අජාතසත්තුඋපාසකත්තපටිවෙදනාකථාවණ්ණනා

250. එත්තාවතා භගවතා දෙසිතස්ස සාමඤ්ඤඵලසුත්තස්ස අත්ථවණ්ණනං කත්වා ඉදානි ධම්මසඞ්ගාහකෙහි සඞ්ගීතස්ස ‘‘එවං වුත්තෙ’’තිආදිපාඨස්සපි අත්ථවණ්ණනං කරොන්තො පඨමං සම්බන්ධං දස්සෙතුං ‘‘රාජා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං සාමඤ්ඤඵලෙ, සුත්තපදෙසෙ වා. කරණං කාරො, සාධු ඉති කාරො තථා, ‘‘සාධු භගවා, සාධු සුගතා’’තිආදිනා තං පවත්තෙන්තො. ආදිමජ්ඣපරියොසානන්ති දෙසනාය ආදිඤ්ච මජ්ඣඤ්ච පරියොසානඤ්ච. සක්කච්චං සාදරං ගාරවං සුත්වා, ‘‘චින්තෙත්වා’’ති එත්ථ ඉදං පුබ්බකාලකිරියාවචනං. ඉමෙ පඤ්හෙ පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡන්තො අහං චිරං වත අම්හි, එවං පුච්ඡන්තොපි අහං ථුසෙ කොට්ටෙන්තො විය කඤ්චි සාරං නාලත්ථන්ති යොජනා. තථා යො…පෙ… විස්සජ්ජෙසි, තස්ස භගවතො ගුණසම්පදා අහො වත. දසබලස්ස ගුණානුභාවං අජානන්තො අහං වඤ්චිතො සුචිරං වත අම්හීති. වඤ්චිතොති ච අඤ්ඤාණෙන වඤ්චිතො ආවට්ටිතො, මොහෙන පටිච්ඡාදිතො අම්හීති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘දසබලස්ස ගුණානුභාවං අජානන්තො’’ති. සාමඤ්ඤජොතනා හි විසෙසෙ අවතිට්ඨති. චින්තෙත්වා ආවිකරොන්තොති සම්බන්ධො. උල්ලඞ්ඝනසමත්ථායපි උබ්බෙගපීතියා අනුල්ලඞ්ඝනම්පි සියාති ආහ ‘‘පඤ්චවිධාය පීතියා ඵුටසරීරො’’ති. ඵුටසරීරොති ච ඵුසිතසරීරොති අත්ථො, න බ්‍යාපිතසරීරොති සබ්බාය පීතියා අබ්‍යාපිතත්තා. තන්ති අත්තනො පසාදස්ස ආවිකරණං, උපාසකත්තපවෙදනඤ්ච. ආරද්ධං ධම්මසඞ්ගාහකෙහි.

අභික්කන්තාති අතික්කන්තා විගතා, විගතභාවො ච ඛයො එවාති ආහ ‘‘ඛයෙ දිස්සතී’’ති. තථා හි වුත්තං ‘‘නික්ඛන්තො පඨමො යාමො’’ති. අභික්කන්තතරොති අතිවිය කන්තතරො මනොරමො, තාදිසො ච සුන්දරො භද්දකො නාමාති වුත්තං ‘‘සුන්දරෙ’’ති.

‘‘කො මෙ’’තිආදි ගාථා විමානවත්ථුම්හි (වි. ව. 857). තත්ථ කොති දෙවනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීසු කතමො. මෙති මම. පාදානීති පාදෙ, ලිඞ්ගවිපරියායොයං. ඉද්ධියාති ඊදිසාය දෙවිද්ධියා. යසසාති ඊදිසෙන පරිවාරෙන, පරිජනෙන ච. ජලන්ති ජලන්තො විජ්ජොතමානො. අභික්කන්තෙනාති අතිවිය කන්තෙන කමනීයෙන, අභිරූපෙනාති වුත්තං හොති. වණ්ණෙනාති ඡවිවණ්ණෙන සරීරවණ්ණනිභාය. සබ්බා ඔභාසයං දිසාති සබ්බා දසපි දිසා ඔභාසයන්තො. චන්දො විය, සූරියො විය ච එකොභාසං එකාලොකං කරොන්තො කො වන්දතීති සම්බන්ධො.

අභිරූපෙති අතිරෙකරූපෙ උළාරවණ්ණෙන සම්පන්නරූපෙ. අබ්භානුමොදනෙති අභිඅනුමොදනෙ අභිප්පමොදිතභාවෙ. කිමත්ථියං ‘‘අබ්භානුමොදනෙ’’ති වචනන්ති ආහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. යුත්තං තාව හොතු අබ්භානුමොදනෙ, කස්මා පනායං ද්වික්ඛත්තුං වුත්තොති චොදනාය සොධනාමුඛෙන ආමෙඩිතවිසයං නිද්ධාරෙති ‘‘භයෙ කොධෙ’’තිආදිනා, ඉමිනා සද්දලක්ඛණෙන හෙතුභූතෙන එවං වුත්තො, ඉමිනා ච ඉමිනා ච විසයෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘සාධු සාධු භන්තෙ’’ති ආමෙඩිතවසෙන අත්ථං දස්සෙත්වා තස්ස විසයං නිද්ධාරෙන්තො එවමාහාතිපි සම්බන්ධං වදන්ති. තත්ථ ‘‘චොරො චොරො, සප්පො සප්පො’’තිආදීසු භයෙ ආමෙඩිතං, ‘‘විජ්ඣ විජ්ඣ, පහර පහරා’’තිආදීසු කොධෙ, ‘‘සාධු සාධූ’’තිආදීසු (සං. නි. 2.127; 3.35; 5.1085) පසංසායං, ‘‘ගච්ඡ ගච්ඡ, ලුනාහි ලුනාහී’’තිආදීසු තුරිතෙ, ‘‘ආගච්ඡ ආගච්ඡා’’තිආදීසු කොතූහලෙ, ‘‘බුද්ධො බුද්ධොති චින්තෙන්තො’’තිආදීසු (බු. වං. 2.44) අච්ඡරෙ, ‘‘අභික්කමථායස්මන්තො අභික්කමථායස්මන්තො’’තිආදීසු (දී. නි. 3.20; අ. නි. 9.11) හාසෙ, ‘‘කහං එකපුත්තක, කහං එකපුත්තකා’’තිආදීසු (සං. නි. 2.63) සොකෙ, ‘‘අහො සුඛං, අහො සුඛ’’න්තිආදීසු (උදා. 20; දී. නි. 3.305) පසාදෙ. චසද්දො අවුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන ගරහා අසම්මානාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ‘‘පාපො පාපො’’තිආදීසු හි ගරහායං, ‘‘අභිරූපක අභිරූපකා’’තිආදීසු අසම්මානෙ. එවමෙතෙසු නවසු, අඤ්ඤෙසු ච විසයෙසු ආමෙඩිතවචනං බුධො කරෙය්‍ය, යොජෙය්‍යාති අත්ථො. ආමෙඩනං පුනප්පුනමුච්චාරණං, ආමෙඩීයති වා පුනප්පුනමුච්චාරීයතීති ආමෙඩිතං, එකස්සෙවත්ථස්ස ද්වත්තික්ඛත්තුං වචනං. මෙඩිසද්දො හි උම්මාදනෙ, ආපුබ්බො තු ද්වත්තික්ඛත්තුමුච්චාරණෙ වත්තති යථා ‘‘එතදෙව යදා වාක්‍ය-මාමෙඩයති වාසවො’’ති.

එවං ආමෙඩිතවසෙන ද්වික්ඛත්තුං වුත්තභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි නයිදං ආමෙඩිතවසෙනෙව ද්වික්ඛත්තුං වුත්තං, අථ ඛො පච්චෙකමත්ථද්වයවසෙනපීති දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. ආමෙඩිතවසෙන අත්ථං දස්සෙත්වා විච්ඡාවසෙනාපි දස්සෙන්තො එවමාහාතිපි වදන්ති, තදයුත්තමෙව බ්‍යාපෙතබ්බස්ස ද්වික්ඛත්තුමවුත්තත්තා. බ්‍යාපෙතබ්බස්ස හි බ්‍යාපකෙන ගුණකිරියාදබ්බෙන බ්‍යාපනිච්ඡාය ද්වත්තික්ඛත්තුං වචනං විච්ඡා යථා ‘‘ගාමො ගාමො රමණීයො’’ති. තත්ථ අභික්කන්තන්ති අභික්කමනීයං, තබ්භාවො ච අතිඉට්ඨතායාති වුත්තං ‘‘අතිඉට්ඨ’’න්තිආදි, පදත්තයඤ්චෙතං පරියායවචනං. එත්ථාති ද්වීසු අභික්කන්තසද්දෙසු. ‘‘අභික්කන්ත’’න්ති වචනං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකලිඞ්ගෙන වුත්තං, තං පන භගවතො වචනං ධම්මදෙසනායෙවාති කත්වා ‘‘යදිදං භගවතො ධම්මදෙසනා’’ති ආහ, යායං භගවතො ධම්මදෙසනා මයා සුතා, තදිදං භගවතො ධම්මදෙසනාසඞ්ඛාතං වචනං අභික්කන්තන්ති අත්ථො. එවං පටිනිද්දෙසොපි හි අත්ථතො අභෙදත්තා යුත්තො එව ‘‘යත්ථ ච දින්නං මහප්ඵලමාහූ’’තිආදීසු (වි. ව. 888) විය. ‘‘අභික්කන්ත’’න්ති වුත්තස්ස වා අත්ථමත්තදස්සනං එතං, තස්මා අත්ථවසෙන ලිඞ්ගවිභත්තිවිපරිණාමො වෙදිතබ්බො, කාරියවිපරිණාමවසෙන චෙත්ථ විභත්තිවිපරිණාමතා. වචනන්ති හෙත්ථ සෙසො, අභික්කන්තං භගවතො වචනං, යායං භගවතො ධම්මදෙසනා මයා සුතා, සා අභික්කන්තං අභික්කන්තාති අත්ථො. දුතියපදෙපි ‘‘අභික්කන්තන්ති පසාදනං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකලිඞ්ගෙන වුත්ත’’න්තිආදිනා යථාරහමෙස නයො නෙතබ්බො.

‘‘භගවතො වචන’’න්තිආදිනා අත්ථද්වයසරූපං දස්සෙති. තත්ථ දොසනාසනතොති රාගාදිකිලෙසදොසවිද්ධංසනතො. ගුණාධිගමනතොති සීලාදිගුණානං සම්පාදනවසෙන අධිගමාපනතො. යෙ ගුණෙ දෙසනා අධිගමෙති, තෙසු ‘‘ගුණාධිගමනතො’’ති වුත්තෙසුයෙව ගුණෙසු පධානභූතා ගුණා දස්සෙතබ්බාති තෙ පධානභූතෙ ගුණෙ තාව දස්සෙතුං ‘‘සද්ධාජනනතො පඤ්ඤාජනනතො’’ති වුත්තං. සද්ධාපධානා හි ලොකියා ගුණා, පඤ්ඤාපධානා ලොකුත්තරාති, පධානනිද්දෙසො චෙස දෙසනාය අධිගමෙතබ්බෙහි සීලසමාධිදුකාදීහිපි යොජනාසම්භවතො. අඤ්ඤම්පි අත්ථද්වයං දස්සෙති ‘‘සාත්ථතො’’තිආදිනා. සීලාදිඅත්ථසම්පත්තියා සාත්ථතො. සභාවනිරුත්තිසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනතො. සුවිඤ්ඤෙය්‍යසද්දපයොගතාය උත්තානපදතො. සණ්හසුඛුමභාවෙන දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යත්ථතාය ගම්භීරත්ථතො. සිනිද්ධමුදුමධුරසද්දපයොගතාය කණ්ණසුඛතො. විපුලවිසුද්ධපෙමනීයත්ථතාය හදයඞ්ගමතො. මානාතිමානවිධමනෙන අනත්තුක්කංසනතො. ථම්භසාරම්භනිම්මද්දනෙන අපරවම්භනතො. හිතාධිප්පායප්පවත්තියා පරෙසං රාගපරිළාහාදිවූපසමනෙන කරුණාසීතලතො. කිලෙසන්ධකාරවිධමනෙන පඤ්ඤාවදාතතො. අවදාතං, ඔදාතන්ති ච අත්ථතො එකං. කරවීකරුතමඤ්ජුතාය ආපාථරමණීයතො. පුබ්බාපරාවිරුද්ධසුවිසුද්ධතාය විමද්දක්ඛමතො. ආපාථරමණීයතාය එව සුය්‍යමානසුඛතො. විමද්දක්ඛමතාය, හිතජ්ඣාසයප්පවත්තිතාය ච වීමංසියමානහිතතොති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආදිසද්දෙන පන සංසාරචක්කනිවත්තනතො, සද්ධම්මචක්කප්පවත්තනතො, මිච්ඡාවාදවිද්ධංසනතො, සම්මාවාදපතිට්ඨාපනතො, අකුසලමූලසමුද්ධරණතො, කුසලමූලසංරොපනතො, අපායද්වාරවිධානතො, සග්ගමග්ගද්වාරවිවරණතො, පරියුට්ඨානවූපසමනතො, අනුසයසමුග්ඝාටනතොති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

න කෙවලං පදද්වයෙනෙව, තතො පරම්පි චතූහි උපමාහීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. ‘‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’’ති ඉදං ‘‘තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍යා’’ති චතුත්ථඋපමාය ආකාරමත්තදස්සනං, න පන උපමන්තරදස්සනන්ති ආහ ‘‘චතූහි උපමාහී’’ති. අධොමුඛට්ඨපිතන්ති කෙනචි අධොමුඛං ඨපිතං. හෙට්ඨාමුඛජාතන්ති සභාවෙනෙව හෙට්ඨාමුඛං ජාතං. උග්ඝාටෙය්‍යාති විවටං කරෙය්‍ය. ‘‘හත්ථෙ ගහෙත්වා’’ති සමාචික්ඛණදස්සනත්ථං වුත්තං, ‘‘පුරත්ථාභිමුඛො, උත්තරාභිමුඛො වා ගච්ඡා’’තිආදිනා වචනමත්තං අවත්වා ‘‘එස මග්ගො, එවං ගච්ඡා’’ති හත්ථෙ ගහෙත්වා නිස්සන්දෙහං දස්සෙය්‍යාති වුත්තං හොති. කාළපක්ඛෙ චාතුද්දසී කාළපක්ඛචාතුද්දසී. නිරන්තරරුක්ඛගහනෙන එකග්ඝනො වනසණ්ඩො ඝනවනසණ්ඩො. මෙඝස්ස පටලං මෙඝපටලං, මෙඝච්ඡන්නතාති වුත්තං හොති. නික්කුජ්ජිතං උක්කුජ්ජෙය්‍යාති කස්සචිපි ආධෙය්‍යස්ස අනාධාරභූතං කිඤ්චි භාජනං ආධාරභාවාපාදනවසෙන උක්කුජ්ජෙය්‍ය උපරි මුඛං ඨපෙය්‍ය. හෙට්ඨාමුඛජාතතාය විමුඛං, අධොමුඛට්ඨපිතතාය අසද්ධම්මෙ පතිතන්ති එවං පදද්වයං නික්කුජ්ජිතපදස්ස යථාදස්සිතෙන අත්ථද්වයෙන යථාරහං යොජෙතබ්බං, න යථාසඞ්ඛ්‍යං. අත්තනො සභාවෙනෙව හි එස රාජා සද්ධම්මවිමුඛො, පාපමිත්තෙන පන දෙවදත්තෙන පිතුඝාතාදීසු උය්‍යොජිතත්තා අසද්ධම්මෙ පතිතොති. වුට්ඨාපෙන්තෙන භගවතාති සම්බන්ධො.

‘‘කස්සපස්ස භගවතො’’තිආදිනා තදා රඤ්ඤා අවුත්තස්සාපි අත්ථාපත්තිමත්තදස්සනං. කාමඤ්ච කාමච්ඡන්දාදයොපි පටිච්ඡාදකා නීවරණභාවතො, මිච්ඡාදිට්ඨි පන සවිසෙසං පටිච්ඡාදිකා සත්තෙ මිච්ඡාභිනිවෙසවසෙනාති ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්න’’න්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමාහං භික්ඛවෙ වජ්ජං වදාමී’’ති, [අ. නි. 1.310 (අත්ථතො සමානං)] මිච්ඡාදිට්ඨිසඞ්ඛාතගුම්බපටිච්ඡන්නන්ති අත්ථො. ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්නං සාසනං විවරන්තෙනා’’ති වදන්තො සබ්බබුද්ධානං එකාව අනුසන්ධි, එකංව සාසනන්ති කත්වා කස්සපස්ස භගවතො සාසනම්පි ඉමිනා සද්ධිං එකසාසනං කරොතීති දට්ඨබ්බං. අඞ්ගුත්තරට්ඨකථාදීසුපි හි තථා චෙව වුත්තං, එවඤ්ච කත්වා මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්නස්ස සාසනස්ස විවරණවචනං උපපන්නං හොතීති.

සබ්බො අකුසලධම්මසඞ්ඛාතො අපායගාමිමග්ගො කුම්මග්ගො කුච්ඡිතො මග්ගොති කත්වා. සම්මාදිට්ඨිආදීනං උජුපටිපක්ඛතාය මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ මිච්ඡත්තධම්මා මිච්ඡාමග්ගො මොක්ඛමග්ගතො මිච්ඡා විතථො මග්ගොති කත්වා. තෙනෙව හි තදුභයස්ස පටිපක්ඛතං සන්ධාය ‘‘සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආවිකරොන්තෙනා’’ති වුත්තං. සබ්බො හි කුසලධම්මො සග්ගමග්ගො. සම්මාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ සම්මත්තධම්මා මොක්ඛමග්ගො. සප්පිආදිසන්නිස්සයො පදීපො න තථා උජ්ජලො, යථා තෙලසන්නිස්සයොති තෙලපජ්ජොතග්ගහණං. ධාරෙය්‍යාති ධරෙය්‍ය, සමාහරෙය්‍ය සමාදහෙය්‍යාති අත්ථො. බුද්ධාදිරතනරූපානීති බුද්ධාදීනං තිණ්ණං රතනානං වණ්ණායතනානි. තෙසං බුද්ධාදිරතනරූපානං පටිච්ඡාදකස්ස මොහන්ධකාරස්ස විද්ධංසකං තථා. දෙසනාසඞ්ඛාතං පජ්ජොතං තථා. තදුභයං තුල්‍යාධිකරණවසෙන වියූහිත්වා තස්ස ධාරකො සමාදහකොති අත්ථෙන ‘‘තප්පටිච්ඡාදකමොහන්ධකාරවිද්ධංසකදෙසනාපජ්ජොතධාරකෙනා’’ති වුත්තං. එතෙහි පරියායෙහීති යථාවුත්තෙහි නික්කුජ්ජිතුක්කුජ්ජනපටිච්ඡන්නවිවරණමග්ගාචික්ඛණතෙලපජ්ජොතධාරණ සඞ්ඛාත චතුබ්බිධොපමොපමිතබ්බප්පකාරෙහි, යථාවුත්තෙහි වා නානාවිධකුහනලපනාදිමිච්ඡාජීවවිධමනාදිවිභාවනපරියායෙහි. තෙනාහ ‘‘අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො’’ති.

‘‘එව’’න්තිආදිනා ‘‘එසාහ’’න්තිආදිපාඨස්ස සම්බන්ධං දස්සෙති. පසන්නචිත්තතායපසන්නාකාරං කරොති. පසන්නචිත්තතා ච ඉමං දෙසනං සුත්වා එවාති අත්ථං ඤාපෙතුං ‘‘ඉමාය දෙසනායා’’තිආදි වුත්තං. ඉමාය දෙසනාය හෙතුභූතාය. පසන්නාකාරන්ති පසන්නෙහි සාධුජනෙහි කත්තබ්බසක්කාරං. සරණන්ති පටිසරණං. තෙනාහ ‘‘පරායණ’’න්ති. පරායණතා පන අනත්ථනිසෙධනෙන, අත්ථසම්පාදනෙන චාති වුත්තං ‘‘අඝස්ස තාතා,හිතස්ස ච විධාතා’’ති. අඝස්සාති නිස්සක්කෙ සාමිවචනං, පාපතොති අත්ථො. දුක්ඛතොතිපි වදන්ති කෙචි. තායති අවස්සයං කරොතීති තාතා. හිතස්සාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. විදහති සංවිධානං කරොතීති විධාතා. ‘‘ඉති ඉමිනා අධිප්පායෙනා’’ති වදන්තො ‘‘ඉතිසද්දො චෙත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨො, සො ච ආකාරත්ථො’’ති දස්සෙති. සරණන්ති ගමනං. හිතාධිප්පායෙන භජනං, ජානනං වා, එවඤ්ච කත්වා විනයට්ඨකථාදීසු ‘‘සරණන්ති ගච්ඡාමී’’ති සහෙව ඉතිසද්දෙන අත්ථො වුත්තොති. එත්ථ හි නායං ගමි-සද්දො නී-සද්දාදයො විය ද්විකම්මිකො, තස්මා යථා ‘‘අජං ගාමං නෙතී’’ති වුච්චති, එවං ‘‘භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමී’’ති වත්තුං න සක්කා, ‘‘සරණන්ති ගච්ඡාමී’’ති පන වත්තබ්බං, තස්මා එත්ථ ඉතිසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති වෙදිතබ්බං, එවඤ්ච කත්වා ‘‘යො බුද්ධං සරණං ගච්ඡති, සො බුද්ධං වා ගච්ඡෙය්‍ය සරණං වා’’ති (ඛු. පා. අට්ඨ. 1.ගමතීයදීපනා) ඛුද්දකනිකායට්ඨකථාය උද්ධටා චොදනා අනවකාසා. න හි ගමි-සද්දං දුහාදින්‍යාදිගණිකං කරොන්ති අක්ඛරචින්තකාති. හොතු තාව ගමි-සද්දස්ස එකකම්මභාවො, තථාපි ‘‘ගච්ඡතෙව පුබ්බං දිසං, ගච්ඡති පච්ඡිමං දිස’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.159; 3.87) විය ‘‘භගවන්තං, සරණ’’න්ති පදද්වයස්ස සමානාධිකරණතා යුත්තාති? න, තස්ස පදද්වයස්ස සමානාධිකරණභාවානුපපත්තිතො. තස්ස හි සමානාධිකරණභාවෙ අධිප්පෙතෙ පටිහතචිත්තොපි භගවන්තං උපසඞ්කමන්තො බුද්ධං සරණං ගතො නාම සියා. යඤ්හි තං ‘‘බුද්ධො’’ති විසෙසිතං සරණං, තමෙවෙස ගතොති, න චෙත්ථ අනුපපත්තිකෙන අත්ථෙන අත්ථො, තස්මා ‘‘භගවන්ත’’න්ති ගමනීයත්ථස්ස දීපනං, ‘‘සරණ’’න්ති පන ගමනාකාරස්සාති වුත්තනයෙන ඉතිලොපවසෙනෙව අත්ථො ගහෙතබ්බොති. ධම්මඤ්ච සඞ්ඝඤ්චාති එත්ථාපි එසෙව නයො. හොන්ති චෙත්ථ –

‘‘ගමිස්ස එකකම්මත්තා, ඉතිලොපං විජානියා;

පටිඝාතප්පසඞ්ගත්තා, න ච තුල්‍යත්ථතා සියා.

තස්මා ගමනීයත්ථස්ස, පුබ්බපදංව ජොතකං;

ගමනාකාරස්ස පරං, ඉත්‍යුත්තං සරණත්තයෙ’’ති.

‘‘ඉති ඉමිනා අධිප්පායෙන භගවන්තං ගච්ඡාමී’’ති පන වදන්තො අනෙනෙව අධිප්පායෙන භජනං, ජානනං වා සරණගමනං නාමාති නියමෙති. තත්ථ ‘‘ගච්ඡාමී’’තිආදීසු පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමං පච්ඡිමං අත්ථවචනං, ‘‘ගච්ඡාමී’’ති එතස්ස වා අනඤ්ඤසාධාරණතාදස්සනවසෙන පාටියෙක්කමෙව අත්ථවචනං ‘‘භජාමී’’තිආදිපදත්තයං. භජනඤ්හි සරණාධිප්පායෙන උපසඞ්කමනං, සෙවනං සන්තිකාවචරභාවො, පයිරුපාසනං වත්තපටිවත්තකරණෙන උපට්ඨානන්ති එවං සබ්බථාපි අනඤ්ඤසාධාරණතංයෙව දස්සෙති. එවං ‘‘ගච්ඡාමී’’ති පදස්ස ගතිඅත්ථං දස්සෙත්වා බුද්ධිඅත්ථම්පි දස්සෙතුං ‘‘එවං වා’’තිආදිමාහ, තත්ථ එවන්ති ‘‘භගවා මෙ සරණ’’න්තිආදිනා අධිප්පායෙන. කස්මා පන ‘‘ගච්ඡාමී’’ති පදස්ස ‘‘බුජ්ඣාමී’’ති අයමත්ථො ලබ්භතීති චොදනං සොධෙති ‘‘යෙසඤ්හී’’තිආදිනා, අනෙන ච නිරුත්තිනයමන්තරෙන සභාවතොව ගමුධාතුස්ස බුද්ධිඅත්ථොති දීපෙති. ධාතූනන්ති මූලසද්දසඞ්ඛාතානං ඉ, යා, කමු, ගමුඉච්චාදීනං.

‘‘අධිගතමග්ගෙ, සච්ඡිකතනිරොධෙ’’ති පදද්වයෙනාපි ඵලට්ඨා එව දස්සිතා, න මග්ගට්ඨාති තෙ දස්සෙන්තො ‘‘යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ චා’’ති ආහ. නනු ච කල්‍යාණපුථුජ්ජනොපි ‘‘යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජතී’’ති වුච්චතීති? කිඤ්චාපි වුච්චති, නිප්පරියායෙන පන මග්ගට්ඨා එව තථා වත්තබ්බා, න ඉතරො නියාමොක්කමනාභාවතො. තථා හි තෙ එව ‘‘අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතී’’ති වුත්තා. සම්මත්තනියාමොක්කමනෙන හි අපායවිනිමුත්තිසම්භවොති. එවං අනෙකෙහිපි විනය- (සාරත්ථ. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) සුත්තන්තටීකාකාරෙහී (දී. නි. ටී. 1.250) වුත්තං, තදෙතං සම්මත්තනියාමොක්කමනවසෙන නිප්පරියායතො අපායවිනිමුත්තකෙ සන්ධාය වුත්තං, තදනුපපත්තිවසෙන පන පරියායතො අපායවිනිමුත්තකං කල්‍යාණපුථුජ්ජනම්පි ‘‘යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ’’ති පදෙන දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. තථා හෙස දක්ඛිණවිභඞ්ගසුත්තාදීසු (ම. නි. 3.379) සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නභාවෙන වුත්තොති, ඡත්තවිමානෙ (වි. ව. 886 ආදයො) ඡත්තමාණවකො චෙත්ථ නිදස්සනං. අධිගතමග්ගෙ, සච්ඡිකතනිරොධෙ ච යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ ච පුග්ගලෙ අපායෙසු අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති සපාඨසෙසයොජනා. අතීතකාලිකෙන හි පුරිමපදද්වයෙන ඵලට්ඨානමෙව ගහණං, වත්තමානකාලිකෙන ච පච්ඡිමෙන පදෙන සහ කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙන මග්ගට්ඨානමෙව. ‘‘අපතමානෙ’’ති පන පදෙන ධාරණාකාරදස්සනං අපතනකරණවසෙනෙව ධාරෙතීති, ධාරණසරූපදස්සනං වා. ධාරණං නාම අපතනකරණමෙවාති, අපතනකරණඤ්ච අපායාදිනිබ්බත්තකකිලෙසවිද්ධංසනවසෙන වට්ටතො නිය්‍යානමෙව. ‘‘අපායෙසූ’’ති හි දුක්ඛබහුලට්ඨානතාය පධානවසෙන වුත්තං, වට්ටදුක්ඛෙසු පන සබ්බෙසුපි අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. තථා හි අභිධම්මට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘සොතාපත්තිමග්ගො චෙත්ථ අපායභවතො වුට්ඨාති, සකදාගාමිමග්ගො සුගතිකාමභවෙකදෙසතො, අනාගාමිමග්ගො කාමභවතො, අරහත්තමග්ගො රූපාරූපභවතො, සබ්බභවෙහිපි වුට්ඨාති එවාති වදන්තී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 350) එවඤ්ච කත්වා අරියමග්ගො නිය්‍යානිකතාය, නිබ්බානඤ්ච තස්ස තදත්ථසිද්ධිහෙතුතායාති උභයමෙව නිප්පරියායෙන ධම්මො නාමාති සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘සො අත්ථතො අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්චා’’ති වුත්තං. නිබ්බානඤ්හි ආරම්මණං ලභිත්වා අරියමග්ගස්ස තදත්ථසිද්ධි, ස්වායමත්ථො ච පාළියා එව සිද්ධොති ආහ ‘‘වුත්තඤ්චෙත’’න්තිආදි. යාවතාති යත්තකා. තෙසන්ති තත්තකානං ධම්මානං. ‘‘අග්ගො අක්ඛායතී’’ති වත්තබ්බෙ ඔ-කාරස්ස අ-කාරං, ම-කාරාගමඤ්ච කත්වා ‘‘අග්ගමක්ඛායතී’’ති වුත්තං. ‘‘අක්ඛායතී’’ති චෙත්ථ ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන ‘‘යාවතා භික්ඛවෙ ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) සුත්තපදං සඞ්ගණ්හාති, ‘‘විත්ථාරො’’ති ඉමිනා වා තදවසෙසසඞ්ගහො.

යස්මා පන අරියඵලානං ‘‘තාය සද්ධාය අවූපසන්තායා’’තිආදි වචනතො මග්ගෙන සමුච්ඡින්නානං කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානකිච්චතාය නිය්‍යානානුගුණතා, නිය්‍යානපරියොසානතා ච, පරියත්තියා පන නිය්‍යානධම්මසමධිගමහෙතුතාය නිය්‍යානානුගුණතාති ඉමිනා පරියායෙන වුත්තනයෙන ධම්මභාවො ලබ්භති, තස්මා තදුභයම්පි සඞ්ගණ්හන්තො ‘‘න කෙවලඤ්චා’’තිආදිමාහ. ස්වායමත්ථො ච පාඨාරුළ්හො එවාති දස්සෙති ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිනා. තත්ථ ඡත්තමාණවකවිමානෙති ඡත්තො කිර නාම සෙතබ්‍යායං බ්‍රාහ්මණමාණවකො, සො උක්කට්ඨායං පොක්ඛරසාතිබ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගහෙත්වා ‘‘ගරුදක්ඛිණං දස්සාමී’’ති උක්කට්ඨාභිමුඛො ගච්ඡති, අථස්ස භගවා අන්තරාමග්ගෙ චොරන්තරායං, තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තමානඤ්ච දිස්වා ගාථාබන්ධවසෙන සරණගමනවිධිං දෙසෙසි, තස්ස තාවතිංසභවනුපගස්ස තිංසයොජනිකං විමානං ඡත්තමාණවකවිමානං. දෙවලොකෙපි හි තස්ස මනුස්සකාලෙ සමඤ්ඤා යථා ‘‘මණ්ඩූකො දෙවපුත්තො, (වි. ව. 858 ආදයො) කුවෙරො දෙවරාජා’’ති, ඉධ පන ඡත්තමාණවකවිමානං වත්ථු කාරණං එතස්සාති කත්වා උත්තරපදලොපෙන ‘‘න තථා තපති නභෙ සූරියො, චන්දො ච න භාසති න ඵුස්සො, යථා’’තිආදිකා (වි. ව. 889) දෙසනා ‘‘ඡත්තමාණවකවිමාන’’න්ති වුච්චති, තත්‍රායං ගාථා පරියාපන්නා, තස්මා ඡත්තමාණවකවිමානවත්ථුදෙසනායන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

කාමරාගො භවරාගොති එවමාදිභෙදො අනාදිකාලවිභාවිතො සබ්බොපි රාගො විරජ්ජති පහීයති එතෙනාති රාගවිරාගො, මග්ගො. එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය, අන්තොනිජ්ඣානලක්ඛණස්ස ච සොකස්ස තදුප්පත්තියං සබ්බසො පරික්ඛීණත්තා නත්ථි එජා, සොකො ච එතස්මින්ති අනෙජං, අසොකඤ්ච, ඵලං. තදට්ඨකථායං (වි. ව. අට්ඨ. 887) පන ‘‘තණ්හාවසිට්ඨානං සොකනිමිත්තානං කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනතො අසොක’’න්ති වුත්තං. ධම්මමසඞ්ඛතන්ති සම්පජ්ජ සම්භූය පච්චයෙහි අප්පටිසඞ්ඛතත්තා අසඞ්ඛතං අත්තනො සභාවධාරණතො පරමත්ථධම්මභූතං නිබ්බානං. තදට්ඨකථායං පන ‘‘ධම්මන්ති සභාවධම්මං. සභාවතො ගහෙතබ්බධම්මො හෙස, යදිදං මග්ගඵලනිබ්බානානි, න පරියත්තිධම්මො විය පඤ්ඤත්තිධම්මවසෙනා’’ති (වි. ව. අට්ඨ. 887) වුත්තං, එවං සති ධම්මසද්දො තීසුපි ඨානෙසු යොජෙතබ්බො. අප්පටිකූලසද්දෙන ච තත්ථ නිබ්බානමෙව ගහිතං ‘‘නත්ථි එත්ථ කිඤ්චිපි පටිකූල’’න්ති කත්වා, අප්පටිකූලන්ති ච අවිරොධදීපනතො කිඤ්චි අවිරුද්ධං, ඉට්ඨං පණීතන්ති වා අත්ථො. පගුණරූපෙන පවත්තිතත්තා, පකට්ඨගුණවිභාවනතො වා පගුණං. යථාහ ‘‘විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං, ධම්මං පණීතං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ’’ති (ම. නි. 1.283; 2.339; මහාව. 9).

ධම්මක්ඛන්ධා කථිතාති යොජනා. එවං ඉධ චතූහිපි පදෙහි පරියත්තිධම්මොයෙව ගහිතො, තදට්ඨකථායං පන ‘‘සවනවෙලායං, උපපරික්ඛණවෙලායං, පටිපජ්ජනවෙලායන්ති සබ්බදාපි ඉට්ඨමෙවාති මධුරං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසන්නිස්සයාය පටිභානසම්පදාය පවත්තිතත්තා සුප්පවත්තිභාවතො, නිපුණභාවතො ච පගුණං, විභජිතබ්බස්ස අත්ථස්ස ඛන්ධාදිවසෙන, කුසලාදිවසෙන, උද්දෙසාදිවසෙන ච සුට්ඨු විභජනතො සුවිභත්තන්ති තීහිපි පදෙහි පරියත්තිධම්මමෙව වදතී’’ති (වි. ව. අට්ඨ. 887) වුත්තං. ආපාථකාලෙ විය මජ්ජනකාලෙපි, කථෙන්තස්ස විය සුණන්තස්සාපි සම්මුඛීභාවතො උභතොපච්චක්ඛතාදස්සනත්ථං ඉධෙව ‘‘ඉම’’න්ති ආසන්නපච්චක්ඛවචනමාහ. පුන ‘‘ධම්ම’’න්ති ඉදං යථාවුත්තස්ස චතුබ්බිධස්සාපි ධම්මස්ස සාධාරණවචනං. පරියත්තිධම්මොපි හි සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨානමත්තායපි යාථාවපටිපත්තියා අපායපතනතො ධාරෙති, ඉමස්ස ච අත්ථස්ස ඉදමෙව ඡත්තමාණවකවිමානං සාධකන්ති දට්ඨබ්බං. සාධාරණභාවෙන යථාවුත්තං ධම්මං පච්චක්ඛං කත්වා දස්සෙන්තො පුන ‘‘ඉම’’න්ති ආහ. යස්මා චෙසා භ-කාරත්තයෙන ච පටිමණ්ඩිතා දොධකගාථා, තස්මා තතියපාදෙ මධුරසද්දෙ ම-කාරො අධිකොපි අරියචරියාදිපදෙහි විය අනෙකක්ඛරපදෙන යුත්තත්තා අනුපවජ්ජොති දට්ඨබ්බං.

දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙනාති ‘‘යායං දිට්ඨි අරියා නිය්‍යානිකා නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය, තථාරූපාය දිට්ඨියා දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.324, 356; අ. නි. 6.11; පරි. 274) එවං වුත්තාය දිට්ඨියා චෙව ‘‘යානි තානි සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි භුජිස්සානි විඤ්ඤුපසත්ථානි අපරාමට්ඨානි සමාධිසංවත්තනිකානි, තථාරූපෙහි සීලෙහි සීලසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.324, 356; ම. නි. 1.492; 3.54; අ. නි. 6.92; පරි. 274) එවං වුත්තානං සීලානඤ්ච සංහතභාවෙන, දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙනාති අත්ථො. සංහතොති සඞ්ඝටිතො, සමෙතොති වුත්තං හොති. අරියපුග්ගලා හි යත්ථ කත්ථචි දූරෙ ඨිතාපි අත්තනො ගුණසාමග්ගියා සංහතා එව. ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිනා ආහච්චපාඨෙන සමත්ථෙති.

යත්ථාති යස්මිං සඞ්ඝෙ. දින්නන්ති පරිච්චත්තං අන්නාදිදෙය්‍යධම්මං, ගාථාබන්ධත්තා චෙත්ථ අනුනාසිකලොපො. දොධකගාථා හෙසා. මහප්ඵලමාහූති ‘‘මහප්ඵල’’න්ති බුද්ධාදයො ආහු. චතූසූති චෙත්ථ ච-කාරො අධිකොපි වුත්තනයෙන අනුපවජ්ජො. අච්චන්තමෙව කිලෙසාසුචිතො විසුද්ධත්තා සුචීසු. ‘‘සොතාපන්නො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො’’තිආදිනා (සං. නි. 5.488) වුත්තෙසු චතූසු පුරිසයුගෙසු. චතුසච්චධම්මස්ස, නිබ්බානධම්මස්ස ච පච්චක්ඛතො දස්සනෙන, අරියධම්මස්ස පච්චක්ඛදස්සාවිතාය වා ධම්මදසා. තෙ පුග්ගලා මග්ගට්ඨඵලට්ඨෙ යුගලෙ අකත්වා විසුං විසුං පුග්ගලගණනෙන අට්ඨ ච හොන්ති. ඉමං සඞ්ඝං සරණත්ථං සරණාය පරායණාය අපායදුක්ඛවට්ටදුක්ඛපරිතාණාය උපෙහි උපගච්ඡ භජ සෙව, එවං වා ජානාහි බුජ්ඣස්සූති සහ යොජනාය අත්ථො. යත්ථ යෙසු සුචීසු චතූසු පුරිසයුගෙසු දින්නං මහප්ඵලමාහු, ධම්මදසා තෙ පුග්ගලා අට්ඨ ච, ඉමං සඞ්ඝං සරණත්ථමුපෙහීති වා සම්බන්ධො. එවම්පි හි පටිනිද්දෙසො යුත්තො එව අත්ථතො අභින්නත්තාති දට්ඨබ්බං. ගාථාසුඛත්ථඤ්චෙත්ථ පුරිසපදෙ ඊකාරං, පුග්ගලාපදෙ ච රස්සං කත්වා නිද්දෙසො.

එත්තාවතාති ‘‘එසාහ’’න්තිආදිවචනක්කමෙන. තීණි වත්ථූනි ‘‘සරණ’’න්ති ගමනානි, තික්ඛත්තුං වා ‘‘සරණ’’න්ති ගමනානීති සරණගමනානි. පටිවෙදෙසීති අත්තනො හදයගතං වාචාය පවෙදෙසි.