ඉද්ධිවිධඤාණාදිකථාවණ්ණනා
239. භාජනාදිවිකතිකිරියානිස්සයභූතා සුපරිකම්මකතමත්තිකාදයො විය විකුබ්බනකිරියානිස්සයභාවතො ඉද්ධිවිධඤාණං දට්ඨබ්බං.
241. පුබ්බෙ නීවරණප්පහානවාරෙ විය කන්තාරග්ගහණං අකත්වා කෙවලං අද්ධානමග්ගග්ගහණං ඛෙමමග්ගදස්සනත්ථං. කස්මා පන ඛෙමමග්ගස්සෙව දස්සනං, න කන්තාරමග්ගස්ස, නනු උපමාදස්සනමත්තමෙතන්ති චොදනං පරිහරන්තො ‘‘යස්මා’’තිආදිමාහ. ‘‘අප්පටිභයඤ්හී’’තිආදි පන ඛෙමමග්ගස්සෙව ගහණකාරණදස්සනං. වාතාතපාදිනිවාරණත්ථං සීසෙ සාටකං කත්වා. තථා තථා පන පරිපුණ්ණවචනං උපමාසම්පත්තියා උපමෙය්‍යසම්පාදනත්ථං, අධිප්පෙතස්ස ච උපමෙය්‍යත්ථස්ස සුවිඤ්ඤාපනත්ථං, හෙතුදාහරණභෙද්‍යභෙදකාදිසම්පන්නවචනෙන ච විඤ්ඤූජාතිකානං චිත්තාරාධනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. එවං සබ්බත්ථ. සුඛං වවත්ථපෙතීති අකිච්ඡං අකසිරෙන සල්ලක්ඛෙති, පරිච්ඡින්දති ච.
243. මන්දො උත්තානසෙය්‍යකදාරකොපි ‘‘දහරො’’ති වුච්චතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘යුවා’’ති වුත්තන්ති මන්ත්වා යුවසද්දෙන විසෙසිතබ්බමෙව දහරසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තරුණො’’ති වුත්තං. තථා යුවාපි කොචි අනිච්ඡනකො, අනිච්ඡනතො ච අමණ්ඩනජාතිකොති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘මණ්ඩනජාතිකො’’තිආදි වුත්තන්ති මන්ත්වා මණ්ඩනජාතිකාදිසද්දෙන විසෙසිතබ්බමෙව යුවසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යොබ්බන්නෙන සමන්නාගතො’’ති වුත්තං. පාළියඤ්හි යථාක්කමං පදත්තයස්ස විසෙසිතබ්බවිසෙසකභාවෙන වචනතො තථා සංවණ්ණනා කතා, ඉතරථා එකකෙනාපි පදෙන අධිප්පෙතත්ථාධිගමිකා සපරිවාරා සංවණ්ණනාව කාතබ්බා සියාති. ‘‘මණ්ඩනපකතිකො’’ති වුත්තමෙව විවරිතුං ‘‘දිවසස්සා’’තිආදිමාහ. කණිකසද්දො දොසපරියායො, දොසො ච නාම කාළතිලකාදීති දස්සෙති ‘‘කාළතිලකා’’තිආදිනා. කාළතිලප්පමාණා බින්දවො කාළතිලකානි, කාළා වා කම්මාසා, යෙ ‘‘සාසපබීජිකා’’තිපි වුච්චන්ති. තිලප්පමාණා බින්දවො තිලකානි. වඞ්ගං නාම වියඞ්ගං විපරිණාමිතමඞ්ගං. යොබ්බන්නපීළකාදයො මුඛදූසිපීළකා, යෙ ‘‘ඛරපීළකා’’ තිපි වුච්චන්ති. මුඛනිමිත්තන්ති මුඛච්ඡායං. මුඛෙ ගතො දොසො මුඛදොසො. ලක්ඛණවචනමත්තමෙතං මුඛෙ අදොසස්සපි පාකටභාවස්ස අධිප්පෙතත්තා, යථා වා මුඛෙ දොසො, එවං මුඛෙ අදොසොපි මුඛදොසොති සරලොපෙන වුත්තො සාමඤ්ඤනිද්දෙසතොපි අනෙකත්ථස්ස විඤ්ඤාතබ්බත්තා, පිසද්දලොපෙන වා අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. අවුත්තොපි හි අත්ථො සම්පිණ්ඩනවසෙන වුත්තො විය විඤ්ඤායති, මුඛදොසො ච මුඛඅදොසො ච මුඛදොසොති එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙනපෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි අත්ථස්ස පරිපුණ්ණතාය ‘‘පරෙසං සොළසවිධං චිත්තං පාකටං හොතී’’ති වචනං සමත්ථිතං හොති. තෙනෙතං වුච්චති –
‘‘වත්තබ්බස්සාවසිට්ඨස්ස, ගාහො නිදස්සනාදිනා;
අපිසද්දාදිලොපෙන, එකසෙසනයෙන වා.
අසමානෙ සද්දෙ තිධා, චතුධා ච සමානකෙ;
සාමඤ්ඤනිද්දෙසතොපි, වෙදිතබ්බො විභාවිනා’’ති.
‘‘සරාගං වා චිත්ත’’න්තිආදිනා පාළියං වුත්තං සොළසවිධං චිත්තං.
245. පුබ්බෙනිවාසඤාණූපමායන්ති පුබ්බෙනිවාසඤාණස්ස, පුබ්බෙනිවාසඤාණෙ වා දස්සිතාය උපමාය. කස්මා පන පාළියං ගාමත්තයමෙව උපමානෙ ගහිතන්ති චොදනං සොධෙතුං ‘‘තං දිවස’’න්තිආදි වුත්තං. තං දිවසං කතකිරියා නාම පාකතිකසත්තස්සාපි යෙභුය්‍යෙන පාකටා හොති. තස්මා තං දිවසං ගන්තුං සක්කුණෙය්‍යං ගාමත්තයමෙව භගවතා ගහිතං, න තදුත්තරීති අධිප්පායො. කිඤ්චාපි පාළියං තංදිවසග්ගහණං නත්ථි, ගාමත්තයග්ගහණෙන පන තදහෙව කතකිරියා අධිප්පෙතාති මන්ත්වා අට්ඨකථායං තංදිවසග්ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං. තංදිවසගතගාමත්තයග්ගහණෙනෙව ච මහාභිනීහාරෙහි අඤ්ඤෙසම්පි පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභීනං තීසුපි භවෙසු කතකිරියා යෙභුය්‍යෙන පාකටා හොතීති දීපිතන්ති දට්ඨබ්බං. එතදත්ථම්පි හි ගාමත්තයග්ගහණන්ති. තීසු භවෙසු කතකිරියායාති අභිසම්පරායෙසු පුබ්බෙ දිට්ඨධම්මෙ පන ඉදානි, පුබ්බෙ ච කතකිච්චස්ස.
247. පාළියං රථිකාය වීථිං සඤ්චරන්තෙති අඤ්ඤාය රථිකාය අඤ්ඤං රථිං සඤ්චරන්තෙති අත්ථො, තෙන අපරාපරං සඤ්චරණං දස්සිතන්ති ආහ ‘‘අපරාපරං සඤ්චරන්තෙ’’ති, තංතංකිච්චවසෙන ඉතො චිතො ච සඤ්චරන්තෙති වුත්තං හොති, අයමෙවත්ථො රථිවීථිසද්දානමෙකත්ථත්තා. සිඞ්ඝාටකම්හීති වීථිචතුක්කෙ. පාසාදො විය භික්ඛුස්ස කරජකායො දට්ඨබ්බො තත්ථ පතිට්ඨිතස්ස දට්ඨබ්බදස්සනසිද්ධිතො. මංසචක්ඛුමතො හි දිබ්බචක්ඛුසමධිගමො. යථාහ ‘‘මංසචක්ඛුස්ස උප්පාදො, මග්ගො දිබ්බස්ස චක්ඛුනො’’ති (ඉතිවු. 61). චක්ඛුමා පුරිසො විය අයමෙව දිබ්බචක්ඛුං පත්වා ඨිතො භික්ඛු දට්ඨබ්බස්ස දස්සනතො. ගෙහං පවිසන්තො, තතො නික්ඛමන්තො විය ච මාතුකුච්ඡිං පටිසන්ධිවසෙන පවිසන්තො, තතො ච විජාතිවසෙන නික්ඛමන්තො මාතුකුච්ඡියා ගෙහසදිසත්තා. තථා හි වුත්තං ‘‘මාතරං කුටිකං බ්‍රූසි, භරියං බ්‍රූසි කුලාවක’’න්ති (සං. නි. 1.19). අයං අට්ඨකථාමුත්තකො නයො – ගෙහං පවිසන්තො විය අත්තභාවං උපපජ්ජනවසෙන ඔක්කමන්තො, ගෙහා නික්ඛමන්තො විය ච අත්තභාවතො චවනවසෙන අපක්කමන්තො අත්තභාවස්ස ගෙහසදිසත්තා. වුත්තඤ්හි ‘‘ගහකාරක දිට්ඨොසි, පුන ගෙහං න කාහසී’’ති (ධ. ප. 154).
අපරාපරං සඤ්චරණකසත්තාති පුනප්පුනං සංසාරෙ පරිබ්භමනකසත්තා. අබ්භොකාසට්ඨානෙති අජ්ඣොකාසදෙසභූතෙ. මජ්ඣෙති නගරස්ස මජ්ඣභූතෙ සිඞ්ඝාටකෙ. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං භවෙකදෙසෙ. නිබ්බත්තසත්තාති උප්පජ්ජමානකසත්තා. ඉමිනා හි තස්මිං තස්මිං භවෙ ජාතසංවද්ධෙ සත්තෙ වදති, ‘‘අපරාපරං සඤ්චරණකසත්තා’’ති පන එතෙන තථා අනියමිතකාලිකෙ සාධාරණසත්තෙ. එවඤ්හි තෙසං යථාක්කමං සඤ්චරණකසන්නිසින්නකජනොපමතා උපපන්නා හොතීති. තීසු භවෙසු නිබ්බත්තසත්තානං ආවිභූතකාලොති එත්ථ පන වුත්තප්පකාරානං සබ්බෙසම්පි සත්තානං අනියමතො ගහණං වෙදිතබ්බං.
නනු චායං දිබ්බචක්ඛුකථා, අථ කස්මා ‘‘තීසු භවෙසූ’’ති චතුවොකාරභවස්සාපි සඞ්ගහො කතො. න හි සො අරූපධම්මාරම්මණොති අනුයොගං පරිහරන්තො ‘‘ඉදඤ්චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ඉදන්ති තීසු භවෙසු නිබ්බත්තසත්තානන්ති ඉදං වචන’’න්ති (දී. නි. ටී. 1.247) අයමෙත්ථ ආචරියස්ස මති, එවං සති අට්ඨකථාචරියෙහි අට්ඨකථායමෙව යථාවුත්තො අනුයොගො පරිහරිතොති. අයං පනෙත්ථ අම්හාකං ඛන්ති – නනු චායං දිබ්බචක්ඛුකථා, අථ කස්මා ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ’’තිආදිනා අවිසෙසතො චතුවොකාරභවූපගස්සාපි සඞ්ගහො කතො. න හි සො අරූපධම්මාරම්මණොති අනුයොගං පරිහරන්තො ‘‘ඉදඤ්චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉදන්ති ‘‘සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ’’තිආදිවචනං. එවඤ්හි සති අට්ඨකථාචරියෙහි පාළියමෙව යථාවුත්තො අනුයොගො පරිහරිතොති. යදග්ගෙන සො පාළියං පරිහරිතො, තදග්ගෙන අට්ඨකථායම්පි තස්සා අත්ථවණ්ණනාභාවතො. දෙසනාසුඛත්ථමෙවාති කෙවලං දෙසනාසුඛත්ථං එව අවිසෙසෙන වුත්තං, න පන චතුවොකාරභවූපගානං දිබ්බචක්ඛුස්ස ආවිභාවසබ්භාවතො. ‘‘ඨපෙත්වා අරූපභව’’න්ති වා ‘‘ද්වීසු භවෙසූ’’ති වා සත්තෙ පස්සති කාමාවචරභවතො, රූපාවචරභවතො ච චවමානෙති වා කාමාවචරභවෙ, රූපාවචරභවෙ ච උපපජ්ජමානෙති වා වුච්චමානා හි දෙසනා යථාරහං භෙද්‍යභෙදකාදිවිභාවනෙන සුඛාසුඛාවබොධා ච න හොති, අවිසෙසෙන පන එවමෙව වුච්චමානා සුඛාසුඛාවබොධා ච. දෙසෙතුං, අවබොධෙතුඤ්ච සුකරතාපයොජනඤ්හි ‘‘දෙසනාසුඛත්ථ’’න්ති වුත්තං. කස්මාති ආහ ‘‘ආරුප්පෙ…පෙ… නත්ථී’’ති, දිබ්බචක්ඛුගොචරභූතානං රූපධම්මානමභාවතොති වුත්තං හොති.