චතුත්ථජ්ඣානකථාවණ්ණනා

233. යස්මා පන චතුත්ථජ්ඣානචිත්තමෙව ‘‘චෙතසා’’ති වුත්තං, තඤ්ච රාගාදිඋපක්කිලෙසමලාපගමතො නිරුපක්කිලෙසං නිම්මලං, තස්මා උපක්කිලෙසවිගමනමෙව පරිසුද්ධභාවොති ආහ ‘‘නිරුපක්කිලෙසට්ඨෙන පරිසුද්ධ’’න්ති. යස්මා ච පරිසුද්ධස්සෙව පච්චයවිසෙසෙන පවත්තිවිසෙසො පරියොදාතතා සුද්ධන්තසුවණ්ණස්ස නිඝංසනෙන පභස්සරතා විය, තස්මා පභස්සරතායෙව පරියොදාතතාති ආහ ‘‘පභස්සරට්ඨෙන පරියොදාත’’න්ති. විජ්ජු විය පභාය ඉතො චිතො ච නිච්ඡරණං පභස්සරං යථා ‘‘ආභස්සරා’’ති. ඔදාතෙන වත්ථෙනාති එත්ථ ‘‘ඔදාතෙනා’’ති ගුණවචනං සන්ධාය ‘‘ඔදාතෙන…පෙ… ඉද’’න්ති වුත්තං. උතුඵරණත්ථන්ති උණ්හස්ස උතුනො ඵරණදස්සනත්ථං. කස්මාති ආහ ‘‘කිලිට්ඨවත්ථෙනා’’තිආදි. උතුඵරණං න හොතීති ඔදාතවත්ථෙන විය සවිසෙසං උතුඵරණං න හොති, අප්පකමත්තමෙව හොතීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තඞ්ඛණ…පෙ… බලවං හොතී’’ති. ‘‘තඞ්ඛණධොතපරිසුද්ධෙනා’’ති ච එතෙන ඔදාතසද්දො එත්ථ පරිසුද්ධවචනො එව ‘‘ගිහී ඔදාතවත්ථවසනො’’තිආදීසු විය, න සෙතවචනො යෙන කෙනචි තඞ්ඛණධොතපරිසුද්ධෙනෙව උතුඵරණසම්භවතොති දස්සෙති.

නනු ච පාළියං ‘‘නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස ඔදාතෙන වත්ථෙන අඵුටං අස්සා’’ති කායස්ස ඔදාතවත්ථඵරණං වුත්තං, න පන වත්ථස්ස උතුඵරණං, අථ කස්මා උතුඵරණං ඉධ වුත්තන්ති අනුයොගෙනාහ ‘‘ඉමිස්සාය හී’’තිආදි. යස්මා වත්ථං විය කරජකායො, උතුඵරණං විය චතුත්ථජ්ඣානසුඛං, තස්මා එවමත්ථො වෙදිතබ්බොති වුත්තං හොති, එතෙන ච ඔදාතෙන වත්ථෙන සබ්බාවතො කායස්ස ඵරණාසම්භවතො, උපමෙය්‍යෙන ච අයුත්තත්තා කායග්ගහණෙන තන්නිස්සිතවත්ථං ගහෙතබ්බං, වත්ථග්ගහණෙන ච තප්පච්චයං උතුඵරණන්ති දස්සෙති. නෙය්‍යත්ථතො හි අයං උපමා වුත්තා. විචිත්‍රදෙසනා හි බුද්ධා භගවන්තොති. යොගිනො හි කරජකායො වත්ථං විය දට්ඨබ්බො උතුඵරණසදිසෙන චතුත්ථජ්ඣානසුඛෙන ඵරිතබ්බත්තා, උතුඵරණං විය චතුත්ථජ්ඣානසුඛං වත්ථස්ස විය තෙන කරජකායස්ස ඵරණතො, පුරිසස්ස සරීරං විය චතුත්ථජ්ඣානං උතුඵරණට්ඨානියස්ස සුඛස්ස නිස්සයභාවතො. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. ඉදඤ්හි යථාවුත්තවචනස්ස ගුණදස්සනං. එත්ථ ච පාළියං ‘‘පරිසුද්ධෙන චෙතසා’’ති චෙතොගහණෙන චතුත්ථජ්ඣානසුඛං භගවතා වුත්තන්ති ඤාපෙතුං ‘‘චතුත්ථජ්ඣානසුඛං, චතුත්ථජ්ඣානසුඛෙනා’’ති ච වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නනු ච චතුත්ථජ්ඣානසුඛං නාම සාතලක්ඛණං නත්ථීති? සච්චං, සන්තසභාවත්තා පනෙත්ථ උපෙක්ඛායෙව ‘‘සුඛ’’න්ති අධිප්පෙතා. තෙන වුත්තං සම්මොහවිනොදනියං ‘‘උපෙක්ඛා පන සන්තත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති (විභ. අට්ඨ. 232; විසුද්ධි. 2.644; මහානි. අට්ඨ. 27; පටි. ම. අට්ඨ. 1.105).

එත්තාවතාති පඨමජ්ඣානාධිගමපරිදීපනතො පට්ඨාය යාව චතුත්ථජ්ඣානාධිගමපරිදීපනා, තාවතා වචනක්කමෙන. ලභනං ලාභො, සො එතස්සාති ලාභී, රූපජ්ඣානානං ලාභී රූපජ්ඣානලාභී යථා ‘‘ලාභී චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාන’’න්ති, (සං. නි. 2.70; උදා. 38) ලභනසීලො වා ලාභී. කිං ලභනසීලො? රූපජ්ඣානානීතිපි යුජ්ජති. එවමිතරස්මිම්පි. න අරූපජ්ඣානලාභීති න වෙදිතබ්බොති යොජෙතබ්බං. කස්මාති වුත්තං ‘‘න හී’’තිආදි, අට්ඨන්නම්පි සමාපත්තීනං උපරි අභිඤ්ඤාධිගමෙ අවිනාභාවතොති වුත්තං හොති. චුද්දසහාකාරෙහීති ‘‘කසිණානුලොමතො, කසිණපටිලොමතො කසිණානුලොමපටිලොමතො, ඣානානුලොමතො, ඣානපටිලොමතො, ඣානානුලොමපටිලොමතො, ඣානුක්කන්තිකතො, කසිණුක්කන්තිකතො, ඣානකසිණුක්කන්තිකතො, අඞ්ගසඞ්කන්තිතො, ආරම්මණසඞ්කන්තිතො, අඞ්ගාරම්මණසඞ්කන්තිතො අඞ්ගවවත්ථානතො, ආරම්මණවවත්ථානතො’’ති (විසුද්ධි. 2.365) විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තෙහි ඉමෙහි චුද්දසහාකාරෙහි. සතිපි ඣානෙසු ආවජ්ජනාදිපඤ්චවිධවසීභාවෙ අයමෙව චුද්දසවිධො වසීභාවො අභිඤ්ඤා නිබ්බත්තනෙ එකන්තෙන ඉච්ඡිතබ්බොති දස්සෙන්තෙන ‘‘චුද්දසහාකාරෙහි චිණ්ණවසීභාව’’න්ති වුත්තං, ඉමිනා ච අරූපසමාපත්තීසු චිණ්ණවසීභාවං විනා රූපසමාපත්තීසු එව චිණ්ණවසීභාවෙන සමාපත්ති න ඉජ්ඣතීති තාසං අභිඤ්ඤාධිගමෙ අවිනාභාවං දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං.

නනු යථාපාඨමෙව විනිච්ඡයො වත්තබ්බොති චොදනං සොධෙති ‘‘පාළියං පනා’’තිආදිනා, සාවසෙසපාඨභාවතො නීහරිත්වා එස විනිච්ඡයො වත්තබ්බොති වුත්තං හොති. යජ්ජෙවං අරූපජ්ඣානානිපි පාළියං ගහෙතබ්බානි, අථ කස්මා තානි අග්ගහෙත්වා සාවසෙසපාඨො භගවතා කතොති? සබ්බාභිඤ්ඤානං විසෙසතො රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානපාදකත්තා. සතිපි හි තාසං තථා අවිනාභාවෙ විසෙසතො පනෙතා රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානපාදකා, තස්මා තාසං තප්පාදකභාවවිඤ්ඤාපනත්ථං තත්ථෙව ඨත්වා දෙසනා කතා, න පන අරූපාවචරජ්ඣානානං ඉධ අනනුපයොගතො. තෙනාහ ‘‘අරූපජ්ඣානානි ආහරිත්වා කථෙතබ්බානී’’ති.