ආසවක්ඛයඤාණකථාවණ්ණනා

248. ඉධ විපස්සනාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං වෙදිතබ්බං, න ලොකියාභිඤ්ඤාසු විය අභිඤ්ඤාපාදකං. විපස්සනාපාදකන්ති ච විපස්සනාය පදට්ඨානභූතං, විපස්සනා ච නාමෙසා තිවිධා විපස්සකපුග්ගලභෙදෙන මහාබොධිසත්තානං විපස්සනා, පච්චෙකබොධිසත්තානං විපස්සනා, සාවකානං විපස්සනා චාති. තත්ථ මහාබොධිසත්තානං, පච්චෙකබොධිසත්තානඤ්ච විපස්සනා චින්තාමයඤාණසම්බන්ධිකා සයම්භුඤාණභූතා, සාවකානං පන සුතමයඤාණසම්බන්ධිකා පරොපදෙසසම්භූතා. සා ‘‘ඨපෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං අවසෙසරූපාරූපජ්ඣානානං අඤ්ඤතරතො වුට්ඨායා’’තිආදිනා අනෙකධා, අරූපමුඛවසෙන චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තානං තෙසං තෙසං ධාතුපරිග්ගහමුඛානඤ්ච අඤ්ඤතරමුඛවසෙන අනෙකධා ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.664) නානානයතො විභාවිතා, මහාබොධිසත්තානං පන චතුවීසතිකොටිසතසහස්සමුඛෙන පභෙදගමනතො නානානයං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසන්නිස්සයස්ස අරියමග්ගඤාණස්ස අධිට්ඨානභූතං පුබ්බභාගඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙන්තං පරිපාකං ගච්ඡන්තං පරමගම්භීරං සණ්හසුඛුමතරං අනඤ්ඤසාධාරණං විපස්සනාඤාණං හොති, යං අට්ඨකථාසු ‘‘මහාවජිරඤාණ’’න්ති වුච්චති, යස්ස ච පවත්තිවිභාගෙන චතුවීසතිකොටිසතසහස්සප්පභෙදස්ස පාදකභාවෙන සමාපජ්ජියමානා චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛ්‍යා දෙවසිකං සත්ථු වළඤ්ජනසමාපත්තියො වුච්චන්ති. ස්වායං බුද්ධානං විපස්සනාචාරො පරමත්ථමඤ්ජුසායං විසුද්ධිමග්ගවණ්ණනායං (විසුද්ධි. ටී. 1.144) උද්දෙසතො ආචරියෙන දස්සිතො, තතො සො අත්ථිකෙහි ගහෙතබ්බො. ඉධ පන සාවකානං විපස්සනාව අධිප්පෙතා.

‘‘ආසවානං ඛයඤාණායා’’ති ඉදං කිරියාපයොජනභූතෙ තදත්ථෙ සම්පදානවචනං, තස්මා අසතිපි පයොජනවාචකෙ පයොජනවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘ඛයඤාණනිබ්බත්තනත්ථායා’’ති. එවමීදිසෙසු. නිබ්බානං, අරහත්තමග්ගො ච උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන ඉධ ඛයො නාම, තත්ථ ඤාණං ඛයඤාණං, තස්ස නිබ්බත්තනසඞ්ඛාතො අත්ථො පයොජනං, තදත්ථායාති අත්ථො. ඛෙපෙති පාපධම්මෙ සමුච්ඡින්දතීති ඛයො, මග්ගො. සො පන පාපක්ඛයො ආසවක්ඛයෙන විනා නත්ථි, තස්මා ‘‘ඛයෙ ඤාණ’’න්ති (ධ. ස. සුත්තන්තදුකමාතිකා 148) එත්ථ ඛයග්ගහණෙන ආසවක්ඛයොව වුත්තොති දස්සෙති ‘‘ආසවානං ඛයො’’ති ඉමිනා. අනුප්පාදෙ ඤාණන්ති ආසවානමනුප්පාදභූතෙ අරියඵලෙ ඤාණං. ඛීයිංසු ආසවා එත්ථාති ඛයො, ඵලං. සමිතපාපතාය සමණො, සමිතපාපතා ච නිප්පරියායතො අරහත්තඵලෙනෙවාති ආහ ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතීති එත්ථ ඵල’’න්ති. ඛයාති ච ඛීණත්තාති අත්ථො. ඛීයන්ති ආසවා එත්ථාති ඛයො, නිබ්බානං. ‘‘ආසවක්ඛයා’’ති පන සමාසවසෙන ද්විභාවං කත්වා වුත්තත්තා ‘‘ආසවානං ඛයො’’ති පදස්ස අත්ථුද්ධාරෙ ආසවක්ඛයපදග්ගහණං.

‘‘පරවජ්ජානුපස්සිස්සා’’තිආදිගාථා ධම්මපදෙ (ධ. ප. 253). තත්ථ උජ්ඣානසඤ්ඤිනොති ගරහසඤ්ඤිනො. අරාති දූරා. ‘‘අරා සිඞ්ඝාමි වාරිජ’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.234; ජා. 1.6.116) විය හි දූරත්ථොයං නිපාතො. ‘‘ආරා’’තිපි පාඨො. අරාසද්දො විය ආරාසද්දොපි දූරත්ථෙ එකො නිපාතොති වෙදිතබ්බො. තදෙව හි පදං සද්දසත්ථෙ උදාහටං. කාමඤ්ච ධම්මපදට්ඨකථායං ‘‘අරහත්තමග්ගසඞ්ඛාතා ආරා දූරං ගතොව හොතී’’ති (ධ. ප. අට්ඨ. 2.253) වුත්තං, තථාපි ආසවවඩ්ඪියා සඞ්ඛාරෙ වඩ්ඪෙන්තො විසඞ්ඛාරතො සුවිදූරදූරො, තස්මා ‘‘ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති එත්ථ ආසවක්ඛයපදං විසඞ්ඛාරාධිවචනම්පි සම්භවතීති ආහ ‘‘නිබ්බාන’’න්ති. ඛයනං ඛයො, ආසවානං ඛණනිරොධො. සෙසං තස්ස පරියායවචනං. භඞ්ගො ආසවානං ඛයොති වුත්තොති යොජනා. ඉධ පන නිබ්බානම්පි මග්ගොපි අවිනාභාවතො. න හි නිබ්බානමනාරබ්භ මග්ගෙනෙව ආසවානං ඛයො හොතීති.

තන්නින්නන්ති තස්මිං ආසවානං ඛයඤාණෙ නින්නං. සෙසං තස්සෙව වෙවචනං. පාළියං ඉදං දුක්ඛන්ති දුක්ඛස්ස අරියසච්චස්ස පරිච්ඡින්දිත්වා, අනවසෙසෙත්වා ච තදා තස්ස භික්ඛුනො පච්චක්ඛතො ගහිතභාවදස්සනන්ති දස්සෙතුං ‘‘එත්තක’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ හි එත්තකං දුක්ඛන්ති තස්ස පරිච්ඡිජ්ජ ගහිතභාවදස්සනං. න ඉතො භිය්‍යොති අනවසෙසෙත්වා ගහිතභාවදස්සනං. තෙනාහ ‘‘සබ්බම්පි දුක්ඛසච්ච’’න්තිආදි. සරසලක්ඛණපටිවෙධවසෙන පජානනමෙව යථාභූතං පජානනං නාමාති දස්සෙති ‘‘සරසලක්ඛණපටිවෙධෙනා’’ති ඉමිනා. රසොති සභාවො රසිතබ්බො ජානිතබ්බොති කත්වා, අත්තනො රසො සරසො, සො එව ලක්ඛණං, තස්ස අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣනෙනාති අත්ථො. අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣනඤ්ච නාම යථා තස්මිං ඤාණෙ පවත්තෙ පච්ඡා දුක්ඛසච්චස්ස සරූපාදිපරිච්ඡෙදෙ සම්මොහො න හොති, තථා තස්ස පවත්තියෙව. තෙන වුත්තං ‘‘යථාභූතං පජානාතී’’ති. ‘‘නිබ්බත්තික’’න්ති ඉමිනා ‘‘දුක්ඛං සමුදෙති එතස්මාති දුක්ඛසමුදයො’’ති නිබ්බචනං දස්සෙති. තදුභයන්ති දුක්ඛං, දුක්ඛසමුදයො ච. යං ඨානං පත්වාති යං නිබ්බානං මග්ගස්ස ආරම්මණපච්චයට්ඨෙන කාරණභූතං ආගම්ම. ඨානන්ති හි කාරණං වුච්චති තිට්ඨති එත්ථ ඵලං තදායත්තතායාති කත්වා. තදුභයං පත්වාති ච තදුභයවතො පුග්ගලස්ස තදුභයස්ස පත්ති විය වුත්තා. පුග්ගලස්සෙව හි ආරම්මණකරණවසෙන නිබ්බානප්පත්ති, න තදුභයස්ස. අපිච පත්වාති පාපුණනහෙතු, පුග්ගලස්ස ආරම්මණකරණවසෙන සමාපජ්ජනතොති අත්ථො. අසමානකත්තුකෙ විය හි සමානකත්තුකෙපි ත්වාපච්චයස්ස හෙත්වත්ථෙ පවත්ති සද්දසත්ථෙසු පාකටා. අප්පවත්තීති අප්පවත්තිනිමිත්තං ‘‘න පවත්තති තදුභයමෙතෙනා’’ති කත්වා, අප්පවත්තිට්ඨානං වා ‘‘න පවත්තති තදුභයමෙත්ථා’’ති කත්වා, අනෙන ච ‘‘දුක්ඛං නිරුජ්ඣති එත්ථ, එතෙනාති වා දුක්ඛනිරොධො’’ති නිබ්බචනං දස්සෙති, දුක්ඛසමුදයස්ස පන ගහණං තංනිබ්බත්තකස්ස නිරුජ්ඣනතො තස්සාපි නිරුජ්ඣනදස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. නිබ්බානපදෙයෙව ත-සද්දො නිවත්තතීති අයං-සද්දො පුන වුත්තො. සබ්බනාමිකඤ්හි පදං වුත්තස්ස වා ලිඞ්ගස්ස ගාහකං, වුච්චමානස්ස වා. තස්සාති දුක්ඛනිරොධස්ස. සම්පාපකන්ති සච්ඡිකරණවසෙන සම්මදෙව පාපකං, එතෙන ච ‘‘දුක්ඛනිරොධං ගමයති, ගච්ඡති වා එතායාති දුක්ඛනිරොධගාමිනී, සායෙව පටිපදා දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදා’’ති නිබ්බචනං දස්සෙති.

කිලෙසවසෙනාති ආසවසඞ්ඛාතකිලෙසවසෙන. තදෙව ආසවපරියායෙන දස්සෙන්තො පුන ආහ, තස්මා න එත්ථ පුනරුත්තිදොසොති අධිප්පායො. පරියායදෙසනාභාවො නාම හි ආවෙණිකො බුද්ධධම්මොති හෙට්ඨා වුත්තොවායමත්ථො. නනු ච ආසවානං දුක්ඛසච්චපරියායොව අත්ථි, න සෙසසච්චපරියායො, අථ කස්මා සරූපතො දස්සිතසච්චානියෙව කිලෙසවසෙන පරියායතො පුන දස්සෙන්තො එවමාහාති වුත්තන්ති? සච්චං, තංසම්බන්ධත්තා පන සෙසසච්චානං තංසමුදයාදිපරියායොපි ලබ්භතීති කත්වා එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. දුක්ඛසච්චපරියායභූතආසවසම්බන්ධානි හි ආසවසමුදයාදීනීති, සච්චානි දස්සෙන්තොතිපි යොජෙතබ්බං. ‘‘ආසවානං ඛයඤාණායා’’ති ආරද්ධත්තා චෙත්ථ ආසවානමෙව ගහණං, න සෙසකිලෙසානං තථා අනාරද්ධත්තාති දට්ඨබ්බං. තථා හි ‘‘කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.248; ම. නි. 1.433; 3.19) ආසවවිමුත්තසීසෙනෙව සබ්බකිලෙසවිමුත්ති වුත්තා. ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං පජානාතී’’තිආදිනා මිස්සකමග්ගොව ඉධ කථිතො ලොකියවිපස්සනාය ලොකුත්තරමග්ගස්ස මිස්සකත්තාති වුත්තං ‘‘සහ විපස්සනාය කොටිප්පත්තං මග්ගං කථෙසී’’ති. ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති ඉමිනා තයොපි පරිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයා වුත්තා චතුසච්චපජානනාය එව චතුකිච්චසිද්ධිතො, පහානාභිසමයො පන පාරිසෙසතො ‘‘විමුච්චතී’’ති ඉමිනා වුත්තොති ආහ ‘‘මග්ගක්ඛණං දස්සෙතී’’ති. චත්තාරි හි කිච්චානි චතුසච්චපජානනාය එව සිද්ධානි. යථාහ ‘‘තං ඛො පනිදං දුක්ඛං අරියසච්චං පරිඤ්ඤාතන්ති මෙ භික්ඛවෙ පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදී’’තිආදි (සං. නි. 5.1081; මහාව. 15; පටි. ම. 2.29). අයං අට්ඨකථාමුත්තකො නයො – ජානතො පස්සතොති ච හෙතුනිද්දෙසො, ‘‘ජානනහෙතු පස්සනහෙතු කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චතී’’තිආදිනා යොජනා. කාමඤ්චෙත්ථ ජානනපස්සනකිරියානං, විමුච්චනකිරියාය ච සමානකාලතා, තථාපි ධම්මානං සමානකාලිකානම්පි පච්චයපච්චයුප්පන්නතා සහජාතාදිකොටියා ලබ්භතීති, හෙතුගබ්භවිසෙසනතාදස්සනමෙතන්තිපි වදන්ති.

භවාසවග්ගහණෙන චෙත්ථ භවරාගස්ස විය භවදිට්ඨියාපි සමවරොධොති දිට්ඨාසවස්සාපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො, අධුනා පන ‘‘දිට්ඨාසවාපි චිත්තං විමුච්චතී’’ති කත්ථචි පාඨො දිස්සති, සො න පොරාණො, පච්ඡා පමාදලිඛිතොති වෙදිතබ්බො. භයභෙරවසුත්තසංවණ්ණනාදීසු (ම. නි. අට්ඨ. 1.54) අනෙකාසුපි තථෙව සංවණ්ණිතත්තා. එත්ථ ච කිඤ්චාපි පාළියං සච්චපටිවෙධො අනියමිතපුග්ගලස්ස අනියමිතකාලවසෙන වුත්තො, තථාපි අභිසමයකාලෙ තස්ස පච්චුප්පන්නතං උපාදාය ‘‘එවං ජානතො එවං පස්සතො’’ති වත්තමානකාලනිද්දෙසො කතො, සො ච කාමං කස්සචි මග්ගක්ඛණතො පරං යාවජ්ජතනා අතීතකාලිකො එව, සබ්බපඨමං පනස්ස අතීතකාලිකත්තං ඵලක්ඛණෙන වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘විමුත්තස්මින්ති ඉමිනා ඵලක්ඛණ’’න්ති. පච්චවෙක්ඛණඤාණන්ති ඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණං තථා චෙව වුත්තත්තා. තග්ගහණෙන පන තදවිනාභාවතො සෙසානි නිරවසෙසානි ගහෙතබ්බානි, එකදෙසානි වා අපරිපුණ්ණායපි පච්චවෙක්ඛණාය සම්භවතො. ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදීහි පදෙහි ‘‘නාපරං ඉත්ථත්තායා’’ති පදපරියොසානෙහි. තස්සාති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස. භූමින්ති පවත්තිට්ඨානං. නනු ච ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්ත’’න්ති වුත්තං ඵලමෙව තස්ස ආරම්මණසඞ්ඛාතා භූමි, අථ කථං ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදීහි තස්ස භූමිදස්සනන්ති චොදනං සොධෙතුං ‘‘තෙන හී’’තිආදි වුත්තං. යස්මා පන පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණෙන විජ්ජමානස්සාපි කම්මස්ස ආයතිං අප්පටිසන්ධිකභාවතො ‘‘ඛීණා ජාතී’’ති පජානාති, යස්මා ච මග්ගපච්චවෙක්ඛණාදීහි ‘‘වුසිතං බ්‍රහ්මචරිය’’න්තිආදීනි පජානාති, තස්මා ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදීහි තස්ස භූමිදස්සනන්ති වුත්තං හොති. ‘‘තෙන ඤාණෙනා’’ති හි යථාරුතතො, අවිනාභාවතො ච ගහිතෙන පඤ්චවිධෙන පච්චවෙක්ඛණඤාණෙනාති අත්ථො.

‘‘ඛීණා ජාතී’’ති එත්ථ සොතුජනානං සුවිඤ්ඤාපනත්ථං පරම්මුඛා විය චොදනං සමුට්ඨාපෙති ‘‘කතමා පනා’’තිආදිනා. යෙන පනාධිප්පායෙන චොදනා කතා, තදධිප්පායං පකාසෙත්වා පරිහාරං වත්තුකාමො ‘‘න තාවස්සා’’තිආදිමාහ. ‘‘න තාව…පෙ… විජ්ජමානත්තා’’ති වක්ඛමානමෙව හි අත්ථං මනසි කත්වා අයං චොදනා සමුට්ඨාපිතා, තත්ථ න තාවස්ස අතීතා ජාති ඛීණාති අස්ස භික්ඛුනො අතීතා ජාති, න තාව මග්ගභාවනාය ඛීණා. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘පුබ්බෙව ඛීණත්තා’’ති, මග්ගභාවනාය පුරිමතරමෙව නිරුජ්ඣනවසෙන ඛීණත්තාති අධිප්පායො. න අනාගතා අස්ස ජාති ඛීණා මග්ගභාවනායාති යොජනා. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අනාගතෙ වායාමාභාවතො’’ති, ඉදඤ්ච අනාගතභාවසාමඤ්ඤමෙව ගහෙත්වා ලෙසෙන චොදනාධිප්පායවිභාවනත්ථං වදති, න අනාගතවිසෙසං අනාගතෙ මග්ගභාවනාය ඛෙපනපයොගාභාවතොති අත්ථො. විජ්ජමානෙයෙව හි පයොගො සම්භවති, න අවිජ්ජමානෙති වුත්තං හොති. අනාගතවිසෙසො පනෙත්ථ අධිප්පෙතො, තස්ස ච ඛෙපනෙ වායාමොපි ලබ්භතෙව. තෙනාහ ‘‘යා පන මග්ගස්සා’’තිආදි. අනාගතවිසෙසොති ච අභාවිතෙ මග්ගෙ උප්පජ්ජනාරහො අනන්තරජාතිභෙදො වුච්චති. න පච්චුප්පන්නා අස්ස ජාති ඛීණා මග්ගභාවනායාති යොජනා. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘විජ්ජමානත්තා’’ති, එකභවපරියාපන්නතාය විජ්ජමානත්තාති අත්ථො. තත්ථ තත්ථ භවෙ පඨමාභිනිබ්බත්තිලක්ඛණා හි ජාති. ‘‘යා පනා’’තිආදිනා පන මග්ගභාවනාය කිලෙසහෙතුවිනාසනමුඛෙන අනාගතජාතියා එව ඛීණභාවො පකාසිතොති දට්ඨබ්බං. එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසූති භවත්තයග්ගහණං වුත්තනයෙන අනවසෙසතො ජාතියා ඛීණභාවදස්සනත්ථං, පුබ්බපදද්වයෙපෙත්ථ උත්තරපදලොපො. එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධප්පභෙදාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ‘‘තං සො’’තිආදි ‘‘කථඤ්ච නං පජානාතී’’ති චොදනාය සොධනාවචනං. තත්ථ තන්ති යථාවුත්තං ජාතිං. සොති ඛීණාසවො භික්ඛු. පච්චවෙක්ඛිත්වාති පජානනාය පුබ්බභාගෙ පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණදස්සනං. එවඤ්ච කත්වා පච්චවෙක්ඛණපරම්පරාය තථා පජානනා සිද්ධාති දට්ඨබ්බං. පච්චවෙක්ඛණන්තරවිභාවනත්ථමෙව හි ‘‘ජානන්තො පජානාතී’’ති වත්තමානවචනද්වයං වුත්තං, ජානන්තො හුත්වා, ජානනහෙතු වා පජානාති නාමාති අත්ථො.

බ්‍රහ්මචරියවාසො නාම උක්කට්ඨනිද්දෙසතො මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස නිබ්බත්තනමෙවාති ආහ ‘‘පරිවුත්ථ’’න්ති, සමන්තතො නිරවසෙසෙන වසිතං පරිචිණ්ණන්ති අත්ථො. කස්මා පනිදං සො අතීතකාලවසෙන පජානාතීති අනුයොගෙනාහ ‘‘පුථුජ්ජනකල්‍යාණකෙන හි සද්ධි’’න්තිආදි. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකොපි හි හෙට්ඨා වුත්තලක්ඛණො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො නාම දක්ඛිණවිභඞ්ගසුත්තාදීසු (ම. නි. 3.379) තථා එව වුත්තත්තා. වසන්ති නාමාති වසන්තා එව නාම හොන්ති, න වුත්ථවාසා. තස්මාති වුත්ථවාසත්තා. නනු ච ‘‘සො ‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යථාභූතං පජානාතී’’තිආදිනා පාළියං සම්මාදිට්ඨියෙව වුත්තා, න සම්මාසඞ්කප්පාදයො, අථ කස්මා ‘‘චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාවසෙන සොළසවිධං කිච්චං නිට්ඨාපිත’’න්ති අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස සාධාරණතො වුත්තන්ති? සම්මාසඞ්කප්පාදීනම්පි චතුකිච්චසාධනවසෙන පවත්තිතො. සම්මාදිට්ඨියා හි චතූසු සච්චෙසු පරිඤ්ඤාදිකිච්චසාධනවසෙන පවත්තමානාය සම්මාසඞ්කප්පාදීනම්පි සෙසානං දුක්ඛසච්චෙ පරිඤ්ඤාභිසමයානුගුණාව පවත්ති, ඉතරසච්චෙසු ච නෙසං පහානාභිසමයාදිවසෙන පවත්ති පාකටා එවාති. දුක්ඛනිරොධමග්ගෙසු යථාක්කමං පරිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාභාවනාපි යාවදෙව සමුදයපහානත්ථාති කත්වා තදත්ථෙයෙව තාසං පක්ඛිපනෙන ‘‘කතං කරණීය’’න්ති පදස්ස අධිප්පායං විභාවෙතුං ‘‘තෙනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘දුක්ඛමූලං සමුච්ඡින්න’’න්ති ඉමිනාපි තදෙව පකාරන්තරෙන විභාවෙති.

කස්මා පනෙත්ථ ‘‘කතං කරණීය’’න්ති අතීතනිද්දෙසො කතොති ආහ ‘‘පුථුජ්ජනකල්‍යාණකාදයො’’තිආදි. ඉමෙ පකාරා ඉත්ථං, තබ්භාවො ඉත්ථත්තන්ති දස්සෙති ‘‘ඉත්ථභාවායා’’ති ඉමිනා, ආය-සද්දො ච සම්පදානත්ථෙ, තදත්ථායාති අත්ථො. තෙ පන පකාරා අරියමග්ගබ්‍යාපාරභූතා පරිඤ්ඤාදයො ඉධාධිප්පෙතාති වුත්තං ‘‘එවං සොළසකිච්චභාවායා’’ති. තෙ හි මග්ගං පච්චවෙක්ඛතො මග්ගානුභාවෙන පාකටා හුත්වා උපට්ඨහන්ති මග්ගෙ පච්චවෙක්ඛිතෙ තංකිච්චපච්චවෙක්ඛණායපි සුඛෙන සිද්ධිතො. එවං සාධාරණතො චතූසු මග්ගෙසු පච්චෙකං චතුකිච්චවසෙන සොළසකිච්චභාවං පකාසෙත්වා තෙසුපි කිච්චෙසු පහානමෙව පධානං තදත්ථත්තා ඉතරෙසං පරිඤ්ඤාදීනන්ති තදෙව විසෙසතො පකාසෙතුං ‘‘කිලෙසක්ඛයභාවාය වා’’ති ආහ.

අපිච පුරිමනයෙන පච්චවෙක්ඛණපරම්පරාය පච්චවෙක්ඛණවිධිං දස්සෙත්වා ඉදානි පධානත්තා පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණවිධිමෙව දස්සෙතුං එවං වුත්තන්තිපි දට්ඨබ්බං. දුතියවිකප්පෙ අයං පකාරො ඉත්ථං, තබ්භාවො ඉත්ථත්තං, ආයසද්දො චෙත්ථ සම්පදානවචනස්ස කාරියභූතො නිස්සක්කත්ථෙති දස්සෙති ‘‘ඉත්ථභාවතො’’ති ඉමිනා. ‘‘ඉමස්මා එවං පකාරා’’ති පන වදන්තො පකාරො නාම පකාරවන්තතො අත්ථතො භෙදො නත්ථි. යදි හි සො භෙදො අස්ස, තස්සෙව සො පකාරො න සියා, තස්මා ඉත්ථං-සද්දො පකාරවන්තවාචකො, අත්ථතො පන අභෙදෙපි සති අවයවාවයවිතාදිනා භෙදපරිකප්පනාවසෙන සියා කිඤ්චි භෙදමත්ථං, තස්මා ඉත්ථත්තසද්දො පකාරවාචකොති දස්සෙති. අයමිධ ටීකායං, (දී. නි. ටී. 1.248) මජ්ඣිමාගමටීකාවිනයටීකාදීසු (සාරත්ථ. ටී. 1.14) ච ආගතනයො.

සද්දවිදූ පන පවත්තිනිමිත්තානුසාරෙන එවමිච්ඡන්ති – අයං පකාරො අස්සාති ඉත්ථං, පකාරවන්තො. විචිත්‍රා හි තද්ධිතවුත්ති. තස්ස භාවො ඉත්ථත්තං, පකාරො, ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉත්ථභාවතො ඉමස්මා එවං පකාරා’’ති ආහාති. පඨමවිකප්පෙපි යථාරහං එස නයො. ඉදානි වත්තමානඛන්ධසන්තානාති සරූපකථනං. අපරන්ති අනාගතං. ‘‘ඉමෙ පන පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්තී’’ති ඉදානි පාඨො, ‘‘ඉමෙ පන චරිමකත්තභාවසඞ්ඛාතා පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්තී’’ති පන මජ්ඣිමාගමවිනයටීකාදීසු, (සාරත්ථ. ටී. 1.14) ඉධ ච ටීකායං (දී. නි. ටී. 1.248) උල්ලිඞ්ගිතපාඨො. තත්ථ චරිමකත්තභාවසඞ්ඛාතාති එකසන්තතිපරියාපන්නභාවෙන පච්ඡිමකත්තභාවකථිතා. පරිඤ්ඤාතාති මග්ගෙන පරිච්ඡිජ්ජ ඤාතා. තිට්ඨන්තීති අප්පතිට්ඨා අනොකාසා තිට්ඨන්ති. එතෙන හි තෙසං ඛන්ධානං අපරිඤ්ඤාමූලාභාවෙන අපතිට්ඨාභාවං දස්සෙති. අපරිඤ්ඤාමූලිකා හි පතිට්ඨා, තදභාවතො පන අප්පතිට්ඨාභාවො. යථාහ ‘‘කබළීකාරෙ චෙ භික්ඛවෙ ආහාරෙ අත්ථි රාගො, අත්ථි නන්දී, අත්ථි තණ්හා, පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරුළ්හ’’න්තිආදි (සං. නි. 2.64; කථා. 296; මහානි. 7). තදුපමං විභාවෙති ‘‘ඡින්නමූලකා රුක්ඛා වියා’’ති ඉමිනා, යථා ඡින්නමූලකා රුක්ඛා මූලාභාවතො අප්පතිට්ඨා අනොකාසා තිට්ඨන්ති, එවමෙතෙපි අපරිඤ්ඤාමූලාභාවතොති. අයමෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනා. චරිමකචිත්තනිරොධෙනාති පරිනිබ්බානචිත්තනිරොධෙන. අනුපාදානොති අනින්ධනො. අපණ්ණත්තිකභාවන්ති යෙසු ඛන්ධෙසු විජ්ජමානෙසු තථා තථා පරිකප්පනාසිද්ධා පඤ්ඤත්ති, තදභාවතො තස්සාපි ධරමානකපඤ්ඤත්තියා අභාවෙන අපඤ්ඤත්තිකභාවං ගමිස්සන්ති. පණ්ණත්ති පඤ්ඤත්තීති හි අත්ථතො එකං යථා ‘‘පඤ්ඤාස පණ්ණාසා’’ති. පඤ්ඤාස පණ්ණාදෙසොති හි අක්ඛරචින්තකා වදන්ති.

249. යෙභුය්‍යෙන සංඛිපති සඞ්කුචිතො භවතීති සඞ්ඛෙපො, පබ්බතමත්ථකං. තඤ්හි පබ්බතපාදතො අනුක්කමෙන බහුලං සංඛිත්තං සඞ්කුචිතං හොති. තෙනාහ ‘‘පබ්බතමත්ථකෙ’’ති, පබ්බතසිඛරෙති අත්ථො. අයං අට්ඨකථාමුත්තකො නයො – සඞ්ඛිපීයති පබ්බතභාවෙන ගණීයතීති සඞ්ඛෙපො, පබ්බතපරියාපන්නො පදෙසො, තස්මිං පබ්බතපරියාපන්නෙ පදෙසෙති අත්ථොති. අනාවිලොති අකාලුසියො, සා චස්ස අනාවිලතා කද්දමාභාවෙන හොතීති ආහ ‘‘නික්කද්දමො’’ති. සපති අපදාපි සමානා ගච්ඡතීති සිප්පි, ඛුද්දකා සිප්පි සිප්පියො කා-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා, යො ‘‘මුත්තිකො’’තිපි වුච්චති. සවති පසවතීති සම්බුකො, යං ‘‘ජලසුත්ති, සඞ්ඛලිකා’’ති ච වොහරන්ති. සමාහාරෙ යෙභුය්‍යතො නපුංසකපයොගොති වුත්තං ‘‘සිප්පියසම්බුක’’න්ති. එවමීදිසෙසු. සක්ඛරාති මුට්ඨිප්පමාණා පාසාණා. කථලානීති කපාලඛණ්ඩානි. සමූහවාචකස්ස ඝටාසද්දස්ස ඉත්ථි ලිඞ්ගස්සාපි දිස්සනතො ‘‘ගුම්බ’’න්ති පදස්සත්ථං දස්සෙති ‘‘ඝටා’’ති ඉමිනා.

කාමඤ්ච ‘‘සිප්පියසම්බුකම්පි සක්ඛරකථලම්පි මච්ඡගුම්බම්පි තිට්ඨන්තම්පි චරන්තම්පී’’ති එත්ථ සක්ඛරකථලං තිට්ඨතියෙව, සිප්පියසම්බුකමච්ඡගුම්බානි චරන්තිපි තිට්ඨන්තිපි, තථාපි සහචරණනයෙන සබ්බානෙව චරන්ති විය එවං වුත්තන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තිට්ඨන්තම්පි චරන්තම්පීති එත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ හි ‘‘සක්ඛරකථලං තිට්ඨතියෙවා’’තිආදිනා යථාසම්භවමත්ථං දස්සෙති, ‘‘යථා පනා’’තිආදිනා පන සහචරණනයං. පන-සද්දො අරුචිසංසූචනෙ, තථාපීති අත්ථො. අන්තරන්තරාති බහූනං ගාවීනමන්තරන්තරා ඨිතාසු ගාවීසු විජ්ජමානාසුපි. ගාවොති ගාවියො. ඉතරාපීති ඨිතාපි නිසින්නාපි. චරන්තීති වුච්චන්ති සහචරණනයෙන. තිට්ඨන්තමෙවාතිආදීසු අයමධිප්පායො – සිප්පියසම්බුකමච්ඡගුම්බානං චරණකිරියායපි යොගතො ඨානකිරියාය අනෙකන්තත්තා එකන්තතො තිට්ඨන්තමෙව න කදාචිපි චරන්තං සක්ඛරකථලං උපාදාය සිප්පියසම්බුකම්පි මච්ඡගුම්බම්පි තිට්ඨන්තන්ති වුත්තං, න තු තෙසං ඨානකිරියමුපාදාය. තෙසං පන චරණකිරියමුපාදාය ‘‘චරන්තම්පී’’ති පි-සද්දලොපො හෙත්ථ දට්ඨබ්බො. ඉතරම්පි ද්වයන්ති සිප්පියසම්බුකමච්ඡගුම්බං පදවසෙන එවං වුත්තං. ඉතරඤ්ච ද්වයන්ති සිප්පියසම්බුකමච්ඡගුම්බමෙව. චරන්තන්ති වුත්තන්ති එත්ථාපි තෙසං ඨානකිරියමුපාදාය ‘‘තිට්ඨන්තම්පී’’ති පි-සද්දලොපො, එවමෙත්ථ අට්ඨකථාචරියෙහි සහචරණනයො දස්සිතො, ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන පන යථාලාභනයොපි. තථා හි වුත්තං ‘‘කිං වා ඉමාය සහචරියාය, යථාලාභග්ගහණං පනෙත්ථ දට්ඨබ්බං. සක්ඛරකථලස්ස හි වසෙන තිට්ඨන්තන්ති, සිප්පිසම්බුකස්ස මච්ඡගුම්බස්ස ච වසෙන තිට්ඨන්තම්පි චරන්තම්පීති එවං යොජනා කාතබ්බා’’ති (දී. නි. ටී. 1.249). අලබ්භමානස්සාපි අත්ථස්ස සහයොගීවසෙන දෙසනාමත්තං පති සහචරණනයො, සාධාරණතො දෙසිතස්සාපි අත්ථස්ස සම්භවවසෙන විවෙචනං පති යථාලාභනයොති උභයථාපි යුජ්ජති.

එවම්පෙත්ථ වදන්ති – අට්ඨකථායං ‘‘සක්ඛරකථලං තිට්ඨතියෙව, ඉතරානි චරන්තිපි තිට්ඨන්තිපී’’ති ඉමිනා යථාලාභනයො දස්සිතො යථාසම්භවං අත්ථස්ස විවෙචිතත්තා, ‘‘යථා පනා’’තිආදිනා පන සහචරණනයො අලබ්භමානස්සාපි අත්ථස්ස සහයොගීවසෙන දෙසනාමත්තස්ස විභාවිතත්තාති, තදෙතම්පි අනුපවජ්ජමෙව අත්ථස්ස යුත්තත්තා, අට්ඨකථායඤ්ච තථා දස්සනස්සාපි සම්භවතොති දට්ඨබ්බං. ‘‘තත්ථා’’තිආදි උපමාසංසන්දනං. තීරෙති උදකරහදස්ස තීරෙ. උදකරහදො ච නාම කත්ථචි සමුද්දොපි වුච්චති ‘‘රහදොපි තත්ථ ගම්භීරො, සමුද්දො සරිතොදකො’’තිආදීසු (දී. නි. 3.278). කත්ථචි ජලාසයොපි ‘‘රහදොපි තත්ථ ධරණී නාම, යතො මෙඝා පවස්සන්ති, වස්සා යතො පතායන්තී’’තිආදීසු, (දී. නි. 3.281) ඉධාපි ජලාසයොයෙව. සො හි උදකවසෙන රහො චක්ඛුරහාදිකං දදාතීති උදකරහදො ඔ-කාරස්ස අ-කාරං කත්වා. සද්දවිදූ පන ‘‘උදකං හරතීති උදකරහදො නිරුත්තිනයෙනා’’ති වදන්ති.

‘‘එත්තාවතා’’තිආදිනා චතුත්ථජ්ඣානාන්තරං දස්සිතවිපස්සනාඤාණතො පට්ඨාය යථාවුත්තත්ථස්ස සම්පිණ්ඩනං. තත්ථ එත්තාවතාති ‘‘පුන චපරං මහාරාජ භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරතී’’තිආදිනා එත්තකෙන, එතපරිමාණවන්තෙන වා වචනක්කමෙන. විපස්සනාඤාණන්ති ඤාණදස්සනනාමෙන දස්සිතං විපස්සනාඤාණං, තස්ස ච විසුං ගණනදස්සනෙන හෙට්ඨා චතුත්ථජ්ඣානානන්තරං වත්තබ්බතාකාරණෙසු තීසු නයෙසු තතියනයස්සෙව යුත්තතරභාවොපි දීපිතොති දට්ඨබ්බං. මනොමයඤාණස්ස ඉද්ධිවිධසමවරොධිතභාවෙ විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.379 ආදයො) වුත්තෙපි ඉධ පාළියං විසුං දෙසිතත්තා විසුං එව ගහණං, තථා දෙසනා ච පාටියෙක්කසන්දිට්ඨිකසාමඤ්ඤඵලත්ථාති දට්ඨබ්බං. අනාගතංසඤාණයථාකම්මූපගඤාණද්වයස්ස පාළියං අනාගතත්තා ‘‘දිබ්බචක්ඛුවසෙන නිප්ඵන්න’’න්ති වුත්තං, තබ්බසෙන නිප්ඵන්නත්තා තග්ගහණෙනෙව ගහිතං තං ඤාණද්වයන්ති වුත්තං හොති. දිබ්බචක්ඛුස්ස හි අනාගතංසඤාණං, යථාකම්මූපගඤාණඤ්චාති ද්වෙපි ඤාණානි පරිභණ්ඩානි හොන්තීති. දිබ්බචක්ඛුඤාණන්ති චුතූපපාතඤාණනාමෙන දස්සිතං දිබ්බචක්ඛුඤාණං.

සබ්බෙසං පන දසන්නං ඤාණානං ආරම්මණවිභාගස්ස විසුද්ධිමග්ගෙ අනාගතත්තා තත්ථානාගතඤාණානං ආරම්මණවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘තෙස’’න්තිආදි වුත්තං. තෙසන්ති දසන්නං ඤාණානං. තත්ථාති තස්මිං ආරම්මණවිභාගෙ, තෙසු වා දසසු ඤාණෙසු. භූමිභෙදතො පරිත්තමහග්ගතං, කාලභෙදතො අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං, සන්තානභෙදතො අජ්ඣත්තබහිද්ධා චාති විපස්සනාඤාණං සත්තවිධාරම්මණං. පරිත්තාරම්මණාදිතිකත්තයෙනෙව හි තස්ස ආරම්මණවිභාගො, න මග්ගාරම්මණතිකෙන. නිම්මිතරූපායතනමත්තමෙවාති අත්තනා නිම්මිතං රූපාරම්මණමෙව, අත්තනා වා නිම්මිතෙ මනොමයෙ කායෙ විජ්ජමානං රූපායතනමෙවාතිපි යුජ්ජති. ඉදඤ්හි තස්ස ඤාණස්ස අභිනිම්මියමානෙ මනොමයෙ කායෙ රූපායතනමෙවාරබ්භ පවත්තනතො වුත්තං, න පන තත්ථ ගන්ධායතනාදීනමභාවතො. න හි රූපකලාපො ගන්ධායතනාදිවිරහිතො අත්ථීති සබ්බථා පරිනිප්ඵන්නමෙව නිම්මිතරූපං. තෙනාහ ‘‘පරිත්තපච්චුප්පන්නබහිද්ධාරම්මණ’’න්ති, යථාක්කමං භූමිකාලසන්තානභෙදතො තිබ්බිධාරම්මණන්ති අත්ථො. නිබ්බානවසෙන එකධම්මාරම්මණම්පි සමානං ආසවක්ඛයඤාණං පරිත්තාරම්මණාදිතිකවසෙන තිවිධාරම්මණං දස්සෙතුං ‘‘අප්පමාණබහිද්ධානවත්තබ්බාරම්මණ’’න්ති වුත්තං. තඤ්හි පරිත්තතිකවසෙන අප්පමාණාරම්මණං, අජ්ඣත්තිකවසෙන බහිද්ධාරම්මණං, අතීතතිකවසෙන නවත්තබ්බාරම්මණඤ්ච හොති.

උත්තරිතරසද්දො, පණීතතරසද්දො ච පරියායොති දස්සෙති ‘‘සෙට්ඨතර’’න්ති ඉමිනා. රතනකූටං විය කූටාගාරස්ස අරහත්තං කූටං උත්තමඞ්ගභූතං භගවතො දෙසනාය අරහත්තපරියොසානත්තාති ආහ ‘‘අරහත්තනිකූටෙනා’’ති. දෙසනං නිට්ඨාපෙසීති තිත්ථකරමතහරවිභාවිනිං නානාවිධකුහනලපනාදිමිච්ඡාජීවවිද්ධංසිනිං තිවිධසීලාලඞ්කතපරමසල්ලෙඛපටිපත්තිපරිදීපිනිං ඣානාභිඤ්ඤාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මවිභූසිනිං චුද්දසවිධමහාසාමඤ්ඤ්ඵලපටිමණ්ඩිතං අනඤ්ඤසාධාරණං සාමඤ්ඤඵලදෙසනං රතනාගාරං විය රතනකූටෙන අරහත්තකූටෙන නිට්ඨාපෙසි ‘‘විමුත්තස්මි’’න්ති ඉමිනා, අරහත්තඵලස්ස දෙසිතත්තාති අත්ථො.