පඨමජ්ඣානකථාවණ්ණනා

226. යදෙවං ‘‘සුඛිනො චිත්තං සමාධියතී’’ති එතෙනෙව උපචාරවසෙනපි අප්පනාවසෙනපි චිත්තස්ස සමාධානං කථිතං සියා, එවං සන්තෙ ‘‘සො විවිච්චෙව කාමෙහී’’තිආදිකා දෙසනා කිමත්ථියාති චොදනාය ‘‘සො විවිච්චෙව…පෙ… වුත්තන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘සමාහිතෙ’’ති පදද්වයං ‘‘දස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති ඉමෙහි සම්බන්ධිත්වා සමාහිතත්තා තථා දස්සනත්ථං වුත්තන්ති අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. උපරිවිසෙසදස්සනත්ථන්ති උපචාරසමාධිතො, පඨමජ්ඣානාදිසමාධිතො ච උපරි පත්තබ්බස්ස පඨමදුතියජ්ඣානාදිවිසෙසස්ස දස්සනත්ථං. උපචාරසමාධිසමධිගමෙනෙව හි පඨමජ්ඣානාදිවිසෙසො සමධිගන්තුං සක්කා, න පන තෙන විනා, දුතියජ්ඣානාදිසමධිගමෙපි පාමොජ්ජුප්පාදාදිකාරණපරම්පරා ඉච්ඡිතබ්බා, දුතියමග්ගාදිසමධිගමෙ පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි වියාති දට්ඨබ්බං. අප්පනාසමාධිනාති පඨමජ්ඣානාදිඅප්පනාසමාධිනා. තස්ස සමාධිනොති යො අප්පනාලක්ඛණො සමාධි ‘‘සුඛිනො චිත්තං සමාධියතී’’ති සබ්බසාධාරණවසෙන වුත්තො, තස්ස සමාධිනො. පභෙදදස්සනත්ථන්ති දුතියජ්ඣානාදිවිභාගස්ස චෙව පඨමාභිඤ්ඤාදිවිභාගස්ස ච පභෙදදස්සනත්ථං. කරජකායන්ති චතුසන්තතිරූපසමුදායභූතං චාතුමහාභූතිකකායං. සො හි ගබ්භාසයෙ කරීයතීති කත්වා කරසඞ්ඛාතතො පුප්ඵසම්භවතො ජාතත්තා කරජොති වුච්චති. කරොති හි මාතු සොණිතසඞ්ඛාතපුප්ඵස්ස, පිතු සුක්කසඞ්ඛාතසම්භවස්ස ච නාමං, තතො ජාතො පන අණ්ඩජජලාබුජවසෙන ගබ්භසෙය්‍යකකායොව. කාමං ඔපපාතිකාදීනම්පි හෙතුසම්පන්නානං යථාවුත්තසමාධිසමධිගමො සම්භවති, තථාපි යෙභුය්‍යත්තා, පාකටත්තා ච ස්වෙව කායො වුත්තොති. කරොති පුත්තෙ නිබ්බත්තෙතීති කරො, සුක්කසොණිතං, කරෙන ජාතො කරජොතිපි වදන්ති.

නනු ච නාමකායොපි විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන තථා ලද්ධූපකාරොව සියා, අථ කස්මා යථාවුත්තො රූපකායොව ඉධ ගහිතොති? සද්දන්තරාභිසම්බන්ධෙන අධිගතත්තා. ‘‘අභිසන්දෙතී’’තිආදිසද්දන්තරාභිසම්බන්ධතො හි රූපකායො එව ඉධ භගවතා වුත්තොති අධිගමීයති තස්සෙව අභිසන්දනාදිකිරියායොග්‍යත්තාති. අභිසන්දෙතීති අභිසන්දනං කරොති, සො ඉමමෙව කායං විවෙකජෙන පීතිසුඛෙනාති හි භෙදවසෙන, සමුදායාවයවවසෙන ච පරිකප්පනාමත්තසිද්ධා හෙතුකිරියා එත්ථ ලබ්භති, අභිසන්දනං පනෙතං ඣානමයෙන පීතිසුඛෙන කරජකායස්ස තින්තභාවාපාදනං, සබ්බත්ථකමෙව ච ලූඛභාවස්සාපනයනන්ති ආහ ‘‘තෙමෙති ස්නෙහෙතී’’ති, අවස්සුතභාවං, අල්ලභාවඤ්ච කරොතීති අත්ථො. අත්ථතො පන අභිසන්දනං නාම යථාවුත්තපීතිසුඛසමුට්ඨානෙහි පණීතරූපෙහි කායස්ස පරිප්ඵරණං දට්ඨබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘සබ්බත්ථ පවත්තපීති සුඛං කරොතී’’ති. තංසමුට්ඨානරූපඵරණවසෙනෙව හි සබ්බත්ථ පවත්තපීතිසුඛතා. පරිසන්දෙතීතිආදීසුපි එසෙව නයො. භස්තං නාම චම්මපසිබ්බකං. පරිප්ඵරතීති සුද්ධකිරියාපදං. තෙන වුත්තං ‘‘සමන්තතො ඵුසතී’’ති, සො ඉමමෙව කායං විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන සමන්තතො ඵුට්ඨො භවතීති අත්ථො. ඵුසනකිරියායෙවෙත්ථ උපපන්නා, න බ්‍යාපනකිරියා භික්ඛුස්සෙව සුද්ධකත්තුභාවතො. සබ්බං එතස්ස අත්ථීති සබ්බවා යථා ‘‘ගුණවා’’ති, තස්ස සබ්බවතො, ‘‘අවයවාවයවීසම්බන්ධෙ අවයවිනි සාමිවචන’’න්ති සද්දලක්ඛණෙන පනෙතස්ස ‘‘කිඤ්චී’’ති අවයවෙන සම්බජ්ඣනතො අවයවීවිසයොයෙවෙස සබ්බසද්දොති මන්ත්වා ඡවිමංසාදිකොට්ඨාසසඞ්ඛාතෙන අවයවෙන අවයවීභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සබ්බකොට්ඨාසවතො කායස්සා’’ති. ‘‘කිඤ්චී’’ති එතස්ස ‘‘උපා…පෙ… ඨාන’’න්ති අත්ථවචනං. උපාදින්නකසන්තතිපවත්තිට්ඨානෙති කම්මජරූපසන්තතියා පවත්තිට්ඨානෙ අඵුටං නාම න හොතීති සම්බන්ධො. ඡවිමංසලොහිතානුගතන්ති ඡවිමංසලොහිතාදිකම්මජරූපමනුගතං. යත්ථ යත්ථ කම්මජරූපං, තත්ථ තත්ථ චිත්තජරූපස්සාපි බ්‍යාපනතො තෙන තස්ස කායස්ස ඵුටභාවං සන්ධාය ‘‘අඵුටං නාම න හොතී’’ති වුත්තං.

227. ඡෙකොති කුසලො, තං පන කොසල්ලං ‘‘කංසථාලෙ න්හානියචුණ්ණානි ආකිරිත්වා’’තිආදිසද්දන්තරසන්නිධානතො, පකරණතො ච න්හානියචුණ්ණානං කරණෙ, පයොජනෙ, පිණ්ඩනෙ ච සමත්ථතාවසෙන වෙදිතබ්බන්ති දස්සෙති ‘‘පටිබලො’’තිආදිනා. කංසසද්දො පන ‘‘මහතියා කංසපාතියා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.61) සුවණ්ණෙ ආගතො, ‘‘කංසො උපහතො යථා’’තිආදීසු (ධ. ප. 134) කිත්තිමලොහෙ, ‘‘උපකංසො නාම රාජා මහාකංසස්ස අත්‍රජො’’තිආදීසු [ජා. අට්ඨ. 4.10.164 (අත්ථතො සමානං)] පණ්ණත්තිමත්තෙ. ඉධ පන යත්ථ කත්ථචි ලොහෙති ආහ ‘‘යෙන කෙනචි ලොහෙන කතභාජනෙ’’ති. නනු උපමාකරණමත්තමෙවිදං, අථ කස්මා කංසථාලකස්ස සවිසෙසස්ස ගහණං කතන්ති අනුයොගං පරිහරති ‘‘මත්තිකාභාජන’’න්තිආදිනා. ‘‘සන්දෙන්තස්සා’’ති පරිමද්දෙත්වා පිණ්ඩං කරොන්තස්සෙව භිජ්ජති, න පන සන්දනක්ඛමං හොති, අනාදරලක්ඛණෙ චෙතං සාමිවචනං. කිරියන්තරස්ස පවත්තනක්ඛණෙයෙව කිරියන්තරස්ස පවත්තනඤ්හි අනාදරලක්ඛණං. ‘‘පරිප්ඵොසකං පරිප්ඵොසක’’න්ති ඉදං භාවනපුංසකන්ති දස්සෙති ‘‘සිඤ්චිත්වා සිඤ්චිත්වා’’ති ඉමිනා. ඵුසසද්දො චෙත්ථ පරිසිඤ්චනෙ යථා තං වාතවුට්ඨිසමයෙ ‘‘දෙවො ච ථොකං ථොකං ඵුසායතී’’ති, (පාචි. 362) තස්මා තතො තතො න්හානියචුණ්ණතො උපරි උදකෙන බ්‍යාපනකරණවසෙන පරිසිඤ්චිත්වා පරිසිඤ්චිත්වාති අත්ථො. අනුපසග්ගොපි හි සද්දො සඋපසග්ගො විය පකරණාධිගතස්ස අත්ථස්ස දීපකො, ‘‘සිඤ්චිත්වා සිඤ්චිත්වා’’ති පන වචනං ‘‘පරිප්ඵොසකං පරිප්ඵොසක’’න්ති එතස්ස ‘‘සන්දෙය්‍යා’’ති එත්ථ විසෙසනභාවවිඤ්ඤාපනත්ථං. එවමීදිසෙසු. ‘‘සන්දෙය්‍යා’’ති එත්ථ සන්ද-සද්දො පිණ්ඩකරණෙති වුත්තං ‘‘පිණ්ඩං කරෙය්‍යා’’ති. අනුගතාති අනුපවිසනවසෙන ගතා උපගතා. පරිග්ගහිතාති පරිතො ගහිතා සමන්තතො ඵුට්ඨා.

අන්තරො ච බාහිරො ච පදෙසො, තෙහි සහ පවත්තතීති සන්තරබාහිරා, න්හානියපිණ්ඩි, ‘‘සමන්තරබාහිරා’’තිපි පාඨො, ම-කාරො පදසන්ධිවසෙන ආගමො. යථාවුත්තෙන පරිග්ගහිතතාකාරණෙනෙව සන්තරබාහිරො න්හානියපිණ්ඩි ඵුටා උදකස්නෙහෙනාති ආහ ‘‘සබ්බත්ථකමෙව උදකසිනෙහෙන ඵුටා’’ති. සබ්බත්ථ පවත්තනං සබ්බත්ථකං, භාවනපුංසකඤ්චෙතං, සබ්බපදෙසෙ හුත්වා එව ඵුටාති අත්ථො. ‘‘සන්තරබාහිරා ඵුටා’’ති ච ඉමිනා න්හානියපිණ්ඩියා සබ්බසො උදකෙන තෙමිතභාවමාහ, ‘‘න ච පග්ඝරණී’’ති පන ඉමිනා තින්තායපි තාය ඝනථද්ධභාවං. තෙනාහ ‘‘න ච බින්දුං බින්දු’’න්තිආදි. උදකස්ස ඵුසිතං ඵුසිතං, න ච පග්ඝරණී සූදනීති අත්ථො, ‘‘බින්දුං උදකං’’ තිපි කත්ථචි පාඨො, උදකසඞ්ඛාතං බින්දුන්ති තස්සත්ථො. බින්දුසද්දො හි ‘‘බ්‍යාලම්බම්බුධරබින්දූ’’තිආදීසු විය ධාරාවයවෙ. එවං පන අපග්ඝරණතො හත්ථෙනපි ද්වීහිපි තීහිපි අඞ්ගුලෙහි ගහෙතුං, ඔවට්ටිකාය වා කාතුං සක්කා. යදි හි සා පග්ඝරණී අස්ස, එවං සති ස්නෙහවිගමනෙන සුක්ඛත්තා ථද්ධා හුත්වා තථා ගහෙතුං, කාතුං වා න සක්කාති වුත්තං හොති. ඔවට්ටිකායාති පරිවට්ටුලවසෙන, ගුළිකාවසෙන සා පිණ්ඩි කාතුං සක්කාති අත්ථො.