මනොමයිද්ධිඤාණකථාවණ්ණනා

236-7. මනොමයන්ති එත්ථ පන මයසද්දො අපරපඤ්ඤත්තිවිකාරපදපූරණනිබ්බත්තිආදීසු අනෙකෙස්වත්ථෙසු ආගතො. ඉධ පන නිබ්බත්තිඅත්ථෙති දස්සෙතුං ‘‘මනෙන නිබ්බත්තිත’’න්ති වුත්තං. ‘‘අභිඤ්ඤාමනෙන නිබ්බත්තිත’’න්ති අත්ථොති ආචරියෙනාති (දී. නි. ටී. 1.236, 237) වුත්තං. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.397) පන ‘‘අධිට්ඨානමනෙන නිම්මිතත්තා මනොමය’’න්ති ආගතං, අභිඤ්ඤාමනෙන, අධිට්ඨානමනෙන චාති උභයථාපි නිබ්බත්තත්තා උභයම්පෙතං යුත්තමෙව. අඞ්ගං නාම හත්ථපාදාදිතංතංසමුදායං, පච්චඞ්ගං නාම කප්පරජණ්ණුආදි තස්මිං තස්මිං සමුදායෙ අවයවං. ‘‘අහීනින්ද්‍රිය’’න්ති එත්ථ පරිපුණ්ණතායෙව අහීනතා, න තු අප්පණීතතා, පරිපුණ්ණභාවො ච චක්ඛුසොතාදීනං සණ්ඨානවසෙනෙව. නිම්මිතරූපෙ හි පසාදො නාම නත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘සණ්ඨානවසෙන අවිකලින්ද්‍රිය’’න්ති වුත්තං, ඉමිනාව තස්ස ජීවිතින්ද්‍රියාදීනම්පි අභාවො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. සණ්ඨානවසෙනාති ච කමලදලාදිසදිසසණ්ඨානමත්තවසෙන, න රූපාභිඝාතාරහභූතප්පසාදාදිඉන්ද්‍රියවසෙන. ‘‘සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගිං අහීනින්ද්‍රිය’’න්ති වුත්තමෙවත්ථං සමත්ථෙන්තො ‘‘ඉද්ධිමතා’’තිආදිමාහ. අවිද්ධකණ්ණොති කුලචාරිත්තවසෙන කණ්ණාලඞ්කාරපිළන්ධනත්ථං අවිජ්ඣිතකණ්ණො, නිදස්සනමත්තමෙතං. තෙනාහ ‘‘සබ්බාකාරෙහී’’ති, වණ්ණසණ්ඨානාවයවවිසෙසාදිසබ්බාකාරෙහීති අත්ථො. තෙනාති ඉද්ධිමතා.

අයමෙවත්ථො පාළියම්පි විභාවිතොති ආහ ‘‘මුඤ්ජම්හා ඊසිකන්තිආදිඋපමාත්තයම්පි හි…පෙ… වුත්ත’’න්ති. කත්ථචි පන ‘‘මුඤ්ජම්හා ඊසිකන්තිආදි උපමාමත්තං. යම්පි හි සදිසභාවදස්සනත්ථමෙව වුත්ත’’න්ති පාඨො දිස්සති. තත්ථ ‘‘උපමාමත්ත’’න්ති ඉමිනා අත්ථන්තරදස්සනං නිවත්තෙති, ‘‘යම්පි හී’’තිආදිනා පන තස්ස උපමාභාවං සමත්ථෙති. නියතානපෙක්ඛෙන ච යං-සද්දෙන ‘‘මුඤ්ජම්හා ඊසික’’න්තිආදිවචනමෙව පච්චාමසති. සදිසභාවදස්සනත්ථමෙවාති සණ්ඨානතොපි වණ්ණතොපි අවයවවිසෙසතොපි සදිසභාවදස්සනත්ථංයෙව. කථං සදිසභාවොති වුත්තං ‘‘මුඤ්ජසදිසා එව හී’’තිආදි. මුඤ්ජං නාම තිණවිසෙසො, යෙන කොච්ඡාදීනි කරොන්ති. ‘‘පවාහෙය්‍යා’’ති වචනතො අන්තො ඨිතා එව ඊසිකා අධිප්පෙතාති දස්සෙති ‘‘අන්තො ඊසිකා හොතී’’ති ඉමිනා. ඊසිකාති ච කළීරො. විසුද්ධිමග්ගටීකායං පන ‘‘කණ්ඩ’’න්ති (විසුද්ධි. ටී. 2.399) වුත්තං. වට්ටාය කොසියාති පරිවට්ටුලාය අසිකොසියා. පත්ථටායාති පට්ටිකාය. කරඩිතබ්බො භාජෙතබ්බොති කරණ්ඩො, පෙළා. කරඩිතබ්බො ජිගුච්ඡිතබ්බොති කරණ්ඩො, නිම්මොකං. ඉධාපි නිම්මොකමෙවාති ආහ ‘‘කරණ්ඩාති ඉදම්පී’’තිආදි. විලීවකරණ්ඩො නාම පෙළා. කස්මා අහිකඤ්චුකස්සෙව නාමං, න විලීවකරණ්ඩකස්සාති චොදනං සොධෙති ‘‘අහිකඤ්චුකො හී’’තිආදිනා, ස්වෙව අහිනා සදිසො, තස්මා තස්සෙව නාමන්ති වුත්තං හොති. විසුද්ධිමග්ගටීකායං පන ‘‘කරණ්ඩායාති පෙළාය, නිම්මොකතොති ච වදන්තී’’ති (විසුද්ධි. ටී. 2.399) වුත්තං. තත්ථ පෙළාගහණං අහිනා අසදිසතාය විචාරෙතබ්බං.

යජ්ජෙවං ‘‘සෙය්‍යථාපි පන මහාරාජ පුරිසො අහිං කරණ්ඩා උද්ධරෙය්‍යා’’ති පුරිසස්ස කරණ්ඩතො අහිඋද්ධරණූපමාය අයමත්ථො විරුජ්ඣෙය්‍ය. න හි සො හත්ථෙන තතො උද්ධරිතුං සක්කාති අනුයොගෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. ‘‘උද්ධරෙය්‍යා’’ති හි අනියමවචනෙපි හත්ථෙන උද්ධරණස්සෙව පාකටත්තා තංදස්සනමිව ජාතං. තෙනාහ ‘‘හත්ථෙන උද්ධරමානො විය දස්සිතො’’ති. ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි චිත්තෙන උද්ධරණස්ස හෙතුදස්සනං. අහිනො නාම පඤ්චසු ඨානෙසු සජාතිං නාතිවත්තන්ති උපපත්තියං, චුතියං, විස්සට්ඨනිද්දොක්කමනෙ, සමානජාතියා මෙථුනපටිසෙවනෙ, ජිණ්ණතචාපනයනෙති වුත්තං ‘‘සජාතියං ඨිතො’’ති. උරගජාතියමෙව ඨිතො පජහති, න නාගිද්ධියා අඤ්ඤජාතිරූපොති අත්ථො. ඉදඤ්හි මහිද්ධිකෙ නාගෙ සන්ධාය වුත්තං. සරීරං ඛාදයමානං වියාති අත්තනොයෙව තචං අත්තනො සරීරං ඛාදයමානං විය. පුරාණතචං ජිගුච්ඡන්තොති ජිණ්ණතාය කත්ථචි මුත්තං කත්ථචි ඔලම්බිතං ජිණ්ණතචං ජිගුච්ඡන්තො. චතූහීති ‘‘සජාතියං ඨිතො, නිස්සාය, ථාමෙන, ජිගුච්ඡන්තො’’ති යථාවුත්තෙහි චතූහි කාරණෙහි. තතොති කඤ්චුකතො. අඤ්ඤෙනාති අත්තතො අඤ්ඤෙන. චිත්තෙනාති පුරිසස්ස චිත්තෙනෙව, න හත්ථෙන. සෙය්‍යථාපි නාම පුරිසො අහිං පස්සිත්වා ‘‘අහො වතාහං ඉමං අහිං කඤ්චුකතො උද්ධරෙය්‍ය’’න්ති අහිං කරණ්ඩා චිත්තෙන උද්ධරෙය්‍ය, තස්ස එවමස්ස ‘‘අයං අහි, අයං කරණ්ඩො, අඤ්ඤො අහි, අඤ්ඤො කරණ්ඩො, කරණ්ඩා ත්වෙව අහි උබ්භතො’’ති, එවමෙව…පෙ… සො ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාති…පෙ… අහීනින්ද්‍රියන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.