චිමත්තස්ස ච වචනක්කමස්ස වුත්තත්තා න එත්ථ කොචි විරොධොති අධිප්පායො. ‘‘එව’’න්තිආදි යථානුසන්ධිනා නිගමනං.

කොසලරඤ්ඤොති පසෙනදිකොසලස්ස පිතු මහාකොසලරඤ්ඤො. නනු විදෙහස්ස රඤ්ඤො ධීතා වෙදෙහීති අත්ථො සම්භවතීති චොදනමපනෙති ‘‘න විදෙහරඤ්ඤො’’ති ඉමිනා. අථ කෙනට්ඨෙනාති ආහ ‘‘පණ්ඩිතාධිවචනමෙත’’න්ති, පණ්ඩිතවෙවචනං, පණ්ඩිතනාමන්ති වා අත්ථො. අයං පන පදත්ථො කෙන නිබ්බචනෙනාති වුත්තං ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදි. විදන්තීති ජානන්ති. වෙදෙනාති කරණභූතෙන ඤාණෙන. ‘‘ඊහතී’’ති එතස්ස පවත්තතීතිපි අත්ථො ටීකායං වුත්තො. වෙදෙහීති ඉධ නදාදිගණොති ආහ ‘‘වෙදෙහියා’’ති.

සොයෙව අහො තදහො, සත්තමීවචනෙන පන ‘‘තදහූ’’ති පදසිද්ධි. එත්ථාති එතස්මිං දිවසෙ. උපසද්දෙන විසිට්ඨො වසසද්දො උපවසනෙයෙව, න වසනමත්තෙ, උපවසනඤ්ච සමාදානමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘සීලෙනා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච සීලෙනාති සාසනෙ අරියුපොසථං සන්ධාය වුත්තං. අනසනෙනාති අභුඤ්ජනමත්තසඞ්ඛාතං බාහිරුපොසථං. වා-සද්දො චෙත්ථ අනියමත්ථො, තෙන එකච්චං මනොදුච්චරිතං, දුස්සීල්‍යාදිඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. තථා හි ගොපාලකුපොසථො අභිජ්ඣාසහගතස්ස චිත්තස්ස වසෙන වුත්තො, නිගණ්ඨුපොසථො මොසවජ්ජාදිවසෙන. යථාහ විසාඛුපොසථෙ ‘‘සො තෙන අභිජ්ඣාසහගතෙන චෙතසා දිවසං අතිනාමෙතී’’ති, (අ. නි. 3.71) ‘‘ඉති යස්මිං සමයෙ සච්චෙ සමාදපෙතබ්බා, මුසාවාදෙ තස්මිං සමයෙ සමාදපෙතී’’ති (අ. නි. 3.71) ච ආදි.

එවං අධිප්පෙතත්ථානුරූපං නිබ්බචනං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්ථුද්ධාරවසෙන නිබ්බචනානුරූපං අධිප්පෙතත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අයං පනා’’තිආදිමාහ. එත්ථාති උපොසථසද්දෙ. සමානසද්දවචනීයානං අනෙකප්පභෙදානං අත්ථානමුද්ධරණං අත්ථුද්ධාරො සමානසද්දවචනීයෙසු වා අත්ථෙසු අධිප්පෙතස්සෙව අත්ථස්ස උද්ධරණං අත්ථුද්ධාරොතිපි වට්ටති. අනෙකත්ථදස්සනඤ්හි අධිප්පෙතත්ථස්ස උද්ධරණත්ථමෙව. නනු ච ‘‘අත්ථමත්තං පති සද්දා අභිනිවිසන්තී’’තිආදිනා අත්ථුද්ධාරෙ චොදනා, සොධනා ච හෙට්ඨා වුත්තායෙව. අපිච විසෙසසද්දස්ස අවාචකභාවතො පාතිමොක්ඛුද්දෙසාදිවිසයොපි උපොසථසද්දො සාමඤ්ඤරූපො එව, අථ කස්මා පාතිමොක්ඛුද්දෙසාදිවිසෙසවිසයො වුත්තොති? සච්චමෙතං, අයං පනත්ථො තාදිසං සද්දසාමඤ්ඤමනාදියිත්වා තත්ථ තත්ථ සම්භවත්ථදස්සනවසෙනෙව වුත්තොති, එවං සබ්බත්ථ. සීලදිට්ඨිවසෙන (සීලසුද්ධිවසෙන දී. නි. ටී. 1.150) උපෙතෙහි සමග්ගෙහි වසීයති න උට්ඨීයතීති උපොසථො, පාතිමොක්ඛුද්දෙසො. සමාදානවසෙන, අධිට්ඨානවසෙන වා උපෙච්ච අරියවාසාදිඅත්ථාය වසිතබ්බො ආවසිතබ්බොති උපොසථො, සීලං. අනසනාදිවසෙන උපෙච්ච වසිතබ්බො අනුවසිතබ්බොති උපොසථො, වතසමාදානසඞ්ඛාතො උපවාසො. නවමහත්ථිකුලපරියාපන්නෙ හත්ථිනාගෙ කිඤ්චි කිරියමනපෙක්ඛිත්වා තංකුලසම්භූතතාමත්තං පති රුළ්හිවසෙනෙව උපොසථොති සමඤ්ඤා, තස්මා තත්ථ නාමපඤ්ඤත්ති වෙදිතබ්බා. අරයො උපගන්ත්වා උසෙති දාහෙතීති උපොසථො, උසසද්දො දාහෙතිපි සද්දවිදූ වදන්ති. දිවසෙ පන උපොසථ සද්දපවත්ති අට්ඨකථායං වුත්තායෙව. ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදාඵග්ගූ’’තිආදීසු සුද්ධස්සාති සබ්බසො කිලෙසමලාභාවෙන පරිසුද්ධස්ස. වෙති නිපාතමත්තං, බ්‍යත්තන්ති වා අත්ථො. සදාති නිච්චකාලම්පි. ඵග්ගූති ඵග්ගුණීනක්ඛත්තමෙව යුත්තං භවති, නිරුත්තිනයෙන චෙතස්ස සිද්ධි. යස්ස හි සුන්දරිකභාරද්වාජස්ස නාම බ්‍රාහ්මණස්ස ඵග්ගුණමාසෙ උත්තරඵග්ගුණීයුත්තදිවසෙ තිත්ථන්හානං කරොන්තස්ස සංවච්ඡරම්පි කතපාපපවාහනං හොතීති ලද්ධි. තතො තං විවෙචෙතුං ඉදං මජ්ඣිමාගමාවරෙ මූලපණ්ණාසකෙ වත්ථසුත්තෙ භගවතා වුත්තං. සුද්ධස්සුපොසථො සදාති යථාවුත්තකිලෙසමලසුද්ධියා පරිසුද්ධස්ස උපොසථඞ්ගානි, වතසමාදානානි ච අසමාදියතොපි නිච්චකාලං උපොසථවාසො එව භවතීති අත්ථො. ‘‘න භික්ඛවෙ’’තිආදීසු ‘‘අභික්ඛුකො ආවාසො න ගන්තබ්බො’’ති නීහරිත්වා සම්බන්ධො. උපවසිතබ්බදිවසොති උපවසනකරණදිවසො, අධිකරණෙ වා තබ්බසද්දො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි අට්ඨකථායං වුත්තනිබ්බචනෙන සමෙති. අන්තොගධාවධාරණෙන, අඤ්ඤත්ථාපොහනෙන ච නිවාරණං සන්ධාය ‘‘සෙසද්වයනිවාරණත්ථ’’න්ති වුත්තං. ‘‘පන්නරසෙ’’ති පදමාරබ්භ දිවසවසෙන යථාවුත්තනිබ්බචනං කතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තෙනෙව වුත්ත’’න්තිආදිමාහ. පඤ්චදසන්නං තිථීනං පූරණවසෙන ‘‘පන්නරසො’’ති හි දිවසො වුත්තො.

‘‘තානි එත්ථ සන්තී’’ති එත්තකෙයෙව වුත්තෙ නන්වෙතානි අඤ්ඤත්ථාපි සන්තීති චොදනා සියාති තං නිවාරෙතුං ‘‘තදා කිරා’’තිආදි වුත්තං. අනෙන බහුසො, අතිසයතො වා එත්ථ තද්ධිතවිසයො පයුත්තොති දස්සෙති. චාතුමාසී, චාතුමාසිනීති ච පච්චයවිසෙසෙන ඉත්ථිලිඞ්ගෙයෙව පරියායවචනං. පරියොසානභූතාති ච පූරණභාවමෙව සන්ධාය වදති තාය සහෙව චතුමාසපරිපුණ්ණභාවතො. ඉධාති පාළියං. තීහි ආකාරෙහි පූරෙතීති පුණ්ණාති අත්ථං දස්සෙති ‘‘මාසපුණ්ණතායා’’තිආදිනා. තත්ථ තදා කත්තිකමාසස්ස පුණ්ණතාය මාසපුණ්ණතා. පුරිමපුණ්ණමිතො හි පට්ඨාය යාව අපරා පුණ්ණමී, තාව එකො මාසොති තත්ථ වොහාරො. වස්සානස්ස උතුනො පුණ්ණතාය උතුපුණ්ණතා. කත්තිකමාසලක්ඛිතස්ස සංවච්ඡරස්ස පුණ්ණතාය සංවච්ඡරපුණ්ණතා. පුරිමකත්තිකමාසතො පභුති යාව අපරකත්තිකමාසො, තාව එකො කත්තිකසංවච්ඡරොති එවං සංවච්ඡරපුණ්ණතායාති වුත්තං හොති. ලොකිකානං මතෙන පන මාසවසෙන සංවච්ඡරසමඤ්ඤා ලක්ඛිතා. තථා ච ලක්ඛණං ගරුසඞ්කන්තිවසෙන. වුත්තඤ්හි ජොතිසත්ථෙ –

‘‘නක්ඛත්තෙන සහොදය-මත්ථං යාති සූරමන්ති;

තස්ස සඞ්කං තත්‍ර වත්තබ්බං, වස්සං මාසකමෙනෙවා’’ති.

මිනීයති දිවසො එතෙනාති මා. තස්ස හි ගතියා දිවසො මිනිතබ්බො ‘‘පාටිපදො දුතියා, තතියා’’තිආදිනා. එත්ථ පුණ්ණොති එතිස්සා රත්තියා සබ්බකලාපාරිපූරියා පුණ්ණො. චන්දස්ස හි සොළසමො භාගො ‘‘කලා’’ති වුච්චති, තදා ච චන්දො සබ්බාසම්පි සොළසන්නං කලානං වසෙන පරිපුණ්ණො හුත්වා දිස්සති. එත්ථ ච ‘‘තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ’’ති පදානි දිවසවසෙන වුත්තානි, ‘‘කොමුදියා’’තිආදීනි තදෙකදෙසරත්තිවසෙන.

කස්මා පන රාජා අමච්චපරිවුතො නිසින්නො, න එකකොවාති චොදනාය සොධනාලෙසං දස්සෙතුං පාළිපදත්ථමෙව අවත්වා ‘‘එවරූපායා’’තිආදීනිපි වදති. එතෙහි චායං සොධනාලෙසො දස්සිතො ‘‘එවං රුචියමානාය රත්තියා තදා පවත්තත්තා තථා පරිවුතො නිසින්නො’’ති. ධොවියමානදිසාභාගායාති එත්ථාපි වියසද්දො යොජෙතබ්බො. රජතවිමානනිච්ඡරිතෙහීති රජතවිමානතො නික්ඛන්තෙහි, රජතවිමානප්පභාය වා විප්ඵුරිතෙහි. ‘‘විසරො’’ති ඉදං මුත්තාවළිආදීනම්පි විසෙසනපදං. අබ්භං ධූමො රජො රාහූති ඉමෙ චත්තාරො උපක්කිලෙසා පාළිනයෙන (අ. නි. 4.50; පාචි. 447). රාජාමච්චෙහීති රාජකුලසමුදාගතෙහි අමච්චෙහි. අථ වා අනුයුත්තකරාජූහි චෙව අමච්චෙහි චාති අත්ථො. කඤ්චනාසනෙති සීහාසනෙ. ‘‘රඤ්ඤං තු හෙමමාසනං, සීහාසනමථො වාළබීජනිත්ථී ච චාමර’’න්ති හි වුත්තං. කස්මා නිසින්නොති නිසීදනමත්තෙ චොදනා. එත න්ති කන්දනං, පබොධනං වා. ඉතීති ඉමිනා හෙතුනා. නක්ඛත්ත න්ති කත්තිකානක්ඛත්තඡණං. සම්මා ඝොසිතබ්බං එතරහි නක්ඛත්තන්ති සඞ්ඝුට්ඨං. පඤ්චවණ්ණකුසුමෙහි ලාජෙන, පුණ්ණඝටෙහි ච පටිමණ්ඩිතං ඝරෙසු ද්වාරං යස්ස තදෙතං නගරං පඤ්ච…පෙ… ද්වාරං.ධජො වටො. පටාකො පට්ටොති සීහළියා වදන්ති. තදා කිර පදීපුජ්ජලනසීසෙන කතනක්ඛත්තං. තථා හි උම්මාදන්තිජාතකාදීසුපි (ජා. 2.18.57) කත්තිකමාසෙ එවමෙව වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සමුජ්ජලිතදීපමාලාලඞ්කතසබ්බදිසාභාග’’න්ති. වීථි නාම රථිකා මහාමග්ගො. රච්ඡා නාම අනිබ්බිද්ධා ඛුද්දකමග්ගො. තත්ථ තත්ථ නිසින්නවසෙන සමානභාගෙන පාටියෙක්කං නක්ඛත්තකීළං අනුභවමානෙන සමභිකිණ්ණන්ති වුත්තං හොති. මහාඅට්ඨකථායං එවං වත්වාපි තත්ථෙව ඉති සන්නිට්ඨානං කතන්ති අත්ථො.

උදානං උදාහාරොති අත්ථතො එකං. මානන්ති මානපත්තං කත්තුභූතං. ඡඩ්ඩනවසෙන අවසෙකො. සොතවසෙන ඔඝො. පීතිවචනන්ති පීතිසමුට්ඨානවචනං කම්මභූතං. හදයන්ති චිත්තං කත්තුභූතං. ගහෙතුන්ති බහි අනිච්ඡරණවසෙන ගණ්හිතුං, හදයන්තොයෙව ඨපෙතුං න සක්කොතීති අධිප්පායො. තෙන වුත්තං ‘‘අධිකං හුත්වා’’තිආදි. ඉදං වුත්තං හොති – යං වචනං පටිග්ගාහක නිරපෙක්ඛං කෙවලං උළාරාය පීතියා වසෙන සරසතො සහසාව මුඛතො නිච්ඡරති, තදෙවිධ ‘‘උදාන’’න්ති අධිප්පෙතන්ති.

දොසෙහි ඉතා ගතා අපගතාති දොසිනා ත-කාරස්ස න-කාරං කත්වා යථා ‘‘කිලෙසෙ ජිතො විජිතාවීති ජිනො’’ති ආහ ‘‘දොසාපගතා’’ති. යදිපි සුත්තෙ වුත්තං ‘‘චත්තාරොමෙ භික්ඛවෙ චන්දිමසූරියානං උපක්කිලෙසා, යෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨා චන්දිමසූරියා න තපන්ති න භාසන්ති න විරොචන්ති. කතමෙ චත්තාරො? අබ්භා භික්ඛවෙ…පෙ… මහිකා. ධූමො රජො. රාහු භික්ඛවෙ චන්දිමසූරියානං උපක්කිලෙසො’’ති, (චූළව. 447) තථාපි තතියුපක්කිලෙසස්ස පභෙදදස්සන වසෙන අට්ඨකථානයෙන දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චහි උපක්කිලෙසෙහී’’ති වුත්තං. අයමත්ථො ච රමණීයාදිසද්දයොගතො ඤායතීති ආහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. අනීය-සද්දොපි බහුලා කත්වත්ථාභිධායකො යථා ‘‘නිය්‍යානිකා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 96) දස්සෙති ‘‘රමයතී’’ති ඉමිනා. ජුණ්හාවසෙන රත්තියා සුරූපත්තමාහ ‘‘වුත්තදොසවිමුත්තායා’’තිආදිනා. අබ්භාදයො චෙත්ථ වුත්තදොසා. අයඤ්ච හෙතු ‘‘දස්සිතුං යුත්තා’’ති එත්ථාපි සම්බජ්ඣිතබ්බො. තෙන කාරණෙන, උතුසම්පත්තියා ච පාසාදිකතා දට්ඨබ්බා. ඊදිසාය රත්තියා යුත්තො දිවසො මාසො උතු සංවච්ඡරොති එවං දිවසමාසාදීනං ලක්ඛණා සල්ලක්ඛණුපායා භවිතුං යුත්තා, තස්මා ලක්ඛිතබ්බාති ලක්ඛණියා, සා එව ලක්ඛඤ්ඤා ය-වතො ණ-කාරස්ස ඤ-කාරාදෙසවසෙන යථා ‘‘පොක්ඛරඤ්ඤො සුමාපිතා’’ති ආහ ‘‘දිවසමාසාදීන’’න්තිආදි.

‘‘යං නො පයිරුපාසතො චිත්තං පසීදෙය්‍යා’’ති වචනතො සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වාති එත්ථ පරමත්ථසමණො, පරමත්ථබ්‍රාහ්මණො ච අධිප්පෙතො, න පන පබ්බජ්ජාමත්තසමණො, න ච ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණොති වුත්තං ‘‘සමිතපාපතායා’’තිආදි. බහති පාපෙ බහි කරොතීති බ්‍රාහ්මණො නිරුත්තිනයෙන. බහුවචනෙ වත්තබ්බෙ එකවචනං, එකවචනෙ වා වත්තබ්බෙ බහුවචනං වචනබ්‍යත්තයො වචනවිපල්ලාසොති අත්ථො. ඉධ පන ‘‘පයිරුපාසත’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘පයිරුපාසතො’’ති වුත්තත්තා බහුවචනෙ වත්තබ්බෙ එකවචනවසෙන වචනබ්‍යත්තයො දස්සිතො. අත්තනි, ගරුට්ඨානියෙ ච හි එකස්මිම්පි බහුවචනප්පයොගො නිරුළ්හො. පයිරුපාසතොති ච වණ්ණවිපරියායනිද්දෙසො එස යථා ‘‘පයිරුදාහාසී’’ති. අයඤ්හි බහුලං දිට්ඨපයොගො, යදිදං පරිසද්දෙ ය-කාරපරෙ වණ්ණවිපරියායො. තථා හි අක්ඛරචින්තකා වදන්ති ‘‘පරියාදීනං රයාදිවණ්ණස්ස යරාදීහි විපරියායො’’ති. යන්ති සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා. ඉමිනා සබ්බෙනපි වචනෙනාති ‘‘රමණීයා වතා’’තිආදිවචනෙන. ඔභාසනිමිත්තකම්මන්ති ඔභාසභූතං නිමිත්තකම්මං, පරිබ්‍යත්තං නිමිත්තකරණන්ති අත්ථො. මහාපරාධතායාති මහාදොසතාය.

‘‘තෙන හී’’තිආදි තදත්ථවිවරණං. දෙවදත්තො චාති එත්ථ ච-සද්දො සමුච්චයවසෙන අත්ථුපනයනෙ, තෙන යථා රාජා අජාතසත්තු අත්තනො පිතු අරියසාවකස්ස සත්ථු උපට්ඨාකස්ස ඝාතනෙන මහාපරාධො, එවං භගවතො මහානත්ථකරස්ස දෙවදත්තස්ස අපස්සයභාවෙනාපීති ඉමමත්ථං උපනෙති. තස්ස පිට්ඨිඡායායාති වොහාරමත්තං, තස්ස ජීවකස්ස පිට්ඨිඅපස්සයෙන, තං පමුඛං කත්වා අපස්සායාති වුත්තං හොති. වික්ඛෙපපච්ඡෙදනත්ථන්ති වක්ඛමානාය අත්තනො කථාය උප්පජ්ජනකවික්ඛෙපස්ස පච්ඡින්දනත්ථං, අනුප්පජ්ජනත්ථන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තස්සං හී’’තිආදි. අසික්ඛිතානන්ති කායවචීසංයමනෙ විගතසික්ඛානං. කුලූපකෙති කුලමුපගතෙ සත්ථාරෙ. ගහිතාසාරතායාති ගහෙතබ්බගුණසාරවිගතතාය. නිබ්බික්ඛෙපන්ති අඤ්ඤෙසමපනයනවිරහිතං.

භද්දන්ති අවස්සයසම්පන්නතාය සුන්දරං.

151. අයඤ්චත්ථො ඉමාය පාළිච්ඡායාය අධිගතො, ඉමමත්ථමෙව වා අන්තොගධං කත්වා පාළියමෙවං වුත්තන්ති දස්සෙති ‘‘තෙනාහා’’තිආදිනා. අසත්ථාපි සමානො සත්ථා පටිඤ්ඤාතො යෙනාති සත්ථුපටිඤ්ඤාතො, තස්ස අබුද්ධස්සාපි සමානස්ස බුද්ධපටිඤ්ඤාතස්ස ‘‘අහමෙකො ලොකෙ අත්ථධම්මානුසාසකො’’ති ආචරියපටිඤ්ඤාතභාවං වා සන්ධාය එවං වුත්තං. ‘‘සො කිරා’’තිආදිනා අනුස්සුතිමත්තං පති පොරාණට්ඨකථානයොව කිරසද්දෙන වුත්තො. එස නයො පරතො මක්ඛලිපදනිබ්බචනෙපි. එකූනදාසසතං පූරයමානොති එකෙනූනදාසසතං අත්තනා සද්ධිං අනූනදාසසතං කත්වා පූරයමානො. එවං ජායමානො චෙස මඞ්ගලදාසො ජාතො. ජාතරූපෙනෙවාති මාතුකුච්ඡිතො විජාතවෙසෙනෙව, යථා වා සත්තා අනිවත්ථා අපාරුතා ජායන්ති, තථා ජාතරූපෙනෙව. උපසඞ්කමන්තීති උපගතා භජන්තා හොන්ති. තදෙව පබ්බජ්ජං අග්ගහෙසීති තදෙව නග්ගරූපං ‘‘අයමෙව පබ්බජ්ජා නාම සියා’’ති පබ්බජ්ජං කත්වා අග්ගහෙසි. පබ්බජිංසූති තං පබ්බජිතමනුපබ්බජිංසු.

‘‘පබ්බජිතසමූහසඞ්ඛාතො’’ති එතෙන පබ්බජිතසමූහතාමත්තෙන සඞ්ඝො, න නිය්‍යානිකදිට්ඨිවිසුද්ධසීලසාමඤ්ඤවසෙන සංහතත්තාති දස්සෙති. අස්ස අත්ථීති අස්ස සත්ථුපටිඤ්ඤාතස්ස පරිවාරභාවෙන අත්ථි. ‘‘සඞ්ඝී ගණී’’ති චෙදං පරියායවචනං, සඞ්කෙතමත්තතො නානන්ති ආහ ‘‘ස්වෙවා’’තිආදි. ස්වෙවාති ච පබ්බජිතසමූහසඞ්ඛාතො එව. කෙචි පන ‘‘පබ්බජිතසමූහවසෙන සඞ්ඝී, ගහට්ඨසමූහවසෙන ගණී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං ගණෙ එව ලොකෙ සඞ්ඝ-සද්දස්ස නිරුළ්හත්තා. අචෙලකවතචරියාදි අත්තනා පරිකප්පිතමත්තං ආචාරො.පඤ්ඤාතො පාකටො සඞ්ඝීආදිභාවෙන. අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨොති අත්ථතො එකං. තත්ථ ලබ්භමානාප්පිච්ඡතං දස්සෙතුං ‘‘අප්පිච්ඡතාය වත්ථම්පි න නිවාසෙතී’’ති වුත්තං. න හි තස්මිං සාසනිකෙ විය සන්තගුණනිග්ගූහණලක්ඛණා අප්පිච්ඡතා ලබ්භති. යසොති කිත්තිසද්දො. තරන්ති එතෙන සංසාරොඝන්ති එවං සම්මතතාය ලද්ධි තිත්ථං නාම ‘‘සාධූ’’ති සම්මතො, න ච සාධූහි සම්මතොති අත්ථමාහ ‘‘අය’’න්තිආදිනා. න හි තස්ස සාධූහි සම්මතතා ලබ්භති. සුන්දරො සප්පුරිසොති ද්විධා අත්ථො. අස්සුතවතොති අස්සුතාරියධම්මස්ස, කත්තුත්ථෙ චෙතං සාමිවචනං. ‘‘ඉමානි මෙ වතසමාදානානි එත්තකං කාලං සුචිණ්ණානී’’ති බහූ රත්තියො ජානාති. තා පනස්ස රත්තියො චිරකාලභූතාති කත්වා ‘‘චිරං පබ්බජිතස්සා’’තිආදි වුත්තං, අන්තත්ථඅඤ්ඤපදත්ථසමාසො චෙස යථා ‘‘මාසජාතො’’ති. අථ තස්ස පදද්වයස්ස කො විසෙසොති චෙ? චිරපබ්බජිතග්ගහණෙනස්ස බුද්ධිසීලතා, රත්තඤ්ඤූගහණෙන තත්ථ සම්පජානතා දස්සිතා, අයමෙතස්ස විසෙසොති. කිං පන අත්ථං සන්ධාය සො අමච්චො ආහාති වුත්තං ‘‘අචිරපබ්බජිතස්සා’’තිආදි. ඔකප්පනීයාති සද්දහනීයා. අද්ධානන්ති දීඝකාලං. කිත්තකො පන සොති ආහ ‘‘ද්වෙ තයො රාජපරිවට්ටෙ’’ති, ද්වින්නං, තිණ්ණං වා රාජූනං රජ්ජානුසාසනපටිපාටියොති අත්ථො. ‘‘අද්ධගතො’’ති වත්වාපි පුන කතං වයග්ගහණං ඔසානවයාපෙක්ඛං පදද්වයස්ස අත්ථවිසෙසසම්භවතොති දස්සෙති ‘‘පච්ඡිමවය’’න්ති ඉමිනා. උභයන්ති ‘‘අද්ධගතො, වයොඅනුප්පත්තො’’ති පදද්වයං.

කාජරො නාම එකො රුක්ඛවිසෙසො, යො ‘‘පණ්ණකරුක්ඛො’’තිපි වුච්චති. දිස්වා විය අනත්තමනොති සම්බන්ධො. පුබ්බෙ පිතරා සද්ධිං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා දෙසනාය සුතපුබ්බතං සන්ධායාහ ‘‘ඣානා…පෙ… කාමො’’ති. තිලක්ඛණබ්භාහතන්ති තීහි ලක්ඛණෙහි අභිඝටිතං. දස්සනෙනාති නිදස්සනමත්තං. සො හි දිස්වා තෙන සද්ධිං අල්ලාපසල්ලාපං කත්වා, තතො අකිරියවාදං සුත්වා ච අනත්තමනො අහොසි. ගුණකථායාති අභූතගුණකථාය. තෙනාහ ‘‘සුට්ඨුතරං අනත්තමනො’’ති. යදි අනත්තමනො, කස්මා තුණ්හී අහොසීති චොදනං විසොධෙති ‘‘අනත්තමනො සමානොපී’’තිආදිනා.

152. ගොසාලායාති එවංනාමකෙ ගාමෙති වුත්තං. වස්සානකාලෙ ගුන්නං පතිට්ඨිතසාලායාති පන අත්ථෙ තබ්බසෙන තස්ස නාමං සාතිසයමුපපන්නං හොති බහුලමනඤ්ඤසාධාරණත්තා, තථාපි සො පොරාණෙහි අනනුස්සුතොති එකච්චවාදො නාම කතො. ‘‘මා ඛලීති සාමිකො ආහා’’ති ඉමිනා තථාවචනමුපාදාය තස්ස ආඛ්‍යාතපදෙන සමඤ්ඤාති දස්සෙති. සඤ්ඤාය හි වත්තුමිච්ඡාය ආඛ්‍යාතපදම්පි නාමිකං භවති යථා ‘‘අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤො’’ති (මහාව. 17). සෙසන්ති ‘‘සො පණ්ණෙන වා’’තිආදිවචනං.

153. දාසාදීසු සිරිවඩ්ඪකාදිනාමමිව අජිතොති තස්ස නාමමත්තං. කෙසෙහි වායිතො කම්බලො යස්සාතිපි යුජ්ජති. පටිකිට්ඨතරන්ති නිහීනතරං. ‘‘යථාහා’’තිආදිනා අඞ්ගුත්තරාගමෙ තිකනිපාතෙ මක්ඛලිසුත්ත (අ. නි. 3.138) මාහරි. තන්තාවුතානීති තන්තෙ වීතානි. ‘‘සීතෙ සීතො’’තිආදිනා ඡහාකාරෙහි තස්ස පටිකිට්ඨතරං දස්සෙති.

154. පකුජ්ඣති සම්මාදිට්ඨිකෙසු බ්‍යාපජ්ජතීති පකුධො. වච්චං කත්වාපීති එත්ථ පි-සද්දෙන භොජනං භුඤ්ජිත්වාපි කෙනචි අසුචිනා මක්ඛිත්වාපීති ඉමමත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. වාලිකාථූපං කත්වාති වතසමාදානසීසෙන වාලිකාසඤ්චයං කත්වා, තථාරූපෙ අනුපගමනීයට්ඨානෙ පුන වතං සමාදාය ගච්ඡතීති වුත්තං හොති.

156. ‘‘ගණ්ඨනකිලෙසො’’ති එතස්ස ‘‘පලිබුන්ධනකිලෙසො’’ති අත්ථවචනං, සංසාරෙ පරිබුන්ධනකිච්චො ඛෙත්තවත්ථුපුත්තදාරාදිවිසයො රාගාදිකිලෙසොති අත්ථො. ‘‘එවංවාදිතායා’’ති ඉමිනා ලද්ධිවසෙනස්ස නාමං, න පනත්ථතොති දස්සෙති. යාව හි සො මග්ගෙන සමුග්ඝාටිතො, තාව අත්ථියෙව. අයං පන වචනත්ථො – ‘‘නත්ථි මය්හං ගණ්ඨො’’ති ගණ්හාතීති නිගණ්ඨොති. නාටස්සාති එවංනාමකස්ස.

කොමාරභච්චජීවකකථාවණ්ණනා

157. සබ්බථා තුණ්හීභූතභාවං සන්ධාය ‘‘එස නාග…පෙ… වියා’’ති වුත්තං. සුපණ්ණොති ගරුළො, ගරුඩො වා සක්කටමතෙන. ‘‘ඩ-ළාන’මවිසෙසො’’ති හි තත්ථ වදන්ති. යථාධිප්පායං න වත්තතීති කත්වා ‘‘අනත්ථො වත මෙ’’ති වුත්තං. උපසන්තස්සාති සබ්බථා සඤ්ඤමෙන උපසමං ගතස්ස. ජීවකස්ස තුණ්හීභාවො මම අධිප්පායස්ස මද්දනසදිසො, තස්මා තදෙව තුණ්හීභාවං පුච්ඡිත්වා කථාපනෙන මම අධිප්පායො සම්පාදෙතබ්බොති අයමෙත්ථ රඤ්ඤො අධිප්පායොති දස්සෙන්තො ‘‘හත්ථිම්හි ඛො පනා’’තිආදිමාහ. කින්ති කාරණපුච්ඡායං නිපාතොති දස්සෙති ‘‘කෙන කාරණෙනා’’ති ඉමිනා, යෙන තුවං තුණ්හී, කිං තං කාරණන්ති වා අත්ථං දස්සෙති. තත්ථ යථාසම්භවං කාරණං උද්ධරිත්වා අධිප්පායං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙස’’න්තිආදි වුත්තං. යථා එතෙසන්ති එතෙසං කුලූපකො අත්ථි යථා, ඉමෙසං නු ඛො තිණ්ණං කාරණානං අඤ්ඤතරෙන කාරණෙන තුණ්හී භවසීති පුච්ඡතීති අධිප්පායො.

කථාපෙතීති කථාපෙතුකාමො හොති. පඤ්චපතිට්ඨිතෙනාති එත්ථ පඤ්චහි අඞ්ගෙහි අභිමුඛං ඨිතෙනාති අත්ථො, පාදජාණු කප්පර හත්ථ සීසසඞ්ඛාතානි පඤ්ච අඞ්ගානි සමං කත්වා ඔනාමෙත්වා අභිමුඛං ඨිතෙන පඨමං වන්දිත්වාති වුත්තං හොති. යම්පි වදන්ති ‘‘නවකතරෙනුපාලි භික්ඛුනා වුඩ්ඪතරස්ස භික්ඛුනො පාදෙ වන්දන්තෙන ඉමෙ පඤ්ච ධම්මෙ අජ්ඣත්තං උපට්ඨාපෙත්වා පාදා වන්දිතබ්බා’තිආදිකං (පරි. 469) විනයපාළිමාහරිත්වා එකංසකරණඅඤ්ජලිපග්ගහණපාදසම්බාහනපෙමගාරවුපට්ඨාපනවසෙන පඤ්චපතිට්ඨිතවන්දනා’’ති, තමෙත්ථානධිප්පෙතං දූරතො වන්දනෙ යථාවුත්තපඤ්චඞ්ගස්ස අපරිපුණ්ණත්තා. වන්දනා චෙත්ථ පණමනා අඤ්ජලිපග්ගහණකරපුටසමායොගො. ‘‘පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා’’ති ච කායපණාමො වුත්තො, ‘‘මම සත්ථුනො’’තිආදිනා පන වචීපණාමො, තදුභයපුරෙචරානුචරවසෙන මනොපණාමොති. කාමං සබ්බාපි තථාගතස්ස පටිපත්ති අනඤ්ඤසාධාරණා අච්ඡරියබ්භුතරූපාව, තථාපි ගබ්භොක්කන්ති අභිජාති අභිනික්ඛමන අභිසම්බොධි ධම්මචක්කප්පවත්තන (සං. නි. 5.1081; පටි. ම. 3.30) යමකපාටිහාරියදෙවොරොහනානි සදෙවකෙ ලොකෙ අතිවිය සුපාකටානි, න සක්කා කෙනචි පටිබාහිතුන්ති තානියෙවෙත්ථ උද්ධටානි.

ඉත්ථං ඉමං පකාරං භූතො පත්තොති ඉත්ථම්භූතො, තස්ස ආඛ්‍යානං ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානං, සොයෙවත්ථො ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථො. අථ වා ඉත්ථං එවංපකාරො භූතො ජාතොති ඉත්ථම්භූතො, තාදිසොති ආඛ්‍යානං ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානං, තදෙවත්ථො ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථො, තස්මිං උපයොගවචනන්ති අත්ථො. අබ්භුග්ගතොති එත්ථ හි අභිසද්දො පධානවසෙන ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථජොතකො කම්මප්පවචනීයො අභිභවිත්වා උග්ගමනකිරියාපකාරස්ස දීපනතො, තෙන පයොගතො ‘‘තං ඛො පන භගවන්ත’’න්ති ඉදං උපයොගවචනං සාමිඅත්ථෙ සමානම්පි අප්පධානවසෙන ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථදීපනතො ‘‘ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙ’’ති වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘තස්ස ඛො පන භගවතොති අත්ථො’’ති. නනු ච ‘‘සාධු දෙවදත්තො මාතරමභී’’ති එත්ථ විය ‘‘තං ඛො පන භගවන්ත’’න්ති එත්ථ අභිසද්දො අප්පයුත්තො, කථමෙත්ථ තංපයොගතො උපයොගවචනං සියාති? අත්ථතො පයුත්තත්තා. අත්ථසද්දපයොගෙසු හි අත්ථපයොගොයෙව පධානොති. ඉදං වුත්තං හොති – යථා ‘‘සාධු දෙවදත්තො මාතරමභී’’ති එත්ථ අභිසද්දපයොගතො ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානෙ උපයොගවචනං කතං, එවමිධාපි ‘‘තං ඛො පන භගවන්තං අභි එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො උග්ගතො’’ති අභිසද්දපයොගතො ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානෙ උපයොගවචනං කතන්ති. යථා හි ‘‘සාධු දෙවදත්තො මාතරමභී’’ති එත්ථ ‘‘දෙවදත්තො මාතරමභි මාතුවිසයෙ, මාතුයා වා සාධූ’’ති එවං අධිකරණත්ථෙ, සාමිඅත්ථෙ වා භුම්මවචනස්ස, සාමිවචනස්ස වා පසඞ්ගෙ ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානජොතකෙන කම්මප්පවචනීයෙන අභිසද්දෙන පයොගතො උපයොගවචනං කතං, එවමිධාපි සාමිඅත්ථෙ සාමිවචනප්පසඞ්ගෙ යථා ච තත්ථ ‘‘දෙවදත්තො මාතුවිසයෙ, මාතු සම්බන්ධී වා සාධුත්තප්පකාරප්පත්තො’’ති අයමත්ථො විඤ්ඤායති, එවමිධාපි ‘‘භගවතො සම්බන්ධී කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො අභිභවිත්වා උග්ගමනප්පකාරප්පත්තො’’ති අයමත්ථො විඤ්ඤායති. තත්ථ හි දෙවදත්තග්ගහණං විය ඉධ කිත්තිසද්දග්ගහණං, ‘‘මාතර’’න්ති වචනං විය ‘‘භගවන්ත’’න්ති වචනං, සාධුසද්දො විය උග්ගතසද්දො වෙදිතබ්බො.

කල්‍යාණොති භද්දකො. කල්‍යාණභාවො චස්ස කල්‍යාණගුණවිසයතායාති ආහ ‘‘කල්‍යාණගුණසමන්නාගතො’’ති, කල්‍යාණෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතො තබ්බිසයතාය යුත්තොති අත්ථො. තං විසයතා හෙත්ථ සමන්නාගමො, කල්‍යාණගුණවිසයතාය තන්නිස්සිතොති අධිප්පායො. සෙට්ඨොති පරියායවචනෙපි එසෙව නයො. සෙට්ඨගුණවිසයතා එව හි කිත්තිසද්දස්ස සෙට්ඨතා ‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨං, භගවාති වචනමුත්තම’’න්තිආදීසු (විසුද්ධි. 1.142; පාරා. අට්ඨ. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; උදා. අට්ඨ. 1; ඉතිවු. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා; මහානි. අට්ඨ. 49) විය. ‘‘අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිනා ගුණානං සංකිත්තනතො, සද්දනීයතො ච වණ්ණොයෙව කිත්තිසද්දො නාමාති ආහ ‘‘කිත්තියෙවා’’ති. වණ්ණො එව හි කිත්තෙතබ්බතො කිත්ති, සද්දනීයතො සද්දොති ච වුච්චති. කිත්තිපරියායො හි සද්දසද්දො යථා ‘‘උළාරසද්දා ඉසයො, ගුණවන්තො තපස්සිනො’’ති. කිත්තිවසෙන පවත්තො සද්දො කිත්තිසද්දොති භින්නාධිකරණතං දස්සෙති ‘‘ථුතිඝොසො’’ති ඉමිනා. කිත්තිසද්දො හෙත්ථ ථුතිපරියායො කිත්තනමභිත්ථවනං කිත්තීති. ථුතිවසෙන පවත්තො ඝොසො ථුතිඝොසො, අභිත්ථවුදාහාරොති අත්ථො. අභිසද්දො අභිභවනෙ, අභිභවනඤ්චෙත්ථ අජ්ඣොත්ථරණමෙවාති වුත්තං ‘‘අජ්ඣොත්ථරිත්වා’’ති, අනඤ්ඤසාධාරණෙ ගුණෙ ආරබ්භ පවත්තත්තා අභිබ්‍යාපෙත්වාති අත්ථො. කින්ති-සද්දො අබ්භුග්ගතොති චොදනාය ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිමාහාති අනුසන්ධිං දස්සෙතුං ‘‘කින්තී’’ති වුත්තං.

පදානං සම්බජ්ඣනං පදසම්බන්ධො. සො භගවාති යො සො සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බකිලෙසෙ භඤ්ජිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො දෙවානමතිදෙවො සක්කානමතිසක්කො බ්‍රහ්මානමතිබ්‍රහ්මා ලොකනාථො භාග්‍යවන්තතාදීහි කාරණෙහි සදෙවකෙ ලොකෙ ‘‘භගවා’’ති පත්ථටකිත්තිසද්දො, සො භගවා. යං තං-සද්දා හි නිච්චසම්බන්ධා. ‘‘භගවා’’ති ච ඉදමාදිපදං සත්ථු නාමකිත්තනං. තෙනාහ ආයස්මා ධම්මසෙනාපති ‘‘භගවාති නෙතං නාමං මාතරා කතං, න පිතරා කත’’න්තිආදි (මහානි. 6; චූළනි. 2). පරතො පන ‘‘භගවා’’ති පදං ගුණකිත්තනං. යථා කම්මට්ඨානිකෙන‘‘අරහ’’න්තිආදීසු නවසු ඨානෙසු පච්චෙකං ඉතිපිසද්දං යොජෙත්වා බුද්ධගුණා අනුස්සරීයන්ති, එවමිධ බුද්ධගුණසංකිත්තකෙනාපීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉතිපි අරහං…පෙ… ඉතිපි භගවා’’ති ආහ. එවඤ්හි සති‘‘අරහ’’න්තිආදීහි නවහි පදෙහි යෙ සදෙවකෙ ලොකෙ අතිවිය පාකටා පඤ්ඤාතා බුද්ධගුණා, තෙ නානප්පකාරතො විභාවිතා හොන්ති ‘‘ඉතිපී’’ති පදද්වයෙන තෙසං නානප්පකාරතාදීපනතො. ‘‘ඉතිපෙතං භූතං, ඉතිපෙතං තච්ඡ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.6) විය හි ඉති-සද්දො ඉධ ආසන්නපච්චක්ඛකරණත්ථො, පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන ච නෙසං නානප්පකාරභාවො දීපිතො, තානි ච ගුණසල්ලක්ඛණකාරණානි සද්ධාසම්පන්නානං විඤ්ඤුජාතිකානං පච්චක්ඛානි හොන්ති, තස්මා තානි සංකිත්තෙන්තෙන විඤ්ඤුනා චිත්තස්ස සම්මුඛීභූතානෙව කත්වා සංකිත්තෙතබ්බානීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොතී’’ති ආහ. එවඤ්හි නිරූපෙත්වා කිත්තෙන්තෙ යස්ස සංකිත්තෙති, තස්ස භගවති අතිවිය පසාදො හොති.

ආරකත්තාති කිලෙසෙහි සුවිදූරත්තා. අරීනන්ති කිලෙසාරීනං. අරානන්ති සංසාරචක්කස්ස අරානං. හතත්තාති විද්ධංසිතත්තා. පච්චයාදීනන්ති චීවරාදිපච්චයානඤ්චෙව පූජා විසෙසානඤ්ච. රහාභාවාති චක්ඛුරහාදීනමභාවතො. රහොපාපකරණාභාවො හි පදමනතික්කම්ම රහාභාවොති වුත්තං. එවම්පි හි යථාධිප්පෙතමත්ථො ලබ්භතීති. තතොති විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 1.123). යථා ච විසුද්ධිමග්ගතො, එවං තංසංවණ්ණනාය පරමත්ථමඤ්ජූසායං (විසුද්ධි. ටී. 1.124) නෙසං විත්ථාරො ගහෙතබ්බො.

යස්මා ජීවකො බහුසො සත්ථු සන්තිකෙ බුද්ධගුණෙ සුත්වා ඨිතො, දිට්ඨසච්චතාය ච සත්ථුසාසනෙ විගතකථංකථො, සත්ථුගුණකථනෙ ච වෙසාරජ්ජප්පත්තො, තස්මා සො එවං විත්ථාරතො එව ආහාති වුත්තං ‘‘ජීවකො පනා’’තිආදි. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිනා සාමත්ථියත්ථමාහ. ථාමො දෙසනාඤාණමෙව, බලං පන දසබලඤාණං. විස්සත්ථන්ති භාවනපුංසකපදං, අනාසඞ්කන්ති අත්ථො.

පඤ්චවණ්ණායාති ඛුද්දිකාදිවසෙන පඤ්චපකාරාය. නිරන්තරං ඵුටං අහොසි කතාධිකාරභාවතො. කම්මන්තරායවසෙන හිස්ස රඤ්ඤො ගුණසරීරං ඛතූපහතං හොති. කස්මා පනෙස ජීවකමෙව ගමනසජ්ජාය ආණාපෙතීති ආහ ‘‘ඉමායා’’තිආදි.

158. ‘‘උත්තම’’න්ති වත්වා න කෙවලං උත්තමභාවොයෙවෙත්ථ කාරණං, අථ ඛො අප්පසද්දතාපීති දස්සෙතුං ‘‘අස්සයානරථයානානී’’තිආදි වුත්තං. හත්ථියානෙසු ච නිබ්බිසෙවනමෙව ගණ්හන්තො හත්ථිනියොපි කප්පාපෙසි. පදානුපදන්ති පදමනුගතං පදං පුරතො ගච්ඡන්තස්ස හත්ථියානස්ස පදෙ තෙසං පදං කත්වා, පදසද්දො චෙත්ථ පදවළඤ්ජෙ. නිබ්බුතස්සාති සබ්බකිලෙසදරථවූපසමස්ස. නිබ්බුතෙහෙවාති අප්පසද්දතාය සද්දසඞ්ඛොභනවූපසමෙහෙව.

කරෙණූති හත්ථිනිපරියායවචනං. කණති සද්දං කරොතීති හි කරෙණු, කරොව යස්සා, න දීඝො දන්තොති වා කරෙණු,‘‘කරෙණුකා’’තිපි පාඨො, නිරුත්තිනයෙන පදසිද්ධි. ආරොහනසජ්ජනං කුථාදීනං බන්ධනමෙව. ඔපවය්හන්ති රාජානමුපවහිතුං සමත්ථං. ‘‘ඔපගුය්හ’’න්තිපි පඨන්ති, රාජානමුපගූහිතුං ගොපිතුං සමත්ථන්ති අත්ථො. ‘‘එවං කිරස්සා’’තිආදි පණ්ඩිතභාවවිභාවනං. කථා වත්තතීති ලද්ධොකාසභාවෙන ධම්මකථා පවත්තති. ‘‘රඤ්ඤො ආසඞ්කානිවත්තනත්ථං ආසන්නචාරීභාවෙන හත්ථිනීසු ඉත්ථියො නිසජ්ජාපිතා’’ති (දී. නි. ටී. 1.158) ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘ඉත්ථියො නිස්සාය පුරිසානං භයං නාම නත්ථි, සුඛං ඉත්ථිපරිවුතො ගමිස්සාමී’’ති තත්ථ කාරණං වුත්තමෙව. ඉමිනාපි කාරණෙන භවිතබ්බන්ති පන ආචරියෙන එවං වුත්තං සියා. රඤ්ඤො පරෙසං දූරුපසඞ්කමනභාවදස්සනත්ථං තා පුරිසවෙසං ගාහාපෙත්වා ආවුධහත්ථා කාරිතා. හත්ථිනිකාසතානීති එත්ථ හත්ථිනියො එව හත්ථිනිකා. ‘‘පඤ්ච හත්ථිනියා සතානී’’තිපි කත්ථචි පාඨො, සො අයුත්තොව ‘‘පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහී’’තිආදීසු (පාරා. 1) විය ඊදිසෙසු පච්ඡිමපදස්ස සමාසස්සෙව දස්සනතො. කස්සචිදෙවාති සන්නිපතිතෙ මහාජනෙ යස්ස කස්සචි එව, තදඤ්ඤෙසම්පි ආයතිං මග්ගඵලානමුපනිස්සයොති ආහ ‘‘සා මහාජනස්ස උපකාරාය භවිස්සතී’’ති.

පටිවෙදෙසීති ඤාපෙසි. උපචාරවචනන්ති වොහාරවචනමත්තං තෙනෙව අධිප්පෙතත්ථස්ස අපරියොසානතො. තෙනාහ ‘‘තදෙව අත්තනො රුචියා කරොහී’’ති. ඉමිනායෙව හි තදත්ථපරියොසානං. මඤ්ඤසීති පකතියාව ජානාසි. තදෙවාති ගමනාගමනමෙව. යදි ගන්තුකාමො, ගච්ඡ, අථ න ගන්තුකාමො, මා ගච්ඡ, අත්තනො රුචියෙවෙත්ථ පමාණන්ති වුත්තං හොති.

159. පාටිඑක්කායෙව සන්ධිවසෙන පච්චෙකා. ‘‘මහඤ්ච’’න්ති පදෙ කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘මහතා’’ති. මහන්තස්ස භාවො මහඤ්චං. න කෙවලං නිග්ගහීතන්තවසෙනෙව පාඨො, අථ ඛො ආකාරන්තවසෙනාපීති ආහ ‘‘මහච්චාතිපි පාළී’’ති. යථා ‘‘ඛත්තියා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ඛත්‍යා’’ති, එවං ‘‘මහතියා’’ති වත්තබ්බෙ මහත්‍යා. පුන ච-කාරං කත්වා මහච්චාති සන්ධිවසෙන පදසිද්ධි. පුල්ලිඞ්ගවසෙන වත්තබ්බෙ ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන විපල්ලාසො ලිඞ්ගවිපරියායො. විසෙසනඤ්හි භිය්‍යො විසෙස්‍යලිඞ්ගාදිගාහකං. තියොජනසතානන්ති පච්චෙකං තියොජනසතපරිමණ්ඩලානං. ද්වින්නං මහාරට්ඨානං ඉස්සරියසිරීති අඞ්ගමගධරට්ඨානමාධිපච්චමාහ. තදත්ථං විවරති ‘‘තස්සා’’තිආදිනා. පටිමුක්කවෙඨනානීති ආබන්ධසිරොවෙඨනානි. ආසත්තඛග්ගානීති අංසෙ ඔලම්බනවසෙන සන්නද්ධාසීනි. මණිදණ්ඩතොමරෙති මණිදණ්ඩඞ්කුසෙ.

‘‘අපරාපී’’තිආදිනා පදසා පරිවාරා වුත්තා. ඛුජ්ජවාමනකා වෙසවසෙන, කිරාතසවරඅන්ධකාදයො ජාතිවසෙන තාසං පරිචාරකිනියො දස්සිතා. විස්සාසිකපුරිසාති වස්සවරෙ සන්ධායාහ. කුලභොගඉස්සරියාදිවසෙන මහතී මත්තා පමාණමෙතෙසන්ති මහාමත්තා, මහානුභාවා රාජාමච්චා. විජ්ජාධරතරුණා වියාති මන්තානුභාවෙන විජ්ජාමයිද්ධිසම්පන්නා විජ්ජාධරකුමාරකා විය. රට්ඨියපුත්තාති භොජපුත්තා. රට්ඨෙ පරිචරන්තීති හි ලුද්දකා රට්ඨියා, තෙසං නානාවුධපරිචයතාය රාජභටභූතා පුත්තාති අත්ථො, අන්තරරට්ඨභොජකානං වා පුත්තා රට්ඨියපුත්තා, ඛත්තියා භොජරාජානො. ‘‘අනුයුත්තා භවන්තු තෙ’’තිආදීසු විය හි ටීකායං (දී. නි. ටී. 1.159) වුත්තො භොජසද්දො භොජකවාචකොති දට්ඨබ්බං. උස්සාපෙත්වාති උද්ධං පසාරෙත්වා. ජයසද්දන්ති ‘‘ජයතු මහාරාජා’’තිආදිජයපටිබද්ධං සද්දං. ධනුපන්තිපරික්ඛෙපොති ධනුපන්තිපරිවාරො. සබ්බත්ථ තංගාහකවසෙන වෙදිතබ්බො. හත්ථිඝටාති හත්ථිසමූහා. පහරමානාති ඵුසමානා. අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ඝට්ටනාති අවිච්ඡෙදගමනෙන අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධා. සෙණියොති ගන්ධිකසෙණීදුස්සිකසෙණීආදයො ‘‘අනපලොකෙත්වා රාජානං වා සඞ්ඝං වා ගණං වා පූගං වා සෙණිං වා අඤ්ඤත්‍ර කප්පා වුට්ඨාපෙය්‍යා’’තිආදීසු (පාචි. 682) විය. ‘‘අට්ඨාරස අක්ඛොභිණී සෙනියො’’ති කත්ථචි ලිඛන්ති, සො අනෙකෙසුපි පොත්ථකෙසු න දිට්ඨො. අනෙකසඞ්ඛ්‍යා ච සෙනා හෙට්ඨා ගණිතාති අයුත්තොයෙව. තදා සබ්බාවුධතො සරොව දූරගාමීති කත්වා සරපතනාතික්කමප්පමාණෙන රඤ්ඤො පරිසං සංවිදහති. කිමත්ථන්ති ආහ ‘‘සචෙ’’තිආදි.

සයං භායනට්ඨෙන චිත්තුත්‍රාසො භයං යථා තථා භායතීති කත්වා. භායිතබ්බෙ එව වත්ථුස්මිං භයතො උපට්ඨිතෙ ‘‘භායිතබ්බමිද’’න්ති භායිතබ්බාකාරෙන තීරණතො ඤාණං භයං භයතො තීරෙතීති කත්වා. තෙනෙවාහ විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.751) ‘‘භයතුපට්ඨානඤාණං පන භායති, න භායතීති? න භායති. තඤ්හි ‘අතීතා සඞ්ඛාරා නිරුද්ධා, පච්චුප්පන්නා නිරුජ්ඣන්ති, අනාගතා නිරුජ්ඣිස්සන්තී’ති තීරණමත්තමෙව හොතී’’ති. භායනට්ඨානට්ඨෙන ආරම්මණං භයං භායති එතස්මාති කත්වා. භායනහෙතුට්ඨෙන ඔත්තප්පං භයං පාපතො භායති එතෙනාති කත්වා. භයානකන්ති භායනාකාරො. තෙපීති දීඝායුකා දෙවාපි. ධම්මදෙසනන්ති පඤ්චසු ඛන්ධෙසු පන්නරසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං ධම්මදෙසනං. යෙභුය්‍යෙනාති ඨපෙත්වා ඛීණාසවදෙවෙ තදඤ්ඤෙසං වසෙන බාහුල්ලතො. ඛීණාසවත්තා හි තෙසං චිත්තුත්‍රාසභයම්පි න උප්පජ්ජති. කාමං සීහොපමසුත්තට්ඨකථායං (අ. නි. අට්ඨ. 2.4.33) චිත්තුත්‍රාසභයම්පි තදත්ථභාවෙන වුත්තං, ඉධ පන පකරණානුරූපතො ඤාණභයමෙව ගහිතං. සංවෙගන්ති සහොත්තප්පඤාණං. සන්තාසන්ති සබ්බසො උබ්බිජ්ජනං. භායිතබ්බට්ඨෙන භයමෙව භීමභාවෙන භෙරවන්ති භයභෙරවං, භීතබ්බවත්ථු. තෙනාහ ‘‘ආගච්ඡතී’’ති, එතං නරං තං භයභෙරවං ආගච්ඡති නූනාති අත්ථො.

භීරුං පසංසන්තීති පාපතො භායනතො උත්‍රාසනතො භීරුං පසංසන්ති පණ්ඩිතා. න හි තත්ථ සූරන්ති තස්මිං පාපකරණෙ සූරං පගබ්භධංසිනං න හි පසංසන්ති. තෙනාහ ‘‘භයා හි සන්තො න කරොන්ති පාප’’න්ති. තත්ථ භයාති පාපුත්‍රාසතො, ඔත්තප්පහෙතූති අත්ථො.

ඡම්භිතස්සාති ථම්භිතස්ස, ථ-කාරස්ස ඡ-කාරාදෙසො. තදත්ථමාහ ‘‘සකලසරීරචලන’’න්ති, භයවසෙන සකලකායපකම්පනන්ති අත්ථො. උය්‍යොධනං සම්පහාරො.

එකෙති උත්තරවිහාරවාසිනො. ‘‘රාජගහෙ’’තිආදි තෙසමධිප්පායවිවරණං. එකෙකස්මිං මහාද්වාරෙ ද්වෙ ද්වෙ කත්වා චතුසට්ඨි ඛුද්දකද්වාරානි. ‘‘තදා’’තිආදිනා අකාරණභාවෙ හෙතුං දස්සෙති.

ඉදානි සකවාදං දස්සෙතුං ‘‘අයං පනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ජීවකො කිරා’’තිආදි ආසඞ්කනාකාරදස්සනං. අස්සාති අජාතසත්තුරඤ්ඤො. උක්කණ්ඨිතොති අනභිරතො. ඡත්තං උස්සාපෙතුකාමො මඤ්ඤෙති සම්බන්ධො. භායිත්වාති භායනහෙතු. තස්සාති ජීවකස්ස. සම්මසද්දො සමානත්ථො, සමානභාවො ච වයෙනාති ආහ ‘‘වයස්සාභිලාපො’’ති. වයෙන සමානො වයස්සො යථා ‘‘එකරාජා හරිස්සවණ්ණො’’ති (ජා. 1.2.17). සමානසද්දස්ස හි සාදෙසමිච්ඡන්ති සද්දවිදූ, තෙන අභිලාපො ආලපනං තථා, රුළ්හීනිද්දෙසො එස, ‘‘මාරිසා’’ති ආලපනමිව. යථා හි මාරිසාති නිද්දුක්ඛතාභිලාපො සදුක්ඛෙපි නෙරයිකෙ වුච්චති ‘‘යදා ඛො තෙ මාරිස සඞ්කුනා සඞ්කු හදයෙ සමාගච්ඡෙය්‍යා’’තිආදීසු, (ම. නි. 1.512) එවං යො කොචි සහායො අසමානවයොපි ‘‘සම්මා’’ති වුච්චතීති, තස්මා සහායාභිලාපො ඉච්චෙව අත්ථො. කච්චි න වඤ්චෙසීති පාළියා සම්බන්ධො. ‘‘න පලම්භෙසී’’ති වුත්තෙපි ඉධ පරිකප්පත්ථොව සම්භවතීති වුත්තං ‘‘න විප්පලම්භෙය්‍යාසී’’ති, න පලොභෙය්‍යාසීති අත්ථො. කථාය සල්ලාපො, සො එව නිග්ඝොසො තථා.

විනස්සෙය්‍යාති චිත්තවිඝාතෙන විහඤ්ඤෙය්‍ය. ‘‘න තං දෙවා’’තිආදිවචනං සන්ධාය ‘‘දළ්හං කත්වා’’ති වුත්තං. තුරිතවසෙනිදමාමෙඩිතන්ති දස්සෙති ‘‘තරමානොවා’’ති ඉමිනා. ‘‘අභික්කම මහාරාජා’’ති වත්වා තත්ථ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘එතෙ’’තිආදි වුත්තන්ති සසම්බන්ධමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘මහාරාජ චොරබලං නාමා’’තිආදිමාහ.

සාමඤ්ඤඵලපුච්ඡාවණ්ණනා

160. අයං බහිද්වාරකොට්ඨකොකාසො නාගස්ස භූමි නාම. තෙනාහ ‘‘විහාරස්සා’’තිආදි. භගවතො තෙජොති බුද්ධානුභාවො. රඤ්ඤො සරීරං ඵරි යථා තං සොණදණ්ඩස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස භගවතො සන්තිකං ආගච්ඡන්තස්ස අන්තොවනසණ්ඩගතස්ස. ‘‘අත්තනො අපරාධං සරිත්වා මහාභයං උප්පජ්ජී’’ති ඉදං සෙදමුඤ්චනස්ස කාරණදස්සනං. න හි බුද්ධානුභාවතො සෙදමුඤ්චනං සම්භවති කායචිත්තපස්සද්ධිහෙතුභාවතො.

එකෙති උත්තරවිහාරවාසිනොයෙව. තදයුත්තමෙවාති දස්සෙති ‘‘ඉමිනා’’තිආදිනා. අභිමාරෙති ධනුග්ගහෙ. ධනපාලන්ති නාළාගිරිං. සො හි තදා නාගරෙහි පූජිතධනරාසිනො ලබ්භනතො ‘‘ධනපාලො’’ති වොහරීයති. න කෙවලං දිට්ඨපුබ්බතොයෙව, අථ ඛො පකතියාපි භගවා සඤ්ඤාතොති දස්සෙතුං ‘‘භගවා හී’’තිආදිමාහ. ආකිණ්ණවරලක්ඛණොති බත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණෙ සන්ධායාහ. අනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතොති අසීතානුබ්‍යඤ්ජනෙ (ජිනාලඞ්කාරටීකාය විජාතමඞ්ගලවණ්ණනායං විත්ථාරො). ඡබ්බණ්ණාහි රස්මීහීති තදා වත්තමානා රස්මියො. ඉස්සරියලීළායාති ඉස්සරියවිලාසෙන. නනු ච භගවතො සන්තිකෙ ඉස්සරියලීලාය පුච්ඡා අගාරවොයෙව සියාති චොදනාය ‘‘පකති හෙසා’’තිආදිමාහ, පකතියා පුච්ඡනතො න අගාරවොති අධිප්පායො. පරිවාරෙත්වා නිසින්නෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙන පුරෙ කතෙපි අත්ථතො තස්ස පුරතො නිසින්නො නාම. තෙනාහ ‘‘පරිවාරෙත්වා’’තිආදි.

161. යෙන, තෙනාති ච භුම්මත්ථෙ කරණවචනන්ති දස්සෙති ‘‘යත්ථ, තත්ථා’’ති ඉමිනා. යෙන මණ්ඩලස්ස ද්වාරං, තෙනූපසඞ්කමීති සම්පත්තභාවස්ස වුත්තත්තා ඉධ උපගමනමෙව යුත්තන්ති ආහ ‘‘උපගතො’’ති. අනුච්ඡවිකෙ එකස්මිං පදෙසෙති යත්ථ විඤ්ඤුජාතිකා අට්ඨංසු, තස්මිං. කො පනෙස අනුච්ඡවිකපදෙසො නාම? අතිදූරතාදිඡනිසජ්ජදොසවිරහිතො පදෙසො, නපච්ඡතාදිඅට්ඨනිසජ්ජදොසවිරහිතො වා. යථාහු අට්ඨකථාචරියා –

‘‘න පච්ඡතො න පුරතො, නාපි ආසන්නදූරතො;

න කච්ඡෙ නො පටිවාතෙ, න චාපි ඔනතුන්නතෙ;

ඉමෙ දොසෙ විස්සජ්ජෙත්වා, එකමන්තං ඨිතා අහූ’’ති. (ඛු. පා. අට්ඨ. එවමිච්චාදිපාඨවණ්ණනා; සු. නි. අට්ඨ. 2.261);

තදා භික්ඛුසඞ්ඝෙ තුණ්හීභාවස්ස අනවසෙසතො බ්‍යාපිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූත’’න්ති විච්ඡාවචනං වුත්තන්ති ආහ ‘‘යතො…පෙ… මෙවා’’ති, යතො යතො භික්ඛුතොති අත්ථො. හත්ථෙන, හත්ථස්ස වා කුකතභාවො හත්ථකුක්කුච්චං, අසඤ්ඤමො, අසම්පජඤ්ඤකිරියා ච. තථා පාදකුක්කුච්චන්ති එත්ථාපි. වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පනෙ, තෙන තදඤ්ඤොපි චක්ඛුසොතාදිඅසඤ්ඤමො නත්ථීති විභාවිතො. තත්ථ පන චක්ඛුඅසංයමො සබ්බපඨමො දුන්නිවාරිතො චාති තදභාවං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිත’’න්තිආදි වුත්තං.

විප්පසන්නරහදමිවාති අනාවිලොදකසරමිව. යෙනෙතරහි…පෙ… ඉමිනා මෙ…පෙ… හොතූති සම්බන්ධො. අඤ්ඤො හි අත්ථක්කමො, අඤ්ඤො සද්දක්කමොති ආහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. තත්ථ කායික-වාචසිකෙන උපසමෙන ලද්ධෙන මානසිකොපි උපසමො අනුමානතො ලද්ධො එවාති කත්වා ‘‘මානසිකෙන චා’’ති වුත්තං. සීලූපසමෙනාති සීලසඤ්ඤමෙන. වුත්තමත්ථං ලොකපකතියා සාධෙන්තො ‘‘දුල්ලභඤ්හී’’තිආදිමාහ. ලද්ධාති ලභිත්වා.

උපසමන්ති ආචාරසම්පත්තිසඞ්ඛාතං සංයමං. ‘‘එව’’න්තිආදිනා තථා ඉච්ඡාය කාරණං දස්සෙති. සොති අය්‍යකො, උදයභද්දො වා. ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි තදත්ථ-සමත්ථනං. ඝාතෙස්සතියෙවාති තංකාලාපෙක්ඛාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඝාතෙසී’’ති. ඉදඤ්හි සම්පතිපෙක්ඛවචනං. පඤ්චපරිවට්ටොති පඤ්චරාජපරිවට්ටො.

කස්මා එවමාහ, නනු භගවන්තමුද්දිස්ස රාජා න කිඤ්චි වදතීති අධිප්පායො. වචීභෙදෙති යථාවුත්තඋදානවචීභෙදෙ. තුණ්හී නිරවොති පරියායවචනමෙතං. ‘‘අය’’න්තිආදි චිත්තජානනාකාරදස්සනං. අයං…පෙ… න සක්ඛිස්සතීති ඤත්වාති සම්බන්ධො. වචනානන්තරන්ති උදානවචනානන්තරං. යෙනාති යත්ථ පදෙසෙ, යෙන වා සොතපථෙන. යෙන පෙමන්ති එත්ථාපි යථාරහමෙස නයො.

කතාපරාධස්ස ආලපනං නාම දුක්කරන්ති සන්ධාය ‘‘මුඛං නප්පහොතී’’ති වුත්තං. ‘‘ආගමා ඛො ත්වං මහාරාජ යථාපෙම’’න්ති වචනනිද්දිට්ඨං වා තදා තදත්ථදීපනාකාරෙන පවත්තං නානානයවිචිත්තං භගවතො මධුරවචනම්පි සන්ධාය එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එකම්පි හි අත්ථං භගවා යථා සොතූනං ඤාණං පවත්තති, තථා දෙසෙති. යං සන්ධාය අට්ඨකථාසු වුත්තං ‘‘භගවතා අබ්‍යාකතං තන්තිපදං නාම නත්ථි, සබ්බෙසඤ්ඤෙව අත්ථොපි භාසිතො’’ති. පඤ්චහාකාරෙහීති ඉට්ඨානිට්ඨෙසු සමභාවාදිසඞ්ඛාතෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි. වුත්තඤ්හෙතං මහානිද්දෙසෙ (මහානි. 38, 162) –

‘‘පඤ්චහාකාරෙහි තාදී ඉට්ඨානිට්ඨෙ තාදී, චත්තාවීති තාදී, තිණ්ණාවීති තාදී, මුත්තාවීති තාදී, තංනිද්දෙසා තාදී.

කථං අරහා ඉට්ඨානිට්ඨෙ තාදී? අරහා ලාභෙපි තාදී, අලාභෙපි, යසෙපි, අයසෙපි, පසංසායපි, නින්දායපි, සුඛෙපි, දුක්ඛෙපි තාදී, එකං චෙ බාහං ගන්ධෙන ලිම්පෙය්‍යුං, එකං චෙ බාහං වාසියා තච්ඡෙය්‍යුං, අමුස්මිං නත්ථි රාගො, අමුස්මිං නත්ථි පටිඝං, අනුනයපටිඝවිප්පහීනො, උග්ඝාතිනිඝාතිවීතිවත්තො, අනුරොධවිරොධසමතික්කන්තො, එවං අරහා ඉට්ඨානිට්ඨෙ තාදී.

කථං අරහා චත්තාවීති තාදී? අරහතො…පෙ… ථම්භො, සාරම්භො, මානො, අතිමානො, මදො, පමාදො, සබ්බෙ කිලෙසා, සබ්බෙ දුච්චරිතා, සබ්බෙ දරථා, සබ්බෙ පරිළාහා, සබ්බෙ සන්තාපා, සබ්බා කුසලාභිසඞ්ඛාරා චත්තා වන්තා මුත්තා පහීනා පටිනිස්සට්ඨා, එවං අරහා චත්තාවීති තාදී.

කථං අරහා තිණ්ණාවීති තාදී? අරහා කාමොඝං තිණ්ණො, භවොඝං තිණ්ණො, දිට්ඨොඝං තිණ්ණො, අවිජ්ජොඝං තිණ්ණො, සබ්බං සංසාරපථං තිණ්ණො උත්තිණ්ණො නිත්තිණ්ණො අතික්කන්තො සමතික්කන්තො වීතිවත්තො, සො වුට්ඨවාසො චිණ්ණචරණො ජාතිමරණසඞ්ඛයො, ජාතිමරණසංසාරො (මහානි. 38) නත්ථි තස්ස පුනබ්භවොති, එවං අරහා තිණ්ණාවීති තාදී.

කථං අරහා මුත්තාවීති තාදී? අරහතො රාගා චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං, දොසා, මොහා, කොධා, උපනාහා, මක්ඛා, පළාසා, ඉස්සාය, මච්ඡරියා, මායාය, සාඨෙය්‍යා, ථම්භා, සාරම්භා, මානා, අතිමානා, මදා, පමාදා, සබ්බකිලෙසෙහි, සබ්බදුච්චරිතෙහි, සබ්බදරථෙහි, සබ්බපරිළාහෙහි, සබ්බසන්තාපෙහි, සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං; එවං අරහා මුත්තාවීති තාදී.

කථං අරහා තංනිද්දෙසා තාදී? අරහා ‘සීලෙ සති සීලවා’ති තංනිද්දෙසා තාදී, ‘සද්ධාය සති සද්ධො’ති, ‘වීරියෙ සති වීරියවා’ති, ‘සතියා සති සතිමා’ති, ‘සමාධිම්හි සති සමාහිතො’ති, ‘පඤ්ඤාය සති පඤ්ඤවා’ති, ‘විජ්ජාය සති තෙවිජ්ජො’ති, ‘අභිඤ්ඤාය සති ඡළභිඤ්ඤො’ති තංනිද්දෙසා තාදී, එවං අරහා තංනිද්දෙසා තාදී’’ති.

භගවා පන සබ්බෙසම්පි තාදීනමතිසයො තාදී. තෙනාහ ‘‘සුප්පතිට්ඨිතො’’ති. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා කාළකාරාමසුත්තන්තෙ ‘‘ඉති ඛො භික්ඛවෙ තථාගතො දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසු තාදීයෙව තාදී, තම්හා ච පන තාදිම්හා අඤ්ඤො තාදී උත්තරිතරො වා පණීතතරො වා නත්ථීති වදාමී’’ති (අ. නි. 4.24). අථ වා පඤ්චවිධාරියිද්ධිසිද්ධෙහි පඤ්චහාකාරෙහි තාදිලක්ඛණෙ සුප්පතිට්ඨිතොති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං ආයස්මතා ධම්මසෙනාපතිනා පටිසම්භිදාමග්ගෙ –

‘‘කතමා අරියා ඉද්ධි? ඉධ භික්ඛු සචෙ ආකඞ්ඛති ‘පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරෙය්‍ය’න්ති, අප්පටිකූලසඤ්ඤී තත්ථ විහරති, සචෙ ආකඞ්ඛති ‘අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරෙය්‍ය’න්ති, පටිකූලසඤ්ඤී තත්ථ විහරති, සචෙ ආකඞ්ඛති ‘පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරෙය්‍ය’න්ති, අප්පටිකූලසඤ්ඤී තත්ථ විහරති, සචෙ ආකඞ්ඛති ‘අප්පටිකූලෙ ච පටිකූලෙ ච පටිකූලසඤ්ඤී විහරෙය්‍ය’න්ති, පටිකූලසඤ්ඤී තත්ථ විහරති, සචෙ ආකඞ්ඛති ‘පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ ච තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛකො විහරෙය්‍යං සතො සම්පජානො’ති, උපෙක්ඛකො තත්ථ විහරති සතො සම්පජානො’’ති (පටි. ම. 3.17).

බහිද්ධාති සාසනතො බහිසමයෙ.

162. එසාති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වන්දනාකාරො. තමත්ථං ලොකසිද්ධාය උපමාය සාධෙතුං ‘‘රාජාන’’න්තිආදි වුත්තං. ඔකාසන්ති පුච්ඡිතබ්බට්ඨානං.

න මෙ පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ භාරො අත්ථීති සත්ථු සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරතාය අත්ථතො ආපන්නාය දස්සනං. ‘‘යදි ආකඞ්ඛසී’’ති වුත්තෙයෙව හි එස අත්ථො ආපන්නො හොති. සබ්බං තෙ විස්සජ්ජෙස්සාමීති එත්ථාපි අයං නයො. ‘‘යං ආකඞ්ඛසි, තං පුච්ඡා’’ති වචනෙනෙව හි අයමත්ථො සිජ්ඣති. අසාධාරණං සබ්බඤ්ඤුපවාරණන්ති සම්බන්ධො. යදි ‘‘යදාකඞ්ඛසී’’ති න වදන්ති, අථ කථං වදන්තීති ආහ ‘‘සුත්වා’’තිආදි. පදෙසඤාණෙයෙව ඨිතත්තා තථා වදන්තීති වෙදිතබ්බං. බුද්ධා පන සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙන්තීති සම්බන්ධො.

‘‘පුච්ඡාවුසො යදාකඞ්ඛසී’’තිආදීනි සුත්තපදානි යෙසං පුග්ගලානං වසෙන ආගතානි, තං දස්සනත්ථං ‘‘යක්ඛනරින්දදෙවසමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකාන’’න්ති වුත්තං. තත්ථ හි ‘‘පුච්ඡාවුසො යදාකඞ්ඛසී’’ති ආළවකස්ස යක්ඛස්ස ඔකාසකරණං, ‘‘පුච්ඡ මහාරාජා’’ති නරින්දානං, ‘‘පුච්ඡ වාසවා’’තිආදි දෙවානමින්දස්ස, ‘‘තෙන හී’’තිආදි සමණානං, ‘‘බාවරිස්ස චා’’තිආදි බ්‍රාහ්මණානං, ‘‘පුච්ඡ මං සභියා’’තිආදි පරිබ්බාජකානං ඔකාසකරණන්ති දට්ඨබ්බං. වාසවාති දෙවානමින්දාලපනං. තදෙතඤ්හි සක්කපඤ්හසුත්තෙ. මනසිච්ඡසීති මනසා ඉච්ඡසි.

කතාවකාසාති යස්මා තුම්හෙ මයා කතොකාසා, තස්මා බාවරිස්ස ච තුය්හං අජිතස්ස ච සබ්බෙසඤ්ච සෙසානං යං කිඤ්චි සබ්බං සංසයං යථා මනසා ඉච්ඡථ, තථා පුච්ඡව්හො පුච්ඡථාති යොජනා. එත්ථ ච බාවරිස්ස සංසයං මනසා පුච්ඡව්හො, තුම්හාකං පන සබ්බෙසං සංසයං මනසා ච අඤ්ඤථා ච යථා ඉච්ඡථ, තථා පුච්ඡව්හොති අධිප්පායො. බාවරී හි ‘‘අත්තනො සංසයං මනසාව පුච්ඡථා’’ති අන්තෙවාසිකෙ ආණාපෙසි. වුත්තඤ්හි –

‘‘අනාවරණදස්සාවී, යදි බුද්ධො භවිස්සති;

මනසා පුච්ඡිතෙ පඤ්හෙ, වාචාය විස්සජෙස්සතී’’ති. (සු. නි. 1011);

තදෙතං පාරායනවග්ගෙ. තථා ‘‘පුච්ඡ මං සභියා’’තිආදිපි.

බුද්ධභූමින්ති බුද්ධට්ඨානං, ආසවක්ඛයඤාණං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච. බොධිසත්තභූමි නාම බොධිසත්තට්ඨානං පාරමීසම්භරණඤාණං, භූමිසද්දො වා අවත්ථාවාචකො, බුද්ධාවත්ථං, බොධිසත්තාවත්ථායන්ති ච අත්ථො. එකත්තනයෙන හි පවත්තෙසු ඛන්ධෙසු අවත්ථායෙව තං තදාකාරනිස්සිතා.

යො භගවා බොධිසත්තභූමියං පදෙසඤාණෙ ඨිතො සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙසි, තස්ස තදෙව අච්ඡරියන්ති සම්බන්ධො. කථන්ති ආහ ‘‘කොණ්ඩඤ්ඤ පඤ්හානී’’තිආදි. තත්ථ කොණ්ඩඤ්ඤාති ගොත්තවසෙන සරභඞ්ගමාලපන්ති. වියාකරොහීති බ්‍යාකරොහි. සාධුරූපාති සාධුසභාවා. ධම්මොති සනන්තනො පවෙණීධම්මො. යන්ති ආගමනකිරියාපරාමසනං, යෙන වා කාරණෙන ආගච්ඡති, තෙන වියාකරොහීති සම්බන්ධො. වුද්ධන්ති සීලපඤ්ඤාදීහි වුද්ධිප්පත්තං, ගරුන්ති අත්ථො. එස භාරොති සංසයුපච්ඡෙදනසඞ්ඛාතො එසො භාරො, ආගතො භාරො තයා අවස්සං වහිතබ්බොති අධිප්පායො.

මයා කතාවකාසා භොන්තො පුච්ඡන්තු. කස්මාති චෙ? අහඤ්හි තං තං වො බ්‍යාකරිස්සං ඤත්වා සයං ලොකමිමං, පරඤ්චාති. සයන්ති ච සයමෙව පරූපදෙසෙන විනා. එවං සරභඞ්ගකාලෙ සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙසීති සම්බන්ධො.

පඤ්හානන්ති ධම්මයාගපඤ්හානං. අන්තකරන්ති නිට්ඨානකරං. සුචිරතෙනාති එවං නාමකෙන බ්‍රාහ්මණෙන. පුට්ඨුන්ති පුච්ඡිතුං. ජාතියාති පටිසන්ධියා, ‘‘විජාතියා’’තිපි වදන්ති. පංසුං කීළන්තො සම්භවකුමාරො නිසින්නොව හුත්වා පවාරෙසීති යොජෙතබ්බං.

තග්ඝාති එකංසත්ථෙ නිපාතො. යථාපි කුසලො තථාති යථා සබ්බධම්මකුසලො සබ්බධම්මවිදූ බුද්ධො ජානාති කථෙති, තථා තෙ අහමක්ඛිස්සන්ති අත්ථො. ජානාති-සද්දො හි ඉධ සම්බන්ධමුපගච්ඡති. යථාහ ‘‘යෙන යස්ස හි සම්බන්ධො, දූරට්ඨම්පි ච තස්ස ත’’න්ති (සාරත්ථ. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා). ජානනා චෙත්ථ කථනා. යථා ‘‘ඉමිනා ඉමං ජානාතී’’ති වුත්තොවායමත්ථො ආචරියෙන. රාජා ච ඛො තං යදි කාහති වා,න වාති යො තං ඉධ පුච්ඡිතුං පෙසෙසි, සො කොරබ්‍යරාජා තං තයා පුච්ඡිතමත්ථං, තයා වා පුට්ඨෙන මයා අක්ඛාතමත්ථං යදි කරොතු වා, න වා කරොතු, අහං පන යථාධම්මං තෙ අක්ඛිස්සං ආචික්ඛිස්සාමීති වුත්තං හොති. ජාතකට්ඨකථායං පන –

‘‘රාජා ච ඛො තන්ති අහං තං පඤ්හං යථා තුම්හාකං රාජා ජානාති ජානිතුං සක්කොති, තථා අක්ඛිස්සං. තතො උත්තරි රාජා යථා ජානාති, තථා යදි කරිස්සති වා, න වා කරිස්සති, කරොන්තස්ස වා අකරොන්තස්ස වා තස්සෙවෙතං භවිස්සති, මය්හං පන දොසො නත්ථීති දීපෙතී’’ති (ජා. අට්ඨ. 5.16.172) –

ජානාති-සද්දො වාක්‍යද්වයසාධාරණවසෙන වුත්තො.

163. සිප්පමෙව සිප්පායතනං ආයතනසද්දස්ස තබ්භාවවුත්තිත්තා. අපිච සික්ඛිතබ්බතාය සිප්පඤ්ච තං සත්තානං ජීවිතවුත්තියා කාරණභාවතො, නිස්සයභාවතො වා ආයතනඤ්චාති සිප්පායතනං. සෙය්‍යථිදන්ති එකොව නිපාතො, නිපාතසමුදායො වා. තස්ස තෙ කතමෙති ඉධ අත්ථොති ආහ ‘‘කතමෙ පන තෙ’’ති. ඉමෙ කතමෙතිපි පච්චෙකමත්ථො යුජ්ජති. එවං සබ්බත්ථ. ඉදඤ්ච වත්තබ්බාපෙක්ඛනවසෙන වුත්තං, තස්මා තෙ සිප්පායතනිකා කතමෙති අත්ථො. ‘‘පුථුසිප්පායතනානී’’ති හි සාධාරණතො සිප්පානි උද්දිසිත්වා උපරි තංතංසිප්පූපජීවිනොව නිද්දිට්ඨා පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය. කස්මාති චෙ? පපඤ්චං පරිහරිතුකාමත්තා. අඤ්ඤථා හි යථාධිප්පෙතානි තාව සිප්පායතනානි දස්සෙත්වා පුන තංතංසිප්පූපජීවිනොපි දස්සෙතබ්බා සියුං තෙසමෙවෙත්ථ පධානතො අධිප්පෙතත්තා. එවඤ්ච සති කථාපපඤ්චො භවෙය්‍ය, තස්මා තං පපඤ්චං පරිහරිතුං සිප්පූපජීවීහි තංතංසිප්පායතනානි සඞ්ගහෙත්වා එවමාහාති තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘හත්ථාරොහාතිආදීහි යෙ තං තං සිප්පං නිස්සාය ජීවන්ති, තෙ දස්සෙතී’’ති වුත්තං. කස්මාති ආහ ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි. සිප්පං උපනිස්සාය ජීවන්තීති සිප්පූපජීවිනො.

හත්ථිමාරොහන්තීති හත්ථාරොහා, හත්ථාරුළ්හයොධා. හත්ථිං ආරොහාපයන්තීති හත්ථාරොහා, හත්ථාචරිය හත්ථිවෙජ්ජ හත්ථිමෙණ්ඩාදයො. යෙන හි පයොගෙන පුරිසො හත්ථිනො ආරොහනයොග්ගො හොති, තං හත්ථිස්ස පයොගං විධායන්තානං සබ්බෙසම්පෙතෙසං ගහණං. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙපී’’තිආදි. තත්ථ හත්ථාචරියා නාම යෙ හත්ථිනො, හත්ථාරොහකානඤ්ච සික්ඛාපකා. හත්ථිවෙජ්ජා නාම හත්ථිභිසක්කා. හත්ථිමෙණ්ඩා නාම හත්ථීනං පාදරක්ඛකා. හත්ථිං මණ්ඩයන්ති රක්ඛන්තීති හත්ථිමණ්ඩා, තෙයෙව හත්ථිමෙණ්ඩා, හත්ථිං මිනෙන්ති සම්මා විදහනෙන හිංසන්තීති වා හත්ථිමෙණ්ඩා.ආදි-සද්දෙන හත්ථීනං යවපදායකාදයො සඞ්ගණ්හාති. අස්සාරොහාති එත්ථාපි සුද්ධහෙතුකත්තුවසෙන යථාවුත්තොව අත්ථො. රථෙ නියුත්තා රථිකා. රථරක්ඛා නාම රථස්ස ආණිරක්ඛකා. ධනුං ගණ්හන්තීති ධනුග්ගහා, ඉස්සාසා, ධනුං ගණ්හාපෙන්තීති ධනුග්ගහා, ධනුසිප්පසික්ඛාපකා ධන්වාචරියා.

චෙලෙන චෙලපටාකාය යුද්ධෙ අකන්ති ගච්ඡන්තීති චෙලකා, ජයද්ධජගාහකාති ආහ ‘‘යෙ යුද්ධෙ’’තිආදි. ජයධජන්ති ජයනත්ථං, ජයකාලෙ වා පග්ගහිතධජං. පුරතොති සෙනාය පුබ්බෙ. යථා තථා ඨිතෙ සෙනිකෙ බ්‍යූහවිචාරණවසෙන තතො තතො චලයන්ති උච්චාලෙන්තීති චලකාති වුත්තං ‘‘ඉධ රඤ්ඤො’’තිආදි. සකුණග්ඝිආදයො විය මංසපිණ්ඩං පරසෙනාසමූහසඞ්ඛාතං පිණ්ඩං සාහසිකතාය ඡෙත්වා ඡෙත්වා දයන්ති උප්පතිත්වා උප්පතිත්වා නිග්ගච්ඡන්තීති පිණ්ඩදායකා. තෙනාහ ‘‘තෙ කිරා’’තිආදි. සාහසං කරොන්තීති සාහසිකා, තෙයෙව මහායොධා. පිණ්ඩමිවාති තාලඵලපිණ්ඩමිවාති වදන්ති, ‘‘මංසපිණ්ඩමිවා’’ති (දී. නි. ටී. 1.163) ආචරියෙන වුත්තං. සබ්බත්ථ ‘‘ආචරියෙනා’’ති වුත්තෙ ආචරියධම්මපාලත්ථෙරොව ගහෙතබ්බො. දුතියවිකප්පෙ පිණ්ඩෙ ජනසමූහසඞ්ඛාතෙ සම්මද්දෙ දයන්ති උප්පතන්තා විය ගච්ඡන්තීති පිණ්ඩදායකා, දය-සද්දො ගතියං, අය-සද්දස්ස වා ද-කාරාගමෙන නිප්ඵත්ති.

උග්ගතුග්ගතාති සඞ්ගාමං පත්වා ජවපරක්කමාදිවසෙන අතිවිය උග්ගතා. තදෙවාති පරෙහි වුත්තං තමෙව සීසං වා ආවුධං වා. පක්ඛන්දන්තීති වීරසූරභාවෙන අසජ්ජමානා පරසෙනමනුපවිසන්ති. ථාමජවබලපරක්කමාදිසම්පත්තියා මහානාගසදිසතා. තෙනාහ ‘‘හත්ථිආදීසුපී’’තිආදි. එකන්තසූරාති එකචරසූරා අන්තසද්දස්ස තබ්භාවවුත්තිතො, සූරභාවෙන එකාකිනො හුත්වා යුජ්ඣනකාති අත්ථො. සජාලිකාති සවම්මිකා. සන්නාහො කඞ්කටො වම්මං කවචො උරච්ඡදො ජාලිකාති හි අත්ථතො එකං. සචම්මිකාති ජාලිකා විය සරීරපරිත්තාණෙන චම්මෙන සචම්මිකා. චම්මකඤ්චුකන්ති චම්මමයකඤ්චුකං. පවිසිත්වාති තස්ස අන්තො හුත්වා, පටිමුඤ්චිත්වාති වුත්තං හොති. සරපරිත්තාණං චම්මන්ති චම්මපටිසිබ්බිතං චෙලකං, චම්මමයං වා ඵලකං. බලවසිනෙහාති සාමිනි අතිසයපෙමා. ඝරදාසයොධාති අන්තොජාතදාසපරියාපන්නා යොධා, ‘‘ඝරදාසිකපුත්තා’’තිපි පාඨො, අන්තොජාතදාසීනං පුත්තාති අත්ථො.

ආළාරං වුච්චති මහානසං, තත්ථ නියුත්තා ආළාරිකා.පූවිකාති පූවසම්පාදකා, යෙ පූවමෙව නානප්පකාරතො සම්පාදෙත්වා වික්කිණන්තා ජීවන්ති. කෙසනඛසණ්ඨපනාදිවසෙන මනුස්සානං අලඞ්කාරවිධිං කප්පෙන්ති සංවිදහන්තීති කප්පකා. චුණ්ණවිලෙපනාදීහි මලහරණවණ්ණසම්පාදනවිධිනා න්හාපෙන්ති නහානං කරොන්තීති න්හාපිකා. නවන්තාදිවිධිනා පවත්තො ගණනගන්ථො අන්තරා ඡිද්දාභාවෙන අච්ඡිද්දකොති වුච්චති, තදෙව පඨෙන්තීති අච්ඡිද්දකපාඨකා. හත්ථෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනං, ගණනං වා හත්ථමුද්දා. අඞ්ගුලිසඞ්කොචනඤ්හි මුද්දාති වුච්චති, තෙන ච විඤ්ඤාපනං, ගණනං වා හොති. හත්ථසද්දො චෙත්ථ තදෙකදෙසෙසු අඞ්ගුලීසු දට්ඨබ්බො ‘‘න භුඤ්ජමානො සබ්බං හත්ථං මුඛෙ පක්ඛිපිස්සාමී’’තිආදීසු (පාචි. 618) විය, තමුපනිස්සාය ජීවන්තීති මුද්දිකා. තෙනාහ ‘‘හත්ථමුද්දායා’’තිආදි.

අයකාරො කම්මාරකාරකො. දන්තකාරො භමකාරො. චිත්තකාරො ලෙපචිත්තකාරො. ආදි-සද්දෙන කොට්ටකලෙඛකවිලීවකාරඉට්ඨකකාරදාරුකාරාදීනං සඞ්ගහො. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. කරණනිප්ඵාදනවසෙන දස්සෙත්වා. සන්දිට්ඨිකමෙවාති අසම්පරායිකතාය සාමං දට්ඨබ්බං, සයමනුභවිතබ්බං අත්තපච්චක්ඛන්ති අත්ථො. උපජීවන්තීති උපනිස්සාය ජීවන්ති. සුඛිතන්ති සුඛප්පත්තං. ථාමබලූපෙතභාවොව පීණනන්ති ආහ ‘‘පීණිතං ථාමබලූපෙත’’න්ති. උපරීති දෙවලොකෙ. තථා උද්ධන්තිපි. සො හි මනුස්සලොකතො උපරිමො. අග්ගං වියාති අග්ගං, ඵලං. ‘‘කම්මස්ස කතත්තා ඵලස්ස නිබ්බත්තනතො තං කම්මස්ස අග්ගිසිඛා විය හොතී’’ති ආචරියෙන වුත්තං. අපිච සග්ගන්ති උත්තමං, ඵලං. සග්ගන්ති සුට්ඨු අග්ගං, රූපසද්දාදිදසවිධං අත්තනො ඵලං නිප්ඵාදෙතුං අරහතීති අත්ථො. සුඅග්ගිකාව නිරුත්තිනයෙන සොවග්ගිකා, දක්ඛිණාසද්දාපෙක්ඛාය ච සබ්බත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො. සුඛොති සුඛූපායො ඉට්ඨො කන්තො. අග්ගෙති උළාරෙ. අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බං බාහිරං රූපං, අත්තනො වණ්ණපොක්ඛරතා වණ්ණොති අයමෙතෙසං විසෙසො. දක්ඛන්ති වඩ්ඪන්ති එතායාති දක්ඛිණා, පරිච්චාගමයං පුඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘දක්ඛිණං දාන’’න්ති.

මග්ගො සාමඤ්ඤං සමිතපාපසඞ්ඛාතස්ස සමණස්ස භාවොති කත්වා, තස්ස විපාකත්තා අරියඵලං සාමඤ්ඤඵලං.‘‘යථාහා’’තිආදිනා මහාවග්ගසංයුත්තපාළිවසෙන තදත්ථං සාධෙති. තං එස රාජා න ජානාති අරියධම්මස්ස අකොවිදතාය. යස්මා පනෙස ‘‘දාසකස්සකාදිභූතානං පබ්බජිතානං ලොකතො අභිවාදනාදිලාභො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං නාමා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො කොචි සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඊදිසමත්ථං ජානන්තො’’ති වීමංසන්තො පූරණාදිකෙ පුච්ඡිත්වා තෙසං කථාය අනධිගතවිත්තො භගවන්තම්පි එතමත්ථං පුච්ඡි. තස්මා වුත්තං ‘‘දාසකස්සකොපමං සන්ධාය පුච්ඡතී’’ති.

රාජාමච්චාති රාජකුලසමුදාගතා අමච්චා, අනුයුත්තකරාජානො චෙව අමච්චා චාතිපි අත්ථො. කණ්හපක්ඛන්ති යථාපුච්ඡිතෙ අත්ථෙ ලබ්භමානදිට්ඨිගතූපසංහිතං සංකිලෙසපක්ඛං. සුක්කපක්ඛන්ති තබ්බිධුරං උපරි සුත්තාගතං වොදානපක්ඛං. සමණකොලාහලන්ති සමණකොතූහලං තං තං සමණවාදානං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධං. සමණභණ්ඩනන්ති තෙනෙව විරොධෙන ‘‘එවංවාදීනං තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං අයං දොසො, එවංවාදීනං තෙසං අයං දොසො’’ති එවං තං තං වාදස්ස පරිභාසනං. ඉස්සරානුවත්තකො හි ලොකොති ධම්මතාදස්සනෙන තදත්ථසමත්ථනං. අත්තනො දෙසනාකොසල්ලෙන රඤ්ඤො භාරං කරොන්තො, න තදඤ්ඤෙන පරවම්භනාදිකාරණෙන.

164. නු-සද්දො විය නො-සද්දොපි පුච්ඡායං නිපාතොති ආහ ‘‘අභිජානාසි නූ’’ති. අයඤ්චාති එත්ථ ච-සද්දො න කෙවලං අභිජානාසිපදෙනෙව, අථ ඛො ‘‘පුච්ඡිතා’’ති පදෙන චාති සමුච්චයත්ථො. කථං යොජෙතබ්බොති අනුයොගමපනෙති ‘‘ඉදඤ්හී’’තිආදිනා. පුච්ඡිතා නූති පුබ්බෙ පුච්ඡං කත්තා නු. නං පුට්ඨභාවන්ති තාදිසං පුච්ඡිතභාවං අභිජානාසි නු. න තෙ සම්මුට්ඨන්ති තව න පමුට්ඨං වතාති අත්ථො. අඵාසුකභාවොති තථා භාසනෙන අසුඛභාවො. පණ්ඩිතපතිරූපකානන්ති (සාමං විය අත්තනො සක්කාරානං පණ්ඩිතභාසානං) ආමං විය පක්කානං පණ්ඩිතා භාසානං. (දී. නි. ටී. 1.163) පාළිපදඅත්ථබ්‍යඤ්ජනෙසූති පාළිසඞ්ඛාතෙ පදෙ, තදත්ථෙ තප්පරියාපන්නක්ඛරෙ ච, වාක්‍යපරියායො වා බ්‍යඤ්ජනසද්දො ‘‘අක්ඛරං පදං බ්‍යඤ්ජන’’න්තිආදීසු (නෙත්ති. 28) විය. භගවතො රූපං සභාවො විය රූපමස්සාති භගවන්තරූපො, භගවා විය එකන්තපණ්ඩිතොති අත්ථො.

පූරණකස්සපවාදවණ්ණනා

165. එකමිදාහන්ති එත්ථ ඉදන්ති නිපාතමත්තං, එකං සමයමිච්චෙව අත්ථො. සම්මොදෙති සම්මොදනං කරොතීති සම්මොදනීයං. අනීයසද්දො හි බහුලා කත්වත්ථාභිධායකො යථා ‘‘නිය්‍යානිකා’’ති, (ධ. ස. සුත්තන්තදුකමාතිකා 97) සම්මොදනං වා ජනෙතීති සම්මොදනියං තද්ධිතවසෙන. සරිතබ්බන්ති සාරණීයං, සරණස්ස අනුච්ඡවිකන්ති වා සාරණියං, එතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සම්මොදජනකං සරිතබ්බයුත්තක’’න්ති වුත්තං, සරිතබ්බයුත්තකන්ති ච සරණානුච්ඡවිකන්ති අත්ථො.

166. සහත්ථාති සහත්ථෙනෙව, තෙන සුද්ධකත්තාරං දස්සෙති, ආණත්තියාති පන හෙතුකත්තාරං, නිස්සග්ගියථාවරාදයොපි ඉධ සහත්ථ කරණෙනෙව සඞ්ගහිතා. හත්ථාදීනීති හත්ථපාදකණ්ණනාසාදීනි. පචනං දහනං විබාධනන්ති ආහ ‘‘දණ්ඩෙන උප්පීළෙන්තස්සා’’ති. පපඤ්චසූදනියං නාම මජ්ඣිමාගමට්ඨකථායං පන ‘‘පචතො’’ති එතස්ස ‘‘තජ්ජෙන්තස්ස වා’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 3.97) දුතියොපි අත්ථො වුත්තො, ඉධ පන තජ්ජනං, පරිභාසනඤ්ච දණ්ඩෙන සඞ්ගහෙත්වා ‘‘දණ්ඩෙන උප්පීළෙන්තස්ස ඉච්චෙව වුත්ත’’න්ති (දී. නි. ටී. 1.166) ආචරියෙන වුත්තං, අධුනා පන පොත්ථකෙසු ‘‘තජ්ජෙන්තස්ස වා’’ති පාඨොපි බහුසො දිස්සති. සොකන්ති සොකකාරණං, සොචනන්තිපි යුජ්ජති කාරණසම්පාදනෙන ඵලස්සපි කත්තබ්බතො. පරෙහීති අත්තනො වචනකරෙහි කම්මභූතෙහි. ඵන්දතොති එත්ථ පරස්ස ඵන්දනවසෙන සුද්ධකත්තුත්ථො න ලබ්භති, අථ ඛො අත්තනො ඵන්දනවසෙනෙවාති ආහ ‘‘පරං ඵන්දන්තං ඵන්දනකාලෙ සයම්පි ඵන්දතො’’ති, අත්තනා කතෙන පරස්ස විබාධනපයොගෙන සයම්පි ඵන්දතොති අත්ථො. ‘‘අතිපාතාපයතො’’ති පදං සුද්ධකත්තරි, හෙතුකත්තරි ච පවත්තතීති දස්සෙති ‘‘හනන්තස්සාපි හනාපෙන්තස්සාපී’’ති ඉමිනා. සබ්බත්ථාති ‘‘ආදියතො’’තිආදීසු. කරණකාරණවසෙනාති සයංකාරපරංකාරවසෙන.

ඝරභිත්තියා අන්තො ච බහි ච සන්ධි ඝරසන්ධි. කිඤ්චිපි අසෙසෙත්වා නිරවසෙසො ලොපො විලුම්පනං නිල්ලොපොති ආහ ‘‘මහාවිලොප’’න්ති. එකාගාරෙ නියුත්තො විලොපො එකාගාරිකො. තෙනාහ ‘‘එකමෙවා’’තිආදි. ‘‘පරිපන්ථෙ තිට්ඨතො’’ති එත්ථ අච්ඡින්දනත්ථමෙව තිට්ඨතීති අයමත්ථො පකරණතො සිද්ධොති දස්සෙති ‘‘ආගතාගතාන’’න්තිආදිනා. ‘‘පරිතො සබ්බසො පන්ථෙ හනනං පරිපන්ථො’’ති (දී. නි. ටී. 1.166) අයමත්ථොපි ආචරියෙන වුත්තො. කරොමීති සඤ්ඤායාති සඤ්චෙතනිකභාවමාහ, තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘සඤ්චිච්ච කරොතොපි න කරීයති නාම, පගෙව අසඤ්චිච්චා’’ති. පාපං න කරීයතීති පුබ්බෙ අසතො උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා පාපං අකතමෙව නාම. තෙනාහ ‘‘නත්ථි පාප’’න්ති.

යදි එවං කථං සත්තා පාපෙ පවත්තන්තීති අත්තනො වාදෙ පරෙහි ආරොපිතං දොසමපනෙතුකාමො පූරණො ඉමමත්ථම්පි දස්සෙතීති ආහ ‘‘සත්තා පනා’’තිආදි. සඤ්ඤාමත්තමෙතං ‘‘පාපං කරොන්තී’’ති, පාපං පන නත්ථෙවාති වුත්තං හොති. එවං කිරස්ස හොති – ඉමෙසං සත්තානං හිංසාදිකිරියා අත්තානං න පාපුණාති තස්ස නිච්චතාය නිබ්බිකාරත්තා, සරීරං පන අචෙතනං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමං, තස්මිං විකොපිතෙපි න කිඤ්චි පාපන්ති. පරියන්තො වුච්චති නෙමි පරියොසානෙ ඨිතත්තා. තෙන වුත්තං ආචරියෙන ‘‘නිසිතඛුරමයනෙමිනා’’ති (දී. නි. ටී. 1.166). දුතියවිකප්පෙ චක්කපරියොසානමෙව පරියන්තො, ඛුරෙන සදිසො පරියන්තො යස්සාති ඛුරපරියන්තො. ඛුරග්ගහණෙන චෙත්ථ ඛුරධාරා ගහිතා තදවරොධතො. පාළියං චක්කෙනාති චක්කාකාරකතෙන ආවුධවිසෙසෙන. තං මංසඛලකරණසඞ්ඛාතං නිදානං කාරණං යස්සාති තතොනිදානං, ‘‘පච්චත්තවචනස්ස තොආදෙසො, සමාසෙ චස්ස ලොපාභාවො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.21) අට්ඨකථාසු වුත්තො. ‘‘පච්චත්තත්ථෙ නිස්සක්කවචනම්පි යුජ්ජතී’’ති (සාරත්ථ. ටී. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරො. ‘‘කාරණත්ථෙ නිපාතසමුදායො’’තිපි අක්ඛරචින්තකා.

ගඞ්ගාය දක්ඛිණදිසා අප්පතිරූපදෙසො, උත්තරදිසා පන පතිරූපදෙසොති අධිප්පායෙන ‘‘දක්ඛිණඤ්චෙ’’තිආදි වුත්තං, තඤ්ච දෙසදිසාපදෙසෙන තන්නිවාසිනො සන්ධායාති දස්සෙතුං ‘‘දක්ඛිණතීරෙ’’තිආදිමාහ. හනනදානකිරියා හි තදායත්තා. මහායාගන්ති මහාවිජිතරඤ්ඤො යඤ්ඤසදිසම්පි මහායාගං. දමසද්දො ඉන්ද්‍රියසංවරස්ස, උපොසථසීලස්ස ච වාචකොති ආහ ‘‘ඉන්ද්‍රියදමෙන උපොසථකම්මෙනා’’ති. කෙචි පන උපොසථකම්මෙනා’ති ඉදං ඉන්ද්‍රියදමස්ස විසෙසනං, තස්මා ‘උපොසථකම්මභූතෙන ඉන්ද්‍රියදමෙනා’ති’’ අත්ථං වදන්ති, තදයුත්තමෙව තදුභයත්ථවාචකත්තා දමසද්දස්ස, අත්ථද්වයස්ස ච විසෙසවුත්තිතො. අධුනා හි කත්ථචි පොත්ථකෙ වා-සද්දො, ච-සද්දොපි දිස්සති. සීලසංයමෙනාති තදඤ්ඤෙන කායිකවාචසිකසංවරෙන. සච්චවචනෙනාති අමොසවජ්ජෙන. තස්ස විසුං වචනං ලොකෙ ගරුතරපුඤ්ඤසම්මතභාවතො. යථා හි පාපධම්මෙසු මුසාවාදො ගරුතරො, එවං පුඤ්ඤධම්මෙසු අමොසවජ්ජො. තෙනාහ භගවා ඉතිවුත්තකෙ –

‘‘එකධම්මං අතීතස්ස, මුසාවාදිස්ස ජන්තුනො;

විතිණ්ණපරලොකස්ස, නත්ථි පාපං අකාරිය’’න්ති. (ඉතිවු. 27);

පවත්තීති යො කරොති, තස්ස සන්තානෙ ඵලුප්පාදපච්චයභාවෙන උප්පත්ති. එවඤ්හි ‘‘නත්ථි කම්මං, නත්ථි කම්මඵල’’න්ති අකිරියවාදස්ස පරිපුණ්ණතා. සති හි කම්මඵලෙ කම්මානමකිරියභාවො කථං භවිස්සති. සබ්බථාපීති ‘‘කරොතො’’තිආදිනා වුත්තෙන සබ්බප්පකාරෙනපි.

ලබුජන්ති ලිකුචං. පාපපුඤ්ඤානං කිරියමෙව පටික්ඛිපති, න රඤ්ඤා පුට්ඨං සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං බ්‍යාකරොතීති අධිප්පායො. ඉදඤ්හි අවධාරණං විපාකපටික්ඛෙපනිවත්තනත්ථං. යො හි කම්මං පටික්ඛිපති, තෙන අත්ථතො විපාකොපි පටික්ඛිත්තොයෙව නාම හොති. තථා හි වක්ඛති ‘‘කම්මං පටිබාහන්තෙනාපී’’තිආදි (දී. නි. අට්ඨ. 1.170-172).

පටිරාජූහි අනභිභවනීයභාවෙන විසෙසතො ජිතන්ති විජිතං, එකස්ස රඤ්ඤො ආණාපවත්තිදෙසො. ‘‘මා මය්හං විජිතෙ වසථා’’ති අපසාදනා පබ්බජිතස්ස පබ්බාජනසඞ්ඛාතා විහෙඨනායෙවාති වුත්තං ‘‘විහෙඨෙතබ්බ’’න්ති. තෙන වුත්තස්ස අත්ථස්ස ‘‘එවමෙත’’න්ති උපධාරණං සල්ලක්ඛණං උග්ගණ්හනං, තදමිනා පටික්ඛිපතීති ආහ ‘‘සාරතො අග්ගණ්හන්තො’’ති. තස්ස පන අත්ථස්ස අද්ධනියභාවාපාදනවසෙන චිත්තෙන සන්ධාරණං නික්කුජ්ජනං, තදමිනා පටික්ඛිපතීති දස්සෙති ‘‘සාරවසෙනෙව…පෙ… අට්ඨපෙන්තො’’ති ඉමිනා. සාරවසෙනෙවාති උත්තමවසෙනෙව, අවිතථත්තා වා පරෙහි අනුච්චාලිතො ථිරභූතො අත්ථො අඵෙග්ගුභාවෙන සාරොති වුච්චති, තංවසෙනෙවාති අත්ථො. නිස්සරණන්ති වට්ටතො නිය්‍යානං. පරමත්ථොති අවිපරීතත්ථො, උත්තමස්ස වා ඤාණස්සාරම්මණභූතො අත්ථො. බ්‍යඤ්ජනං පන තෙන උග්ගහිතඤ්චෙව නික්කුජ්ජිතඤ්ච තථායෙව භගවතො සන්තිකෙ භාසිතත්තා.

මක්ඛලිගොසාලවාදවණ්ණනා

168. උභයෙනාති හෙතුපච්චයපටිසෙධවචනෙන. ‘‘විජ්ජමානමෙවා’’ති ඉමිනා සභාවතො විජ්ජමානස්සෙව පටික්ඛිපනෙ තස්ස අඤ්ඤාණමෙව කාරණන්ති දස්සෙති. සංකිලෙසපච්චයන්ති සංකිලිස්සනස්ස මලීනස්ස කාරණං. විසුද්ධිපච්චයන්ති සංකිලෙසතො විසුද්ධියා වොදානස්ස පච්චයං. අත්තකාරෙති පච්චත්තවචනස්ස එ-කාරවසෙන පදසිද්ධි යථා ‘‘වනප්පගුම්බෙ යථා ඵුසිතග්ගෙ’’ති, (ඛු. පා. 13; සු. නි. 236) පච්චත්තත්ථෙ වා භුම්මවචනං යථා ‘‘ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මි’’න්ති (දී. නි. 1.194), තදෙවත්ථං දස්සෙති ‘‘අත්තකාරො’’ති ඉමිනා. සො ච තෙන තෙන සත්තෙන අත්තනා කාතබ්බකම්මං, අත්තනා නිප්ඵාදෙතබ්බපයොගො වා. තෙනාහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. සබ්බඤ්ඤුතන්ති සම්මාසම්බොධිං. තන්ති අත්තනා කතකම්මං. දුතියපදෙනාති ‘‘නත්ථි පරකාරෙ’’ති පදෙන. පරකාරො ච නාම පරස්ස වාහසා ඉජ්ඣනකපයොගො. තෙන වුත්තං ‘‘යං පරකාර’’න්තිආදි. ඔවාදානුසාසනින්ති ඔවාදභූතමනුසාසනිං, පඨමං වා ඔවාදො, පච්ඡා අනුසාසනී. ‘‘පරකාර’’න්ති පදස්ස උපලක්ඛණවසෙන අත්ථදස්සනඤ්චෙතං, ලොකුත්තරධම්මෙ පරකාරාවස්සයො නත්ථීති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා මහාසත්ත’’න්ති. අත්ථෙවෙස ලොකියධම්මෙ යථා තං අම්හාකං බොධිසත්තස්ස ආළාරුදකෙ නිස්සාය පඤ්චාභිඤ්ඤාලොකියසමාපත්තිලාභො, තඤ්ච පච්ඡිමභවිකමහාසත්තං සන්ධාය වුත්තං, පච්චෙකබොධිසත්තස්සපි එත්ථෙව සඞ්ගහො තෙසම්පි තදභාවතො. මනුස්සසොභග්‍යතන්ති මනුස්සෙසු සුභගභාවං. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන කම්මවාදස්ස, කිරියවාදස්ස ච පටික්ඛිපනෙන. ජිනචක්කෙති ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ කම්මං කණ්හං කණ්හවිපාක’’න්තිආදි (අ. නි. 4.232) නයප්පවත්තෙ කම්මානං, කම්මඵලානඤ්ච අත්ථිතාපරිදීපනෙ බුද්ධසාසනෙ. පච්චනීකකථනං පහාරදානසදිසන්ති ‘‘පහාරං දෙති නාමා’’ති.

යථාවුත්තඅත්තකාරපරකාරාභාවතො එව සත්තානං පච්චත්තපුරිසකාරො නාම කොචි නත්ථීති සන්ධාය ‘‘නත්ථිපුරිසකාරෙ’’ති තස්ස පටික්ඛිපනං දස්සෙතුං ‘‘යෙනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘දෙවත්තම්පී’’තිආදිනා, ‘‘මනුස්සසොභග්‍යත’’න්තිආදිනා ච වුත්තප්පකාරා. ‘‘බලෙ පතිට්ඨිතා’’ති වත්වා වීරියමෙවිධ බලන්ති දස්සෙතුං ‘‘වීරියං කත්වා’’ති වුත්තං. සත්තානඤ්හි දිට්ඨධම්මිකසම්පරායික නිබ්බානසම්පත්තිආවහං වීරියබලං නත්ථීති සො පටික්ඛිපති, නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං වොදානියබලස්ස පටික්ඛිපනං සංකිලෙසිකස්සාපි බලස්ස තෙන පටික්ඛිපනතො. යදි වීරියාදීනි පුරිසකාරවෙවචනානි, අථ කස්මා තෙසං විසුං ගහණන්ති ආහ ‘‘ඉදං නො වීරියෙනා’’තිආදි. ඉදං නො වීරියෙනාති ඉදං ඵලං අම්හාකං වීරියෙන පවත්තං. පවත්තවචනපටික්ඛෙපකරණවසෙනාති අඤ්ඤෙසං පවත්තවොහාරවචනස්ස පටික්ඛෙපකරණවසෙන. වීරියථාමපරක්කමසම්බන්ධනෙන පවත්තබලවාදීනං වාදස්ස පටික්ඛෙපකරණවසෙන ‘‘නත්ථි බල’’න්ති පදමිව සබ්බානිපෙතානි තෙන ආදීයන්තීති අධිප්පායො. තඤ්ච වචනීයත්ථතො වුත්තං, වචනත්ථතො පන තස්සා තස්සා කිරියාය උස්සන්නට්ඨෙන බලං. සූරවීරභාවාවහට්ඨෙන වීරියං. තදෙව දළ්හභාවතො, පොරිසධුරං වහන්තෙන පවත්තෙතබ්බතො ච පුරිසථාමො. පරං පරං ඨානං අක්කමනවසෙන පවත්තියා පුරිසපරක්කමොති වෙදිතබ්බං.

රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය සත්තා. අස්සසනපස්සසනවසෙන පවත්තියා පාණනතො පාණාති ඉමිනා අත්ථෙන සමානෙපි පදද්වයෙ එකින්ද්‍රියාදිවසෙන පාණෙ විභජිත්වා සත්තතො විසෙසං කත්වා එස වදතීති ආහ ‘‘එකින්ද්‍රියො’’තිආදි. භවන්තීති භූතාති සත්තපාණපරියායෙපි සති අණ්ඩකොසාදීසු සම්භවනට්ඨෙන තතො විසෙසාව, තෙන වුත්තාති දස්සෙති ‘‘අණ්ඩ…පෙ… වදතී’’ති ඉමිනා. වත්ථිකොසො ගබ්භාසයො. ජීවනතො පාණං ධාරෙන්තො විය වඩ්ඪනතො ජීවා. තෙනාහ ‘‘සාලියවා’’තිආදි. ආදිසද්දෙන විරුළ්හධම්මා තිණරුක්ඛා ගහිතා. නත්ථි එතෙසං සංකිලෙසවිසුද්ධීසු වසො සාමත්ථියන්ති අවසා. තථා අබලා අවීරියා. තෙනාහ ‘‘තෙස’’න්තිආදි. නියතාති නියමනා, අඡෙජ්ජසුත්තාවුතස්ස අභෙජ්ජමණිනො විය නියතප්පවත්තිතාය ගතිජාතිබන්ධාපවග්ගවසෙන නියාමොති අත්ථො. තත්ථ තත්ථාති තාසු තාසු ජාතීසු. ඡන්නං අභිජාතීනං සම්බන්ධීභූතානං ගමනං සමවායෙන සමාගමො. සම්බන්ධීනිරපෙක්ඛොපි භාවසද්දො සම්බන්ධීසහිතො විය පකතියත්ථවාචකොති ආහ ‘‘සභාවොයෙවා’’ති, යථා කණ්ටකස්ස තික්ඛතා, කපිත්ථඵලාදීනං පරිමණ්ඩලතා, මිගපක්ඛීනං විචිත්තාකාරතා ච, එවං සබ්බස්සාපි ලොකස්ස හෙතුපච්චයමන්තරෙන තථා තථා පරිණාමො අකුත්තිමො සභාවොයෙවාති අත්ථො. තෙන වුත්තං ‘‘යෙනා’’තිආදි. පරිණමනං නානප්පකාරතාපත්ති. යෙනාති සත්තපාණාදිනා. යථා භවිතබ්බං, තථෙවාති සම්බන්ධො.

ඡළභිජාතියො පරතො විත්ථාරීයිස්සන්ති. ‘‘සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්තී’’ති වදන්තො මක්ඛලි අදුක්ඛමසුඛභූමිං සබ්බෙන සබ්බං න ජානාතීති වුත්තං ‘‘අඤ්ඤා අදුක්ඛමසුඛභූමි නත්ථීති දස්සෙතී’’ති. අයං ‘‘සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්තී’’ති වචනං කරණභාවෙන ගහෙත්වා වුත්තා ආචරියස්ස මති. පොත්ථකෙසු පන ‘‘අඤ්ඤා සුඛදුක්ඛභූමි නත්ථීති දස්සෙතී’’ති අයමෙව පාඨො දිට්ඨො, න ‘‘අදුක්ඛමසුඛභූමී’’ති. එවං සති ‘‘ඡස්වෙවාභිජාතීසූ’’ති වචනං අධිකරණභාවෙන ගහෙත්වා ඡසු එව අභිජාතීසු සුඛදුක්ඛපටිසංවෙදනං, න තෙහි අඤ්ඤත්ථ, තායෙව සුඛදුක්ඛභූමි, න තදඤ්ඤාති දස්සෙතීති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අයමෙව ච යුත්තතරො පටික්ඛෙපිතබ්බස්ස අත්ථස්ස භූමිවසෙන වුත්තත්තා. යදි හි ‘‘සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්තී’’ති වචනෙන පටික්ඛෙපිතබ්බස්ස දස්සනං සියා, අථ ‘‘අඤ්ඤා අදුක්ඛමසුඛා නත්ථී’’ති දස්සෙය්‍ය, න ‘‘අදුක්ඛමසුඛභූමී’’ති දස්සනහෙතුවචනස්ස භූමිඅත්ථාභාවතො. දස්සෙති චෙතං තාසං භූමියා අභාවමෙව, තෙන විඤ්ඤායති අයං පාඨො, අයඤ්චත්ථො යුත්තතරොති.

පමුඛයොනීනන්ති මනුස්සෙසු ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදිවසෙන, තිරච්ඡානාදීසු සීහබ්‍යග්ඝාදිවසෙන පධානයොනීනං, පධානතා චෙත්ථ උත්තමතා. තෙනාහ ‘‘උත්තමයොනීන’’න්ති. සට්ඨි සතානීති ඡ සහස්සානි. ‘‘පඤ්ච ච කම්මුනො සතානී’’ති පදස්ස අත්ථදස්සනං ‘‘පඤ්ච කම්මසතානි චා’’ති. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා ‘‘කෙවලං තක්කමත්තකෙන නිරත්ථකං දිට්ඨිං දීපෙතී’’ති ඉමමෙවත්ථමතිදිසති. එත්ථ ච ‘‘තක්කමත්තකෙනා’’ති වදන්තො යස්මා තක්කිකා අවස්සයභූතතථත්ථග්ගහණඅඞ්කුසනයමන්තරෙන නිරඞ්කුසතාය පරිකප්පනස්ස යං කිඤ්චි අත්තනා පරිකප්පිතං සාරතො මඤ්ඤමානා තථෙව අභිනිවිස්ස තත්ථ ච දිට්ඨිගාහං ගණ්හන්ති, තස්මා න තෙසං දිට්ඨිවත්ථුස්මිං විඤ්ඤූහි විචාරණා කාතබ්බාති ඉමමධිප්පායං විභාවෙති. කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිනො. පඤ්චින්ද්‍රියවසෙනාති චක්ඛාදිපඤ්චින්ද්‍රියවසෙන. තෙ හි ‘‘චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායසඞ්ඛාතානි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි ‘පඤ්ච කම්මානී’ති තිත්ථියා පඤ්ඤපෙන්තී’’ති වදන්ති ‘‘කායවචීමනොකම්මානි ච ‘තීණි කම්මානී’ති’’. කම්මන්ති ලද්ධීති තදුභයං ඔළාරිකත්තා පරිපුණ්ණකම්මන්ති ලද්ධි. මනොකම්මං අනොළාරිකත්තා උපඩ්ඪකම්මන්ති ලද්ධීති යොජනා. ‘‘ද්වාසට්ඨි පටිපදා’’ති වත්තබ්බෙ සභාවනිරුත්තිං අජානන්තො ‘‘ද්වට්ඨිපටිපදා’’ති වදතීති ආහ ‘‘ද්වාසට්ඨි පටිපදා’’ති. සද්දරචකා පන ‘‘ද්වාසට්ඨියා සලොපො, අත්තමා’’ති වදන්ති, තදයුත්තමෙව සභාවනිරුත්තියා යොගතො අසිද්ධත්තා. යදි හි සා යොගෙන සිද්ධා අස්ස, එවං සභාවනිරුත්තියෙව සියා, තථා ච සති ආචරියානං මතෙන විරුජ්ඣතීති වදන්ති. ‘‘චුල්ලාසීති සහස්සානී’’තිආදිකා පන අඤ්ඤත්‍ර දිට්ඨපයොගා සභාවනිරුත්තියෙව. දිස්සති හි විසුද්ධිමග්ගාදීසු –

‘‘චුල්ලාසීති සහස්සානි, කප්පා තිට්ඨන්ති යෙ මරූ;

න ත්වෙව තෙපි තිට්ඨන්ති, ද්වීහි චිත්තෙහි සමොහිතා’’ති. (විසුද්ධි. 2.715; මහානි. 10, 39);

එකස්මිං කප්පෙති චතුන්නමසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පානං අඤ්ඤතරභූතෙ එකස්මිං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පෙ. තත්ථාපි ච විවට්ටට්ඨායීසඤ්ඤිතං එකමෙව සන්ධාය ‘‘ද්වට්ඨන්තරකප්පා’’ති වුත්තං. න හි සො අස්සුතසාසනධම්මො ඉතරෙ ජානාති බාහිරකානමවිසයත්තා, අජානන්තො එවමාහාති අත්ථො.

උරබ්භෙ හනන්ති, හන්ත්වා වා ජීවිතං කප්පෙන්තීති ඔරබ්භිකා. එස නයො සාකුණිකාදීසුපි. ලුද්දාති වුත්තාවසෙසකා යෙ කෙචි චාතුප්පදජීවිකා නෙසාදා. මාගවිකපදස්මිඤ්හි රොහිතාදිමිගජාතියෙව ගහිතා. බන්ධනාගාරෙ නියොජෙන්තීති බන්ධනාගාරිකා. කුරූරකම්මන්තාති දාරුණකම්මන්තා. අයං සබ්බොපි කණ්හකම්මපසුතතාය කණ්හාභිජාතීති වදති කණ්හස්ස ධම්මස්ස අභිජාති අබ්භුප්පත්ති යස්සාති කත්වා. භික්ඛූති බුද්ධසාසනෙ භික්ඛූ. කණ්ටකෙති ඡන්දරාගෙ. සඤ්ඤොගවසෙන තෙසං පක්ඛිපනං. කණ්ටකසදිසඡන්දරාගෙන සඤ්ඤුත්තා භුඤ්ජන්තීති හි අධිප්පායෙන ‘‘කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා’’ති වුත්තං. කස්මාති චෙ? යස්මා ‘‘තෙ පණීතපණීතෙ පච්චයෙ පටිසෙවන්තී’’ති තස්ස මිච්ඡාගාහො, තස්මා ඤායලද්ධෙපි පච්චයෙ භුඤ්ජමානා ආජීවකසමයස්ස විලොමගාහිතාය පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්ති නාමාති වදති කණ්ටකවුත්තිකාති කණ්ටකෙන යථාවුත්තෙන සහ ජීවිකා. අයඤ්හිස්ස පාළියෙවාති අයං මක්ඛලිස්ස වාදදීපනා අත්තනා රචිතා පාළියෙවාති යථාවුත්තමත්ථං සමත්ථෙති. කණ්ටකවුත්තිකා එව නාම එකෙ අපරෙ පබ්බජිතා බාහිරකා සන්ති, තෙ නීලාභිජාතීති වදතීති අත්ථො. තෙ හි සවිසෙසං අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා. තථා හි තෙ කණ්ටකෙ වත්තන්තා විය භවන්තීති කණ්ටකවුත්තිකාති වුත්තා. නීලස්ස ධම්මස්ස අභිජාති යස්සාති නීලාභිජාති. එවමිතරෙසුපි.

අම්හාකං සඤ්ඤොජනගණ්ඨො නත්ථීති වාදිනො බාහිරකපබ්බජිතා නිගණ්ඨා. එකමෙව සාටකං පරිදහන්තා එකසාටකා. කණ්හතො පරිසුද්ධො නීලො, තතො පන ලොහිතොතිආදිනා යථාක්කමං තස්ස පරිසුද්ධං වාදං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙ කිරා’’තිආදි වුත්තං. පණ්ඩරතරාති භුඤ්ජනනහානපටික්ඛෙපාදිවතසමායොගෙන පරිසුද්ධතරා කණ්හනීලමුපාදාය ලොහිතස්සාපි පරිසුද්ධභාවෙන වත්තබ්බතො. ඔදාතවසනාති ඔදාතවත්ථපරිදහනා. අචෙලකසාවකාති ආජීවකසාවකභූතා. තෙ කිර ආජීවකලද්ධියා විසුද්ධචිත්තතාය නිගණ්ඨෙහිපි පණ්ඩරතරා හලිද්දාභානම්පි පුරිමෙ උපාදාය පරිසුද්ධභාවප්පත්තිතො. ‘‘එව’’න්තිආදිනා තස්ස ඡන්දාගමනං දස්සෙති. නන්දාදීනං සාවකභූතා පබ්බජිතා ආජීවකා. තථා ආජීවකිනියො. නන්දාදයො කිර තථාරූපං ආජීවකපටිපත්තිං උක්කංසං පාපෙත්වා ඨිතා, තස්මා නිගණ්ඨෙහි ආජීවකසාවකෙහි පබ්බජිතෙහි පණ්ඩරතරා වුත්තා පරමසුක්කාභිජාතීති අයං තස්ස ලද්ධි.

පුරිසභූමියොති පධානනිද්දෙසො. ඉත්ථීනම්පි හෙතා භූමියො එස ඉච්ඡතෙව. සත්ත දිවසෙති අච්චන්තසඤ්ඤොගවචනං, එත්තකම්පි මන්දා මොමූහාති. සම්බාධට්ඨානතොති මාතුකුච්ඡිං සන්ධායාහ. රොදන්ති චෙව විරවන්ති ච තමනුස්සරිත්වා. ඛෙදනං, කීළනඤ්ච ඛිඩ්ඩාසද්දෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ඛිඩ්ඩාභූමි වුත්තා. පදස්ස නික්ඛිපනං පදනික්ඛිපනං. යදා තථා පදං නික්ඛිපිතුං සමත්ථො, තදා පදවීමංසභූමි නාමාති භාවො. වතාවතස්ස ජානනකාලෙ. භික්ඛු ච පන්නකොතිආදිපි තෙසං බාහිරකානං පාළියෙව. තත්ථ පන්නකොති භික්ඛාය විචරණකො, තෙසං වා පටිපත්තියා පටිපන්නකො. ජිනොති ජිණ්ණො ජරාවසෙන හීනධාතුකො, අත්තනො වා පටිපත්තියා පටිපක්ඛං ජිනිත්වා ඨිතො. සො කිර තථාභූතො ධම්මම්පි කස්සචි න කථෙසි. තෙනාහ ‘‘න කිඤ්චි ආහා’’ති. ඔට්ඨවදනාදිවිප්පකාරෙ කතෙපි ඛමනවසෙන න කිඤ්චි කථෙතීතිපි වදන්ති. අලාභින්ති ‘‘සො න කුම්භිමුඛා පටිග්ගණ්හාතී’’තිආදිනා නයෙන මහාසීහනාදසුත්තෙ (දී. නි. 1.394; ම. නි. 1.155) වුත්තඅලාභහෙතුසමායොගෙන අලාභිං. තතොයෙව ජිඝච්ඡාදුබ්බලපරෙතතාය සයනපරායනට්ඨෙන සමණං පන්නභූමීති වදති.

ආජීවවුත්තිසතානීති සත්තානමාජීවභූතානි ජීවිකාවුත්තිසතානි. ‘‘පරිබ්බාජකසතානී’’ති වුච්චමානෙපි චෙස සභාවලිඞ්ගමජානන්තො ‘‘පරිබ්බාජකසතෙ’’ති වදති. එවමඤ්ඤෙසුපි. තෙනාහ ‘‘පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජාසතානී’’ති. නාගභවනං නාගමණ්ඩලං යථා ‘‘මහිංසකමණ්ඩල’’න්ති. පරමාණුආදි රජො. පසුග්ගහණෙන එළකජාති ගහිතා. මිගග්ගහණෙන රුරුගවයාදි මිගජාති. ගණ්ඨිම්හීති ඵළුම්හි, පබ්බෙති අත්ථො. චාතුමහාරාජිකාදිබ්‍රහ්මකායිකාදිවසෙන, තෙසඤ්ච අන්තරභෙදවසෙන බහූ දෙවා. තත්ථ චාතුමහාරාජිකානං එකච්චඅන්තරභෙදො මහාසමයසුත්තෙන (දී. නි. 2.331) දීපෙතබ්බො. ‘‘සො පනා’’තිආදිනා අජානන්තො පනෙස බහූ දෙවෙපි සත්ත එව වදතීති තස්ස අප්පමාණතං දස්සෙති. මනුස්සාපි අනන්තාති දීපදෙසකුලවංසාජීවාදිවිභාගවසෙන. පිසාචා එව පෙසාචා, තෙ අපරපෙතාදිවසෙන මහන්තමහන්තා, බහුතරාති අත්ථො. බාහිරකසමයෙ පන ‘‘ඡද්දන්තදහමන්දාකිනියො කුවාළියමුචලින්දනාමෙන වොහරිතා’’ති (දී. නි. ටී. 1.168) ආචරියෙන වුත්තං.

ගණ්ඨිකාති පබ්බගණ්ඨිකා. පබ්බගණ්ඨිම්හි හි පවුටසද්දො. මහාපපාතාති මහාතටා. පාරිසෙසනයෙන ඛුද්දකපපාතසතානි. එවං සුපිනෙසුපි. ‘‘මහාකප්පිනො’’ති ඉදං ‘‘මහාකප්පාන’’න්ති අත්ථතො වෙදිතබ්බං. සද්දතො පනෙස අජානන්තො එවං වදතීති න විචාරණක්ඛමං. තථා ‘‘චුල්ලාසීති සතසහස්සානී’’ති ඉදම්පි. සො හි ‘‘චතුරාසීති සතසහස්සානී’’ති වත්තුමසක්කොන්තො එවං වදති. සද්දරචකා පන ‘‘චතුරාසීතියා තුලොපො, චස්ස චු, රස්ස ලො, ද්විත්තඤ්චා’’ති වදන්ති. එත්තකා මහාසරාති එතප්පමාණවතා මහාසරතො, සත්තමහාසරතොති වුත්තං හොති. කිරාති තස්ස වාදානුස්සවනෙ නිපාතො. පණ්ඩිතොපි…පෙ… න ගච්ඡති, කස්මා? සත්තානං සංසරණකාලස්ස නියතභාවතො.

‘‘අචෙලකවතෙන වා අඤ්ඤෙන වා යෙන කෙනචී’’ති වුත්තමතිදිසති ‘‘තාදිසෙනෙවා’’ති ඉමිනා. තපොකම්මෙනාති තපකරණෙන. එත්ථාපි ‘‘තාදිසෙනෙවා’’ති අධිකාරො. යො…පෙ… විසුජ්ඣති, සො අපරිපක්කං කම්මං පරිපාචෙති නාමාති යොජනා. අන්තරාති චතුරාසීතිමහාකප්පසතසහස්සානමබ්භන්තරෙ. ඵුස්ස ඵුස්සාති පත්වා පත්වා. වුත්තපරිමාණං කාලන්ති චතුරාසීතිමහාකප්පසතසහස්සපමාණං කාලං. ඉදං වුත්තං හොති – අපරිපක්කං සංසරණනිමිත්තං කම්මං සීලාදිනා සීඝංයෙව විසුද්ධප්පත්තියා පරිපාචෙති නාම. පරිපක්කං කම්මං ඵුස්ස ඵුස්ස කාලෙන පරිපක්කභාවානාපාදනෙන බ්‍යන්තිං විගමනං කරොති නාමාති. දොණෙනාති පරිමිනනදොණතුම්බෙන. රූපකවසෙනත්ථො ලබ්භතීති වුත්තං ‘‘මිතං වියා’’ති. න හාපනවඩ්ඪනං පණ්ඩිතබාලවසෙනාති දස්සෙති ‘‘න සංසාරො’’තිආදිනා. වඩ්ඪනං උක්කංසො. හාපනං අවකංසො.

කතසුත්තගුළෙති කතසුත්තවට්ටියං. පලෙතීති පරෙති යථා ‘‘අභිසම්පරායො’’ති, (මහානි. 69; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.4) ර-කාරස්ස පන ල-කාරං කත්වා එවං වුත්තං යථා ‘‘පලිබුද්ධො’’ති (චූළනි. 15; මි. ප. 3.6). සො ච චුරාදිගණවසෙන ගතියන්ති වුත්තං ‘‘ගච්ඡතී’’ති. ඉමාය උපමාය චෙස සත්තානං සංසාරො අනුක්කමෙන ඛීයතෙව, න වඩ්ඪති පරිච්ඡින්නරූපත්තාති ඉමමත්ථං විභාවෙතීති ආහ ‘‘සුත්තෙ ඛීණෙ’’තිආදි. තත්ථෙවාති ඛීයනට්ඨානෙයෙව.

අජිතකෙසකම්බලවාදවණ්ණනා

171. දින්නන්ති දෙය්‍යධම්මසීසෙන දානචෙතනායෙව වුත්තා. තංමුඛෙන ච ඵලන්ති දස්සෙති ‘‘දින්නස්ස ඵලාභාව’’න්ති ඉමිනා. දින්නඤ්හි මුඛ්‍යතො අන්නාදිවත්ථු, තං කථමෙස පටික්ඛිපිස්සති. එස නයො යිට්ඨං හුතන්ති එත්ථාපි. සබ්බසාධාරණං මහාදානං මහායාගො. පාහුනභාවෙන කත්තබ්බසක්කාරො පාහුනකසක්කාරො. ඵලන්ති ආනිසංසඵලං, නිස්සන්දඵලඤ්ච. විපාකොති සදිසඵලං. චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙ දානෙ ඨානන්තරාදිපත්ති විය හි ආනිසංසො, සඞ්ඛබ්‍රාහ්මණස්ස දානෙ (ජා. 1.10.39) තාණලාභමත්තං විය නිස්සන්දො, පටිසන්ධිසඞ්ඛාතං සදිසඵලං විපාකො. අයං ලොකො, පරලොකොති ච කම්මුනා ලද්ධබ්බො වුත්තො ඵලාභාවමෙව සන්ධාය පටික්ඛිපනතො. පච්චක්ඛදිට්ඨො හි ලොකො කථං තෙන පටික්ඛිත්තො සියා. ‘‘සබ්බෙ තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්තී’’ති ඉමිනා කාරණමාහ, යත්ථ යත්ථ භවයොනිආදීසු ඨිතා ඉමෙ සත්තා, තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්ති, නිරුදයවිනාසවසෙන විනස්සන්තීති අත්ථො. තෙසූති මාතාපිතූසු. ඵලාභාවවසෙනෙව වදති, න මාතාපිතූනං, නාපි තෙසු ඉදානි කරියමානසක්කාරාසක්කාරානමභාවවසෙන තෙසං ලොකෙ පච්චක්ඛත්තා. පුබ්බුළස්ස විය ඉමෙසං සත්තානං උප්පාදො නාම කෙවලො, න චවිත්වා ආගමනපුබ්බකො අත්ථීති දස්සනත්ථං ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘චවිත්වා උපපජ්ජනකා සත්තා නාම නත්ථී’’ති. සමණෙන නාම යාථාවතො ජානන්තෙන කස්සචි අකථෙත්වා සඤ්ඤතෙන භවිතබ්බං, අඤ්ඤථා අහොපුරිසිකා නාම සියා. කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සති, තථා ච අත්තනො සම්පාදනස්ස කස්සචි අවස්සයො එව න සියා තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජනතොති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘යෙ ඉමඤ්ච…පෙ… පවෙදෙන්තී’’ති ආහ. අයං අට්ඨකථාවසෙසකො අත්ථො.

චතූසු මහාභූතෙසු නියුත්තො චාතුමහාභූතිකො, අත්ථමත්තතො පන දස්සෙතුං ‘‘චතුමහාභූතමයො’’ති වුත්තං. යථා හි මත්තිකාය නිබ්බත්තං භාජනං මත්තිකාමයං, එවමයම්පි චතූහි මහාභූතෙහි නිබ්බත්තො චතුමහාභූතමයොති වුච්චති. අජ්ඣත්තිකපථවීධාතූති සත්තසන්තානගතා පථවීධාතු. බාහිරපථවීධාතුන්ති බහිද්ධා මහාපථවිං, තෙන පථවීයෙව කායොති දස්සෙති. අනුගච්ඡතීති අනුබන්ධති. උභයෙනාපීති පදද්වයෙනපි. උපෙති උපගච්ඡතීති බාහිරපථවිකායතො තදෙකදෙසභූතා පථවී ආගන්ත්වා අජ්ඣත්තිකභාවප්පත්ති හුත්වා සත්තභාවෙන සණ්ඨිතා, සා ච මහාපථවී ඝටාදිගතපථවී විය ඉදානි තමෙව බාහිරං පථවිකායං සමුදායභූතං පුන උපෙති උපගච්ඡති, සබ්බසො තෙන බාහිරපථවිකායෙන නිබ්බිසෙසතං එකීභාවමෙව ගච්ඡතීති අත්ථො. ආපාදීසුපි එසෙව නයොති එත්ථ පජ්ජුන්නෙන මහාසමුද්දතො ගහිතආපො විය වස්සොදකභාවෙන පුනපි මහාසමුද්දං, සූරියරංසිතො ගහිතඉන්දග්ගිසඞ්ඛාතතෙජො විය පුනපි සූරියරංසිං, මහාවායුක්ඛන්ධතො නිග්ගතමහාවාතො විය පුනපි මහාවායුක්ඛන්ධං උපෙති උපගච්ඡතීති පරිකප්පනාමත්තෙන දිට්ඨිගතිකස්ස අධිප්පායො.

මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානීති මනමෙව ඡට්ඨං යෙසං චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායානං, තානි ඉන්ද්‍රියානි. ආකාසං පක්ඛන්දන්ති තෙසං විසයභාවාති වදන්ති. විසයීගහණෙන හි විසයාපි ගහිතා එව හොන්ති. කථං ගණිතා මඤ්චපඤ්චමාති ආහ ‘‘මඤ්චො චෙව…පෙ… අත්ථො’’ති. ආළාහනං සුසානන්ති අත්ථතො එකං. ගුණාගුණපදානීති ගුණදොසකොට්ඨාසානි. සරීරමෙව වා පදානි තංතංකිරියාය පජ්ජිතබ්බතො. පාරාවතපක්ඛිවණ්ණානීති පාරාවතස්ස නාම පක්ඛිනො වණ්ණානි. ‘‘පාරාවතපක්ඛවණ්ණානී’’ති පාඨො, පාරාවතසකුණස්ස පත්තවණ්ණානීති අත්ථො. භස්මන්තාති ඡාරිකාපරියන්තා. තෙනාහ ‘‘ඡාරිකාවසානමෙවා’’ති. ආහුතිසද්දෙනෙත්ථ ‘‘දින්නං යිට්ඨං හුත’’න්ති වුත්තප්පකාරං දානං සබ්බම්පි ගහිතන්ති දස්සෙති ‘‘පාහුනකසක්කාරාදිභෙදං දින්නදාන’’න්ති ඉමිනා, විරූපෙකසෙසනිද්දෙසො වා එස. අත්ථොති අධිප්පායතො අත්ථො සද්දතො තස්ස අනධිගමිතත්තා. එවමීදිසෙසු. දබ්බන්ති මුය්හන්තීති දත්තූ, බාලපුග්ගලා, තෙහි දත්තූහි. කිං වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘බාලා දෙන්තී’’තිආදි. පාළියං ‘‘ලොකො අත්ථී’’ති මති යෙසං තෙ අත්ථිකා, ‘‘අත්ථී’’ති චෙදං නෙපාතිකපදං, තෙසං වාදො අත්ථිකවාදො, තං අත්ථිකවාදං.

තත්ථාති තෙසු යථාවුත්තෙසු තීසු මිච්ඡාවාදීසු. කම්මං පටිබාහති අකිරියවාදිභාවතො. විපාකං පටිබාහති සබ්බෙන සබ්බං ආයතිං උපපත්තියා පටික්ඛිපනතො. විපාකන්ති ච ආනිසංසනිස්සන්දසදිසඵලවසෙන තිවිධම්පි විපාකං. උභයං පටිබාහති සබ්බසො හෙතුපටිසෙධනෙනෙව ඵලස්සාපි පටිසෙධිතත්තා. උභයන්ති ච කම්මං විපාකම්පි. සො හි ‘‘අහෙතූ අප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති, විසුජ්ඣන්ති චා’’ති වදන්තො කම්මස්ස විය විපාකස්සාපි සංකිලෙසවිසුද්ධීනං පච්චයත්තාභාවජොතනතො තදුභයං පටිබාහති නාම. විපාකො පටිබාහිතො හොති අසති කම්මස්මිං විපාකාභාවතො. කම්මං පටිබාහිතං හොති අසති විපාකෙ කම්මස්ස නිරත්ථකතාපත්තිතො. ඉතීති වුත්තත්ථනිදස්සනං. අත්ථතොති සරූපතො, විසුං විසුං තංතංදිට්ඨිදීපකභාවෙන පාළියං ආගතාපි තදුභයපටිබාහකාවාති අත්ථො. පච්චෙකං තිවිධදිට්ඨිකා එව තෙ උභයපටිබාහකත්තා. ‘‘උභයප්පටිබාහකා’’ති හි හෙතුවචනං හෙතුගබ්භත්තා තස්ස විසෙසනස්ස. අහෙතුකවාදා චෙවාතිආදි පටිඤ්ඤාවචනං තප්ඵලභාවෙන නිච්ඡිතත්තා. තස්මා විපාකපටිබාහකත්තා නත්ථිකවාදා, කම්මපටිබාහකත්තා අකිරියවාදා, තදුභයපටිබාහකත්තා අහෙතුකවාදාති යථාලාභං හෙතුඵලතාසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. යො හි විපාකපටිබාහනෙන නත්ථිකදිට්ඨිකො උච්ඡෙදවාදී, සො අත්ථතො කම්මපටිබාහනෙන අකිරියදිට්ඨිකො, උභයපටිබාහනෙන අහෙතුකදිට්ඨිකො ච හොති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

‘‘යෙ වා පනා’’තිආදිනා තෙසමනුදිට්ඨිකානං නියාමොක්කන්තිවිනිච්ඡයො වුත්තො. තත්ථ තෙසන්ති පූරණාදීනං. සජ්ඣායන්තීති තං දිට්ඨිදීපකං ගන්ථං යථා තථා තෙහි කතං උග්ගහෙත්වා පඨන්ති. වීමංසන්තීති තස්ස අත්ථං විචාරෙන්ති. ‘‘තෙස’’න්තිආදි වීමංසනාකාරදස්සනං. ‘‘කරොතො…පෙ… උච්ඡිජ්ජතී’’ති එවං වීමංසන්තානං තෙසන්ති සම්බන්ධො. තස්මිං ආරම්මණෙති යථාපරිකප්පිතෙ කම්මඵලාභාවාදිකෙ ‘‘කරොතො න කරීයති පාප’’න්තිආදි නයප්පවත්තාය මිච්ඡාදස්සනසඞ්ඛාතාය ලද්ධියා ආරම්මණෙ. මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨතීති මිච්ඡාසතිසඞ්ඛාතා ලද්ධිසහගතා තණ්හා සන්තිට්ඨති. ‘‘කරොතො න කරීයති පාප’’න්තිආදිවසෙන හි අනුස්සවූපලද්ධෙ අත්ථෙ තදාකාරපරිවිතක්කනෙහි සවිග්ගහෙ විය සරූපතො චිත්තස්ස පච්චුපට්ඨිතෙ චිරකාලපරිචයෙන ‘‘එවමෙත’’න්ති නිජ්ඣානක්ඛමභාවූපගමනෙ, නිජ්ඣානක්ඛන්තියා ච තථා තථා ගහිතෙ පුනප්පුනං තථෙව ආසෙවන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස මිච්ඡාවිතක්කෙන සමානීයමානා මිච්ඡාවායාමුපත්ථම්භිතා අතංසභාවම්පි ‘‘තංසභාව’’න්ති ගණ්හන්තී මිච්ඡාලද්ධිසහගතා තණ්හා මුසා විතථං සරණතො පවත්තනතො මිච්ඡාසතීති වුච්චති. චතුරඞ්ගුත්තරටීකායම්පි (අ. නි. අට්ඨ. 2.4.30) චෙස අත්ථො වුත්තොයෙව. මිච්ඡාසඞ්කප්පාදයො විය හි මිච්ඡාසති නාම පාටියෙක්කො කොචි ධම්මො නත්ථි, තණ්හාසීසෙන ගහිතානං චතුන්නම්පි අකුසලක්ඛන්ධානමෙතං අධිවචනන්ති මජ්ඣිමාගමට්ඨකථායම්පි සල්ලෙඛසුත්තවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.83) වුත්තං.

චිත්තං එකග්ගං හොතීති යථාසකං විතක්කාදිපච්චයලාභෙන තස්මිං ආරම්මණෙ අවට්ඨිතතාය අනෙකග්ගතං පහාය එකග්ගං අප්පිතං විය හොති, චිත්තසීසෙන චෙත්ථ මිච්ඡාසමාධි එව වුත්තො. සො හි පච්චයවිසෙසෙහි ලද්ධභාවනාබලො ඊදිසෙ ඨානෙ සමාධානපතිරූපකකිච්චකරොයෙව හොති වාලවිජ්ඣනාදීසු වියාති දට්ඨබ්බං. ජවනානි ජවන්තීති අනෙකක්ඛත්තුං තෙනාකාරෙන පුබ්බභාගියෙසු ජවනවාරෙසු පවත්තෙසු සන්නිට්ඨානභූතෙ සබ්බපච්ඡිමෙ ජවනවාරෙ සත්ත ජවනානි ජවන්ති. ‘‘පඨමජවනෙ සතෙකිච්ඡා හොන්ති, තථා දුතියාදීසූ’’ති ඉදං ධම්මසභාවදස්සනමෙව, න පන තස්මිං ඛණෙ තෙසං තිකිච්ඡා කෙනචි සක්කා කාතුන්ති දස්සනං තෙස්වෙව ඨත්වා සත්තමජවනස්ස අවස්සමුප්පජ්ජමානස්ස නිවත්තිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, එවං ලහුපරිවත්තෙ ච චිත්තවාරෙ ඔවාදානුසාසන වසෙන තිකිච්ඡාය අසම්භවතො. තෙනාහ ‘‘බුද්ධානම්පි අතෙකිච්ඡා අනිවත්තිනො’’ති. අරිට්ඨකණ්ටකසදිසාති අරිට්ඨභික්ඛුකණ්ටකසාමණෙරසදිසා, තෙ විය අතෙකිච්ඡා අනිවත්තිනො මිච්ඡාදිට්ඨිගතිකායෙව ජාතාති වුත්තං හොති.

තත්ථාති තෙසු තීසු මිච්ඡාදස්සනෙසු. කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමතීති යස්ස එකස්මිංයෙව අභිනිවෙසො, ආසෙවනා ච පවත්තා, සො එකමෙව දස්සනං ඔක්කමති. කොචි ද්වෙ, කොචි තීණිපීති යස්ස ද්වීසු, තීසුපි වා අභිනිවෙසො, ආසෙවනා ච පවත්තා, සො ද්වෙ, තීණිපි ඔක්කමති, එතෙන පන වචනෙන යා පුබ්බෙ ‘‘ඉති සබ්බෙපෙතෙ අත්ථතො උභයප්පටිබාහකා’’තිආදිනා උභයප්පටිබාහකතාමුඛෙන දීපිතා අත්ථතො සිද්ධා සබ්බදිට්ඨිකතා, සා පුබ්බභාගියා. යා පන මිච්ඡත්තනියාමොක්කන්තිභූතා, සා යථාසකං පච්චයසමුදාගමසිද්ධිතො භින්නාරම්මණානං විය විසෙසාධිගමානං එකජ්ඣං අනුප්පත්තියා අඤ්ඤමඤ්ඤං අබ්බොකිණ්ණා එවාති දස්සෙති. ‘‘එකස්මිං ඔක්කන්තෙපී’’තිආදිනා තිස්සන්නම්පි දිට්ඨීනං සමානසාමත්ථියතං, සමානඵලතඤ්ච විභාවෙති. සග්ගාවරණාදිනා හෙතා සමානසාමත්ථියා චෙව සමානඵලා ච, තස්මා තිස්සොපි චෙතා එකස්ස උප්පන්නාපි අබ්බොකිණ්ණා එව, එකාය විපාකෙ දින්නෙ ඉතරා තස්සා අනුබලප්පදායිකායොති දට්ඨබ්බං. ‘‘පත්තො සග්ගමග්ගාවරණඤ්චෙවා’’තිආදිං වත්වා ‘‘අභබ්බො’’තිආදිනා තදෙවත්ථං ආවිකරොති. මොක්ඛමග්ගාවරණන්ති නිබ්බානපථභූතස්ස අරියමග්ගස්ස නිවාරණං. පගෙවාති පටික්ඛෙපත්ථෙ නිපාතො, මොක්ඛසඞ්ඛාතං පන නිබ්බානං ගන්තුං කා නාම කථාති අත්ථො. අපිච පගෙවාති පා එව, පඨමතරමෙව මොක්ඛං ගන්තුමභබ්බො, මොක්ඛගමනතොපි දූරතරමෙවාති වුත්තං හොති. එවමඤ්ඤත්ථාපි යථාරහං.

‘‘වට්ටඛාණු නාමෙස සත්තො’’ති ඉදං වචනං නෙය්‍යත්ථමෙව, න නීතත්ථං. තථා හි වුත්තං පපඤ්චසූදනියං නාම මජ්ඣිමාගමට්ඨකථායං ‘‘කිං පනෙස එකස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නියතො හොති, උදාහු අඤ්ඤස්මිම්පීති? එකස්මිංයෙව නියතො, ආසෙවනවසෙන පන භවන්තරෙපි තං තං දිට්ඨිං රොචෙතියෙවා’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 3.103). අකුසලඤ්හි නාමෙතං අබලං දුබ්බලං, න කුසලං විය සබලං මහාබලං, තස්මා ‘‘එකස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නියතො’’ති තත්ථ වුත්තං. අඤ්ඤථා සම්මත්තනියාමො විය මිච්ඡත්තනියාමොපි අච්චන්තිකො සියා, න ච අච්චන්තිකො. යදෙවං වට්ටඛාණුජොතනා කථං යුජ්ජෙය්‍යාති ආහ ‘‘ආසෙවනවසෙනා’’තිආදි, තස්මා යථා සත්තඞ්ගුත්තරපාළියං ‘‘සකිං නිමුග්ගොපි නිමුග්ගො එව බාලො’’ති [අ. නි. 7.15 (අත්ථතො සමානං)] වුත්තං, එවං වට්ටඛාණුජොතනාපි වුත්තා. යාදිසෙ හි පච්චයෙ පටිච්ච අයං තං තං දස්සනං ඔක්කන්තො, පුන කදාචි තප්පටිපක්ඛෙ පච්චයෙ පටිච්ච තතො සීසුක්ඛිපනමස්ස න හොතීති න වත්තබ්බං. තස්මා තත්ථ, (ම. නි. අට්ඨ. 3.102) ඉධ ච අට්ඨකථායං ‘‘එවරූපස්ස හි යෙභුය්‍යෙන භවතො වුට්ඨානං නාම නත්ථී’’ති යෙභුය්‍යග්ගහණං කතං, ඉති ආසෙවනවසෙන භවන්තරෙපි තංතංදිට්ඨියා රොචනතො යෙභුය්‍යෙනස්ස භවතො වුට්ඨානං නත්ථීති කත්වා වට්ටඛාණුකො නාමෙස ජාතො, න පන මිච්ඡත්තනියාමස්ස අච්චන්තිකතායාති නීහරිත්වා ඤාතබ්බත්ථතාය නෙය්‍යත්ථමිදං, න නීතත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. යං සන්ධාය අභිධම්මෙපි ‘‘අරහා, යෙ ච පුථුජ්ජනා මග්ගං න පටිලභිස්සන්ති, තෙ රූපක්ඛන්ධඤ්ච න පරිජානන්ති, වෙදනාක්ඛන්ධඤ්ච න පරිජානිස්සන්තී’’තිආදි (යම. 1.ඛන්ධයමක 210) වුත්තං. පථවිගොපකොති යථාවුත්තකාරණෙන පථවිපාලකො. තදත්ථං සමත්ථෙතුං ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’තිආදි වුත්තං.

එවං මිච්ඡාදිට්ඨියා පරමසාවජ්ජානුසාරෙන සොතූනං සතිමුප්පාදෙන්තො ‘‘තස්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තස්මාති යස්මා එවං සංසාරඛාණුභාවස්සාපි පච්චයො අපණ්ණකජාතො, තස්මා පරිවජ්ජෙය්‍යාති සම්බන්ධො. අකල්‍යාණජනන්ති කල්‍යාණධම්මවිරහිතජනං අසාධුජනං. ආසීවිසන්ති ආසුමාගතහලාහලං. භූතිකාමොති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථානං වසෙන අත්තනො ගුණෙහි වුඩ්ඪිකාමො. විචක්ඛණොති පඤ්ඤාචක්ඛුනා විවිධත්ථස්ස පස්සකො, ධීරොති අත්ථො.

පකුධකච්චායනවාදවණ්ණනා

174. ‘‘අකටා’’ති එත්ථ ත-කාරස්ස ට-කාරාදෙසොති ආහ ‘‘අකතා’’ති, සමෙන, විසමෙන වා කෙනචිපි හෙතුනා අකතා, න විහිතාති අත්ථො. තථා අකටවිධාති එත්ථාපි. නත්ථි කතවිධො කරණවිධි එතෙසන්ති අකටවිධා. පදද්වයෙනාපි ලොකෙ කෙනචි හෙතුපච්චයෙන නෙසං අනිබ්බත්තභාවං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘එවං කරොහී’’තිආදි. ඉද්ධියාපි න නිම්මිතාති කස්සචි ඉද්ධිමතො චෙතොවසිප්පත්තස්ස පුග්ගලස්ස, දෙවස්ස, ඉස්සරාදිනො ච ඉද්ධියාපි න නිම්මිතා. අනිම්මාපිතාති කස්සචි අනිම්මාපිතා. කාමං සද්දතො යුත්තං, අත්ථතො ච පුරිමෙන සමානං, තථාපි පාළියමට්ඨකථායඤ්ච අනාගතමෙව අගහෙතබ්බභාවෙ කාරණන්ති දස්සෙති ‘‘තං නෙව පාළිය’’න්තිආදිනා.

බ්‍රහ්මජාලසුත්තසංවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.30) වුත්තත්ථමෙව. ඉදමෙත්ථ යොජනාමත්තං – වඤ්ඣාති හි වඤ්ඣපසුවඤ්ඣතාලාදයො විය අඵලා කස්සචි අජනකා, තෙන පථවිකායාදීනං රූපාදිජනකභාවං පටික්ඛිපති. රූපසද්දාදයො හි පථවිකායාදීහි අප්පටිබද්ධවුත්තිකාති තස්ස ලද්ධි. පබ්බතස්ස කූටමිව ඨිතාති කූටට්ඨා, යථා පබ්බතකූටං කෙනචි අනිබ්බත්තිතං කස්සචි ච අනිබ්බත්තකං, එවමෙතෙපි සත්තකායාති අධිප්පායො. යමිදං ‘‘බීජතො අඞ්කුරාදි ජායතී’’ති වුච්චති, තං විජ්ජමානමෙව තතො නික්ඛමති, න අවිජ්ජමානං, ඉතරථා අඤ්ඤතොපි අඤ්ඤස්ස උපලද්ධි සියා, එවමෙතෙපි සත්තකායා, තස්මා එසිකට්ඨායිට්ඨිතාති. ඨිතත්තාති නිබ්බිකාරභාවෙන සුප්පතිට්ඨිතත්තා. න චලන්තීති න විකාරමාපජ්ජන්ති. විකාරාභාවතො හි තෙසං සත්තන්නං කායානං එසිකට්ඨායිට්ඨිතතා, අනිඤ්ජනඤ්ච අත්තනො පකතියා අවට්ඨානමෙව. තෙනාහ ‘‘න විපරිණමන්තී’’ති. පකතින්ති සභාවං. අවිපරිණාමධම්මත්තා එව න අඤ්ඤමඤ්ඤං උපහනන්ති. සති හි විකාරමාපාදෙතබ්බභාවෙ උපඝාතකතා සියා, තථා අනුග්ගහෙතබ්බභාවෙ සති අනුග්ගාහකතාපීති තදභාවං දස්සෙතුං පාළියං ‘‘නාල’’න්තිආදි වුත්තං. පථවීයෙව කායෙකදෙසත්තා පථවිකායො යථා ‘‘සමුද්දො දිට්ඨො’’ති, පථවිසමූහො වා කායසද්දස්ස සමූහවාචකත්තා යථා ‘‘හත්ථිකායො’’ති. ජීවසත්තමානං කායානං නිච්චතාය නිබ්බිකාරභාවතො න හන්තබ්බතා, න ඝාතෙතබ්බතා ච, තස්මා නෙව කොචි හන්තා, ඝාතෙතා වා අත්ථීති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘සත්තන්නං ත්වෙව කායාන’’න්තිආදි වුත්තං. යදි කොචි හන්තා නත්ථි, කථං තෙසං සත්ථප්පහාරොති තත්ථ චොදනායාහ ‘‘යථා’’තිආදි. තත්ථ සත්තන්නං ත්වෙවාති සත්තන්නමෙව. ඉතිසද්දො හෙත්ථ නිපාතමත්තං. පහතන්ති පහරිතං. එකතොධාරාදිකං සත්ථං. අන්තරෙනෙව පවිසති, න තෙසු. ඉදං වුත්තං හොති – කෙවලං ‘‘අහං ඉමං ජීවිතා වොරොපෙමී’’ති තෙසං තථා සඤ්ඤාමත්තමෙව, හනනඝාතනාදි පන පරමත්ථතො නත්ථෙව කායානං අවිකොපනීයභාවතොති.