සන්තොසකථාවණ්ණනා

215. අත්ථදස්සනෙන පදස්සපි විඤ්ඤායමානත්තා පදමනපෙක්ඛිත්වා සන්තොසස්ස අත්තනි අත්ථිතාය භික්ඛු සන්තුට්ඨොති පවුච්චතීති අත්ථමත්තං දස්සෙතුං ‘‘ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතො’’ති වුත්තං. සන්තුස්සති න ලුද්ධො භවතීති හි පදනිබ්බචනං. අපිච පදනිබ්බචනවසෙන අත්ථෙ වුත්තෙ යස්ස සන්තොසස්ස අත්තනි අත්ථිභාවතො සන්තුට්ඨො නාම, සො අපාකටොති තං පාකටකරණත්ථං ‘‘ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතො’’ති අත්ථමත්තමාහ, චීවරාදිකෙ යත්ථ කත්ථචි කප්පියපච්චයෙ සන්තොසෙන සමඞ්ගීභූතොති අත්ථො. ඉතර-සද්දො හි අනියමවචනො ද්වික්ඛත්තුං වුච්චමානො යං කිඤ්චි-සද්දෙන සමානත්ථො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘යත්ථ කත්ථචි කප්පියපච්චයෙ’’ති. අථ වා ඉතරං වුච්චති හීනං පණීතතො අඤ්ඤත්තා, තථා පණීතම්පි හීනතො අඤ්ඤත්තා. අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාසිද්ධා හි ඉතරතා, තස්මා හීනෙන වා පණීතෙන වා චීවරාදිකප්පියපච්චයෙන සන්තොසෙන සමඞ්ගීභූතොති අත්ථො දට්ඨබ්බො. සන්තුස්සති තෙන, සන්තුස්සනමත්තන්ති වා සන්තොසො, තථා පවත්තො අලොභො, අලොභපධානා වා චත්තාරො ඛන්ධා. ලභනං ලාභො, අත්තනො ලාභස්ස අනුරූපං සන්තොසො යථාලාභසන්තොසො. බලන්ති කායබලං, අත්තනො බලස්ස අනුරූපං සන්තොසො යථාබලසන්තොසො.සාරුප්පන්ති සප්පායං පතිරූපං භික්ඛුනො අනුච්ඡවිකතා, අත්තනො සාරුප්පස්ස අනුරූපං සන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසො.

අපරො නයො – ලබ්භතෙති ලාභො, යො යො ලාභො යථාලාභං, ඉතරීතරපච්චයො, යථාලාභෙන සන්තොසො යථාලාභසන්තොසො. බලස්ස අනුරූපං පවත්තතීති යථාබලං, අත්තනො බලානුච්ඡවිකපච්චයො, යථා-සද්දො චෙත්ථ සසාධනං අනුරූපකිරියං වදති, යථා තං ‘‘අධිචිත්ත’’න්ති එත්ථ අධි-සද්දො සසාධනං අධිකරණකිරියන්ති. යථාබලෙන සන්තොසො යථාබලසන්තොසො. සාරුප්පති පතිරූපං භවති, සොභනං වා ආරොපෙතීති සාරුප්පං, යං යං සාරුප්පං යථාසාරුප්පං, භික්ඛුනො සප්පායපච්චයො, යථාසාරුප්පෙන සන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසො. යථාවුත්තං පභෙදමනුගතා වණ්ණනා පභෙදවණ්ණනා.

ඉධාති සාසනෙ. අඤ්ඤං න පත්ථෙතීති අප්පත්තපත්ථනභාවමාහ, ලභන්තොපි න ගණ්හාතීති පත්තපත්ථනාභාවං. පඨමෙන අප්පත්තපත්ථනාභාවෙයෙව වුත්තෙ යථාලද්ධතො අඤ්ඤස්ස අපත්ථනා නාම අප්පිච්ඡතායපි සියා පවත්තිආකාරොති අප්පිච්ඡතාපසඞ්ගභාවතො තතොපි නිවත්තමෙව සන්තොසස්ස සරූපං දස්සෙතුං දුතියෙන පත්තපත්ථනාභාවො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. එවමුපරිපි. පකතිදුබ්බලොති ආබාධාදිවිරහෙපි සභාවදුබ්බලො. සමානො සීලාදිභාගො යස්සාති සභාගො, සහ වා සීලාදීහි ගුණභාගෙහි වත්තතීති සභාගො, ලජ්ජීපෙසලො භික්ඛු, තෙන. තං පරිවත්තෙත්වාති පකතිදුබ්බලාදීනං ගරුචීවරං න ඵාසුභාවාවහං, සරීරඛෙදාවහඤ්ච හොතීති පයොජනවසෙන පරිවත්තනං වුත්තං, න අත්‍රිච්ඡතාදිවසෙන. අත්‍රිච්ඡතාදිප්පකාරෙන හි පරිවත්තෙත්වා ලහුකචීවරපරිභොගො සන්තොසවිරොධී හොති, තස්ස පන තදභාවතො යථාවුත්තප්පයොජනවසෙන පරිවත්තෙත්වා ලහුකචීවරපරිභොගොපි න සන්තොසවිරොධීති ආහ ‘‘ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොතී’’ති. පයොජනවසෙන පරිවත්තෙත්වා ලහුකචීවරපරිභොගොපි න තාව සන්තොසවිරොධී, පගෙව තථා අපරිවත්තෙත්වා පරිභොගෙති සම්භාවිතස්ස අත්ථස්ස දස්සනත්ථඤ්හෙත්ථ අපි-සද්දග්ගහණං. චීවරනිද්දෙසෙපි ‘‘පත්තචීවරාදීනං අඤ්ඤතර’’න්ති වචනං යථාරුතං ගහිතාවසෙසපච්චයසන්තොසස්ස චීවරසන්තොසෙ සමවරොධිතාදස්සනත්ථං. ‘‘ථෙරකො අයමායස්මා මල්ලකො’’තිආදීසු ථෙරවොහාරස්ස පඤ්ඤත්තිමත්තෙපි පවත්තිතො දසවස්සතො පභුති චිරවස්සපබ්බජිතෙස්වෙව ඉධ පවත්තිඤාපනත්ථං ‘‘ථෙරානං චිරපබ්බජිතාන’’න්ති වුත්තං, ථෙරානන්ති වා සඞ්ඝත්ථෙරං වදති. චිරපබ්බජිතානන්ති පන තදවසෙසෙ වුඩ්ඪභික්ඛූ. සඞ්කාරකූටාදිතොති කචවරරාසිආදිතො. අනන්තකානීති නන්තකානි පිලොතිකානි. ‘‘අ-කාරො චෙත්ථ නිපාතමත්ත’’න්ති (වි. ව. අට්ඨ. 1165) විමානට්ඨකථායං වුත්තං. තථා චාහු ‘‘නන්තකං කප්පටො ජිණ්ණවසනං තු පටච්චර’’න්ති නත්ථි දසාසඞ්ඛාතො අන්තො කොටි යෙසන්ති හි නන්තකානි, න-සද්දස්ස තු අනාදෙසෙ අනන්තකානීතිපි යුජ්ජති. සඞ්කෙතකොවිදානං පන ආචරියානං තථා අවුත්තත්තා වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. ‘‘සනන්තකානී’’තිපි පාඨො, නන්තකෙන සහ සංසිබ්බිතානි පංසුකූලානි චීවරානීති අත්ථො. සඞ්ඝාටින්ති තිණ්ණං චීවරානං අඤ්ඤතරං චීවරං. තීණිපි හි චීවරානි සඞ්ඝටිතත්තා ‘‘සඞ්ඝාටී’’ති වුච්චන්ති. මහග්ඝං චීවරං, බහූනි වා චීවරානි ලභිත්වා තානි විස්සජ්ජෙත්වා තදඤ්ඤස්ස ගහණම්පි මහිච්ඡතාදිනයෙ අට්ඨත්වා යථාසාරුප්පනයෙ එව ඨිතත්තා න සන්තොසවිරොධීති ආහ ‘‘තෙසං…පෙ… ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොතී’’ති. යථාසාරුප්පනයෙන යථාලද්ධං විස්සජ්ජෙත්වා තදඤ්ඤගහණම්පි න තාව සන්තොසවිරොධී, පගෙව අනඤ්ඤගහණෙන යථාලද්ධස්සෙව යථාසාරුප්පං පරිභොගෙති සම්භාවිතස්ස අත්ථස්ස දස්සනත්ථඤ්හෙත්ථ අපි-සද්දග්ගහණං, එවං සෙසපච්චයෙසුපි යථාබලයථාසාරුප්පනිද්දෙසෙසු අපි-සද්දග්ගහණෙ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

පකතිවිරුද්ධන්ති සභාවෙනෙව අසප්පායං. සමණධම්මකරණසීසෙන සප්පායපච්චයපරියෙසනං, පරිභුඤ්ජනඤ්ච විසෙසතො යුත්තතරන්ති අත්ථන්තරං විඤ්ඤාපෙතුං ‘‘යාපෙන්තොපී’’ති අවත්වා ‘‘සමණධම්මං කරොන්තොපී’’ති වුත්තං. මිස්සකාහාරන්ති තණ්ඩුලමුග්ගාදීහි නානාවිධපුබ්බණ්ණාපරණ්ණෙහි මිස්සෙත්වා කතං ආහාරං.

අඤ්ඤම්පි සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යො හී’’තිආදි. පඨමෙ හි නයෙ යථාලද්ධස්ස විස්සජ්ජනෙන, දුතියෙ පන යථාපත්තස්ස අසම්පටිච්ඡනෙන යථාසාරුප්පසන්තොසො වුත්තොති අයමෙතෙසං විසෙසො. හි-සද්දො චෙත්ථ පක්ඛන්තරජොතකො. මජ්ඣිමාගමට්ඨකථායං පන පි-සද්දො දිස්සති. ‘‘උත්තමසෙනාසනං නාම පමාදට්ඨාන’’න්ති වත්වා තබ්භාවමෙව දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ නිසින්නස්සා’’තිආදි වුත්තං. නිද්දාභිභූතස්සාති ථිනමිද්දොක්කමනෙන චිත්තචෙතසිකගෙලඤ්ඤභාවතො භවඞ්ගසන්තතිසඞ්ඛාතාය නිද්දාය අභිභූතස්ස, නිද්දායන්තස්සාති අත්ථො. පටිබුජ්ඣතොති තථාරූපෙන ආරම්මණන්තරෙන පටිබුජ්ඣන්තස්ස පටිබුජ්ඣනහෙතු කාමවිතක්කා පාතුභවන්තීති වුත්තං හොති. ‘‘පටිබුජ්ඣනතො’’තිපි හි කත්ථචි පාඨො දිස්සති. අයම්පීති පඨමනයං උපාදාය වුත්තං.

තෙසං ආභතෙනාති තෙහි ථෙරාදීහි ආභතෙන, තෙසං වා යෙන කෙනචි සන්තකෙනාති අජ්ඣාහරිත්වා සම්බන්ධො. මුත්තහරීතකන්ති ගොමුත්තපරිභාවිතං, පූතිභාවෙන වා මොචිතං ඡඩ්ඩිතං හරීතකං, ඉදානි පන පොත්ථකෙසු ‘‘ගොමුත්තහරීතක’’න්ති පාඨො, සො න පොරාණපාඨො තබ්බණ්ණනාය (දී. නි. ටී. 1.215) විරුද්ධත්තා. චතුමධුරන්ති මජ්ඣිමාගමවරෙ මහාධම්මසමාදානසුත්තෙ (ම. නි. 1.484 ආදයො) වුත්තං දධිමධුසප්පිඵාණිතසඞ්ඛාතං චතුමධුරං, එකස්මිඤ්ච භාජනෙ චතුමධුරං ඨපෙත්වා තෙසු යදිච්ඡසි, තං ගණ්හාහි භන්තෙති අත්ථො. ‘‘සචස්සා’’තිආදිනා තදුභයස්ස රොගවූපසමනභාවං දස්සෙති. බුද්ධාදීහි වණ්ණිතන්ති ‘‘පූතිමුත්තභෙසජ්ජං නිස්සාය පබ්බජ්ජා’’තිආදිනා (මහාව. 73, 128) සම්මාසම්බුද්ධාදීහි පසත්ථං. අප්පිච්ඡතාවිසිට්ඨාය සන්තුට්ඨියා නියොජනතො පරමෙන උක්කංසගතෙන සන්තොසෙන සන්තුස්සතීති පරමසන්තුට්ඨො.

කාමඤ්ච සන්තොසප්පභෙදා යථාවුත්තතොපි අධිකතරා චීවරෙ වීසති සන්තොසා, පිණ්ඩපාතෙ පන්නරස, සෙනාසනෙ ච පන්නරස, ගිලානපච්චයෙ වීසතීති, ඉධ පන සඞ්ඛෙපෙන ද්වාදසවිධොයෙව සන්තොසො වුත්තො. තදධිකතරප්පභෙදො පන චතුරඞ්ගුත්තරෙ මහාඅරියවංසසුත්තට්ඨකථාය (අ. නි. අට්ඨ. 2.4.28) ගහෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා පනා’’තිආදි. එවං ‘‘ඉධ මහාරාජ භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොතී’’ති එත්ථ පුග්ගලාධිට්ඨානනිද්දිට්ඨෙන සන්තුට්ඨපදෙනෙව සන්තොසප්පභෙදං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘කායපරිහාරිකෙන චීවරෙන කුච්ඡිපරිහාරිකෙන පිණ්ඩපාතෙනා’’තිආදි දෙසනානුරූපං තෙන සන්තොසෙන සන්තුට්ඨස්ස අනුච්ඡවිකං පච්චයප්පභෙදං, තස්ස ච කායකුච්ඡිපරිහාරියභාවං විභාවෙන්තො එවමාහාති අයමෙත්ථ සම්බන්ධො. කාමඤ්චස්ස චීවරපිණ්ඩපාතෙහෙව යථාක්කමං කායකුච්ඡිපරිහාරියෙහි සන්තුට්ඨතා පාළියං වුත්තා, තථාපි සෙසපරික්ඛාරචතුක්කෙන ච විනා විචරණමයුත්තං, සබ්බත්ථ ච කායකුච්ඡිපරිහාරියතා ලද්ධබ්බාති අට්ඨකථායං අයං විනිච්ඡයො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. දන්තකට්ඨච්ඡෙදනවාසීති ලක්ඛණමත්තං තදඤ්ඤකිච්චස්සාපි තාය සාධෙතබ්බත්තා, තෙන වක්ඛති ‘‘මඤ්චපීඨානං අඞ්ගපාදචීවරකුටිදණ්ඩකසජ්ජනකාලෙ චා’’තිආදි. වුත්තම්පි චෙතං පොරාණට්ඨකථාසු ‘‘න හෙතං කත්ථචිපි පාළියමාගත’’න්ති.

බන්ධනන්ති කායබන්ධනං. පරිස්සාවනෙන පරිස්සාවනඤ්ච, තෙන සහාති වා අත්ථො. යුත්තො කම්මට්ඨානභාවනාසඞ්ඛාතො යොගො යස්ස, තස්මිං වා යොගො යුත්තොති යුත්තයොගො, තස්ස.

කායං පරිහරන්ති පොසෙන්ති, කායස්ස වා පරිහාරො පොසනමත්තං පයොජනමෙතෙහීති කායපරිහාරියා ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා. පොසනඤ්චෙත්ථ වඩ්ඪනං, භරණං වා, තථා කුච්ඡිපරිහාරියාපි වෙදිතබ්බා. බහිද්ධාව කායස්ස උපකාරකභාවෙන කායපරිහාරියතා, අජ්ඣොහරණවසෙන සරීරට්ඨිතියා උපකාරකභාවෙන කුච්ඡිපරිහාරියතාති අයමෙතෙසං විසෙසො. තෙනාහ ‘‘තිචීවරං තාවා’’තිආදි. ‘‘පරිහරතී’’ති එතස්ස පොසෙතීති අත්ථවචනං. ඉතීති නිදස්සනෙ නිපාතො, එවං වුත්තනයෙන කායපරිහාරියං හොතීති කාරණජොතනෙ වා, තස්මා පොසනතො කායපරිහාරියං හොතීති. එවමුපරිපි. චීවරකණ්ණෙනාති චීවරපරියන්තෙන.

කුටිපරිභණ්ඩකරණකාලෙති කුටියා සමන්තතො විලිම්පනෙන සම්මට්ඨකරණකාලෙ.

අඞ්ගං නාම මඤ්චපීඨානං පාදූපරි ඨපිතො පධානසම්භාරවිසෙසො. යත්ථ පදරසඤ්චිනනපිට්ඨිඅපස්සයනාදීනි කරොන්ති, යො ‘‘අටනී’’තිපි වුච්චති.

මධුද්දුමපුප්ඵං මධුකං නාම, මක්ඛිකාමධූහි කතපූවං වා. පරික්ඛාරමත්තා පරික්ඛාරපමාණං. සෙය්‍යං පවිසන්තස්සාති පච්චත්ථරණකුඤ්චිකානං තාදිසෙ කාලෙ පරිභුත්තභාවං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තත්‍රට්ඨකං පච්චත්ථරණ’’න්ති. අත්තනො සන්තකභාවෙන පච්චත්ථරණාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨහිත්වා තත්ථෙව සෙනාසනෙ තිට්ඨනකඤ්හි ‘‘තත්‍රට්ඨක’’න්ති වුච්චති. විකප්පනවචනතො පන තෙසමඤ්ඤතරස්ස නවමතා, යථාවුත්තපටිපාටියා චෙත්ථ නවමභාවො, න තු තෙසං තථාපතිනියතභාවෙන. කස්මාති චෙ? තථායෙව තෙසමධාරණතො. එස නයො දසමාදීසුපි. තෙලං පටිසාමෙත්වා හරිතා වෙළුනාළිආදිකා තෙලනාළි. නනු සන්තුට්ඨපුග්ගලදස්සනෙ සන්තුට්ඨොව අට්ඨපරික්ඛාරිකො දස්සෙතබ්බොති අනුයොගෙ යථාරහං තෙසම්පි සන්තුට්ඨභාවං දස්සෙන්තො ‘‘එතෙසු චා’’තිආදිමාහ. මහන්තො පරික්ඛාරසඞ්ඛාතො භාරො එතෙසන්ති මහාභාරා, අයං අධුනා පාඨො, ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘මහාගජා’’ති පාඨස්ස දිට්ඨත්තා ‘‘දුප්පොසභාවෙන මහාගජා වියාති මහාගජා’’ති (දී. නි. ටී. 1.215) වුත්තං, න තෙ එත්තකෙහි පරික්ඛාරෙහි ‘‘මහිච්ඡා, අසන්තුට්ඨා, දුබ්භරා, බාහුල්ලවුත්තිනො’’ති ච වත්තබ්බාති අධිප්පායො. යදි ඉතරෙපි සන්තුට්ඨා අප්පිච්ඡතාදිසභාවා, කිමෙතෙසම්පි වසෙන අයං දෙසනා ඉච්ඡිතාති චොදනං සොධෙතුං ‘‘භගවා පනා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨපරික්ඛාරිකස්ස වසෙන ඉමිස්සා දෙසනාය ඉච්ඡිතභාවො කථං විඤ්ඤායතීති අනුයොගම්පි අපනෙති ‘‘සො හී’’තිආදිනා, තස්සෙව තථා පක්කන්තභාවෙන ‘‘කායපරිහාරිකෙන චීවරෙනා’’තිආදි පාළියා යොග්‍යතො තස්ස වසෙන ඉච්ඡිතභාවො විඤ්ඤායතීති වුත්තං හොති. වචනීයස්ස හෙතුභාවදස්සනෙන හි වාචකස්සාපි හෙතුභාවො දස්සිතොති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘ඉති ඉමස්සා’’තිආදි ලද්ධගුණවචනම්පි උපපන්නං හොති. සල්ලහුකා වුත්ති ජීවිකා යස්සාති සල්ලහුකවුත්ති, තස්ස භාවො සල්ලහුකවුත්තිතා, තං. කායපාරිහාරියෙනාති භාවප්පධානනිද්දෙසො, භාවලොපනිද්දෙසො වාති දස්සෙති ‘‘කායං පරිහරණමත්තකෙනා’’ති ඉමිනා, කායපොසනප්පමාණෙනාති අත්ථො. තථා කුච්ඡිපරිහාරියෙනාති එත්ථාපි. වුත්තනයෙන චෙත්ථ ද්විධා වචනත්ථො, ටීකායං (දී. නි. ටී. 1.215) පන පඨමස්ස වචනත්ථස්ස හෙට්ඨා වුත්තත්තා දුතියොව ඉධ වුත්තොති දට්ඨබ්බං. මමායනතණ්හාය ආසඞ්ගො. පරිග්ගහතණ්හාය බන්ධො. ජියාමුත්තොති ධනුජියාය මුත්තො. යූථාති හත්ථිගණතො. තිධා පභින්නමදො මදහත්ථී. වනපබ්භාරන්ති වනෙ පබ්භාරං.

චතූසු දිසාසු සුඛවිහාරිතාය සුඛවිහාරට්ඨානභූතා, ‘‘එකං දිසං ඵරිත්වා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.308; ම. නි. 1.77, 459, 509; 2.309) වා නයෙන බ්‍රහ්මවිහාරභාවනාඵරණට්ඨානභූතා චතස්සො දිසා එතස්සාති චතුද්දිසො, සො එව චාතුද්දිසො, චතස්සො වා දිසා චතුද්දිසං, වුත්තනයෙන තමස්සාති චාතුද්දිසො යථා ‘‘සද්ධො’’ති. තාස්වෙව දිසාසු කත්ථචිපි සත්තෙ වා සඞ්ඛාරෙ වා භයෙන න පටිහනති, සයං වා තෙහි න පටිහඤ්ඤතෙති අප්පටිඝො. සන්තුස්සමානොති සකෙන, සන්තෙන වා, සමමෙව වා තුස්සනකො. ඉතරීතරෙනාති යෙන කෙනචි පච්චයෙන, උච්චාවචෙන වා. පරිච්ච සයන්ති පවත්තන්ති කායචිත්තානි, තානි වා පරිසයන්ති අභිභවන්තීති පරිස්සයා, සීහබ්‍යග්ඝාදයො බාහිරා, කාමච්ඡන්දාදයො ච අජ්ඣත්තිකා කායචිත්තුපද්දවා, උපයොගත්ථෙ චෙතං සාමිවචනං. සහිතාති අධිවාසනඛන්තියා, වීරියාදිධම්මෙහි ච යථාරහං ඛන්තා, ගහන්තා චාති අත්ථො. ථද්ධභාවකරභයාභාවෙන අඡම්භී. එකො චරෙති අසහායො එකාකී හුත්වා චරිතුං විහරිතුං සක්කුණෙය්‍ය. සමත්ථනෙ හි එය්‍ය-සද්දො යථා ‘‘කො ඉමං විජටයෙ ජට’’න්ති (සං. නි. 1.23) ඛග්ගවිසාණකප්පතාය එකවිහාරීති දස්සෙති ‘‘ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති ඉමිනා. සණ්ඨානෙන ඛග්ගසදිසං එකමෙව මත්ථකෙ උට්ඨිතං විසාණං යස්සාති ඛග්ගො; ඛග්ගසද්දෙන තංසදිසවිසාණස්ස ගහිතත්තා, මහිංසප්පමාණො මිගවිසෙසො, යො ලොකෙ ‘‘පලාසාදො, ගණ්ඨකො’’ති ච වුච්චති, තස්ස විසාණෙන එකීභාවෙන සදිසොති අත්ථො. අපිච එකවිහාරිතාය ඛග්ගවිසාණකප්පොති දස්සෙතුම්පි එවං වුත්තං. විත්ථාරො පනස්සා අත්ථො ඛග්ගවිසාණසුත්තවණ්ණනායං, (සු. නි. අට්ඨ. 1.42) චූළනිද්දෙසෙ (චූළනි. 128) ච වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

එවං වණ්ණිතන්ති ඛග්ගවිසාණසුත්තෙ භගවතා තථා දෙසනාය විවරිතං, ථොමිතං වා. ඛග්ගස්ස නාම මිගස්ස විසාණෙන කප්පො සදිසො තථා. කප්ප-සද්දො හෙත්ථ ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත භො කිර සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.260) විය පටිභාගෙ වත්තති, තස්ස භාවො ඛග්ගවිසාණකප්පතා, තං සො ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො.

වාතාභිඝාතාදීහි සියා සකුණො ඡින්නපක්ඛො, අසඤ්ජාතපක්ඛො වා, ඉධ පන ඩෙතුං සමත්ථො සපක්ඛිකොව අධිප්පෙතොති විසෙසදස්සනත්ථං පාළියං ‘‘පක්ඛී සකුණො’’ති වුත්තං, න තු ‘‘ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ චඞ්කමතී’’තිආදීසු (පටි. ම. 3.11) විය පරියායමත්තදස්සනත්ථන්ති ආහ ‘‘පක්ඛයුත්තො සකුණො’’ති. උප්පතතීති උද්ධං පතති ගච්ඡති, පක්ඛන්දතීති අත්ථො. විධුනන්තාති විභින්දන්තා, විචාලෙන්තා වා. අජ්ජතනායාති අජ්ජභාවත්ථාය. තථා ස්වාතනායාති එත්ථාපි. අත්තනො පත්තං එව භාරො යස්සාති සපත්තභාරො. මමායනතණ්හාභාවෙන නිස්සඞ්ගො. පරිග්ගහතණ්හාභාවෙන නිරපෙක්ඛො. යෙන කාමන්ති යත්ථ අත්තනො රුචි, තත්ථ. භාවනපුංසකං වා එතං. යෙන යථා පවත්තො කාමොති හි යෙනකාමො, තං, යථාකාමන්ති අත්ථො.