නීවරණප්පහානකථාවණ්ණනා

216. පුබ්බෙ වුත්තස්සෙව අත්ථචතුක්කස්ස පුන සම්පිණ්ඩෙත්වා කථනං කිමත්ථන්ති අධිප්පායෙන අනුයොගං උද්ධරිත්වා සොධෙති ‘‘සො…පෙ… කිං දස්සෙතී’’තිආදිනා. පච්චයසම්පත්තින්ති සම්භාරපාරිපූරිං. ඉමෙ චත්තාරොති සීලසංවරො ඉන්ද්‍රියසංවරො සම්පජඤ්ඤං සන්තොසොති පුබ්බෙ වුත්තා චත්තාරො ආරඤ්ඤිකස්ස සම්භාරා. න ඉජ්ඣතීති න සම්පජ්ජති න සඵලො භවති. න කෙවලං අනිජ්ඣනමත්තං, අථ ඛො අයම්පි දොසොති දස්සෙති ‘‘තිරච්ඡානගතෙහි වා’’තිආදිනා. වත්තබ්බතං ආපජ්ජතීති ‘‘අසුකස්ස භික්ඛුනො අරඤ්ඤෙ තිරච්ඡානගතානං විය, වනචරකානං විය ච නිවාසනමත්තමෙව, න පන අරඤ්ඤවාසානුච්ඡවිකා කාචි සම්මාපටිපත්ති අත්ථී’’ති අපවාදවසෙන වචනීයභාවමාපජ්ජති, ඉමස්සත්ථස්ස පන දස්සනෙන විරුජ්ඣනතො සද්ධිං-සද්දො න පොරාණොති දට්ඨබ්බං. අථ වා ආරඤ්ඤකෙහි තිරච්ඡානගතෙහි, වනචරවිසභාගජනෙහි වා සද්ධිං විප්පටිපත්තිවසෙන වසනීයභාවං ආපජ්ජති. ‘‘න භික්ඛවෙ පණිධාය අරඤ්ඤෙ වත්ථබ්බං, යො වසෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිආදීසු (පාරා. 223) විය හි වත්ථබ්බ-සද්දො වසිතබ්බපරියායො. තථා හි විභඞ්ගට්ඨකථායම්පි වුත්තං ‘‘එවරූපස්ස හි අරඤ්ඤවාසො කාළමක්කටඅච්ඡතරච්ඡදීපිමිගානං අටවිවාසසදිසො හොතී’’ති (විභ. අට්ඨ. 526) අධිවත්ථාති අධිවසන්තා. පඨමං භෙරවසද්දං සාවෙන්ති. තාවතා අපලායන්තස්ස හත්ථෙහිපි සීසං පහරිත්වා පලාපනාකාරං කරොන්තීති ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරෙන කථිතං. එවං බ්‍යතිරෙකතො පච්චයසම්පත්තියා දස්සිතභාවං පකාසෙත්වා ඉදානි අන්වයතොපි පකාසෙතුං ‘‘යස්ස පනෙතෙ’’තිආදි වුත්තං. කථං ඉජ්ඣතීති ආහ ‘‘සො හී’’තිආදි. කාළකො තිලකොති වණ්ණවිකාරාපනරොගවසෙන අඤ්ඤත්ථ පරියායවචනං. වුත්තඤ්හි –

‘‘දුන්නාමකඤ්ච අරිසං, ඡද්දිකො වමථූරිතො;

දවථු පරිතාපොථ, තිලකො තිලකාළකො’’ති.

තිලසණ්ඨානං විය ජායතීති හි තිලකො, කාළො හුත්වා ජායතීති කාළකො. ඉධ පන පණ්ණත්තිවීතික්කමසඞ්ඛාතං ථුල්ලවජ්ජං කාළකසදිසත්තා කාළකං, මිච්ඡාවීතික්කමසඞ්ඛාතං අණුමත්තවජ්ජං තිලකසදිසත්තා තිලකන්ති අයං විසෙසො. තන්ති තථා උප්පාදිතං පීතිං. විගතභාවෙන උපට්ඨානතො ඛයවයවසෙන සම්මසනං. ඛීයනට්ඨෙන හි ඛයොව විගතො, විපරීතො වා හුත්වා අයනට්ඨෙන වයොතිපි වුච්චති. අරියභූමි නාම ලොකුත්තරභූමි. ඉතීති අරියභූමිඔක්කමනතො, දෙවතානං වණ්ණභණනතො වා, තත්ථ තත්ථ දෙවතානං වචනං සුත්වා තස්ස යසො පත්ථටොති වුත්තං හොති, එවඤ්ච කත්වා හෙට්ඨා වුත්තං අයසපත්ථරණම්පි දෙවතානමාරොචනවසෙනාති ගහෙතබ්බං.

විවිත්ත-සද්දො ජනවිවෙකෙති ආහ ‘‘සුඤ්ඤ’’න්ති. තං පන ජනසද්දනිග්ඝොසාභාවෙන වෙදිතබ්බං සද්දකණ්ටකත්තා ඣානස්සාති දස්සෙතුං ‘‘අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොසන්ති අත්ථො’’ති වුත්තං. ජනකග්ගහණෙනෙව හි ඉධ ජඤ්ඤං ගහිතං. තථා හි වුත්තං විභඞ්ගෙ ‘‘යදෙව තං අප්පනිග්ඝොසං, තදෙව තං විජනවාත’’න්ති (විභ. 533). අප්පසද්දන්ති ච පකතිසද්දාභාවමාහ. අප්පනිග්ඝොසන්ති නගරනිග්ඝොසාදිසද්දාභාවං. ඊදිසෙසු හි බ්‍යඤ්ජනං සාවසෙසං විය, අත්ථො පන නිරවසෙසොති අට්ඨකථාසු වුත්තං. මජ්ඣිමාගමට්ඨකථාවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 3.364) පන ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො එවමාහ ‘‘අප්පසද්දස්ස පරිත්තපරියායං මනසි කත්වා වුත්තං ‘බ්‍යඤ්ජනං සාවසෙසං සියා’ති. තෙනාහ ‘න හි තස්සා’තිආදි. අප්පසද්දො පනෙත්ථ අභාවත්ථොතිපි සක්කා විඤ්ඤාතුං ‘අප්පාබාධතඤ්ච සඤ්ජානාමී’තිආදීසු (ම. නි. 1.225) වියා’’ති. තමත්ථං විභඞ්ගපාළියා (විභ. 528) සංසන්දන්තො ‘‘එතදෙවා’’තිආදිමාහ. එතදෙවාති ච මයා සංවණ්ණියමානං නිස්සද්දතං එවාති අත්ථො. සන්තිකෙපීති ගාමාදීනං සමීපෙපි එදිසං විවිත්තං නාම, පගෙව දූරෙති අත්ථො. අනාකිණ්ණන්ති අසඞ්කිණ්ණං අසම්බාධං. යස්ස සෙනාසනස්ස සමන්තා ගාවුතම්පි අඩ්ඪයොජනම්පි පබ්බතගහනං වනගහනං නදීගහනං හොති, න කොචි අවෙලාය උපසඞ්කමිතුං සක්කොති, ඉදං සන්තිකෙපි අනාකිණ්ණං නාම. සෙතීති සයති. ආසතීති නිසීදති. ‘‘එත්ථා’’ති ඉමිනා සෙන-සද්දස්ස, ආසන-සද්දස්ස ච අධිකරණත්ථභාවං දස්සෙති, ච-සද්දෙන ච තදුභයපදස්ස චත්ථසමාසභාවං. ‘‘තෙනාහා’’තිආදිනා විභඞ්ගපාළිමෙව ආහරති.

ඉදානි තස්සායෙවත්ථං සෙනාසනප්පභෙදදස්සනවසෙන විභාවෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. විභඞ්ගපාළියං නිදස්සනනයෙන සරූපතො දස්සිතසෙනාසනස්සෙව හි අයං විභාගො. තත්ථ විහාරො පාකාරපරිච්ඡින්නො සකලො ආවාසො. අඩ්ඪයොගො දීඝපාසාදො, ‘‘ගරුළසණ්ඨානපාසාදො’’තිපි වදන්ති. පාසාදො චතුරස්සපාසාදො. හම්මියං මුණ්ඩච්ඡදනපාසාදො. අට්ටො පටිරාජූනං පටිබාහනයොග්ගො චතුපඤ්චභූමකො පතිස්සයවිසෙසො. මාළො එකකූටසඞ්ගහිතො අනෙකකොණවන්තො පතිස්සයවිසෙසො. අපරො නයො – විහාරො දීඝමුඛපාසාදො. අඩ්ඪයොගො එකපස්සඡදනකගෙහං. තස්ස කිර එකපස්සෙ භිත්ති උච්චතරා හොති, ඉතරපස්සෙ නීචා, තෙන තං එකඡදනකං හොති. පාසාදො ආයතචතුරස්සපාසාදො. හම්මියං මුණ්ඩච්ඡදනකං චන්දිකඞ්ගණයුත්තං. ගුහා කෙවලා පබ්බතගුහා. ලෙණං ද්වාරබන්ධං පබ්භාරං. සෙසං වුත්තනයමෙව. ‘‘මණ්ඩපොති සාඛාමණ්ඩපො’’ති (දී. නි. ටී. 1.216) එවං ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන, අඞ්ගුත්තරටීකාකාරෙන ච ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරෙන වුත්තං.

විභඞ්ගට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 527) පන විහාරොති සමන්තා පරිහාරපථං, අන්තොයෙව ච රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි දස්සෙත්වා කතසෙනාසනං. අඩ්ඪයොගොති සුපණ්ණවඞ්කගෙහං. පාසාදොති ද්වෙ කණ්ණිකානි ගහෙත්වා කතො දීඝපාසාදො. අට්ටොති පටිරාජාදිපටිබාහනත්ථං ඉට්ඨකාහි කතො බහලභිත්තිකො චතුපඤ්චභූමකො පතිස්සයවිසෙසො. මාළොති භොජනසාලාසදිසො මණ්ඩලමාළො. විනයට්ඨකථායං පන ‘‘එකකූටසඞ්ගහිතො චතුරස්සපාසාදො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.482-487) වුත්තං. ලෙණන්ති පබ්බතං ඛණිත්වා වා පබ්භාරස්ස අප්පහොනකට්ඨානෙ කුට්ටං උට්ඨාපෙත්වා වා කතසෙනාසනං. ගුහාති භූමිදරි වා යත්ථ රත්තින්දිවං දීපං ලද්ධුං වට්ටති, පබ්බතගුහා වා භූමිගුහා වාති වුත්තං.

තං ආවසථභූතං පතිස්සයසෙනාසනං විහරිතබ්බට්ඨෙන, විහාරට්ඨානට්ඨෙන ච විහාරසෙනාසනං නාම. මසාරකාදිචතුබ්බිධො මඤ්චො. තථා පීඨං. උණ්ණභිසිආදිපඤ්චවිධා භිසි. සීසප්පමාණං බිම්බොහනං. විත්ථාරතො විදත්ථිචතුරඞ්ගුලතා, දීඝතො මඤ්චවිත්ථාරප්පමාණතා චෙත්ථ සීසප්පමාණං. මසාරකාදීනි මඤ්චපීඨභාවතො, භිසිඋපධානඤ්ච මඤ්චපීඨසම්බන්ධතො මඤ්චපීඨසෙනාසනං. මඤ්චපීඨභූතඤ්හි සෙනාසනං, මඤ්චපීඨසම්බන්ධඤ්ච සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, එකසෙසෙන වා ‘‘මඤ්චපීඨසෙනාසන’’න්ති වුච්චති. ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරොපි එවමෙව වදති. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘මඤ්චපීඨසෙනාසනන්ති මඤ්චපීඨඤ්චෙව මඤ්චපීඨසම්බන්ධසෙනාසනඤ්චා’’ති (දී. නි. ටී. 1.216) වුත්තං. චිමිලිකා නාම සුධාපරිකම්මකතාය භූමියා වණ්ණානුරක්ඛණත්ථං පටඛණ්ඩාදීහි සිබ්බෙත්වා කතා. චම්මඛණ්ඩො නාම සීහබ්‍යග්ඝදීපිතරච්ඡචම්මාදීසුපි යං කිඤ්චි චම්මං. අට්ඨකථාසු (පාචි. අට්ඨ. 112; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 82) හි සෙනාසනපරිභොගෙ පටික්ඛිත්තචම්මං න දිස්සති. තිණසන්ථාරොති යෙසං කෙසඤ්චි තිණානං සන්ථාරො. එසෙව නයො පණ්ණසන්ථාරෙපි. චිමිලිකාදි භූමියං සන්ථරිතබ්බතාය සන්ථතසෙනාසනං. යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්තීති ඨපෙත්වා වා එතානි මඤ්චාදීනි යත්ථ භික්ඛූ සන්නිපතන්ති, සබ්බමෙතං සෙනාසනං නාමාති එවං වුත්තං අවසෙසං රුක්ඛමූලාදිපටික්කමිතබ්බට්ඨානං අභිසඞ්ඛරණාභාවතො කෙවලං සයනස්ස, නිස්සජ්ජාය ච ඔකාසභූතත්තා ඔකාසසෙනාසනං. සෙනාසනග්ගහණෙනාති ‘‘විවිත්තං සෙනාසන’’න්ති ඉමිනා සෙනාසනසද්දෙන විවිත්තසෙනාසනස්ස වා ආදානෙන, වචනෙන වා ගහිතමෙව සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසෙ අවට්ඨානතො, විසෙසත්ථිනා ච විසෙසස්ස පයුජ්ජිතබ්බතො.

යදෙවං කස්මා ‘‘අරඤ්ඤ’’න්තිආදි පුන වුත්තන්ති අනුයොගෙන ‘‘ඉධ පනස්සා’’තිආදිමාහ. එවං ගහිතෙසුපි සෙනාසනෙසු යථාවුත්තස්ස භික්ඛුනො අනුච්ඡවිකමෙව සෙනාසනං දස්සෙතුකාමත්තා පුන එවං වුත්තන්ති අධිප්පායො. ‘‘භික්ඛුනීනං වසෙන ආගත’’න්ති ඉදං විනයෙ ආගතමෙව සන්ධාය වුත්තං, න අභිධම්මෙ. විනයෙ හි ගණම්හාඔහීයනසික්ඛාපදෙ (පාචි. 691) භික්ඛුනීනං ආරඤ්ඤකධුතඞ්ගස්ස පටික්ඛිත්තත්තා ඉදම්පි ච තාසං අරඤ්ඤං නාම, න පන පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිමං අරඤ්ඤමෙව සෙනාසනං, ඉදම්පි ච තාසං ගණම්හාඔහීයනාපත්තිකරං, න තු පඤ්චධනුසතිකාදිමෙව අරඤ්ඤං. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

‘‘එකා වා ගණම්හා ඔහීයෙය්‍යාති අගාමකෙ අරඤ්ඤෙ දුතියිකාය භික්ඛුනියා දස්සනූපචාරං වා සවනූපචාරං වා විජහන්තියා ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස, විජහිතෙ ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති.

විනයට්ඨකථාසුපි (පාචි. අට්ඨ. 692) හි තථාව අත්ථො වුත්තොති. අභිධම්මෙ පන ‘‘අරඤ්ඤන්ති නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) ආගතං. විනයසුත්තන්තා හි උභොපි පරියායදෙසනා නාම, අභිධම්මො පන නිප්පරියායදෙසනා, තස්මා යං න ගාමපදෙසන්තොගධං, තං අරඤ්ඤන්ති නිප්පරියායෙන දස්සෙතුං තථා වුත්තං. ඉන්දඛීලා බහි නික්ඛමිත්වා යං ඨානං පවත්තං, සබ්බමෙතං අරඤ්ඤං නාමාති චෙත්ථ අත්ථො. ආරඤ්ඤකං නාම…පෙ… පච්ඡිමන්ති ඉදං පන සුත්තන්තනයෙන ආරඤ්ඤකසික්ඛාපදෙ (පාරා. 652) ආරඤ්ඤිකං භික්ඛුං සන්ධාය වුත්තං ඉමස්ස භික්ඛුනො අනුරූපං, තස්මා විසුද්ධිමග්ගෙ ධුතඞ්ගනිද්දෙසෙ (විසුද්ධි. 1.19) යං තස්ස ලක්ඛණං වුත්තං, තං යුත්තමෙව, අතො තත්ථ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො.

සන්දච්ඡායන්ති සීතච්ඡායං. තෙනාහ ‘‘තත්ථ හී’’තිආදි. රුක්ඛමූලන්ති රුක්ඛසමීපං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යාවතා මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ සමන්තා ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි නිපතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූල’’න්ති. පබ්බතන්ති සුද්ධපාසාණසුද්ධපංසුඋභයමිස්සකවසෙන තිවිධොපි පබ්බතො අධිප්පෙතො, න සිලාමයො එව. සෙල-සද්දො පන අවිසෙසතො පබ්බතපරියායොති කත්වා එවං වුත්තං. ‘‘තත්ථ හී’’තිආදිනා තදුභයස්ස අනුරූපතං දස්සෙති. දිසාසු ඛායමානාසූති දසසු දිසාසු අභිමුඛීභාවෙන දිස්සමානාසු. තථාරූපෙනපි කාරණෙන සියා චිත්තස්ස එකග්ගතාති එතං වුත්තං, සබ්බදිසාහි ආගතෙන වාතෙන බීජියමානභාවහෙතුදස්සනත්ථන්ති කෙචි. කං වුච්චති උදකං පිපාසවිනොදනස්ස කාරකත්තා. ‘‘යං නදීතුම්බන්තිපි නදීකුඤ්ජන්තිපි වදන්ති, තං කන්දරන්ති අපබ්බතපදෙසෙපි විදුග්ගනදීනිවත්තනපදෙසං කන්දරන්ති දස්සෙතී’’ති (විභ. මූලටී. 530) ආචරියානන්දත්ථෙරො, තෙනෙව විඤ්ඤායති ‘‘නදීතුම්බනදීකුඤ්ජසද්දා නදීනිවත්තනපදෙසවාචකා’’ති. නදීනිවත්තනපදෙසො ච නාම නදියා නික්ඛමනඋදකෙන පුන නිවත්තිත්වා ගතො විදුග්ගපදෙසො. ‘‘අපබ්බතපදෙසෙපී’’ති වදන්තො පන අට්ඨකථායං නිදස්සනමත්තෙන පඨමං පබ්බතපදෙසන්ති වුත්තං, යථාවුත්තො පන නදීපදෙසොපි කන්දරො එවාති දස්සෙති.

‘‘තත්ථ හී’’තිආදිනාපි නිදස්සනමත්තෙනෙව තස්සානුරූපභාවමාහ. උස්සාපෙත්වාති පුඤ්ජං කත්වා. ‘‘ද්වින්නං පබ්බතානම්පි ආසන්නතරෙ ඨිතානං ඔවරකාදිසදිසං විවරං හොති, එකස්මිංයෙව පන පබ්බතෙ උමඞ්ගසදිස’’න්ති වදන්ති ආචරියා. එකස්මිංයෙව හි උමඞ්ගසදිසං අන්තොලෙණං හොති උපරි පටිච්ඡන්නත්තා, න ද්වීසු තථා අප්පටිච්ඡන්නත්තා, තස්මා ‘‘උමඞ්ගසදිස’’න්ති ඉදං ‘‘එකස්මිං යෙවා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධනීයං. ‘‘මහාවිවර’’න්ති ඉදං පන උභයෙහිපි. උමඞ්ගසදිසන්ති ච ‘‘සුදුඞ්ගාසදිස’’න්ති (දී. නි. ටී. 1.216) ආචරියෙන වුත්තං. සුදුඞ්ගාති හි භූමිඝරස්සෙතං අධිවචනං, ‘‘තං ගහෙත්වා සුදුඞ්ගාය රවන්තං යක්ඛිනී ඛිපී’’තිආදීසු විය. මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානන්ති පකතිසඤ්චාරවසෙන මනුස්සෙහි න සඤ්චරිතබ්බට්ඨානං. කස්සනවප්පනාදිවසෙන හි පකතිසඤ්චාරපටික්ඛෙපො ඉධාධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘යත්ථ න කසන්ති න වපන්තී’’ති. ආදිසද්දෙන පන ‘‘වනපත්ථන්ති වනසණ්ඨානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචනං, වනපත්ථන්ති භීසනකානමෙතං, වනපත්ථන්ති සලොමහංසානමෙතං, වනපත්ථන්ති පරියන්තානමෙතං, වනපත්ථන්ති න මනුස්සූපචාරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්ති (විභ. 531) ඉමං විභඞ්ගපාළිසෙසං සඞ්ගණ්හාති. පත්ථොති හි පබ්බතස්ස සමානභූමි, යො ‘‘සානූ’’තිපි වුච්චති, තස්සදිසත්තා පන මනුස්සානමසඤ්චරණභූතං වනං, තස්මා පත්ථසදිසං වනං වනපත්ථොති විසෙසනපරනිපාතො දට්ඨබ්බො. සබ්බෙසං සබ්බාසු දිසාසු අභිමුඛො ඔකාසො අබ්භොකාසොති ආහ ‘‘අච්ඡන්න’’න්ති, කෙනචි ඡදනෙන අන්තමසො රුක්ඛසාඛායපි න ඡාදිතන්ති අත්ථො. දණ්ඩකානං උපරි චීවරං ඡාදෙත්වා කතා චීවරකුටි. නික්කඩ්ඪිත්වාති නීහරිත්වා. අන්තොපබ්භාරලෙණසදිසො පලාලරාසියෙව අධිප්පෙතො, ඉතරථා තිණපණ්ණසන්ථාරසඞ්ගොපි සියාති වුත්තං ‘‘පබ්භාරලෙණසදිසෙ ආලයෙ’’ති, පබ්භාරසදිසෙ, ලෙණසදිසෙ වාති අත්ථො. ගච්ඡගුම්බාදීනම්පීති පි-සද්දෙන පුරිමනයං සම්පිණ්ඩෙති.

පිණ්ඩපාතස්ස පරියෙසනං පිණ්ඩපාතො උත්තරපදලොපෙන, තතො පටික්කන්තො පිණ්ඩපාතපටික්කන්තොති ආහ ‘‘පිණ්ඩපාතපරියෙසනතො පටික්කන්තො’’ති. පල්ලඞ්කන්ති එත්ථ පරි-සද්දො ‘‘සමන්තතො’’ති එතස්මිං අත්ථෙ, තස්මා පරිසමන්තතො අඞ්කනං ආසනං පල්ලඞ්කො ර-කාරස්ස ල-කාරං, ද්විභාවඤ්ච කත්වා යථා ‘‘පලිබුද්ධො’’ති, (මි. ප. 6.3.6) සමන්තභාවො ච වාමොරුං, දක්ඛිණොරුඤ්ච සමං ඨපෙත්වා උභින්නං පාදානං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධනකරණං. තෙනාහ ‘‘සමන්තතො ඌරුබද්ධාසන’’න්ති. ඌරූනං බන්ධනවසෙන නිසජ්ජාව ඉධ පල්ලඞ්කො, න ආහරිමෙහි වාළෙහි කතොති වුත්තං හොති. ආභුජිත්වාති ච යථා පල්ලඞ්කවසෙන නිසජ්ජා හොති, තථා උභො පාදෙ ආභුග්ගෙ සමිඤ්ජිතෙ කත්වා, තං පන උභින්නං පාදානං තථාබන්ධතාකරණමෙවාති ආහ ‘‘බන්ධිත්වා’’ති. උජුං කායන්ති එත්ථ කාය-සද්දො උපරිමකායවිසයො හෙට්ඨිමකායස්ස අනුජුකං ඨපනස්ස නිසජ්ජාවචනෙනෙව විඤ්ඤාපිතත්තාති වුත්තං ‘‘උපරිමං සරීරං උජුං ඨපෙත්වා’’ති. තං පන උපරිමකායස්ස උජුකං ඨපනං සරූපතො දස්සෙති ‘‘අට්ඨාරසා’’තිආදිනා, අට්ඨාරසන්නං පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨිකානං කොටියා කොටිං පටිපාදනමෙව තථා ඨපනන්ති අධිප්පායො.

ඉදානි තථා ඨපනස්ස පයොජනං දස්සෙන්තො ‘‘එවඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ එවන්ති තථා ඨපනෙ සති, ඉමිනා වා තථාඨපනහෙතුනා. න පණමන්තීති න ඔනමන්ති. ‘‘අථස්සා’’තිආදි පන පරම්පරපයොජනදස්සනං. අථාති එවං අනොනමනෙ. වෙදනාති පිට්ඨිගිලානාදිවෙදනා. න පරිපතතීති න විගච්ඡති වීථිං න විලඞ්ඝෙති. තතො එව පුබ්බෙනාපරං විසෙසප්පත්තියා කම්මට්ඨානං වුද්ධිං ඵාතිං වෙපුල්ලං උපගච්ඡති. පරිසද්දො චෙත්ථ අභිසද්දපරියායො අභිමුඛත්ථොති වුත්තං ‘‘කම්මට්ඨානාභිමුඛ’’න්ති, බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණතො නිවාරෙත්වා කම්මට්ඨානංයෙව පුරක්ඛත්වාති අත්ථො. පරිසද්දස්ස සමීපත්ථතං දස්සෙති ‘‘මුඛසමීපෙ වා කත්වා’’ති ඉමිනා, මුඛස්ස සමීපෙ විය චිත්තෙ නිබද්ධං උපට්ඨාපනවසෙන කත්වාති වුත්තං හොති. පරිසද්දස්ස සමීපත්ථතං විභඞ්ගපාළියා (විභ. 537) සාධෙතුං ‘‘තෙනෙවා’’තිආදි වුත්තං. නාසිකග්ගෙති නාසපුටග්ගෙ. මුඛනිමිත්තං නාම උත්තරොට්ඨස්ස වෙමජ්ඣප්පදෙසො, යත්ථ නාසිකවාතො පටිහඤ්ඤති.

එත්ථ ච යථා ‘‘විවිත්තං සෙනාසනං භජතී’’තිආදිනා (විභ. 508) භාවනානුරූපං සෙනාසනං දස්සිතං, එවං ‘‘නිසීදතී’’ති ඉමිනා අලීනානුද්ධච්චපක්ඛිකො සන්තො ඉරියාපථො දස්සිතො, ‘‘පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා’’ති ඉමිනා නිසජ්ජාය දළ්හභාවො, ‘‘පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති ඉමිනා ආරම්මණපරිග්ගහණූපායොති. පරි-සද්දො පරිග්ගහට්ඨො ‘‘පරිණායිකා’’තිආදීසු (ධ. ස. 16) විය. මුඛ-සද්දො නිය්‍යානට්ඨො ‘‘සුඤ්ඤතවිමොක්ඛමුඛ’’න්තිආදීසු විය. පටිපක්ඛතො නික්ඛමනමෙව හි නිය්‍යානං. අසම්මොසනභාවො උපට්ඨානට්ඨො. තත්‍රාති පටිසම්භිදානයෙ. පරිග්ගහිතනිය්‍යානන්ති සබ්බථා ගහිතාසම්මොසතාය පරිග්ගහිතං, පරිච්චත්තසම්මොසපටිපක්ඛතාය ච නිය්‍යානං සතිං කත්වා, පරමං සතිනෙපක්කං උපට්ඨපෙත්වාති වුත්තං හොති. අයං ආචරියධම්මපාලත්ථෙරස්ස, ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ච මති. අථ වා ‘‘කායාදීසු සුට්ඨුපවත්තියා පරිග්ගහිතං, තතො එව ච නිය්‍යානභාවයුත්තං, කායාදිපරිග්ගහණඤාණසම්පයුත්තතාය වා පරිග්ගහිතං, තතොයෙව ච නිය්‍යානභූතං උපට්ඨානං කත්වාති අත්ථො’’ති අයං ආචරියානන්දත්ථෙරස්ස (විභ. මූලටී. 537) මති.

217. අභිජ්ඣායති ගිජ්ඣති අභිකඞ්ඛති එතායාති අභිජ්ඣා, කාමච්ඡන්දනීවරණං. ලුච්චනට්ඨෙනාති භිජ්ජනට්ඨෙන, ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනට්ඨෙනාති අත්ථොති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන, (දී. නි. ටී. 1.217) අඞ්ගුත්තරටීකාකාරෙන ච ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරෙන වුත්තං. සුත්තෙසු ච දිස්සති ‘‘ලුච්චතීති ඛො භික්ඛු ලොකොති වුච්චති. කිඤ්ච ලුච්චති? චක්ඛු ඛො භික්ඛු ලුච්චති, රූපා ලුච්චන්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං ලුච්චතී’’තිආදි. (සං. නි. 4.82) අභිධම්මට්ඨකථායං, (ධ. ස. අට්ඨ. 7-13) පන ඉධ ච අධුනා පොත්ථකෙ ‘‘ලුච්චනපලුච්චනට්ඨෙනා’’ති ලිඛිතං. තත්ථ ලුච්චනමෙව පලුච්චනපරියායෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං. ලුචසද්දො හි අපෙක්ඛනාදිඅත්ථොපි භවති ‘‘ඔලොකෙතී’’තිආදීසු, භිජ්ජනපභිජ්ජනට්ඨෙනාති අත්ථො. වංසත්ථපකාසිනියං පන වුත්තං ‘‘ඛණභඞ්ගවසෙන ලුච්චනසභාවතො, චුතිභඞ්ගවසෙන ච පලුච්චනසභාවතො ලොකො නාමා’’ති (වංසත්ථපකාසිනියං නාම මහාවංසටීකායං පඨමපරිච්ඡෙදෙ පඤ්චමගාථා වණ්ණනායං) කෙචි පන ‘‘භිජ්ජනඋප්පජ්ජනට්ඨෙනා’’ති අත්ථං වදන්ති. ආහච්චභාසිතවචනත්ථෙන විරුජ්ඣනතො, ලුචසද්දස්ස ච අනුප්පාදවාචකත්තා අයුත්තමෙවෙතං. අපිච ආචරියෙහිපි ‘‘ලුච්චනපලුච්චනට්ඨෙනා’’ති පාඨමෙව උල්ලිඞ්ගෙත්වා තථා අත්ථො වුත්තො සියා, පච්ඡා පන පරම්පරාභතවසෙන පමාදලෙඛත්තා තත්ථ තත්ථ න දිට්ඨොති දට්ඨබ්බං, න ලුච්චති න පලුච්චතීති යො ගහිතොපි තථා න හොති, ස්වෙව ලොකො, අනිච්චානුපස්සනාය වා ලුච්චති භිජ්ජති විනස්සතීති ගහෙතබ්බොව ලොකොති තංගහණරහිතානං ලොකුත්තරානං නත්ථි ලොකතා, දුක්ඛසච්චං වා ලොකොති වුත්තං ‘‘පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ලොකො’’ති. එවං තත්ථ තත්ථ වචනතොපි යථාවුත්තො කෙසඤ්චි අත්ථො න යුත්තොති.

තස්මාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධානමෙව ලොකභාවතො. වික්ඛම්භනවසෙනාති එත්ථ වික්ඛම්භනං තදඞ්ගප්පහානවසෙනෙව අනුප්පාදනං අප්පවත්තනං, න පන වික්ඛම්භනප්පහානවසෙන පටිපක්ඛානං සුට්ඨුපහීනං. ‘‘පහීනත්තා’’ති හි තථාපහීනසදිසතං එව සන්ධාය වුත්තං. කස්මාති චෙ? ඣානස්ස අනධිගතත්තා. එවං පන පුබ්බභාගභාවනාය තථා පහානතොයෙවෙතං චිත්තං විගතාභිජ්ඣං නාම, න තු චක්ඛුවිඤ්ඤාණමිව සභාවතො අභිජ්ඣාවිරහිතත්තාති දස්සෙතුං ‘‘න චක්ඛුවිඤ්ඤාණසදිසෙනා’’ති වුත්තං. යථා තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං, තං චිත්තං වා. අධුනා මුඤ්චනස්ස, අනාගතෙ ච පුන අනාදානස්ස කරණං පරිසොධනං නාමාති වුත්තං හොති. යථා ච ඉමස්ස චිත්තස්ස පුබ්බභාගභාවනාය පරිසොධිතත්තා විගතාභිජ්ඣතා, එවං අබ්‍යාපන්නතා, විගතථිනමිද්ධතා, අනුද්ධතතා, නිබ්බිචිකිච්ඡතා ච වෙදිතබ්බාති නිදස්සෙන්තො ‘‘බ්‍යාපාදපදොසං පහායාතිආදීසුපි එසෙව නයො’’ති ආහ. පූතිකුම්මාසාදයොති ආභිදොසිකයවකුම්මාසාදයො. පුරිමපකතින්ති පරිසුද්ධපණ්ඩරසභාවං, ඉමිනා විකාරමාපජ්ජතීති අත්ථං දස්සෙති. විකාරාපත්තියාති පුරිමපකතිවිජහනසඞ්ඛාතෙන විකාරමාපජ්ජනෙන. ‘‘උභය’’න්තිආදිනා තුල්‍යත්ථසමාසභාවමාහ. ‘‘යා තස්මිං සමයෙ චිත්තස්ස අකල්ලතා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1162; විභ. 546) ථිනස්ස, ‘‘යා තස්මිං සමයෙ කායස්ස අකල්ලතා’’තිආදිනා ච මිද්ධස්ස අභිධම්මෙ නිද්දිට්ඨත්තා ‘‘ථිනං චිත්තගෙලඤ්ඤං, මිද්ධං චෙතසිකගෙලඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං. සතිපි හි ථිනමිද්ධස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිප්පයොගෙ චිත්තකායලහුතාදීනං විය චිත්තචෙතසිකානං යථාක්කමං තංතංවිසෙසස්ස යා තෙසං අකල්ලතාදීනං විසෙසපච්චයතා, අයමෙතෙසං සභාවොති දට්ඨබ්බං. දිට්ඨාලොකො නාම පස්සිතො රත්තිං චන්දාලොකදීපාලොකඋක්කාලොකාදි, දිවා ච සූරියාලොකාදි. රත්තිම්පි දිවාපි තස්ස සඤ්ජානනසමත්ථා සඤ්ඤා ආලොකසඤ්ඤා, තස්සා ච විගතනීවරණාය පරිසුද්ධාය අත්ථිතා ඉධ අධිප්පෙතා. අතිසයත්ථවිසිට්ඨස්ස හි අත්ථිඅත්ථස්ස අවබොධකො අයමීකාරොති දස්සෙන්තො ‘‘රත්තිම්පී’’තිආදිමාහ, විගතථිනමිද්ධභාවස්ස කාරණත්තා චෙතං වුත්තං. සුත්තෙසු පාකටොවායමත්ථො.

සරතීති සතො, සම්පජානාතීති සම්පජානොති එවං පුග්ගලනිද්දෙසොති දස්සෙති ‘‘සතියා ච ඤාණෙන ච සමන්නාගතො’’ති ඉමිනා. සන්තෙසුපි අඤ්ඤෙසු වීරියසමාධිආදීසු කස්මා ඉදමෙව උභයං වුත්තං, විගතාභිජ්ඣාදීසු වා ඉදං උභයං අවත්වා කස්මා ඉධෙව වුත්තන්ති අනුයොගමපනෙතුං ‘‘ඉදං උභය’’න්තිආදි වුත්තං, පුග්ගලාධිට්ඨානෙන නිද්දිට්ඨසතිසම්පජඤ්ඤසඞ්ඛාතං ඉදං උභයන්ති අත්ථො. අතික්කමිත්වා ඨිතොති ත-සද්දස්ස අතීතත්ථතං ආහ, පුබ්බභාගභාවනාය පජහනමෙව ච අතික්කමනං. ‘‘කථං ඉදං කථං ඉද’’න්ති පවත්තතීති කථංකථා, විචිකිච්ඡා, සා එතස්ස අත්ථීති කථංකථී, න කථංකථී අකථංකථී, නිබ්බිචිකිච්ඡොති වචනත්ථො, අත්ථමත්තං පන දස්සෙතුං ‘‘කථං ඉදං කථං ඉද’න්ති එවං නප්පවත්තතීති අකථංකථී’’ති වුත්තං. ‘‘කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති ඉදං ‘‘අකථංකථී’’ති ඉමිනා සම්බජ්ඣිතබ්බන්ති ආහ ‘‘න විචිකිච්ඡති, න කඞ්ඛතීති අත්ථො’’ති. වචනත්ථලක්ඛණාදිභෙදතොති එත්ථ ආදිසද්දෙන පච්චයපහානපහායකාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තෙපි හි පභෙදතො වත්තබ්බාති.

218. වඩ්ඪියා ගහිතං ධනං ඉණං නාමාති වුත්තං ‘‘වඩ්ඪියා ධනං ගහෙත්වා’’ති. විගතො අන්තො බ්‍යන්තො, සො යස්සාති බ්‍යන්තී. තෙනාහ ‘‘විගතන්ත’’න්ති, විරහිතදාතබ්බඉණපරියන්තං කරෙය්‍යාති චෙතස්ස අත්ථො. තෙසන්ති වඩ්ඪියා ගහිතානං ඉණධනානං. පරියන්තො නාම තදුත්තරි දාතබ්බඉණසෙසො. නත්ථි ඉණමස්සාති අණණො. තස්ස භාවො ආණණ්‍යං. තමෙව නිදානං ආණණ්‍යනිදානං, ආණණ්‍යහෙතු ආණණ්‍යකාරණාති අත්ථො. ආණණ්‍යමෙව හි නිදානං කාරණමස්සාති වා ආණණ්‍යනිදානං, ‘‘පාමොජ්ජං සොමනස්ස’’න්ති ඉමෙහි සම්බන්ධො. ‘‘ඉණපලිබොධතො මුත්තොම්හී’’ති බලවපාමොජ්ජං ලභති. ‘‘ජීවිකානිමිත්තම්පි මෙ අවසිට්ඨං අත්ථී’’ති සොමනස්සං අධිගච්ඡති.

219. විසභාගවෙදනා නාම දුක්ඛවෙදනා. සා හි කුසලවිපාකසන්තානස්ස විරොධිභාවතො සුඛවෙදනාය විසභාගා, තස්සා උප්පත්තියා කරණභූතාය. කකචෙනෙවාති කකචෙන ඉව. චතුඉරියාපථන්ති චතුබ්බිධම්පි ඉරියාපථං. බ්‍යාධිතො හි යථා ඨානගමනෙසු අසමත්ථො, එවං නිසජ්ජාදීසුපි. ආබාධෙතීති පීළෙති. වාතාදීනං විකාරභූතා විසමාවත්ථායෙව ‘‘ආබාධො’’ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘තංසමුට්ඨානෙන දුක්ඛෙන දුක්ඛිතො’’ති, ආබාධසමුට්ඨානෙන දුක්ඛවෙදනාසඞ්ඛාතෙන දුක්ඛෙන දුක්ඛිතො දුක්ඛසමන්නාගතොති අත්ථො. දුක්ඛවෙදනාය පන ආබාධභාවෙන ආදිම්හි බාධතීති ආබාධොති කත්වා ආබාධසඞ්ඛාතෙන මූලබ්‍යාධිනා ආබාධිකො, අපරාපරං සඤ්ජාතදුක්ඛසඞ්ඛාතෙන අනුබන්ධබ්‍යාධිනා දුක්ඛිතොති අත්ථො ගහෙතබ්බො. එවඤ්හි සති දුක්ඛවෙදනාවසෙන වුත්තස්ස දුක්ඛිතපදස්ස ආබාධිකපදෙන විසෙසිතබ්බතා පාකටා හොතීති අයමෙත්ථ ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (දී. නි. ටී. 1.219) වුත්තනයො. අධිකං මත්තං පමාණං අධිමත්තං, බාළ්හං, අධිමත්තං ගිලානො ධාතුසඞ්ඛයෙන පරික්ඛීණසරීරොති අධිමත්තගිලානො. අධිමත්තබ්‍යාධිපරෙතතායාති අධිමත්තබ්‍යාධිපීළිතතාය. න රුච්චෙය්‍යාති න රුච්චෙථ, කම්මත්ථපදඤ්චෙතං ‘‘භත්තඤ්චස්සා’’ති එත්ථ ‘‘අස්සා’’ති කත්තුදස්සනතො. මත්තාසද්දො අනත්ථකොති වුත්තං ‘‘බලමත්තාති බලමෙවා’’ති, අප්පමත්තකං වා බලං බලමත්තා. තදුභයන්ති පාමොජ්ජං, සොමනස්සඤ්ච. ලභෙථ පාමොජ්ජං ‘‘රොගතො මුත්තොම්හී’’ති. අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්සං ‘‘අත්ථි මෙ කායබල’’න්ති පාළියා අත්ථො.

220. කාකණිකමත්තං නාම ‘‘එකගුඤ්ජමත්ත’’න්ති වදන්ති. ‘‘දියඩ්ඪවීහිමත්ත’’න්ති විනයටීකායං වුත්තං. අපිච කණ-සද්දො කුණ්ඩකෙ –

‘‘අකණං අථුසං සුද්ධං, සුගන්ධං තණ්ඩුලප්ඵලං;

තුණ්ඩිකීරෙ පචිත්වාන, තතො භුඤ්ජන්ති භොජන’’න්ති. (දී. නි. 3.281) ආදීසු විය;

‘‘කණො තු කුණ්ඩකො භවෙ’’ති (අභිධානෙ භකණ්ඩෙ චතුබ්බණ්ණවග්ගෙ 454 ගාථා) හි වුත්තං. අප්පකො පන කණො කාකණොති වුච්චති යථා ‘‘කාලවණ’’න්ති, තස්මා කාකණොව පමාණමස්සාති කාකණිකං, කාකණිකමෙව කාකණිකමත්තං, ඛුද්දකකුණ්ඩකප්පමාණමෙවාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි සති ‘‘රාජදායො නාම කාකණිකමත්තං න වට්ටති, අඩ්ඪමාසග්ඝනිකං මංසං දෙතී’’ති (ජා. අට්ඨ. 6.උමඞ්ගජාතකවණ්ණනාය) වුත්තෙන උමඞ්ගජාතකවචනෙන ච අවිරුද්ධං හොති. වයොති ඛයො භඞ්ගො, තස්ස ‘‘බන්ධනා මුත්තොම්හී’’ති ආවජ්ජයතො තදුභයං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්ස’’න්ති. වචනාවසෙසං සන්ධාය ‘‘සෙසං වුත්තනයෙනෙවා’’තිආදි වුත්තං. වුත්තනයෙනෙවාති ච පඨමදුතියපදෙසු වුත්තනයෙනෙව. සබ්බපදෙසූති තතියාදීසු තීසු කොට්ඨාසෙසු. එකෙකො හි උපමාපක්ඛො ‘‘පද’’න්ති වුත්තො.

221-222. අධීනොති ආයත්තො, න සෙරිභාවයුත්තො. තෙනාහ ‘‘අත්තනො රුචියා කිඤ්චි කාතුං න ලභතී’’ති. එවමිතරස්මිම්පි. යෙන ගන්තුකාමො, තෙන කාමං ගමො න හොතීති සපාඨසෙසයොජනං දස්සෙතුං ‘‘යෙනා’’තිආදි වුත්තං. කාමන්ති චෙතං භාවනපුංසකවචනං, කාමෙන වා ඉච්ඡාය ගමො කාමංගමො නිග්ගහීතාගමෙන. දාසබ්‍යාති එත්ථ බ්‍ය-සද්දස්ස භාවත්ථතං දස්සෙති ‘‘දාසභාවා’’ති ඉමිනා. අපරාධීනතාය අත්තනො භුජො විය සකිච්චෙ එසිතබ්බො පෙසිතබ්බොති භුජිස්සො, සයංවසීති නිබ්බචනං. ‘‘භුජො නාම අත්තනො යථාසුඛං විනියොගො, සො ඉස්සො ඉච්ඡිතබ්බො එත්ථාති භුජිස්සො, අස්සාමිකො’’ති මූලපණ්ණාසකටීකායං වුත්තං. අත්ථමත්තං පන දස්සෙන්තො ‘‘අත්තනො සන්තකො’’ති ආහ, අත්තාව අත්තනො සන්තකො, න පරස්සාති වුත්තං හොති. අනුදකතාය කං පානීයං තාරෙන්ති එත්ථාති කන්තාරො, අද්ධානසද්දො ච දීඝපරියායොති වුත්තං ‘‘නිරුදකං දීඝමග්ග’’න්ති.

223. සෙසානීති බ්‍යාපාදාදීනි. තත්‍රාති දස්සනෙ. අයන්ති ඉදානි වුච්චමානා සදිසතා, යෙන ඉණාදීනං උපමාභාවො, කාමච්ඡන්දාදීනඤ්ච උපමෙය්‍යභාවො හොති, සො නෙසං උපමොපමෙය්‍යසම්බන්ධො සදිසතාති දට්ඨබ්බං. තෙහීති පරෙහි ඉණසාමිකෙහි. කිඤ්චි පටිබාහිතුන්ති ඵරුසවචනාදිකං කිඤ්චිපි පටිසෙධෙතුං න සක්කොති ඉණං දාතුමසක්කුණත්තා. කස්මාති වුත්තං ‘‘තිතික්ඛාකාරණ’’න්තිආදි, ඉණස්ස තිතික්ඛාකාරණත්තාති අත්ථො. යො යම්හි කාමච්ඡන්දෙන රජ්ජතීති යො පුග්ගලො යම්හි කාමච්ඡන්දස්ස වත්ථුභූතෙ පුග්ගලෙ කාමච්ඡන්දෙන රජ්ජති. තණ්හාසහගතෙන තං වත්ථුං ගණ්හාතීති තණ්හාභූතෙන කාමච්ඡන්දෙන තං කාමච්ඡන්දස්ස වත්ථුභූතං පුග්ගලං ‘‘මමෙත’’න්ති ගණ්හාති. සහගතසද්දො හෙත්ථ තබ්භාවමත්තො ‘‘යායං තණ්හා පොනොභවිකා නන්දීරාගසහගතා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.133, 480; 3.373; සං. නි. 5.1081; මහාව. 15; පටි. ම. 2.30) විය. තෙනාති කාමච්ඡන්දස්ස වත්ථුභූතෙන පුග්ගලෙන. කස්මාති ආහ ‘‘තිතික්ඛාකාරණ’’න්තිආදි, කාමච්ඡන්දස්ස තිතික්ඛාකාරණත්තාති අත්ථො. තිතික්ඛාසදිසො චෙත්ථ රාගපධානො අකුසලචිත්තුප්පාදො ‘‘තිතික්ඛා’’ති වුත්තො, න තු ‘‘ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.91; ධ. ප. 184) විය තපභූතො අදොසපධානො චිත්තුප්පාදො. ඝරසාමිකෙහීති ඝරස්ස සාමිකභූතෙහි සස්සුසසුරසාමිකෙහි. ඉත්ථීනං කාමච්ඡන්දො තිතික්ඛාකාරණං හොති වියාති සම්බන්ධො.

‘‘යථා පනා’’තිආදිනා සෙසානං රොගාදිසදිසතා වුත්තා. තත්ථ පිත්තදොසකොපනවසෙන පිත්තරොගාතුරො. තස්ස පිත්තකොපනතො සබ්බම්පි මධුසක්කරාදිකං අමධුරභාවෙන සම්පජ්ජතීති වුත්තං ‘‘තිත්තකං තිත්තකන්ති උග්ගිරතියෙවා’’ති. තුම්හෙ උපද්දවෙථාති ටීකායං (දී. නි. ටී. 1.223) උද්ධටපාඨො, ‘‘උපද්දවං කරොථා’’ති නාමධාතුවසෙන අත්ථො, ඉදානි පන ‘‘තුම්හෙහි උපද්දුතා’’ති පාඨො දිස්සති. විබ්භමතීති ඉතො චිතො ච ආහිණ්ඩති, හීනාය වා ආවත්තති. මධුසක්කරාදීනං රසං න වින්දති නානුභවති න ජානාති න ලභති ච වියාති සම්බන්ධො. සාසනරසන්ති සාසනස්ස රසං, සාසනමෙව වා රසං.

නක්ඛත්තඡණං නක්ඛත්තං. තෙනාහ ‘‘අහො නච්චං, අහො ගීත’’න්ති. මුත්තොති බන්ධනතො පමුත්තො. ධම්මස්සවනස්සාති සොතබ්බධම්මස්ස.

සීඝං පවත්තෙතබ්බකිච්චං අච්චායිකං. සීඝත්ථො හි අතිසද්දො ‘‘පාණාතිපාතො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.193; විභ. 968) විය. විනයෙ අපකතඤ්ඤුනාති විනයක්කමෙ අකුසලෙන. පකතං නිට්ඨානං විනිච්ඡයං ජානාතීති පකතඤ්ඤූ, න පකතඤ්ඤූ තථා. සො හි කප්පියාකප්පියං යාථාවතො න ජානාති. තෙනාහ ‘‘කිස්මිඤ්චිදෙවා’’තිආදි. කප්පියමංසෙපීති සූකරමංසාදිකෙපි. අකප්පියමංසසඤ්ඤායාති අච්ඡමංසාදිසඤ්ඤාය.

දණ්ඩකසද්දෙනාපීති සාඛාදණ්ඩකසද්දෙනපි. උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතොති අවසඞ්කිතො චෙව සමන්තතො සඞ්කිතො ච, අතිවිය සඞ්කිතොති වුත්තං හොති. තදාකාරදස්සනං ‘‘ගච්ඡතිපී’’තිආදි. සො හි ථොකං ගච්ඡතිපි. ගච්ඡන්තො පන තාය උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතතාය තත්ථ තත්ථ තිට්ඨතිපි. ඊදිසෙ කන්තාරෙ ගතෙ ‘‘කො ජානාති, කිං භවිස්සතී’’ති නිවත්තතිපි, තස්මා ච ගතට්ඨානතො අගතට්ඨානමෙව බහුතරං හොති, තතො එව ච සො කිච්ඡෙන කසිරෙන ඛෙමන්තභූමිං පාපුණාති වා, න වා පාපුණාති. කිච්ඡෙන කසිරෙනාති පරියායවචනං, කායිකදුක්ඛෙන ඛෙදනං වා කිච්ඡං, චෙතසිකදුක්ඛෙන පීළනං කසිරං. ඛෙමන්තභූමින්ති ඛෙමභූතං භූමිං අන්තසද්දස්ස තබ්භාවත්තා, භයස්ස ඛීයනං වා ඛෙමො, සොව අන්තො පරිච්ඡෙදො යස්සා තථා, සා එව භූමීති ඛෙමන්තභූමි, තං නිබ්භයප්පදෙසන්ති අත්ථො. අට්ඨසු ඨානෙසූති ‘‘තත්ථ කතමා විචිකිච්ඡා? සත්ථරි කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති. ධම්මෙ. සඞ්ඝෙ. සික්ඛාය. පුබ්බන්තෙ. අපරන්තෙ. පුබ්බන්තාපරන්තෙ. ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛති විචිකිච්ඡතී’’ති (විභ. 915) විභඞ්ගෙ වුත්තෙසු අට්ඨසු ඨානෙසු. අධිමුච්චිත්වාති විනිච්ඡිනිත්වා, සද්දහිත්වා වා. සද්ධාය ගණ්හිතුන්ති සද්ධෙය්‍යවත්ථුං ‘‘ඉදමෙව’’න්ති සද්දහනවසෙන ගණ්හිතුං, සද්දහිතුං න සක්කොතීති අත්ථො. ඉතීති තස්මා වුත්තනයෙන අසක්කුණනතො අන්තරායං කරොතීති සම්බන්ධො. ‘‘අත්ථි නු ඛො, නත්ථි නු ඛො’’ති අරඤ්ඤං පවිට්ඨස්ස ආදිම්හි එව සප්පනං සංසයො ආසප්පනං. තතො පරං සමන්තතො, උපරූපරි වා සප්පනං පරිසප්පනං. උභයෙනපි තත්ථෙව සංසයවසෙන පරිබ්භමනං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අපරියොගාහන’’න්ති, ‘‘එවමිද’’න්ති සමන්තතො අනොගාහනන්ති අත්ථො. ඡම්භිතත්තන්ති අරඤ්ඤසඤ්ඤාය උප්පන්නං ඡම්භිතභාවං හදයමංසචලනං, උත්‍රාසන්ති වුත්තං හොති. උපමෙය්‍යපක්ඛෙපි යථාරහමෙසමත්ථො.

224. තත්‍රායං සදිසතාති එත්ථ පන අප්පහීනපක්ඛෙ වුත්තනයානුසාරෙන සදිසතා වෙදිතබ්බා. යදග්ගෙන හි කාමච්ඡන්දාදයො ඉණාදිසදිසා, තදග්ගෙන ච තෙසං පහානං ආණණ්‍යාදිසදිසතාති. ඉදං පන අනුත්තානපදත්ථමත්තං – සමිද්ධතන්ති අඩ්ඪතං. පුබ්බෙ පණ්ණමාරොපිතාය වඩ්ඪියා සහ වත්තතීති සවඩ්ඪිකං. පණ්ණන්ති ඉණදානග්ගහණෙ සල්ලක්ඛණවසෙන ලිඛිතපණ්ණං. පුන පණ්ණන්ති ඉණයාචනවසෙන සාසනලිඛිතපණ්ණං. නිල්ලෙපතායාති ධනසම්බන්ධාභාවෙන අවිලිම්පනතාය. තථා අලග්ගතාය. පරියායවචනඤ්හෙතං ද්වයං. අථ වා නිල්ලෙපතායාති වුත්තනයෙන අවිලිම්පනභාවෙන විසෙසනභූතෙන අලග්ගතායාති අත්ථො. ඡ ධම්මෙති අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො, අසුභභාවනානුයොගො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති ඉමෙ ඡ ධම්මෙ. භාවෙත්වාති බ්‍රූහෙත්වා, අත්තනි වා උප්පාදෙත්වා. අනුප්පන්නඅනුප්පාදනඋප්පන්නප්පහානාදිවිභාවනවසෙන මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙ සවිසෙසං පාළියා ආගතත්තා ‘‘මහාසතිපට්ඨානෙ වණ්ණයිස්සාමා’’ති වුත්තං. ‘‘මහාසතිපට්ඨානෙ’’ති ච ඉමස්මිං දීඝාගමෙ (දී. නි. 2.372 ආදයො) සඞ්ගීතමාහ, න මජ්ඣිමාගමෙ නිකායන්තරත්තා. නිකායන්තරාගතොපි හි අත්ථො ආචරියෙහි අඤ්ඤත්ථ යෙභුය්‍යෙන වුත්තොති වදන්ති. එස නයො බ්‍යාපාදාදිප්පහානභාගෙපි. පරවත්ථුම්හීති ආරම්මණභූතෙ පරස්මිං වත්ථුස්මිං. මමායනාභාවෙන නෙව සඞ්ගො. පරිග්ගහාභාවෙන න බද්ධො. දිබ්බානිපි රූපානි පස්සතො කිලෙසො න සමුදාචරති, පගෙව මානුසියානීති සම්භාවනෙ අපි-සද්දො.

අනත්ථකරොති අත්තනො, පරස්ස ච අහිතකරො. ඡ ධම්මෙති මෙත්තානිමිත්තස්ස උග්ගහො, මෙත්තාභාවනානුයොගො, කම්මස්සකතා, පටිසඞ්ඛානබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති ඉමෙ ඡ ධම්මෙ. තත්ථෙවාති මහාසතිපට්ඨානෙයෙව. චාරිත්තසීලමෙව උද්දිස්ස පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං ‘‘ආචාරපණ්ණත්තී’’ති වුත්තං. ආදි-සද්දෙන වාරිත්තපණ්ණත්තිසික්ඛාපදං සඞ්ගණ්හාති.

පවෙසිතොති පවෙසාපිතො. බන්ධනාගාරං පවෙසාපිතත්තා අලද්ධනක්ඛත්තානුභවනො පුරිසො හි ‘‘නක්ඛත්තදිවසෙ බන්ධනාගාරං පවෙසිතො පුරිසො’’ති වුත්තො, නක්ඛත්තදිවසෙ එව වා තදනනුභවනත්ථං තථා කතො පුරිසො එවං වුත්තොතිපි වට්ටති. අපරස්මින්ති තතො පච්ඡිමෙ, අඤ්ඤස්මිං වා නක්ඛත්තදිවසෙ. ඔකාසන්ති කම්මකාරණාකාරණං, කම්මකාරණක්ඛණං වා. මහානත්ථකරන්ති දිට්ඨධම්මිකාදිඅත්ථහාපනමුඛෙන මහතො අනත්ථස්ස කාරකං. ඡ ධම්මෙති අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහො, ඉරියාපථසම්පරිවත්තනතා, ආලොකසඤ්ඤාමනසිකාරො, අබ්භොකාසවාසො, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති ඉමෙ ඡ ධම්මෙ, ධම්මනක්ඛත්තස්සාති යථාවුත්තසොතබ්බධම්මසඞ්ඛාතස්ස මහස්ස. සාධූනං රතිජනනතො හි ධම්මොපි ඡණසදිසට්ඨෙන ‘‘නක්ඛත්ත’’න්ති වුත්තො.

උද්ධච්චකුක්කුච්චෙ මහානත්ථකරන්ති පරායත්තතාපාදනෙන වුත්තනයෙන මහතො අනත්ථස්ස කාරකං. ඡ ධම්මෙති බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, වුඩ්ඪසෙවිතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති ඉමෙ ඡ ධම්මෙ. බලස්ස, බලෙන වා අත්තනා ඉච්ඡිතස්ස කරණං බලක්කාරො, තෙන. නෙක්ඛම්මපටිපදන්ති නීවරණතො නික්ඛමනපටිපදං උපචාරභාවනමෙව, න පඨමං ඣානං. අයඤ්හි උපචාරභාවනාධිකාරො.

බලවාති පච්චත්ථිකවිධමනසමත්ථෙන බලෙන බලවා වන්තු-සද්දස්ස අභිසයත්ථවිසිට්ඨස්ස අත්ථියත්ථස්ස බොධනතො. හත්ථසාරන්ති හත්ථගතධනසාරං. සජ්ජාවුධොති සජ්ජිතධන්වාදිආවුධො, සන්නද්ධපඤ්චාවුධොති අත්ථො. සූරවීරසෙවකජනවසෙන සපරිවාරො. තන්ති යථාවුත්තං පුරිසං. බලවන්තතාය, සජ්ජාවුධතාය, සපරිවාරතාය ච චොරා දූරතොව දිස්වා පලායෙය්‍යුං. අනත්ථකාරිකාති සම්මාපටිපත්තියා විබන්ධකරණතො වුත්තනයෙන අහිතකාරිකා. ඡ ධම්මෙති බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, අධිමොක්ඛබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති ඉමෙ ඡ ධම්මෙ. යථා බාහුසච්චාදීනි උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානාය සංවත්තන්ති, එවං විචිකිච්ඡායපීති ඉධාපි බහුස්සුතතාදයො තයොපි ධම්මා ගහිතා, කල්‍යාණමිත්තතා, පන සප්පායකථා ච පඤ්චන්නම්පි පහානාය සංවත්තන්ති, තස්මා තාසු තස්ස තස්ස නීවරණස්ස අනුච්ඡවිකසෙවනතා දට්ඨබ්බා. තිණං වියාති තිණං භයවසෙන න ගණෙති විය. දුච්චරිතකන්තාරං නිත්ථරිත්වාති දුච්චරිතචරණූපායභූතාය විචිකිච්ඡාය නිත්ථරණවසෙන දුච්චරිතසඞ්ඛාතං කන්තාරං නිත්ථරිත්වා. විචිකිච්ඡා හි සම්මාපටිපත්තියා අප්පටිපජ්ජනනිමිත්තතාමුඛෙන මිච්ඡාපටිපත්තිමෙව පරිබ්‍රූහෙතීති තස්සා අප්පහානං දුච්චරිතචරණූපායො, පහානඤ්ච දුච්චරිතවිධූනනූපායොති.

225. ‘‘තුට්ඨාකාරො’’ති ඉමිනා පාමොජ්ජං නාම තරුණපීතිං දස්සෙති. සා හි තරුණතාය කථඤ්චිපි තුට්ඨාවත්ථා තුට්ඨාකාරමත්තං. ‘‘තුට්ඨස්සා’’ති ඉදං ‘‘පමුදිතස්සා’’ති එතස්ස අත්ථවචනං, තස්සත්ථො ‘‘ඔක්කන්තිකභාවප්පත්තාය පීතියා වසෙන තුට්ඨස්සා’’ති ටීකායං වුත්තො, එවං සති පාමොජ්ජපදෙන ඔක්කන්තිකා පීතියෙව ගහිතා සියා. ‘‘සකලසරීරං ඛොභයමානා පීති ජායතී’’ති එතස්සා චත්ථො ‘‘අත්තනො සවිප්ඵාරිකතාය, අත්තසමුට්ඨානපණීතරූපුප්පත්තියා ච සකලසරීරං ඛොභයමානා ඵරණලක්ඛණා පීති ජායතී’’ති වුත්තො, එවඤ්ච සති පීතිපදෙන ඵරණා පීතියෙව ගහිතා සියා, කාරණං පනෙත්ථ ගවෙසිතබ්බං. ඉධ, පන අඤ්ඤත්ථ ච තරුණබලවතාමත්තසාමඤ්ඤෙන පදද්වයස්ස අත්ථදීපනතො යා කාචි තරුණා පීති පාමොජ්ජං, බලවතී පීති, පඤ්චවිධාය වා පීතියා යථාක්කමං තරුණබලවතාසම්භවතො පුරිමා පුරිමා පාමොජ්ජං, පච්ඡිමා පච්ඡිමා පීතීතිපි වදන්ති, අයමෙත්ථ තදනුච්ඡවිකො අත්ථො. තුට්ඨස්සාති පාමොජ්ජසඞ්ඛාතාය තරුණපීතියා වසෙන තුට්ඨස්ස. ත-සද්දො හි අතීතත්ථො, ඉතරථා හෙතුඵලසම්බන්ධාභාවාපත්තිතො, හෙතුඵලසම්බන්ධභාවස්ස ච වුත්තත්තා. ‘‘සකලසරීරං ඛොභයමානා’’ති ඉමිනා පීති නාම එත්ථ බලවපීතීති දස්සෙති. සා හි අත්තනො සවිප්ඵාරිකතාය, අත්තසමුට්ඨානපණීතරූපුප්පත්තියා ච සකලසරීරං සඞ්ඛොභයමානා ජායති. සකලසරීරෙ පීතිවෙගස්ස පීතිවිප්ඵාරස්ස උප්පාදනඤ්චෙත්ථ සඞ්ඛොභනං.

පීතිසහිතං පීති උත්තරපදලොපෙන. කිං පන තං? මනො, පීති මනො එතස්සාති සමාසො. පීතියා සම්පයුත්තං මනො යස්සාතිපි වට්ටති, තස්ස. අත්ථමත්තං පන දස්සෙතුං ‘‘පීතිසම්පයුත්තචිත්තස්ස පුග්ගලස්සා’’ති වුත්තං. කායොති ඉධ සබ්බොපි අරූපකලාපො අධිප්පෙතො, න පන කායලහුතාදීසු විය වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයමෙව, න ච කායායතනාදීසු විය රූපකායම්පීති දස්සෙති ‘‘නාමකායො’’ති ඉමිනා. පස්සද්ධිද්වයවසෙනෙව හෙත්ථ පස්සම්භනමධිප්පෙතං, පස්සම්භනං පන විගතකිලෙසදරථතාති ආහ ‘‘විගතදරථො හොතී’’ති, පහීනඋද්ධච්චාදිකිලෙසදරථොති අත්ථො. වුත්තප්පකාරාය පුබ්බභාගභාවනාය වසෙන චෙතසිකසුඛං පටිසංවෙදෙන්තොයෙව තංසමුට්ඨානපණීතරූපඵුටසරීරතාය කායිකම්පි සුඛං පටිසංවෙදෙතීති වුත්තං ‘‘කායිකම්පි චෙතසිකම්පි සුඛං වෙදයතී’’ති. ඉමිනා නෙක්ඛම්මසුඛෙනාති ‘‘සුඛං වෙදෙතී’’ති එවං වුත්තෙන සංකිලෙසනීවරණපක්ඛතො නික්ඛන්තත්තා, පඨමජ්ඣානපක්ඛිකත්තා ච යථාරහං නෙක්ඛම්මසඞ්ඛාතෙන උපචාරසුඛෙන අප්පනාසුඛෙන ච. සමාධානම්පෙත්ථ තදුභයෙනෙවාති වුත්තං ‘‘උපචාරවසෙනාපි අප්පනාවසෙනාපී’’ති.

එත්ථ පනායමධිප්පායො – කාමච්ඡන්දප්පහානතො පට්ඨාය යාව පස්සද්ධකායස්ස සුඛපටිසංවෙදනා, තාව යථා පුබ්බෙ, තථා ඉධාපි පුබ්බභාගභාවනායෙව වුත්තා, න අප්පනා. තථා හි කාමච්ඡන්දප්පහානෙ ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං ‘‘වික්ඛම්භනවසෙනාති එත්ථ වික්ඛම්භනං අනුප්පාදනං අප්පවත්තනං, න පටිපක්ඛානං සුප්පහීනතා, පහීනත්තාති ච පහීනසදිසතං සන්ධාය වුත්තං ඣානස්ස අනධිගතත්තා’’ති (දී. නි. ටී. 1.261). පස්සද්ධකායස්ස සුඛපටිසංවෙදනාය ච වුත්තප්පකාරාය පුබ්බභාගභාවනාය වසෙන චෙතසිකසුඛං පටිසංවෙදෙන්තොයෙව තංසමුට්ඨානපණීතරූපඵුටසරීරතාය කායිකම්පි සුඛං පටිසංවෙදෙතීති. අපිච කා නාම කථා අඤ්ඤෙහි වත්තබ්බා අට්ඨකථායමෙව ‘‘ඡ ධම්මෙ භාවෙත්වා’’ති තත්ථ තත්ථ පුබ්බභාගභාවනාය වුත්තත්තා. සුඛිනො චිත්තසමාධානෙ පන සුඛස්ස උපචාරභාවනාය විය අප්පනායපි කාරණත්තා, ‘‘සො විවිච්චෙව කාමෙහී’’තිආදිනා ච වක්ඛමානාය අප්පනාය හෙතුඵලවසෙන සම්බජ්ඣනතො පුබ්බභාගසමාධි, අප්පනාසමාධි ච වුත්තො, පුබ්බභාගසුඛමිව වා අප්පනාසුඛම්පි අප්පනාසමාධිස්ස කාරණමෙවාති තම්පි අප්පනාසුඛං අප්පනාසමාධිනො කාරණභාවෙන ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන ගහිතන්ති ඉමමත්ථමසල්ලක්ඛෙන්තා නෙක්ඛම්මපදත්ථං යථාතථං අග්ගහෙත්වා පාළියං, අට්ඨකථායම්පි සංකිණ්ණාකුලං කෙචි කරොන්තීති.