සතිසම්පජඤ්ඤකථාවණ්ණනා

214. සමන්තතො පකාරෙහි, පකට්ඨං වා සවිසෙසං ජානාතීති සම්පජානො, තස්ස භාවො සම්පජඤ්ඤං, තථාපවත්තඤාණං, තස්ස විභජනං සම්පජඤ්ඤභාජනීයං, තස්මිං සම්පජඤ්ඤභාජනීයම්හි.‘‘ගමන’’න්ති ඉමිනා අභික්කමනං අභික්කන්තන්ති භාවසාධනමාහ. තථා පටික්කමනං පටික්කන්තන්ති වුත්තං ‘‘නිවත්තන’’න්ති. ගමනඤ්චෙත්ථ නිවත්තෙත්වා, අනිවත්තෙත්වා ච ගමනං, නිවත්තනං පන නිවත්තිමත්තමෙව, අඤ්ඤමඤ්ඤමුපාදානකිරියාමත්තඤ්චෙතං ද්වයං. කථං ලබ්භතීති ආහ ‘‘ගමනෙ’’තිආදි. අභිහරන්තොති ගමනවසෙන කායං උපනෙන්තො. පටිනිවත්තෙන්තොති තතො පුන නිවත්තෙන්තො. අපනාමෙන්තොති අපක්කමනවසෙන පරිණාමෙන්තො. ආසනස්සාති පීඨකාදිආසනස්ස. පුරිමඅඞ්ගාභිමුඛොති අටනිකාදිපුරිමාවයවාභිමුඛො. සංසරන්තොති සංසප්පන්තො. පච්ඡිමඅඞ්ගපදෙසන්ති අටනිකාදිපච්ඡිමායවප්පදෙසං. පච්චාසංසරන්තොති පටිආසප්පන්තො. ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා නිපන්නස්සෙව අභිමුඛං සංසප්පනපටිආසප්පනානි දස්සෙති. ඨානනිසජ්ජාසයනෙසු හි යො ගමනවිධුරො කායස්ස පුරතො අභිහාරො, සො අභික්කමො. පච්ඡතො අපහාරො පටික්කමොති ලක්ඛණං.

සම්පජානනං සම්පජානං, තෙන අත්තනා කත්තබ්බකිච්චස්ස කරණසීලො සම්පජානකාරීති ආහ ‘‘සම්පජඤ්ඤෙන සබ්බකිච්චකාරී’’ති. ‘‘සම්පජඤ්ඤමෙව වා කාරී’’ති ඉමිනා සම්පජානස්ස කරණසීලො සම්පජානකාරීති දස්සෙති. ‘‘සො හී’’තිආදි දුතියවිකප්පස්ස සමත්ථනං. ‘‘සම්පජඤ්ඤ’’න්ති ච ඉමිනා සම්පජාන-සද්දස්ස සම්පජඤ්ඤපරියායතා වුත්තා. තථා හි ආචරියානන්දත්ථෙරෙන වුත්තං ‘‘සමන්තතො, සම්මා, සමං වා පජානනං සම්පජානං, තදෙව සම්පජඤ්ඤ’’න්ති (විභ. මූලටී. 2.523) අයං අට්ඨකථාතො අපරො නයො – යථා අතික්කන්තාදීසු අසම්මොහං උප්පාදෙති, තථා සම්පජානස්ස කාරො කරණං සම්පජානකාරො, සො එතස්ස අත්ථීති සම්පජානකාරීති.

ධම්මතො වඩ්ඪිසඞ්ඛාතෙන අත්ථෙන සහ වත්තතීති සාත්ථකං, අභික්කන්තාදි, සාත්ථකස්ස සම්පජානනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. සප්පායස්ස අත්තනො පතිරූපස්ස සම්පජානනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං. අභික්කමාදීසු භික්ඛාචාරගොචරෙ, අඤ්ඤත්ථ ච පවත්තෙසු අවිජහිතකම්මට්ඨානසඞ්ඛාතෙ ගොචරෙ සම්පජානනං ගොචරසම්පජඤ්ඤං. සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, හි එකසෙසනයෙන වා ගොචරසද්දො තදත්ථද්වයෙපි පවත්තති. අතික්කමාදීසු අසම්මුය්හනසඞ්ඛාතං අසම්මොහමෙව සම්පජඤ්ඤං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. චිත්තවසෙනෙවාති චිත්තස්ස වසෙනෙව, චිත්තවසමනුගතෙනෙවාති අත්ථො. පරිග්ගහෙත්වාති තුලයිත්වා තීරෙත්වා, පටිසඞ්ඛායාති අත්ථො. සඞ්ඝදස්සනෙනෙව උපොසථපවාරණාදිඅත්ථාය ගමනං සඞ්ගහිතං. ආදිසද්දෙන කසිණපරිකම්මාදීනං සඞ්ගහො. සඞ්ඛෙපතො වුත්තං තදත්ථමෙව විවරිතුං ‘‘චෙතියං වා’’තිආදි වුත්තං. අරහත්තං පාපුණාතීති උක්කට්ඨනිද්දෙසො එස. සමථවිපස්සනුප්පාදනම්පි හි භික්ඛුනො වඩ්ඪියෙව. තත්ථාති අසුභාරම්මණෙ. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. ආමිසතොති චීවරාදිආමිසපච්චයතො. කස්මාති ආහ ‘‘තං නිස්සායා’’තිආදි.

තස්මින්ති සාත්ථකසම්පජඤ්ඤවසෙන පරිග්ගහිතඅත්ථෙ. යස්මා පන ධම්මතො වඩ්ඪියෙව අත්ථො නාම, තස්මා යං ‘‘සාත්ථක’’න්ති අධිප්පෙතං ගමනං, තං සබ්බම්පි සප්පායමෙවාති සියා අවිසෙසෙන කස්සචි ආසඞ්කාති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘චෙතියදස්සනං තාවා’’තිආදි ආරද්ධං. මහාපූජායාති මහතියා පූජාය, බහූනං පූජාදිවසෙති වුත්තං හොති. චිත්තකම්මරූපකානී වියාති චිත්තකම්මකතපටිමායො විය, යන්තපයොගෙන වා නානප්පකාරවිචිත්තකිරියා පටිමායො විය. තත්‍රාති තාසු පරිසාසු. අස්සාති භික්ඛුනො. අසමපෙක්ඛනං නාම ගෙහස්සිතඅඤ්ඤාණුපෙක්ඛාවසෙන ආරම්මණස්ස අයොනිසො ගහණං. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා උප්පජ්ජති උපෙක්ඛා බාලස්ස මූළ්හස්ස පුථුජ්ජනස්සා’’තිආදි (ම. නි. 3.308) මාතුගාමසම්ඵස්සවසෙන කායසංසග්ගාපත්ති. හත්ථිආදිසම්මද්දෙන ජීවිතන්තරායො. විසභාගරූපදස්සනාදිනා බ්‍රහ්මචරියන්තරායො. ‘‘දසද්වාදසයොජනන්තරෙ පරිසා සන්නිපතන්තී’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙනෙව. මහාපරිසපරිවාරානන්ති කදාචි ධම්මස්සවනාදිඅත්ථාය ඉත්ථිපුරිසසම්මිස්සපරිවාරෙ සන්ධාය වුත්තං.

තදත්ථදීපනත්ථන්ති අසුභදස්සනස්ස සාත්ථකභාවසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස දීපනත්ථං. පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය පටිවචනදානවසෙන භික්ඛූනං අනුවත්තනකථා ආචිණ්ණා, තස්මා පටිවචනස්ස අදානවසෙන අනනුවත්තනකථා තස්ස දුතියා නාම හොතීති ආහ ‘‘ද්වෙ කථා නාම න කථිතපුබ්බා’’ති. ද්වෙ කථාති හි වචනකරණාකරණකථා. තත්ථ වචනකරණකථායෙව කථිතපුබ්බා, දුතියා න කථිතපුබ්බා. තස්මා සුබ්බචත්තා පටිවචනමදාසීති අත්ථො.

එවන්ති ඉමිනා. ‘‘සචෙ පන චෙතියස්ස මහාපූජායා’’තිආදිකං සබ්බම්පි වුත්තප්පකාරං පච්චාමසති, න ‘‘පුරිසස්ස මාතුගාමාසුභ’’න්තිආදිකමෙව. පරිග්ගහිතං සාත්ථකං, සප්පායඤ්ච යෙන සො පරිග්ගහිතසාත්ථකසප්පායො, තස්ස, තෙන යථානුපුබ්බිකං සම්පජඤ්ඤපරිග්ගහණං දස්සෙති. වුච්චමානයොගකම්මස්ස පවත්තිට්ඨානතාය භාවනාය ආරම්මණං කම්මට්ඨානං, තදෙව භාවනාය විසයභාවතො ගොචරන්ති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතං ගොචර’’න්ති. උග්ගහෙත්වාති යථා උග්ගහනිමිත්තං උප්පජ්ජති, එවං උග්ගහකොසල්ලස්ස සම්පාදනවසෙන උග්ගහණං කත්වා. භික්ඛාචාරගොචරෙති භික්ඛාචාරසඞ්ඛාතෙ ගොචරෙ, අනෙන කම්මට්ඨානෙ, භික්ඛාචාරෙ ච ගොචරසද්දොති දස්සෙති.

ඉධාති සාසනෙ. හරතීති කම්මට්ඨානං පවත්තනවසෙන නෙති, යාව පිණ්ඩපාතපටික්කමා අනුයුඤ්ජතීති අත්ථො. න පච්චාහරතීති ආහාරූපයොගතො යාව දිවාඨානුපසඞ්කමනා කම්මට්ඨානං න පටිනෙති. තත්ථාති තෙසු චතූසු භික්ඛූසු. ආවරණීයෙහීති නීවරණෙහි. පගෙවාති පාතොයෙව. සරීරපරිකම්මන්ති මුඛධොවනාදිසරීරපටිජග්ගනං. ද්වෙ තයො පල්ලඞ්කෙති ද්වෙ තයො නිසජ්ජාවාරෙ. ඌරුබද්ධාසනඤ්හෙත්ථ පල්ලඞ්කො. උසුමන්ති ද්වෙ තීණි උණ්හාපනානි සන්ධාය වුත්තං. කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජිත්වාති තදහෙ මූලභූතං කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජිත්වා. කම්මට්ඨානසීසෙනෙවාති කම්මට්ඨානමුඛෙනෙව, කම්මට්ඨානමවිජහන්තො එවාති වුත්තං හොති, තෙන ‘‘පතොපි අචෙතනො’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 1.214; ම. නි. අට්ඨ. 1.209; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.168; විභ. අට්ඨ. 523) වක්ඛමානං කම්මට්ඨානං, යථාපරිහරියමානං වා අවිජහිත්වාති දස්සෙති.

ගන්ත්වාති පාපුණිත්වා. බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානං චෙ, තදෙව නිපච්චකාරසාධනං. අඤ්ඤඤ්චෙ, අනිපච්චකාරකරණමිව හොතීති දස්සෙතුං ‘‘සචෙ’’තිආදි වුත්තං. අතබ්බිසයෙන තං ඨපෙත්වා.‘‘මහන්තං චෙතියං චෙ’’තිආදිනා කම්මට්ඨානිකස්ස මූලකම්මට්ඨානමනසිකාරස්ස පපඤ්චාභාවදස්සනං. අඤ්ඤෙන පන තථාපි අඤ්ඤථාපි වන්දිතබ්බමෙව. තථෙවාති තික්ඛත්තුමෙව. පරිභොගචෙතියතො සාරීරිකචෙතියං ගරුතරන්ති කත්වා ‘‘චෙතියං වන්දිත්වා’’ති පුබ්බකාලකිරියාවසෙන වුත්තං. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘චෙතියං බාධයමානා බොධිසාඛා හරිතබ්බා’’ති, (ම. නි. අට්ඨ. 4.128; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.275; විභ. අට්ඨ. 809) අයං ආචරියස්ස මති, ‘‘බොධියඞ්ගණං පත්තෙනාපී’’ති පන වචනතො යදි චෙතියඞ්ගණතො ගතෙ භික්ඛාචාරමග්ගෙ බොධියඞ්ගණං භවෙය්‍ය, සාපි වන්දිතබ්බාති මග්ගානුක්කමෙනෙව ‘‘චෙතියං වන්දිත්වා’’ති පුබ්බකාලකිරියාවචනං, න තු ගරුකාතබ්බතානුක්කමෙන. එවඤ්හි සති බොධියඞ්ගණං පඨමං පත්තෙනාපි බොධිං වන්දිත්වා චෙතියං වන්දිතබ්බං, එකමෙව පත්තෙනාපි තදෙව වන්දිතබ්බං, තදුභයම්පි අප්පත්තෙන න වන්දිතබ්බන්ති අයමත්ථො සුවිඤ්ඤාතො හොති. භික්ඛාචාරගතමග්ගෙන හි පත්තට්ඨානෙ කත්තබ්බඅන්තරාවත්තදස්සනමෙතං, න පන ධුවවත්තදස්සනං. පුබ්බෙ හෙස කතවත්තොයෙව. තෙනාහ ‘‘පගෙව චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවත්තං කත්වා’’තිආදි. බුද්ධගුණානුස්සරණවසෙනෙව බොධිආදිපරිභොගචෙතියෙපි නිපච්චකරණං උපපන්නන්ති දස්සෙති ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො සම්මුඛා විය නිපච්චකාරං දස්සෙත්වා’’ති ඉමිනා. පටිසාමිතට්ඨානන්ති සොපානමූලභාවසාමඤ්ඤෙන වුත්තං, බුද්ධාරම්මණපීතිවිසයභූතචෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණතො බාහිරට්ඨානං පත්වාති වුත්තං හොති.

ගාමසමීපෙති ගාමූපචාරෙ. තාව පඤ්හං වා පුච්ඡන්ති, ධම්මං වා සොතුකාමා හොන්තීති සම්බන්ධො. ජනසඞ්ගහත්ථන්ති ‘‘මයි අකථෙන්තෙ එතෙසං කො කථෙස්සතී’’ති ධම්මානුග්ගහෙන මහාජනස්ස සඞ්ගහණත්ථං. අට්ඨකථාචරියානං වචනං සමත්ථෙතුං ‘‘ධම්මකථා හි කම්මට්ඨානවිනිමුත්තා නාම නත්ථී’’ති වුත්තං. තස්මාති යස්මා ‘‘ධම්මකථා නාම කාතබ්බායෙවා’’ති අට්ඨකථාචරියා වදන්ති, යස්මා වා ධම්මකථා කම්මට්ඨානවිනිමුත්තා නාම නත්ථි, තස්මා ධම්මකථං කථෙත්වාති සම්බන්ධො. ආචරියානන්දත්ථෙරෙන (විභ. මූලටී. 523) පන ‘‘තස්මා’’ති එතස්ස ‘‘කථෙතබ්බායෙවාති වදන්තී’’ති එතෙන සම්බන්ධො වුත්තො. කම්මට්ඨානසීසෙනෙවාති අත්තනා පරිහරියමානං කම්මට්ඨානං අවිජහනවසෙන, තදනුගුණංයෙව ධම්මකථං කථෙත්වාති අත්ථො, දුතියපදෙපි එසෙව නයො. අනුමොදනං කත්වාති එත්ථාපි ‘‘කම්මට්ඨානසීසෙනෙවා’’ති අධිකාරො. තත්ථාති ගාමතො නික්ඛමනට්ඨානෙයෙව.

‘‘පොරාණකභික්ඛූ’’තිආදිනා පොරාණකාචිණ්ණදස්සනෙන යථාවුත්තමත්ථං දළ්හං කරොති. සම්පත්තපරිච්ඡෙදෙනෙවාති ‘‘පරිචිතො අපරිචිතො’’තිආදිවිභාගං අකත්වා සම්පත්තකොටියා එව, සමාගමමත්තෙනෙවාති අත්ථො. ආනුභාවෙනාති අනුග්ගහබලෙන. භයෙති පරචක්කාදිභයෙ. ඡාතකෙති දුබ්භික්ඛෙ.

‘‘පච්ඡිමයාමෙපි නිසජ්ජාචඞ්කමෙහි වීතිනාමෙත්වා’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරං. කරොන්තස්සාති කරමානස්සෙව, අනාදරෙ චෙතං සාමිවචනං. කම්මජතෙජොති ගහණිං සන්ධායාහ. පජ්ජලතීති උණ්හභාවං ජනෙති. තතොයෙව උපාදින්නකං ගණ්හාති, සෙදා මුච්චන්ති. කම්මට්ඨානං වීථිං නාරොහති ඛුදාපරිස්සමෙන කිලන්තකායස්ස සමාධානාභාවතො. අනුපාදින්නං ඔදනාදිවත්ථු. උපාදින්නං උදරපටලං. අන්තොකුච්ඡියඤ්හි ඔදනාදිවත්ථුස්මිං අසති කම්මජතෙජො උට්ඨහිත්වා උදරපටලං ගණ්හාති, ‘‘ඡාතොස්මි, ආහාරං මෙ දෙථා’’ති වදාපෙති, භුත්තකාලෙ උදරපටලං මුඤ්චිත්වා වත්ථුං ගණ්හාති, අථ සත්තො එකග්ගො හොති, යතො ‘‘ඡායාරක්ඛසො විය කම්මජතෙජො’’ති අට්ඨකථාසු වුත්තො. සො පගෙවාති එත්ථ ‘‘තස්මා’’ති සෙසො. ගොරූපානන්ති ගුන්නං, ගොසමූහානං වා, වජතො ගොචරත්ථාය නික්ඛමනවෙලායමෙවාති අත්ථො. වුත්තවිපරීතනයෙන උපාදින්නකං මුඤ්චිත්වා අනුපාදින්නකං ගණ්හාති. අන්තරාභත්තෙති භත්තස්ස අන්තරෙ, යාව භත්තං න භුඤ්ජති, තාවාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කම්මට්ඨානසීසෙන ආහාරඤ්ච පරිභුඤ්ජිත්වා’’ති. අවසෙසට්ඨානෙති යාගුයා අග්ගහිතට්ඨානෙ. තතොති භුඤ්ජනතො. පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛන්ති කම්මට්ඨානානුපට්ඨානස්ස අනවච්ඡෙදදස්සනමෙතං, උත්තරුත්තරින්ති අත්ථො, යථා පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං පවත්තාය සරපටිපාටියා අනවච්ඡෙදො, එවමෙතස්සාපි කම්මට්ඨානුපට්ඨානස්සාති වුත්තං හොති. ‘‘එදිසා චා’’තිආදිනා තථා කම්මට්ඨානමනසිකාරස්සාපි සාත්ථකභාවං දස්සෙති. ආසනන්ති නිසජ්ජාසනං.

නික්ඛිත්තධුරොති භාවනානුයොගෙ අනුක්ඛිත්තධුරො අනාරද්ධවීරියො. වත්තපටිපත්තියා අපරිපූරණෙන සබ්බවත්තානි භින්දිත්වා. පඤ්චවිධචෙතොඛීලවිනිබන්ධචිත්තොති පඤ්චවිධෙන චෙතොඛීලෙන, විනිබන්ධෙන ච සම්පයුත්තචිත්තො. වුත්තඤ්හි මජ්ඣිමාගමෙ චෙතොඛීලසුත්තෙ –

‘‘කතමස්ස පඤ්ච චෙතොඛීලා අප්පහීනා හොන්ති? ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු සත්ථරි කඞ්ඛති, ධම්මෙ කඞ්ඛති, සඞ්ඝෙ කඞ්ඛති, සික්ඛාය කඞ්ඛති, සබ්‍රහ්මචාරීසු කුපිතො හොතී’’ති, (ම. නි. 1.185)

‘‘කතමස්ස පඤ්ච චෙතසො විනිබන්ධා අසමුච්ඡින්නා හොන්ති? ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු කාමෙ අවීතරාගො හොති, කායෙ අවීතරාගො හොති, රූපෙ අවීතරාගො හොති, යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං භුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරති, අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරතී’’ති (ම. නි. 1.186). ච –

විත්ථාරො. ආචරියෙන (දී. නි. ටී. 1.215) පන පඤ්චවිධචෙතොවිනිබන්ධචිත්තභාවොයෙව පදෙකදෙසමුල්ලිඞ්ගෙත්වා දස්සිතො. චිත්තස්ස කචවරඛාණුකභාවො හි චෙතොඛීලො, චිත්තං බන්ධිත්වා මුට්ඨියං විය කත්වා ගණ්හනභාවො චෙතසො විනිබන්ධො. පඨමො චෙත්ථ විචිකිච්ඡාදොසවසෙන, දුතියො ලොභවසෙනාති අයමෙතෙසං විසෙසො. චරිත්වාති විචරිත්වා. කම්මට්ඨානවිරහවසෙන තුච්ඡො.

භාවනාසහිතමෙව භික්ඛාය ගතං, පච්චාගතඤ්ච යස්සාති ගතපච්චාගතිකං, තදෙව වත්තං, තස්ස වසෙන. අත්තකාමාති අත්තනො හිතසුඛමිච්ඡන්තා, ධම්මච්ඡන්දවන්තොති අත්ථො. ධම්මො හි හිතං, සුඛඤ්ච තන්නිමිත්තකන්ති. අථ වා විඤ්ඤූනං අත්තතො නිබ්බිසෙසත්තා, අත්තභාවපරියාපන්නත්තා ච ධම්මො අත්තා නාම, තං කාමෙන්ති ඉච්ඡන්තීති අත්තකාමා. අධුනා පන අත්ථකාමාති හිතවාචකෙන අත්ථසද්දෙන පාඨො දිස්සති, ධම්මසඤ්ඤුත්තං හිතමිච්ඡන්තා, හිතභූතං වා ධම්මමිච්ඡන්තාති තස්සත්ථො. ඉණට්ටාති ඉණෙන පීළිතා. තථා සෙසපදද්වයෙපි. එත්ථාති සාසනෙ.

උසභං නාම වීසති යට්ඨියො, ගාවුතං නාම අසීති උසභා. තාය සඤ්ඤායාති තාදිසාය පාසාණසඤ්ඤාය, කම්මට්ඨානමනසිකාරෙන ‘‘එත්තකං ඨානමාගතා’’ති ජානන්තා ගච්ඡන්තීති අධිප්පායො. නන්ති කිලෙසං. කම්මට්ඨානවිප්පයුත්තචිත්තෙන පාදුද්ධාරණමකත්ථුකාමතො තිට්ඨති, පච්ඡාගතො පන ඨිතිමනතික්කමිතුකාමතො. සොති උප්පන්නකිලෙසො භික්ඛු. අයන්ති පච්ඡාගතො. එතන්ති පරස්ස ජානනං. තත්ථෙවාති පතිට්ඨිතට්ඨානෙයෙව. සොයෙව නයොති ‘‘අයං භික්ඛූ’’තිආදිකා යො පතිට්ඨානෙ වුත්තො, සො එව නිසජ්ජායපි නයො. පච්ඡතො ආගච්ඡන්තානං ඡින්නභත්තභාවභයෙනාපි යොනිසොමනසිකාරං පරිබ්‍රූහෙතීති ඉදම්පි පරස්ස ජානනෙනෙව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. පුරිමපාදෙයෙවාති පඨමං කම්මට්ඨානවිප්පයුත්තචිත්තෙන උද්ධරිතපාදවළඤ්ජෙයෙව. එතීති ගච්ඡති. ‘‘ආලින්දකවාසී මහාඵුස්සදෙවත්ථෙරො වියා’’තිආදිනා අට්ඨානෙයෙවෙතං කථිතං. ‘‘ක්වායං එවං පටිපන්නපුබ්බො’’ති ආසඞ්කං නිවත්තෙති.

මද්දන්තාති ධඤ්ඤකරණට්ඨානෙ සාලිසීසාදීනි මද්දන්තා. අස්සාති ථෙරස්ස, උභයාපෙක්ඛවචනමෙතං. අස්ස අරහත්තප්පත්තදිවසෙ චඞ්කමනකොටියන්ති ච. අධිගමප්පිච්ඡතාය වික්ඛෙපං කත්වා, නිබන්ධිත්වා ච පටිජානිත්වායෙව ආරොචෙසි.

පඨමං තාවාති පදසොභනත්ථං පරියායවචනං. මහාපධානන්ති භගවතො දුක්කරචරියං, අම්හාකං අත්ථාය ලොකනාථෙන ඡබ්බස්සානි කතං දුක්කරචරියං ‘‘එවාහං යථාබලං පූජෙස්සාමී’’ති අත්ථො. පටිපත්තිපූජායෙව හි පසත්ථතරා සත්ථුපූජා, න තථා ආමිසපූජා. ඨානචඞ්කමමෙවාති අධිට්ඨාතබ්බඉරියාපථවසෙන වුත්තං, න භොජනකාලාදීසු අවස්සං කත්තබ්බනිසජ්ජාය පටික්ඛෙපවසෙන. එවසද්දෙන හි ඉතරාය නිසජ්ජාය, සයනස්ස ච නිවත්තනං කරොති. විප්පයුත්තෙන උද්ධටෙ පටිනිවත්තෙන්තොති සම්පයුත්තෙන උද්ධරිතපාදෙයෙව පුන ඨපනං සන්ධායාහ. ‘‘ගාමසමීපං ගන්ත්වා’’ති වත්වා තදත්ථං විවරති ‘‘ගාවී නූ’’තිආදිනා. කච්ඡකන්තරතොති උපකච්ඡන්තරතො, උපකච්ඡෙ ලග්ගිතකමණ්ඩලුතොති වුත්තං හොති. උදකගණ්ඩූසන්ති උදකාවගණ්ඩකාරකං. කතිනං තිථීනං පූරණී කතිමී, ‘‘පඤ්චමී නු ඛො පක්ඛස්ස, අට්ඨමී’’තිආදිනා දිවසං වා පුච්ඡිතොති අත්ථො. අනාරොචනස්ස අකත්තබ්බත්තා ආරොචෙති. තථා හි වුත්තං ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ සබ්බෙහෙව පක්ඛගණනං උග්ගහෙතු’’න්තිආදි (මහාව. 156).

‘‘උදකං ගිලිත්වා ආරොචෙතී’’ති වුත්තනයෙන.තත්ථාති ගාමද්වාරෙ. නිට්ඨුභනන්ති උදකනිට්ඨුභනට්ඨානං. තෙසූති මනුස්සෙසු. ඤාණචක්ඛුසම්පන්නත්තා චක්ඛුමා.ඊදිසොති සුසම්මට්ඨචෙතියඞ්ගණාදිකො. විසුද්ධිපවාරණන්ති ඛීණාසවභාවෙන පවාරණං.

වීථිං ඔතරිත්වා ඉතො චිතො ච අනොලොකෙත්වා පඨමමෙව වීථියො සල්ලක්ඛෙතබ්බාති ආහ ‘‘වීථියො සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙනා’’තිආදි (පාරා. 432). තං ගමනං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ චා’’තිආදිමාහ. ‘‘න හි ජවෙන පිණ්ඩපාතියධුතඞ්ගං නාම කිඤ්චි අත්ථී’’ති ඉමිනා ජවෙන ගමනෙ ලොලුප්පචාරිතා විය අසාරුප්පතං දස්සෙති. උදකසකටන්ති උදකසාරසකටං. තඤ්හි විසමභූමිභාගප්පත්තං නිච්චලමෙව කාතුං වට්ටති. තදනුරූපන්ති භික්ඛාදානානුරූපං. ‘‘ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වා’’තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං පරතො ආගමිස්සති. රථස්ස අක්ඛානං තෙලෙන අබ්භඤ්ජනං, වණස්ස ලෙපනං, පුත්තමංසස්ස ඛාදනඤ්ච තිධා උපමා යස්ස ආහරණස්සාති තථා. අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතන්ති ‘‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා, යාපනායා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23; 2.24, 387; සං. නි. 4.120; අ. නි. 6.58; 5.9; විභ. 518; මහානි. 206) වුත්තෙහි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං කත්වා. ‘‘නෙව දවායා’’තිආදි පන පටික්ඛෙපමත්තදස්සනං. භත්තකිලමථන්ති භත්තවසෙන උප්පන්නකිලමථං. පුරෙභත්තාදි දිවාවසෙන වුත්තං. පුරිමයාමාදි රත්තිවසෙන.

ගතපච්චාගතෙසු කම්මට්ඨානස්ස හරණං වත්තන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘හරණපච්චාහරණසඞ්ඛාත’’න්ති ආහ. ‘‘යදි උපනිස්සයසම්පන්නො හොතී’’ති ඉදං ‘‘දෙවපුත්තො හුත්වා’’තිආදීසුපි සබ්බත්ථ සම්බජ්ඣිතබ්බං. තත්ථ පච්චෙකබොධියා උපනිස්සයසම්පදා කප්පානං ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි, සතසහස්සඤ්ච තජ්ජා පුඤ්ඤඤාණසම්භාරසම්භරණං, සාවකබොධියා අග්ගසාවකානං එකමසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං, කප්පසතසහස්සඤ්ච, මහාසාවකානං (ථෙරගා. අට්ඨ. 2.වඞ්ගීසත්ථෙරගාථාවණ්ණනා විත්ථාරො) කප්පසතසහස්සමෙව, ඉතරෙසං පන අතීතාසු ජාතීසු විවට්ටුපනිස්සයවසෙන කාලනියමමන්තරෙන නිබ්බත්තිතං නිබ්බෙධභාගියකුසලං. ‘‘සෙය්‍යථාපී’’තිආදිනා තස්මිං තස්මිං ඨානන්තරෙ එතදග්ගට්ඨපිතානං ථෙරානං සක්ඛිදස්සනං. තත්ථ ථෙරො බාහියො දාරුචීරියොති බාහියවිසයෙ සඤ්ජාතසංවඩ්ඪතාය බාහියො, දාරුචීරපරිහරණතො දාරුචීරියොති ච සමඤ්ඤිතො ථෙරො. සො හායස්මා –

‘‘තස්මා තිහ තෙ බාහිය එවං සික්ඛිතබ්බං ‘දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සති, සුතෙ, මුතෙ, විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තං භවිස්සතී’ති, එවඤ්හි තෙ බාහිය සික්ඛිතබ්බං. යතො ඛො තෙ බාහිය දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සති, සුතෙ, මුතෙ, විඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතමත්තං භවිස්සති, තතො ත්වං බාහිය න තෙන. යතො ත්වං බාහිය න තෙන, තතො බාහිය න තත්ථ. යතො ත්වං බාහිය න තත්ථ, තතො ත්වං බාහිය නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙන, එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’ති’’ (උදා. 10).

එත්තකාය දෙසනාය අරහත්තං සච්ඡාකාසි. එවං සාරිපුත්තත්ථෙරාදීනම්පි මහාපඤ්ඤතාදිදීපනානි සුත්තපදානි විත්ථාරතො වත්තබ්බානි. විසෙසතො පන අඞ්ගුත්තරාගමෙ එතදග්ගසුත්තපදානි (අ. නි. 1.188) සිඛාපත්තන්ති කොටිප්පත්තං නිට්ඨානප්පත්තං සබ්බථා පරිපුණ්ණතො.

තන්ති අසම්මුය්හනං. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන වෙදිතබ්බං. ‘‘අත්තා අභික්කමතී’’ති ඉමිනා දිට්ඨිගාහවසෙන, ‘‘අහං අභික්කමාමී’’ති ඉමිනා මානගාහවසෙන, තදුභයස්ස පන විනා තණ්හාය අප්පවත්තනතො තණ්හාගාහවසෙනාති තීහිපි මඤ්ඤනාහි අන්ධබාලපුථුජ්ජනස්ස අභික්කමෙ සම්මුය්හනං දස්සෙති. ‘‘තථා අසම්මුය්හන්තො’’ති වත්වා තදෙව අසම්මුය්හනං යෙන ඝනවිනිබ්භොගෙන හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘අභික්කමාමී’’තිආදිමාහ. චිත්තසමුට්ඨානවායොධාතූති තෙනෙව අභික්කමනචිත්තෙන සමුට්ඨානා, තංචිත්තසමුට්ඨානිකා වා වායොධාතු. විඤ්ඤත්තින්ති කායවිඤ්ඤත්තිං. ජනයමානා උප්පජ්ජති තස්සා විකාරභාවතො. ඉතීති තස්මා උප්පජ්ජනතො. චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙනාති කිරියමයචිත්තසමුට්ඨානවායොධාතුයා විචලනාකාරසඞ්ඛාතකායවිඤ්ඤත්තිවසෙන. තස්සාති අට්ඨිසඞ්ඝාටස්ස. අභික්කමතොති අභික්කමන්තස්ස. ඔමත්තාති අවමත්තා ලාමකප්පමාණා. වායොධාතුතෙජොධාතුවසෙන ඉතරා ද්වෙ ධාතුයො.

ඉදං වුත්තං හොති – යස්මා චෙත්ථ වායොධාතුයා අනුගතා තෙජොධාතු උද්ධරණස්ස පච්චයො. උද්ධරණගතිකා හි තෙජොධාතු, තෙන තස්සා උද්ධරණෙ වායොධාතුයා අනුගතභාවො හොති, තස්මා ඉමාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, තථා අභාවතො පන ඉතරාසං ඔමත්තතාති. යස්මා පන තෙජොධාතුයා අනුගතා වායොධාතු අතිහරණවීතිහරණානං පච්චයො. කිරියගතිකාය හි වායොධාතුයා අතිහරණවීතිහරණෙසු සාතිසයො බ්‍යාපාරො, තෙන තස්සා තත්ථ තෙජොධාතුයා අනුගතභාවො හොති, තස්මා ඉමාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච තදභාවතො ඔමත්තතාති දස්සෙති ‘‘තථා අතිහරණවීතිහරණෙසූ’’ති ඉමිනා. සතිපි චෙත්ථ අනුගමකානුගන්තබ්බතාවිසෙසෙ තෙජොධාතුවායොධාතුභාවමත්තං සන්ධාය තථාසද්දග්ගහණං කතං. පඨමෙ හි නයෙ තෙජොධාතුයා අනුගමකතා, වායොධාතුයා අනුගන්තබ්බතා, දුතියෙ පන වායොධාතුයා අනුගමකතා, තෙජොධාතුයා අනුගන්තබ්බතාති. තත්ථ අක්කන්තට්ඨානතො පාදස්ස උක්ඛිපනං උද්ධරණං, ඨිතට්ඨානං අතික්කමිත්වා පුරතො හරණං අතිහරණං. ඛාණුආදිපරිහරණත්ථං, පතිට්ඨිතපාදඝට්ටනාපරිහරණත්ථං වා පස්සෙන හරණං වීතිහරණං, යාව පතිට්ඨිතපාදො, තාව හරණං අතිහරණං, තතො පරං හරණං වීතිහරණන්ති වා අයමෙතෙසං විසෙසො.

යස්මා පථවීධාතුයා අනුගතා ආපොධාතු වොස්සජ්ජනෙ පච්චයො. ගරුතරසභාවා හි ආපොධාතු, තෙන තස්සා වොස්සජ්ජනෙ පථවීධාතුයා අනුගතභාවො හොති, තස්මා තාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච තදභාවතො ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වොස්සජ්ජනෙ…පෙ… බලවතියො’’ති. යස්මා පන ආපොධාතුයා අනුගතා පථවීධාතු සන්නික්ඛෙපනස්ස පච්චයො. පතිට්ඨාභාවෙ විය පතිට්ඨාපනෙපි තස්සා සාතිසයකිච්චත්තා ආපොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො හොති, තථා ඝට්ටනකිරියාය පථවීධාතුයා වසෙන සන්නිරුජ්ඣනස්ස සිජ්ඣනතො තස්සා සන්නිරුජ්ඣනෙපි ආපොධාතුයා අනුගතභාවො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘තථා සන්නික්ඛෙපනසන්නිරුජ්ඣනෙසූ’’ති.

අනුගමකානුගන්තබ්බතාවිසෙසෙපි සති පථවීධාතුආපොධාතුභාවමත්තං සන්ධාය තථාසද්දග්ගහණං කතං. පඨමෙ හි නයෙ පථවීධාතුයා අනුගමකතා, ආපොධාතුයා අනුගන්තබ්බතා, දුතියෙ පන ආපොධාතුයා අනුගමකතා, පථවීධාතුයා අනුගන්තබ්බතාති. වොස්සජ්ජනඤ්චෙත්ථ පාදස්ස ඔනාමනවසෙන වොස්සග්ගො, තතො පරං භූමිආදීසු පතිට්ඨාපනං සන්නික්ඛෙපනං, පතිට්ඨාපෙත්වා නිම්මද්දනවසෙන ගමනස්ස සන්නිරොධො සන්නිරුජ්ඣනං.

තත්ථාති තස්මිං අතික්කමනෙ, තෙසු වා යථාවුත්තෙසු උද්ධරණාතිහරණවීතිහරණවොස්සජ්ජනසන්නික්ඛෙපනසන්නිරුජ්ඣනසඞ්ඛාතෙසු ඡසු කොට්ඨාසෙසු. උද්ධරණෙති උද්ධරණක්ඛණෙ. රූපාරූපධම්මාති උද්ධරණාකාරෙන පවත්තා රූපධම්මා, තංසමුට්ඨාපකා ච අරූපධම්මා. අතිහරණං න පාපුණන්ති ඛණමත්තාවට්ඨානතො. සබ්බත්ථ එස නයො. තත්ථ තත්ථෙවාති යත්ථ යත්ථ උද්ධරණාදිකෙ උප්පන්නා, තත්ථ තත්ථෙව. න හි ධම්මානං දෙසන්තරසඞ්කමනං අත්ථි ලහුපරිවත්තනතො. පබ්බං පබ්බන්ති පරිච්ඡෙදං පරිච්ඡෙදං. සන්ධි සන්ධීති ගණ්ඨි ගණ්ඨි. ඔධි ඔධීති භාගං භාගං. සබ්බඤ්චෙතං උද්ධරණාදිකොට්ඨාසෙ සන්ධාය සභාගසන්තතිවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉතරො එව හි රූපධම්මානම්පි පවත්තික්ඛණො ගමනයොගගමනස්සාදානං දෙවපුත්තානං හෙට්ඨුපරියෙන පටිමුඛං ධාවන්තානං සිරසි, පාදෙ ච බන්ධඛුරධාරාසමාගමතොපි සීඝතරො, යථා තිලානං භිජ්ජයමානානං පටපටායනෙන භෙදො ලක්ඛීයති, එවං සඞ්ඛතධම්මානං උප්පාදෙනාති දස්සනත්ථං ‘‘පටපටායන්තා’’ති වුත්තං, උප්පාදවසෙන පටපට-සද්දං අකරොන්තාපි කරොන්තා වියාති අත්ථො. තිලභෙදලක්ඛණං පටපටායනං විය හි සඞ්ඛතභෙදලක්ඛණං උප්පාදො උප්පන්නානමෙකන්තතො භින්නත්තා. තත්ථාති අභික්කමනෙ. කො එකො අභික්කමති නාභික්කමතියෙව. කස්ස වා එකස්ස අභික්කමනං සියා, න සියා එව. කස්මා? පරමත්ථතො හි…පෙ… ධාතූනං සයනං, තස්මාති අත්ථො. අන්ධබාලපුථුජ්ජනසම්මූළ්හස්ස අත්තනො අභික්කමනනිවත්තනඤ්හෙතං වචනං. අථ වා ‘‘කො එකො…පෙ… අභික්කමන’’න්ති චොදනාය ‘‘පරමත්ථතො හී’’තිආදිනා සොධනා වුත්තා.

තස්මිං තස්මිං කොට්ඨාසෙති යථාවුත්තෙ ඡබ්බිධෙපි කොට්ඨාසෙ ගමනාදිකස්ස අපච්චාමට්ඨත්තා. ‘‘සද්ධිං රූපෙන උප්පජ්ජතෙ, නිරුජ්ඣතී’’ති ච සිලොකපදෙන සහ සම්බන්ධො. තත්ථ පඨමපදසම්බන්ධෙ රූපෙනාති යෙන කෙනචි සහුප්පජ්ජනකෙන රූපෙන. දුතියපදසම්බන්ධෙ පන ‘‘රූපෙනා’’ති ඉදං යං තතො නිරුජ්ඣමානචිත්තතො උපරි සත්තරසමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං, තදෙව තස්ස නිරුජ්ඣමානචිත්තස්ස නිරොධෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣනකං සත්තරසචිත්තක්ඛණායුකං රූපං සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤථා රූපාරූපධම්මා සමානායුකා සියුං. යදි ච සියුං, අථ ‘‘රූපං ගරුපරිණාමං දන්ධනිරොධ’’න්තිආදි (විභ. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථා) අට්ඨකථාවචනෙහි, ‘‘නාහං භික්ඛවෙ අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං ලහුපරිවත්තං, යථයිදං චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.38) එවමාදිපාළිවචනෙහි ච විරොධො සියා. චිත්තචෙතසිකා හි සාරම්මණසභාවා යථාබලං අත්තනො ආරම්මණපච්චයභූතමත්ථං විභාවෙන්තො එව උප්පජ්ජන්ති, තස්මා තෙසං තංසභාවනිප්ඵත්තිඅනන්තරං නිරොධො, රූපධම්මා පන අනාරම්මණා පකාසෙතබ්බා, එවං තෙසං පකාසෙතබ්බභාවනිප්ඵත්ති සොළසහි චිත්තෙහි හොති, තස්මා එකචිත්තක්ඛණාතීතෙන සහ සත්තරසචිත්තක්ඛණායුකතා රූපධම්මානමිච්ඡිතාති. ලහුපරිවත්තනවිඤ්ඤාණවිසෙසස්ස සඞ්ගතිමත්තපච්චයතාය තිණ්ණං ඛන්ධානං, විසයසඞ්ගතිමත්තතාය ච විඤ්ඤාණස්ස ලහුපරිවත්තිතා, දන්ධමහාභූතපච්චයතාය රූපස්ස ගරුපරිවත්තිතා. යථාභූතං නානාධාතුඤාණං ඛො පන තථාගතස්සෙව, තෙන ච පුරෙජාතපච්චයො රූපධම්මොව වුත්තො, පච්ඡාජාතපච්චයො ච තථෙවාති රූපාරූපධම්මානං සමානක්ඛණතා න යුජ්ජතෙව, තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බොති ආචරියෙන (දී. නි. ටී. 1.214) වුත්තං, තදෙතං චිත්තානුපරිවත්තියා විඤ්ඤත්තියා එකනිරොධභාවස්ස සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා එවං වුත්තං. තතො සවිඤ්ඤත්තිකෙන පුරෙතරං සත්තරසමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නෙන රූපෙන සද්ධිං අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣති, අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තන්ති යොජෙතබ්බං. අඤ්ඤො හි සද්දක්කමො, අඤ්ඤො අත්ථක්කමොති. යඤ්හි පුරිමුප්පන්නං චිත්තං, තං නිරුජ්ඣන්තං අඤ්ඤස්ස පච්ඡා උප්පජ්ජමානස්ස අනන්තරාදිපච්චයභාවෙනෙව නිරුජ්ඣති, තථා ලද්ධපච්චයමෙව අඤ්ඤම්පි උප්පජ්ජතෙ චිත්තං, අවත්ථාවිසෙසතො චෙත්ථ අඤ්ඤථා. යදි එවං තෙසමුභින්නං අන්තරො ලබ්භෙය්‍යාති චොදනං ‘‘නො’’ති අපනෙතුමාහ ‘‘අවීචි මනුසම්බන්ධො’’ති, යථා වීචි අන්තරො න ලබ්භති, තදෙවෙදන්ති අවිසෙසං විදූ මඤ්ඤන්ති, එවං අනු අනු සම්බන්ධො චිත්තසන්තානො, රූපසන්තානො ච නදීසොතොව නදියං උදකප්පවාහො විය වත්තතීති අත්ථො. අවීචීති හි නිරන්තරතාවසෙන භාවනපුංසකවචනං.

අභිමුඛං ලොකිතං ආලොකිතන්ති ආහ ‘‘පුරතොපෙක්ඛන’’න්ති. යංදිසාභිමුඛො ගච්ඡති, තිට්ඨති, නිසීදති, සයති වා, තදභිමුඛං පෙක්ඛනන්ති වුත්තං හොති. යස්මා ච තාදිසමාලොකිතං නාම හොති, තස්මා තදනුගතදිසාලොකනං විලොකිතන්ති ආහ ‘‘අනුදිසාපෙක්ඛන’’න්ති, අභිමුඛදිසානුරූපගතෙසු වාමදක්ඛිණපස්සෙසු විවිධා පෙක්ඛනන්ති වුත්තං හොති. හෙට්ඨාඋපරිපච්ඡාපෙක්ඛනඤ්හි ‘‘ඔලොකිතඋල්ලොකිතාපලොකිතානී’’ති ගහිතානි. සාරුප්පවසෙනාති සමණපතිරූපවසෙන, ඉමිනාව අසාරුප්පවසෙන ඉතරෙසමග්ගහණන්ති සිජ්ඣති. සම්මජ්ජනපරිභණ්ඩාදිකරණෙ ඔලොකිතස්ස, උල්ලොකහරණාදීසු උල්ලොකිතස්ස, පච්ඡතො ආගච්ඡන්තපරිස්සයපරිවජ්ජනාදීසු අපලොකිතස්ස ච සියා සම්භවොති ආහ ‘‘ඉමිනා වා’’තිආදි, එතෙන උපලක්ඛණමත්තඤ්චෙතන්ති දස්සෙති.

කායසක්ඛින්ති කායෙන සච්ඡිකතං පච්චක්ඛකාරිනං, සාධකන්ති අත්ථො. සො හි ආයස්මා විපස්සනාකාලෙ ‘‘යමෙවාහං ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතං නිස්සාය සාසනෙ අනභිරතිආදිවිප්පකාරං පත්තො, තමෙව සුට්ඨු නිග්ගහෙස්සාමී’’ති උස්සාහජාතො බලවහිරොත්තප්පො, තත්ථ ච කතාධිකාරත්තා ඉන්ද්‍රියසංවරෙ උක්කංසපාරමිප්පත්තො, තෙනෙව නං සත්ථා ‘‘එතදග්ගං භික්ඛවෙ මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං, යදිදං නන්දො’’ති (අ. නි. 1.230) එතදග්ගෙ ඨපෙසි. නන්දස්සාති කත්තුත්ථෙ සාමිවචනං. ඉතීති ඉමිනා ආලොකනෙන.

සාත්ථකතා ච සප්පායතා ච වෙදිතබ්බා ආලොකිතවිලොකිතස්සාති අජ්ඣාහරිත්වා සම්බන්ධො. තස්මාති කම්මට්ඨානාවිජහනස්සෙව ආලොකිතවිලොකිතෙ. ගොචරසම්පජඤ්ඤභාවතො එත්ථාති ආලොකිතවිලොකිතෙ. අත්තනො කම්මට්ඨානවසෙනෙවාති ඛන්ධාදිකම්මට්ඨානවසෙනෙව ආලොකනවිලොකනං කාතබ්බං, න අඤ්ඤො උපායො ගවෙසිතබ්බොති අධිප්පායො. කම්මට්ඨානසීසෙනෙවාති වක්ඛමානකම්මට්ඨානමුඛෙනෙව. යස්මා පන ආලොකිතාදි නාම ධම්මමත්තස්සෙව පවත්තිවිසෙසො, තස්මා තස්ස යාථාවතො ජානනං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති දස්සෙතුං ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදි වුත්තං. ආලොකෙතාති ආලොකෙන්තො. තථා විලොකෙතා. විඤ්ඤත්තින්ති කායවිඤ්ඤත්තිං. ඉතීති තස්මා උප්පජ්ජනතො. චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙනාති කිරියමයචිත්තසමුට්ඨානාය වායොධාතුයා විචලනාකාරසඞ්ඛාතකායවිඤ්ඤත්තිවසෙන. අක්ඛිදලන්ති අක්ඛිපටලං. අධො සීදතීති ඔසීදන්තං විය හෙට්ඨා ගච්ඡති. උද්ධං ලඞ්ඝෙතීති ලඞ්ඝෙන්තං විය උපරි ගච්ඡති. යන්තකෙනාති අක්ඛිදලෙසු යොජිතරජ්ජුයො ගහෙත්වා පරිබ්භමනකචක්කෙන. තතොති තථා අක්ඛිදලානමොසීදනුල්ලඞ්ඝනතො. මනොද්වාරිකජවනස්ස මූලකාරණපරිජානනං මූලපරිඤ්ඤා. ආගන්තුකස්ස අබ්භාගතස්ස, තාවකාලිකස්ස ච තඞ්ඛණමත්තපවත්තකස්ස භාවො ආගන්තුකතාවකාලිකභාවො, තෙසං වසෙන.

තත්ථාති තෙසු ගාථාය දස්සිතෙසු සත්තසු චිත්තෙසු. අඞ්ගකිච්චං සාධයමානන්ති පධානභූතඅඞ්ගකිච්චං නිප්ඵාදෙන්තං, සරීරං හුත්වාති වුත්තං හොති. භවඞ්ගඤ්හි පටිසන්ධිසදිසත්තා පධානමඞ්ගං, පධානඤ්ච ‘‘සරීර’’න්ති වුච්චති, අවිච්ඡෙදප්පවත්තිහෙතුභාවෙන වා කාරණකිච්චං සාධයමානන්ති අත්ථො. තං ආවට්ටෙත්වාති භවඞ්ගසාමඤ්ඤවසෙන වුත්තං, පවත්තාකාරවිසෙසවසෙන පන අතීතාදිනා තිබ්බිධං, තත්ථ ච භවඞ්ගුපච්ඡෙදස්සෙව ආවට්ටනං. තන්නිරොධාති තස්ස නිරුජ්ඣනතො, අනන්තරපච්චයවසෙන හෙතුවචනං. ‘‘පඨමජවනෙපි…පෙ… සත්තමජවනෙපී’’ති ඉදං පඤ්චද්වාරිකවීථියං ‘‘අයං ඉත්ථී, අයං පුරිසො’’ති රජ්ජනදුස්සනමුය්හනානමභාවං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි ආවජ්ජනවොට්ඨබ්බනානං පුරෙතරං පවත්තායොනිසොමනසිකාරවසෙන අයොනිසො ආවජ්ජනවොට්ඨබ්බනාකාරෙන පවත්තනතො ඉට්ඨෙ ඉත්ථිරූපාදිම්හි ලොභසහගතමත්තං ජවනං උප්පජ්ජති, අනිට්ඨෙ ච දොසසහගතමත්තං, න පනෙකන්තරජ්ජනදුස්සනාදි, මනොද්වාරෙ එව එකන්තරජ්ජනදුස්සනාදි හොති, තස්ස පන මනොද්වාරිකස්ස රජ්ජනදුස්සනාදිනො පඤ්චද්වාරිකජවනං මූලං, යථාවුත්තං වා සබ්බම්පි භවඞ්ගාදි, එවං මනොද්වාරිකජවනස්ස මූලකාරණවසෙන මූලපරිඤ්ඤා වුත්තා, ආගන්තුකතාවකාලිකතා පන පඤ්චද්වාරික ජවනස්සෙව අපුබ්බභාවවසෙන, ඉත්තරතාවසෙන ච. යුද්ධමණ්ඩලෙති සඞ්ගාමප්පදෙසෙ. හෙට්ඨුපරියවසෙනාති හෙට්ඨා ච උපරි ච පරිවත්තමානවසෙන, අපරාපරං භවඞ්ගුප්පත්තිවසෙනාති අත්ථො. තථා භවඞ්ගුප්පාදවසෙන හි තෙසං භිජ්ජිත්වා පතනං, ඉමිනා පන හෙට්ඨිමස්ස, උපරිමස්ස ච භවඞ්ගස්ස අපරාපරුප්පත්තිවසෙන පඤ්චද්වාරිකජවනතො විසදිසස්ස මනොද්වාරිකජවනස්ස උප්පාදං දස්සෙති තස්ස වසෙනෙව රජ්ජනාදිපවත්තනතො. තෙනෙවාහ ‘‘රජ්ජනාදිවසෙන ආලොකිතවිලොකිතං හොතී’’ති.

ආපාථන්ති ගොචරභාවං. සකකිච්චනිප්ඵාදනවසෙනාති ආවජ්ජනාදිකිච්චනිප්ඵාදනවසෙන. තන්ති ජවනං. චක්ඛුද්වාරෙ රූපස්ස ආපාථගමනෙන ආවජ්ජනාදීනං පවත්තනතො පවත්තිකාරණවසෙනෙව ‘‘ගෙහභූතෙ’’ති වුත්තං, න නිස්සයවසෙන. ආගන්තුකපුරිසො වියාති අබ්භාගතපුරිසො විය. දුවිධා හි ආගන්තුකා අතිථිඅබ්භාගතවසෙන. තත්ථ කතපරිචයො ‘‘අතිථී’’ති වුච්චති, අකතපරිචයො ‘‘අබ්භාගතො’’ති, අයමෙවිධාධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘යථා පරගෙහෙ’’තිආදි. තස්සාති ජවනස්ස රජ්ජනදුස්සනමුය්හනං අයුත්තන්ති සම්බන්ධො. ආසිනෙසූති නිසින්නෙසු. ආණාකරණන්ති අත්තනො වසකරණං.

සද්ධිං සම්පයුත්තධම්මෙහි ඵස්සාදීහි. තත්ථ තත්ථෙව සකකිච්චනිප්ඵාදනට්ඨානෙ භිජ්ජන්ති. ඉතීති තස්මා ආවජ්ජනාදිවොට්ඨබ්බනපරියොසානානං භිජ්ජනතො. ඉත්තරානීති අචිරට්ඨිතිකානි. තත්ථාති තස්මිං වචනෙ අයං උපමාති අත්ථො. උදයබ්බයපරිච්ඡින්නො තාව තත්තකො කාලො එතෙසන්ති තාවකාලිකානි, තස්ස භාවො, තංවසෙන.

එතන්ති අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. එත්ථාති එතස්මිං යථාවුත්තධම්මසමුදායෙ. දස්සනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තස්ස වසෙනෙව ආලොකනවිලොකනපඤ්ඤායනතො ආවජ්ජනාදීනමග්ගහණං.

සමවායෙති සාමග්ගියං. තත්ථාති පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන ආලොකනවිලොකන පඤ්ඤායමානෙ. නිමිත්තත්ථෙ චෙතං භුම්මං, තබ්බිනිමුත්තකො කො එකො ආලොකෙති න ත්වෙව ආලොකෙති. කො ච එකො විලොකෙති නත්වෙව විලොකෙතීති අත්ථො.

‘‘තථා’’තිආදි ආයතනවසෙන, ධාතුවසෙන ච දස්සනං. චක්ඛුරූපානි යථාරහං දස්සනස්ස නිස්සයාරම්මණපච්චයො, තථා ආවජ්ජනා අනන්තරාදිපච්චයො, ආලොකො උපනිස්සයපච්චයොති දස්සනස්ස සුත්තන්තනයෙන පරියායතො පච්චයතා වුත්තා. සහජාතපච්චයොපි දස්සනස්සෙව, නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයානම්පි ලබ්භනතො, ‘‘සහජාතාදිපච්චයා’’තිපි අධුනා පාඨො දිස්සති. ‘‘එව’’න්තිආදි නිගමනං.

ඉදානි යථාපාඨං සමිඤ්ජනපසාරණෙසු සම්පජානං විභාවෙන්තො ‘‘සමිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ පබ්බානන්ති පබ්බභූතානං. තංසමිඤ්ජනපසාරණෙනෙව හි සබ්බෙසං හත්ථපාදානං සමිඤ්ජනපසාරණං හොති, පබ්බමෙතෙසන්ති වා පබ්බා යථා ‘‘සද්ධො’’ති, පබ්බවන්තානන්ති අත්ථො. චිත්තවසෙනෙවාති චිත්තරුචියා එව, චිත්තසාමත්ථියා වා. යං යං චිත්තං උප්පජ්ජති සාත්ථෙපි අනත්ථෙපි සමිඤ්ජිතුං, පසාරිතුං වා, තංතංචිත්තානුගතෙනෙව සමිඤ්ජනපසාරණමකත්වාති වුත්තං හොති. තත්ථාති සමිඤ්ජනපසාරණෙසු අත්ථානත්ථපරිග්ගණ්හනං වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. ඛණෙ ඛණෙති තථා ඨිතක්ඛණස්ස බ්‍යාපනිච්ඡාවචනං. වෙදනාති සන්ථම්භනාදීහි රුජ්ජනා. ‘‘වෙදනා උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා පරම්පරපයොජනං දස්සෙති. තථා ‘‘තා වෙදනා නුප්පජ්ජන්තී’’තිආදිනාපි. පුරිමං පුරිමඤ්හි පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස කාරණවචනං. කාලෙති සමිඤ්ජිතුං, පසාරිතුං වා යුත්තකාලෙ. ඵාතින්ති වුද්ධිං. ඣානාදි පන විසෙසො.

තත්‍රායං නයොති සප්පායාසප්පායඅපරිග්ගණ්හනෙ වත්ථුසන්දස්සනසංඞ්ඛාතො නයො. තදපරිග්ගහණෙ ආදීනවදස්සනෙනෙව පරිග්ගහණෙපි ආනිසංසො විභාවිතොති තෙසමිධ උදාහරණං වෙදිතබ්බං. මහාචෙතියඞ්ගණෙති දුට්ඨගාමණිරඤ්ඤා කතස්ස හෙමමාලීනාමකස්ස මහාචෙතියස්ස අඞ්ගණෙ. වුත්තඤ්හි –

‘‘දීපප්පසාදකො ථෙරො, රාජිනො අය්‍යකස්ස මෙ;

එවං කිරාහ නත්තා තෙ, දුට්ඨගාමණි භූපති.

මහාපුඤ්ඤො මහාථූපං, සොණ්ණමාලිං මනොරමං;

වීසං හත්ථසතං උච්චං, කාරෙස්සති අනාගතෙ’’ති.

භූමිප්පදෙසො චෙත්ථ අඞ්ගණං ‘‘උදඞ්ගණෙ තත්ථ පපං අවින්දු’’න්තිආදිසු (ජා. 1.1.2) විය, තස්මා උපචාරභූතෙ සුසඞ්ඛතෙ භූමිප්පදෙසෙති අත්ථො. තෙනෙව කාරණෙන ගිහී ජාතොති කායසංසග්ගසමාපජ්ජනහෙතුනා උක්කණ්ඨිතො හුත්වා හීනායාවත්තො. ඣායීති ඣායනං ඩය්හනමාපජ්ජි. මහාචෙතියඞ්ගණෙපි චීවරකුටිං කත්වා තත්ථ සජ්ඣායං ගණ්හන්තීති වුත්තං ‘‘චීවරකුටිදණ්ඩකෙ’’ති, චීවරකුටියා චීවරඡදනත්ථාය කතදණ්ඩකෙති අත්ථො. ‘‘මණිසප්පො නාම සීහළදීපෙ විජ්ජමානා එකා සප්පජාතීති වදන්තී’’ති ආචරියානන්දත්ථෙරෙන, (විභ. මූලටී. 242) ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (දී. නි. ටී. 1.214) ච වුත්තං. ‘‘කෙචි, අපරෙ, අඤ්ඤෙ’’ති වා අවත්වා ‘‘වදන්ති’’ච්චෙව වචනඤ්ච සාරතො ගහෙතබ්බතාවිඤ්ඤාපනත්ථං අඤ්ඤථා ගහෙතබ්බස්ස අවචනතො, තස්මා න නීලසප්පාදි ඉධ ‘‘මණිසප්පො’’ති වෙදිතබ්බො.

මහාථෙරවත්ථුනාති එවංනාමකස්ස ථෙරස්ස වත්ථුනා. අන්තෙවාසිකෙහීති තත්ථ නිසින්නෙසු බහූසු අන්තෙවාසිකෙසු එකෙන අන්තෙවාසිකෙන. තෙනාහ ‘‘තං අන්තෙවාසිකා පුච්ඡිංසූ’’ති. කම්මට්ඨානන්ති ‘‘අබ්භන්තරෙ අත්තා නාමා’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 1.214) වක්ඛමානප්පකාරං ධාතුකම්මට්ඨානං. පකරණතොපි හි අත්ථො විඤ්ඤායතීති. තත්ථ ඨිතානං පුච්ඡන්තානං සඞ්ගහණවසෙන ‘‘තුම්හෙහී’’ති පුන පුථුවචනකරණං. එවං රූපං සභාවො යස්සාති එවරූපො නිග්ගහිතලොපවසෙන තෙන, කම්මට්ඨානමනසිකාරසභාවෙනාති අත්ථො. එවමෙත්ථාපීති අපි-සද්දෙන හෙට්ඨා වුත්තං ආලොකිතවිලොකිතපක්ඛමපෙක්ඛනං කරොති. අයං නයො උපරිපි.

සුත්තාකඩ්ඪනවසෙනාති යන්තෙ යොජිතසුත්තානං ආවිඤ්ඡනවසෙන. දාරුයන්තස්සාති දාරුනා කතයන්තරූපස්ස. තං තං කිරියං යාති පාපුණාති, හත්ථපාදාදීහි වා තං තං ආකාරං කුරුමානං යාති ගච්ඡතීති යන්තං, නටකාදිපඤ්චාලිකාරූපං, දාරුනා කතං යන්තං තථා, නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං. තථා හි නං පොත්ථෙන වත්ථෙන අලඞ්කරියත්තා පොත්ථලිකා, පඤ්ච අඞ්ගානි යස්සා සජීවස්සෙවාති පඤ්චාලිකාති ච වොහරන්ති. හත්ථපාදලළනන්ති හත්ථපාදානං කම්පනං, හත්ථපාදෙහි වා ලීළාකරණං.

සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙති එත්ථ සඞ්ඝාටිචීවරානං සමානධාරණතාය එකතොදස්සනං ගන්ථගරුතාපනයනත්ථං, අන්තරවාසකස්ස නිවාසනවසෙන, සෙසානං පාරුපනවසෙනාති යථාරහමත්ථො. තත්ථාති සඞ්ඝාටිචීවරධාරණපත්තධාරණෙසු. වුත්තප්පකාරොති පච්චවෙක්ඛණවිධිනා සුත්තෙ වුත්තප්පභෙදො.

උණ්හපකතිකස්සාති උණ්හාලුකස්ස පරිළාහබහුලකායස්ස. සීතාලුකස්සාති සීතබහුලකායස්ස. ඝනන්ති අප්පිතං. දුපට්ටන්ති නිදස්සනමත්තං. ‘‘උතුද්ධටානං දුස්සානං චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං, දිගුණං උත්තරාසඞ්ගං, දිගුණං අන්තරවාසකං, පංසුකූලෙ යාවදත්ථ’’න්ති (මහාව. 348) හි වුත්තං. විපරීතන්ති තදුභයතො විපරීතං, තෙසං තිණ්ණම්පි අසප්පායං. කස්මාති ආහ ‘‘අග්ගළාදිදානෙනා’’තිආදි. උද්ධරිත්වා අල්ලීයාපනඛණ්ඩං අග්ගළං. ආදිසද්දෙන තුන්නකම්මාදීනි සඞ්ගණ්හාති. තථා-සද්දො අනුකඩ්ඪනත්ථො, අසප්පායමෙවාති. පට්ටුණ්ණදෙසෙ පාණකෙහි සඤ්ජාතවත්ථං පට්ටුණ්ණං. වාකවිසෙසමයං සෙතවණ්ණං දුකූලං. ආදිසද්දෙන කොසෙය්‍යකම්බලාදිකං සානුලොමං කප්පියචීවරං සඞ්ගණ්හාති. කස්මාති වුත්තං ‘‘තාදිසඤ්හී’’තිආදි. අරඤ්ඤෙ එකකස්ස නිවාසන්තරායකරන්ති බ්‍රහ්මචරියන්තරායෙකදෙසමාහ. චොරාදිසාධාරණතො ච තථා වුත්තං. නිප්පරියායෙන තං අසප්පායන්ති සම්බන්ධො. අනෙනෙව යථාවුත්තමසප්පායං අනෙකන්තං තථාරූපපච්චයෙන කස්සචි කදාචි සප්පායසම්භවතො. ඉදං පන ද්වයං එකන්තමෙව අසප්පායං කස්සචි කදාචිපි සප්පායාභාවතොති දස්සෙති. මිච්ඡා ආජීවන්ති එතෙනාති මිච්ඡාජීවො, අනෙසනවසෙන පච්චයපරියෙසනපයොගො. නිමිත්තකම්මාදීහි පවත්තො මිච්ඡාජීවො තථා, එතෙන එකවීසතිවිධං අනෙසනපයොගමාහ. වුත්තඤ්හි සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ඛුද්දකපාඨට්ඨකථායඤ්ච මෙත්තසුත්තවණ්ණනායං –

‘‘යො ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා අත්තානං න සම්මා පයොජෙති, ඛණ්ඩසීලො හොති, එකවීසතිවිධං අනෙසනං නිස්සාය ජීවිකං කප්පෙති. සෙය්‍යථිදං? වෙළුදානං, පත්තදානං, පුප්ඵ, ඵල, දන්තකට්ඨ, මුඛොදක, සිනාන, චුණ්ණ, මත්තිකාදානං, චාටුකම්‍යතං, මුග්ගසූප්‍යතං, පාරිභටුතං, ජඞ්ඝපෙසනිකං, වෙජ්ජකම්මං, දූතකම්මං, පහිණගමනං, පිණ්ඩපටිපිණ්ඩං, දානානුප්පදානං, වත්ථුවිජ්ජං, නක්ඛත්තවිජ්ජං, අඞ්ගවිජ්ජ’’න්ති.

අභිධම්මටීකාකාරෙන පන ආචරියානන්දත්ථෙරෙන එවං වුත්තං –

‘‘එකවීසති අනෙසනා නාම වෙජ්ජකම්මං කරොති, දූතකම්මං කරොති, පහිණකම්මං කරොති, ගණ්ඩං ඵාලෙති, අරුමක්ඛනං දෙති, උද්ධංවිරෙචනං දෙති, අධොවිරෙචනං දෙති, නත්ථුතෙලං පචති, වණතෙලං පචති, වෙළුදානං දෙති, පත්ත, පුප්ඵ, ඵල, සිනාන, දන්තකට්ඨ, මුඛොදක, චුණ්ණ, මත්තිකාදානං දෙති, චාටුකම්මං කරොති, මුග්ගසූපියං, පාරිභටුං, ජඞ්ඝපෙසනිකං ද්වාවීසතිමං දූතකම්මෙන සදිසං, තස්මා එකවීසතී’’ති (ධ. ස. මූලටී. 150-51).

අට්ඨකථාවචනඤ්චෙත්ථ බ්‍රහ්මජාලාදිසුත්තන්තනයෙන වුත්තං, ටීකාවචනං පන ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගාදිඅභිධම්මනයෙන, අතො චෙත්ථ කෙසඤ්චි විසමතාති වදන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. අපිච ‘‘නිමිත්තකම්මාදී’’ති ඉමිනා නිමිත්තොභාසපරිකථායො වුත්තා. ‘‘මිච්ඡාජීවො’’ති පන යථාවුත්තපයොගො, තස්මා නිමිත්තකම්මඤ්ච මිච්ඡාජීවො ච, තබ්බසෙන උප්පන්නං අසප්පායං සීලවිනාසනෙන අනත්ථාවහත්තාති අත්ථො. සමාහාරද්වන්දෙපි හි කත්ථචි පුල්ලිඞ්ගපයොගො දිස්සති යථා ‘‘චිත්තුප්පාදො’’ති. අතිරුචියෙ රාගාදයො, අතිඅරුචියෙ ච දොසාදයොති ආහ ‘‘අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’’ති. තන්ති තදුභයං. කම්මට්ඨානාවිජහනවසෙනාති වක්ඛමානකම්මට්ඨානස්ස අවිජහනවසෙන.

‘‘අබ්භන්තරෙ අත්තා නාමා’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං දස්සෙත්වා ‘‘තත්ථ චීවරම්පි අචෙතන’’න්තිආදිනා චීවරස්ස විය ‘‘කායොපි අචෙතනො’’ති කායස්ස අත්තසුඤ්ඤතාවිභාවනෙන තමත්ථං පරිදීපෙන්තො ‘‘තස්මා නෙව සුන්දරං චීවරං ලභිත්වා’’තිආදිනා වුත්තස්ස ඉතරීතරසන්තොසස්ස කාරණං විභාවෙතීති දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි සම්බන්ධො වත්තබ්බො – අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං දස්සෙන්තො ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදිමාහ. අත්තසුඤ්ඤතාවිභාවනෙන පන තදත්ථං පරිදීපිතුං වුත්තං ‘‘තත්ථ චීවර’’න්තිආදි. ඉදානි අත්තසුඤ්ඤතාවිභාවනස්ස පයොජනභූතං ඉතරීතරසන්තොසසඞ්ඛාතං ලද්ධගුණං පකාසෙන්තො ආහ ‘‘තස්මා නෙව සුන්දර’’න්තිආදීති.

තත්ථ අබ්භන්තරෙති අත්තනො සන්තානෙ. තත්ථාති තස්මිං චීවරපාරුපනෙ. තෙසු වා පාරුපකත්තපාරුපිතබ්බචීවරෙසු. කායොපීති අත්තපඤ්ඤත්තිමත්තො කායොපි. ‘‘තස්මා’’ති අජ්ඣාහරිතබ්බං, අචෙතනත්තාති අත්ථො. අහන්ති කම්මභූතො කායො. ධාතුයොති චීවරසඞ්ඛාතො බාහිරා ධාතුයො. ධාතුසමූහන්ති කායසඞ්ඛාතං අජ්ඣත්තිකං ධාතුසමූහං. පොත්ථකරූපපටිච්ඡාදනෙ ධාතුයො ධාතුසමූහං පටිච්ඡාදෙන්ති වියාති සම්බන්ධො. පුසනං ස්නෙහසෙචනං, පූරණං වා පොත්ථං, ලෙපනඛනනකිරියා, තෙන කතන්ති පොත්ථකං, තමෙව රූපං තථා, ඛනනකම්මනිබ්බත්තං දාරුමත්තිකාදිරූපමිධාධිප්පෙතං. තස්මාති අචෙතනත්තා, අත්තසුඤ්ඤභාවතො වා.

නාගානං නිවාසො වම්මිකො නාගවම්මිකො. චිත්තීකරණට්ඨානභූතො රුක්ඛො චෙතියරුක්ඛො. කෙහිචි සක්කතස්සාපි කෙහිචි අසක්කතස්ස කායස්ස උපමානභාවෙන යොග්‍යත්තා තෙසමිධ කථනං. තෙහීති මාලාගන්ධගූථමුත්තාදීහි. අත්තසුඤ්ඤතාය නාගවම්මිකචෙතියරුක්ඛාදීහි විය කායසඞ්ඛාතෙන අත්තනා සොමනස්සං වා දොමනස්සං වා න කාතබ්බන්ති වුත්තං හොති.

‘‘ලභිස්සාමි වා, නො වා’’ති පච්චවෙක්ඛණපුබ්බකෙන ‘‘ලභිස්සාමී’’ති අත්ථසම්පස්සනෙනෙව ගහෙතබ්බං. එවඤ්හි සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං භවතීති ආහ ‘‘සහසාව අග්ගහෙත්වා’’තිආදි.

ගරුපත්තොති අතිභාරභූතො පත්තො. චත්තාරො වා පඤ්ච වා ගණ්ඨිකා චතුපඤ්චගණ්ඨිකා යථා ‘‘ද්වත්තිපත්තා (පාචි. 232), ඡප්පඤ්චවාචා’’ති (පාචි. 61) අඤ්ඤපදභූතස්ස හි වා-සද්දස්සෙව අත්ථො ඉධ පධානො චතුගණ්ඨිකාහතො වා පඤ්චගණ්ඨිකාහතො වා පත්තො දුබ්බිසොධනීයොති විකප්පනවසෙන අත්ථස්ස ගය්හමානත්තා. ආහතා චතුපඤ්චගණ්ඨිකා යස්සාති චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහතො යථා ‘‘අග්‍යාහිතො’’ති, චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහි වා ආහතො තථා, දුබ්බිසොධනීයභාවස්ස හෙතුගබ්භවචනඤ්චෙතං. කාමඤ්චඌනපඤ්චබන්ධනසික්ඛාපදෙ (පාරා. 612) පඤ්චගණ්ඨිකාහතොපි පත්තො පරිභුඤ්ජිතබ්බභාවෙන වුත්තො, දුබ්බිසොධනීයතාමත්තෙන පන පලිබොධකරණතො ඉධ අසප්පායොති දට්ඨබ්බං. දුද්ධොතපත්තොති අගණ්ඨිකාහතම්පි පකතියාව දුබ්බිසොධනීයපත්තං සන්ධායාහ. ‘‘තං ධොවන්තස්සෙවා’’තිආදි තදුභයස්සාපි අසප්පායභාවෙ කාරණං. ‘‘මණිවණ්ණපත්තො පන ලොභනීයො’’ති ඉමිනා කිඤ්චාපි සො විනයපරියායෙන කප්පියො, සුත්තන්තපරියායෙන පන අන්තරායකරණතො අසප්පායොති දස්සෙති. ‘‘පත්තං භමං ආරොපෙත්වා මජ්ජිත්වා පචන්ති ‘මණිවණ්ණං කරිස්සාමා’ති, න වට්ටතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො) හි විනයට්ඨකථාසු පචනකිරියාමත්තමෙව පටික්ඛිත්තං. තථා හි වදන්ති ‘‘මණිවණ්ණං පන පත්තං අඤ්ඤෙන කතං ලභිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති (සාරත්ථ. ටී. 2.85) ‘‘තාදිසඤ්හි අරඤ්ඤෙ එකකස්ස නිවාසන්තරායකර’’න්තිආදිනා චීවරෙ වුත්තනයෙන ‘‘නිමිත්තකම්මාදිවසෙන ලද්ධො පන එකන්තඅකප්පියො සීලවිනාසනෙන අනත්ථාවහත්තා’’තිආදිනා අම්හෙහි වුත්තනයොපි යථාරහං නෙතබ්බො. සෙවමානස්සාති හෙත්වන්තො ගධවචනං අභිවඩ්ඪනපරිහායනස්ස.

‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදි සඞ්ඛෙපො. ‘‘තත්ථා’’තිආදි අත්තසුඤ්ඤතාවිභාවනෙන විත්ථාරො. සණ්ඩාසෙනාති කම්මාරානං අයොගහණවිසෙසෙන. අග්ගිවණ්ණපත්තග්ගහණෙති අග්ගිනා ඣාපිතත්තා අග්ගිවණ්ණභූතපත්තස්ස ගහණෙ. රාගාදිපරිළාහජනකපත්තස්ස ඊදිසමෙව උපමානං යුත්තන්ති එවං වුත්තං.

‘‘අපිචා’’තිආදිනා සඞ්ඝාටිචීවරපත්තධාරණෙසු එකතො අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං දස්සෙති. ඡින්නහත්ථපාදෙ අනාථමනුස්සෙති සම්බන්ධො. නීලමක්ඛිකා නාම ආසාටිකකාරිකා. ගවාදීනඤ්හි වණෙසු නීලමක්ඛිකාහි කතා අනයබ්‍යසනහෙතුභූතා අණ්ඩකා ආසාටිකා නාම වුච්චති. අනාථසාලායන්ති අනාථානං නිවාසසාලායං. දයාලුකාති කරුණාබහුලා. වණමත්තචොළකානීති වණප්පමාණෙන පටිච්ඡාදනත්ථාය ඡින්නචොළඛණ්ඩකානි. කෙසඤ්චීති බහූසු කෙසඤ්චි අනාථමනුස්සානං. ථූලානීති ථද්ධානි. තත්ථාති තස්මිං පාපුණනෙ, භාවලක්ඛණෙ, නිමිත්තෙ වා එතං භුම්මං. කස්මාති වුත්තං ‘‘වණපටිච්ඡාදනමත්තෙනෙවා’’තිආදි. චොළකෙන, කපාලෙනාති ච අත්ථයොගෙ කම්මත්ථෙ තතියා, කරණත්ථෙ වා. වණපටිච්ඡාදනමත්තෙනෙව භෙසජ්ජකරණමත්තෙනෙවාති පන විසෙසනං, න පන මණ්ඩනානුභවනාදිප්පකාරෙන අත්ථොති. සඞ්ඛාරදුක්ඛතාදීහි නිච්චාතුරස්ස කායස්ස පරිභොගභූතානං පත්තචීවරානං එදිසමෙව උපමානමුපපන්නන්ති තථා වචනං දට්ඨබ්බං. සුඛුමත්තසල්ලක්ඛණෙන උත්තමස්ස සම්පජානස්ස කරණසීලත්තා, පුරිමෙහි ච සම්පජානකාරීහි උත්තමත්තා උත්තමසම්පජානකාරී.

අසනාදිකිරියාය කම්මවිසෙසයොගතො අසිතාදිපදෙහෙව කම්මවිසෙසසහිතො කිරියාවිසෙසො විඤ්ඤායතීති වුත්තං ‘‘අසිතෙති පිණ්ඩපාතභොජනෙ’’තිආදි. අට්ඨවිධොපි අත්ථොති අට්ඨප්පකාරොපි පයොජනවිසෙසො.

තත්ථ පිණ්ඩපාතභොජනාදීසු අත්ථො නාම ඉමිනා මහාසිවත්ථෙරවාදවසෙන ‘‘ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා (සං. නි. 4.120; අ. නි. 6.58; 8.9; ධ. ස. 1355; මහානි. 206) සුත්තෙ වුත්තං අට්ඨවිධම්පි පයොජනං දස්සෙති. මහාසිවත්ථෙරො (ධ. ස. 1.1355) හි ‘‘හෙට්ඨා චත්තාරි අඞ්ගානි පටික්ඛෙපො නාම, උපරි පන අට්ඨඞ්ගානි පයොජනවසෙන සමොධානෙතබ්බානී’’ති වදති. තත්ථ ‘‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’ති එකමඞ්ගං, ‘‘යාපනායා’’ති එකං, ‘‘විහිංසූපරතියා’’ති එකං, ‘‘බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහායා’’ති එකං, ‘‘ඉති පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමී’’ති එකං, ‘‘නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමී’’ති එකං, ‘‘යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතී’’ති එකං, ‘‘අනවජ්ජතා චා’’ති එකං, ඵාසුවිහාරො පන භොජනානිසංසමත්තන්ති එවං අට්ඨ අඞ්ගානි පයොජනවසෙන සමොධානෙතබ්බානි. අඤ්ඤථා පන ‘‘නෙව දවායා’’ති එකමඞ්ගං, ‘‘න මදායා’’ති එකං, ‘‘න මණ්ඩනායා’’ති එකං, ‘‘න විභූසනායා’’ති එකං, ‘‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා යාපනායා’’ති එකං, ‘‘විහිංසූපරතියා බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහායා’’ති එකං, ‘‘ඉති පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමි, නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමී’’ති එකං, ‘‘යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතී’’ති එකං, ‘‘අනවජ්ජතා ච ඵාසුවිහාරො චා’’ති පන භොජනානිසංසමත්තන්ති වුත්තානි අට්ඨඞ්ගානි ඉධානධිප්පෙතානි. කස්මාති චෙ? පයොජනානමෙව අභාවතො, තෙසමෙව ච ඉධ අත්ථසද්දෙන වුත්තත්තා. නනු ච ‘‘නෙවදවායාතිආදිනා නයෙන වුත්තො’’ති මරියාදවචනෙන දුතියනයස්සෙව ඉධාධිප්පෙතභාවො විඤ්ඤායතීති? න, ‘‘නෙව දවායා’’තිආදිනා පටික්ඛෙපඞ්ගදස්සනමුඛෙන පච්චවෙක්ඛණපාළියා දෙසිතත්තා, යථාදෙසිතතන්තික්කමස්සෙව මරියාදභාවෙන දස්සනතො. පාඨක්කමෙනෙව හි ‘‘නෙව දවායාතිආදිනා නයෙනා’’ති වුත්තං, න අත්ථක්කමෙන, තෙන පන ‘‘ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියාතිආදිනා නයෙනා’’ති වත්තබ්බන්ති.

තිධා දෙන්තෙ ද්විධා ගාහං සන්ධාය ‘‘පටිග්ගහණං නාමා’’ති වුත්තං, භොජනාදිගහණත්ථාය හත්ථඔතාරණං භුඤ්ජනාදිඅත්ථාය ආලොපකරණන්තිආදිනා අනුක්කමෙන භුඤ්ජනාදිපයොගො වායොධාතුවසෙනෙව විභාවිතො. වායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙවාති එත්ථ එව-සද්දෙන නිවත්තෙතබ්බං දස්සෙති ‘‘න කොචී’’තිආදිනා. කුඤ්චිකා නාම අවාපුරණං, යං ‘‘තාළො’’තිපි වදන්ති. යන්තකෙනාති චක්කයන්තකෙන. යතති උග්ඝාටනනිග්ඝාටනඋක්ඛිපනනික්ඛිපනාදීසු වායමති එතෙනාති හි යන්තකං. සඤ්චුණ්ණකරණං මුසලකිච්චං. අන්තොකත්වා පතිට්ඨාපනං උදුක්ඛලකිච්චං. ආලොළිතවිලොළිතවසෙන පරිවත්තනං හත්ථකිච්චං. ඉතීති එවං. තත්ථාති හත්ථකිච්චසාධනෙ, භාවලක්ඛණෙ, නිමිත්තෙ වා භුම්මං. තනුකඛෙළොති පසන්නඛෙළො. බහලඛෙළොති ආවිලඛෙළො. ජිව්හාසඞ්ඛාතෙන හත්ථෙන ආලොළිතවිලොළිතවසෙන ඉතො චිතො ච පරිවත්තකං ජිව්හාහත්ථපරිවත්තකං. කටච්ඡු, දබ්බීති කත්ථචි පරියායවචනං. ‘‘පුමෙ කටච්ඡු දබ්බිත්ථී’’ති හි වුත්තං. ඉධ පන යෙන භොජනාදීනි අන්තොකත්වා ගණ්හාති, සො කටච්ඡු, යාය පන තෙසමුද්ධරණාදීනි කරොති, සා දබ්බීති වෙදිතබ්බං. පලාලසන්ථාරන්ති පතිට්ඨානභූතං පලාලාදිසන්ථාරං. නිදස්සනමත්තඤ්හෙතං. ධාරෙන්තොති පතිට්ඨානභාවෙන සම්පටිච්ඡන්තො. පථවීසන්ධාරකජලස්ස තංසන්ධාරකවායුනා විය පරිභුත්තාහාරස්ස වායොධාතුනාව ආමාසයෙ අවට්ඨානන්ති දස්සෙති ‘‘වායොධාතුවසෙනෙව තිට්ඨතී’’ති ඉමිනා. තථා පරිභුත්තඤ්හි ආහාරං වායොධාතු හෙට්ඨා ච තිරියඤ්ච ඝනං පරිවටුමං කත්වා යාව පක්කා සන්නිරුජ්ඣනවසෙන ආමාසයෙ පතිට්ඨිතං කරොතීති. උද්ධනං නාම යත්ථ උක්ඛලියාදීනි පතිට්ඨාපෙත්වා පචන්ති, යා ‘‘චුල්ලී’’තිපි වුච්චති. රස්සදණ්ඩො දණ්ඩකො. පතොදො යට්ඨි. ඉතීති වුත්තප්පකාරමතිදිසති. වුත්තප්පකාරස්සෙව හි ධාතුවසෙන විභාවනා. තත්ථ අතිහරතීති යාව මුඛා අභිහරති. වීතිහරතීති තතො කුච්ඡියං විමිස්සං කරොන්තො හරතී’’ති (දී. නි. ටී. 1.214) ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො, ආචරියානන්දත්ථෙරො පන ‘‘තතො යාව කුච්ඡි, තාව හරතී’’ති (විභ. මූලටී. 523) ආහ. තදුභයම්පි අත්ථතො එකමෙව උභයත්ථාපි කුච්ඡිසම්බන්ධමත්තං හරණස්සෙව අධිප්පෙතත්තා.

අපිච අතිහරතීති මුඛද්වාරං අතික්කාමෙන්තො හරති. වීතිහරතීති කුච්ඡිගතං පස්සතො හරති. ධාරෙතීති ආමාසයෙ පතිට්ඨිතං කරොති. පරිවත්තෙතීති අපරාපරං පරිවත්තනං කරොති. සඤ්චුණ්ණෙතීති මුසලෙන විය සඤ්චුණ්ණනං කරොති. විසොසෙතීති විසොසනං නාතිසුක්ඛං කරොති. නීහරතීති කුච්ඡිතො බහි නිද්ධාරෙති. පථවීධාතුකිච්චෙසුපි යථාවුත්තොයෙව අත්ථො. තානි පන ආහාරස්ස ධාරණපරිවත්තනසඤ්චුණ්ණනවිසොසනානි පථවීසහිතා එව වායොධාතු කාතුං සක්කොති, න කෙවලා, තස්මා තානි පථවීධාතුයාපි කිච්චභාවෙන වුත්තානි. සිනෙහෙතීති තෙමෙති. අල්ලත්තඤ්ච අනුපාලෙතීති යථා වායොධාතුආදීහි අතිවිය සොසනං න හොති, තථා අල්ලභාවඤ්ච නාතිඅල්ලතාකරණවසෙන අනුපාලෙති. අඤ්ජසොති ආහාරස්ස පවිසනපරිවත්තනනික්ඛමනාදීනං මග්ගො. විඤ්ඤාණධාතූති මනොවිඤ්ඤාණධාතු පරියෙසනජ්ඣොහරණාදිවිජානනස්ස අධිප්පෙතත්තා. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං පරියෙසනජ්ඣොහරණාදිකිච්චෙ. තංතංවිජානනස්ස පච්චයභූතො තංනිප්ඵාදකොයෙව පයොගො සම්මාපයොගො නාම. යෙන හි පයොගෙන පරියෙසනාදි නිප්ඵජ්ජති,. සො තබ්බිසයවිජානනම්පි නිප්ඵාදෙති නාම තදවිනාභාවතො. තමන්වාය ආගම්මාති අත්ථො. ආභුජතීති පරියෙසනවසෙන, අජ්ඣාහරණජිණ්ණාජිණ්ණතාදිපටිසංවෙදනවසෙන ච තානි පරියෙසනජ්ඣොහරණජිණ්ණාජිණ්ණතාදීනි ආවජ්ජෙති විජානාති. ආවජ්ජනපුබ්බකත්තා විජානනස්ස විජානනම්පෙත්ථ ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා සම්මාපයොගො නාම සම්මාපටිපත්ති. තමන්වාය ආගම්ම. ‘‘අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම කොචි භුඤ්ජනකො නත්ථී’’තිආදිනා ආභුජති සමන්නාහරති, විජානාතීති අත්ථො. ආභොගපුබ්බකො හි සබ්බො විඤ්ඤාණබ්‍යාපාරොති ‘‘ආභුජති’’ච්චෙව වුත්තං.

ගමනතොති භික්ඛාචාරවසෙන ගොචරගාමං උද්දිස්ස ගමනතො. පච්චාගමනම්පි ගමනසභාවත්තා ඉමිනාව සඞ්ගහිතං. පරියෙසනතොති ගොචරගාමෙ භික්ඛාය ආහිණ්ඩනතො. පරියෙසනසභාවත්තා ඉමිනාව පටික්කමනසාලාදිඋපසඞ්කමනම්පි සඞ්ගහිතං. පරිභොගතොති දන්තමුසලෙහි සඤ්චුණ්ණෙත්වා ජිව්හාය සම්පරිවත්තනක්ඛණෙයෙව අන්තරහිතවණ්ණගන්ධසඞ්ඛාරවිසෙසං සුවානදොණියං සුවානවමථු විය පරමජෙගුච්ඡං ආහාරං පරිභුඤ්ජනතො. ආසයතොති එවං පරිභුත්තස්ස ආහාරස්ස පිත්තසෙම්හපුබ්බලොහිතාසයභාවූපගමනෙන පරමජිගුච්ඡනහෙතුභූතතො ආමාසයස්ස උපරි පතිට්ඨානකපිත්තාදිචතුබ්බිධාසයතො. ආසයති එකජ්ඣං පවත්තමානොපි කම්මබලවවත්ථිතො හුත්වා මරියාදවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො තිට්ඨති පවත්තති එත්ථාති හි ආසයො, ආමාසයස්ස උපරි පතිට්ඨානකො පිත්තාදි චතුබ්බිධාසයො. මරියාදත්ථො හි අයමාකාරො. නිධානතොති ආමාසයතො. නිධෙති යථාභුත්තො ආහාරො නිචිතො හුත්වා තිට්ඨති එත්ථාති හි ආමාසයො ‘‘නිධාන’’න්ති වුච්චති. අපරිපක්කතොති භුත්තාහාරපරිපාචනෙන ගහණීසඞ්ඛාතෙන කම්මජතෙජසා අපරිපාකතො. පරිපක්කතොති යථාවුත්තකම්මජතෙජසාව පරිපාකතො. ඵලතොති නිප්ඵත්තිතො, සම්මාපරිපච්චමානස්ස, අසම්මාපරිපච්චමානස්ස ච භුත්තාහාරස්ස යථාක්කමං කෙසාදිකුණපදද්දුආදිරොගාභිනිප්ඵත්තිසඞ්ඛාතපයොජනතොති වා අත්ථො. ‘‘ඉදමස්ස ඵල’’න්ති හි වුත්තං. නිස්සන්දනතොති අක්ඛිකණ්ණාදීසු අනෙකද්වාරෙසු ඉතො චිතො ච විස්සන්දනතො. වුත්තඤ්හි –

‘‘අන්නං පානං ඛාදනීයං, භොජනඤ්ච මහාරහං;

එකද්වාරෙන පවිසිත්වා, නවද්වාරෙහි සන්දතී’’ති. (විසුද්ධි. 1.303);

සම්මක්ඛනතොති හත්ථඔට්ඨාදිඅඞ්ගෙසු නවසු ද්වාරෙසු පරිභොගකාලෙ, පරිභුත්තකාලෙ ච යථාරහං සබ්බසො මක්ඛනතො. සබ්බත්ථ ආහාරෙ පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බාති සහ පාඨසෙසෙන යොජනා. තංතංකිරියානිප්ඵත්තිපටිපාටිවසෙන චායං ‘‘ගමනතො’’තිආදිකා අනුපුබ්බී ඨපිතා. සම්මක්ඛනං පන පරිභොගාදීසු ලබ්භමානම්පි නිස්සන්දවසෙන විසෙසතො පටික්කූලන්ති සබ්බපච්ඡා ඨපිතන්ති දට්ඨබ්බං.

පත්තකාලෙති යුත්තකාලෙ, යථාවුත්තෙන වා තෙජෙන පරිපච්චනතො උච්චාරපස්සාවභාවං පත්තකාලෙ. වෙගසන්ධාරණෙන උප්පන්නපරිළාහත්තා සකලසරීරතො සෙදා මුච්චන්ති. තතොයෙව අක්ඛීනි පරිබ්භමන්ති, චිත්තඤ්ච එකග්ගං න හොති. අඤ්ඤෙ ච සූලභගන්දරාදයො රොගා උප්පජ්ජන්ති. සබ්බං තන්ති සෙදමුච්චනාදිකං.

අට්ඨානෙති මනුස්සාමනුස්සපරිග්ගහිතෙ ඛෙත්තදෙවායතනාදිකෙ අයුත්තට්ඨානෙ. තාදිසෙ හි කරොන්තං කුද්ධා මනුස්සා, අමනුස්සා වා ජීවිතක්ඛයම්පි පාපෙන්ති. ආපත්තීති පන භික්ඛුභික්ඛුනීනං යථාරහං දුක්කටපාචිත්තියා. පතිරූපෙ ඨානෙති වුත්තවිපරීතෙ ඨානෙ. සබ්බං තන්ති ආපත්තිආදිකං.

නික්ඛමාපෙතා අත්තා නාම අත්ථි, තස්ස කාමතාය නික්ඛමනන්ති බාලමඤ්ඤනං නිවත්තෙතුං ‘‘අකාමතායා’’ති වුත්තං, අත්තනො අනිච්ඡාය අපයොගෙන වායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව නික්ඛමතීති වුත්තං හොති. සන්නිචිතාති සමුච්චයෙන ඨිතා. වායුවෙගසමුප්පීළිතාති වායොධාතුයා වෙගෙන සමන්තතො අවපීළිතා, නික්ඛමනස්ස චෙතං හෙතුවචනං. ‘‘සන්නිචිතා උච්චාරපස්සාවා’’ති වත්වා ‘‘සො පනායං උච්චාරපස්සාවො’’ති පුන වචනං සමාහාරද්වන්දෙපි පුල්ලිඞ්ගපයොගස්ස සම්භවතාදස්සනත්ථං. එකත්තමෙව හි තස්ස නියතලක්ඛණන්ති. අත්තනා නිරපෙක්ඛං නිස්සට්ඨත්තා නෙව අත්තනො අත්ථාය සන්තකං වා හොති, කස්සචිපි දීයනවසෙන අනිස්සජ්ජිතත්තා, ජිගුච්ඡනීයත්තා ච න පරස්සපීති අත්ථො. සරීරනිස්සන්දොවාති සරීරතො විස්සන්දනමෙව නික්ඛමනමත්තං. සරීරෙ සති සො හොති, නාසතීති සරීරස්ස ආනිසංසමත්තන්තිපි වදන්ති. තදයුත්තමෙව නිදස්සනෙන විසමභාවතො. තත්ථ හි ‘‘පටිජග්ගනමත්තමෙවා’’ති වුත්තං, පටිසොධනමත්තං එවාති චස්ස අත්ථො. වෙළුනාළිආදිඋදකභාජනං උදකතුම්බො. තන්ති ඡඩ්ඩිතඋදකං.

‘‘ගතෙති ගමනෙ’’ති පුබ්බෙ අභික්කමපටික්කමගහණෙන ගමනෙපි පුරතො, පච්ඡතො ච කායස්ස අතිහරණං වුත්තන්ති ඉධ ගමනමෙව ගහිත’’න්ති (විභ. මූලටී. 525) ආචරියානන්දත්ථෙරෙන වුත්තං, තං කෙචිවාදො නාම ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන කතං. කස්මාති චෙ? ගමනෙ පවත්තස්ස පුරතො, පච්ඡතො ච කායාතිහරණස්ස තදවිනාභාවතො පදවීතිහාරනියමිතාය ගමනකිරියාය එව සඞ්ගහිතත්තා, විභඞ්ගට්ඨකථාදීහි (අභි. අට්ඨ. 2.523) ච විරොධනතො. වුත්තඤ්හි තත්ථ ගමනස්ස උභයත්ථ සමවරොධත්තං, භෙදත්තඤ්ච –

‘‘එත්ථ ච එකො ඉරියාපථො ද්වීසු ඨානෙසු ආගතො. සො හෙට්ඨා ‘අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ’ති එත්ථ භික්ඛාචාරගාමං ගච්ඡතො ච ආගච්ඡතො ච අද්ධානගමනවසෙන කථිතො. ‘ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ’ති එත්ථ විහාරෙ චුණ්ණිකපාදුද්ධාරඉරියාපථවසෙන කථිතොති වෙදිතබ්බො’’ති.

‘‘ගතෙ’’තිආදීසු අවත්ථාභෙදෙන කිරියාභෙදොයෙව, න පන අත්ථභෙදොති දස්සෙතුං ‘‘ගච්ඡන්තො වා’’තිආදි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. තත්ථ සුත්තෙති දීඝනිකායෙ, මජ්ඣිමනිකායෙ ච සඞ්ගීතෙ සතිපට්ඨානසුත්තෙ (දී. නි. 2.372; ම. නි. 1.105) අද්ධානඉරියාපථාති චිරපවත්තකා දීඝකාලිකා ඉරියාපථා අද්ධානසද්දස්ස චිරකාලවචනතො ‘‘අද්ධනියං අස්ස චිරට්ඨිතික’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.184; 3.177; පාරා. 21) විය, අද්ධානගමනපවත්තකා වා දීඝමග්ගිකා ඉරියාපථා. අද්ධානසද්දො හි දීඝමග්ගපරියායො ‘‘අද්ධානගමනසමයො’’තිආදීසු (පාචි. 213, 217) විය. මජ්ඣිමාති භික්ඛාචාරාදිවසෙන පවත්තා නාතිචිරකාලිකා, නාතිදීඝමග්ගිකා වා ඉරියාපථා. චුණ්ණියඉරියාපථාති විහාරෙ, අඤ්ඤත්ථ වා ඉතො චිතො ච පරිවත්තනාදිවසෙන පවත්තා අප්පමත්තකභාවෙන චුණ්ණවිචුණ්ණියභූතා ඉරියාපථා. අප්පමත්තකම්පි හි ‘‘චුණ්ණවිචුණ්ණ’’න්ති ලොකෙ වදන්ති. ‘‘ඛුද්දකචුණ්ණිකඉරියාපථා’’තිපි පාඨො, ඛුද්දකා හුත්වා වුත්තනයෙන චුණ්ණිකා ඉරියාපථාති අත්ථො. තස්මාති එවං අවත්ථාභෙදෙන ඉරියාපථභෙදමත්තස්ස කථනතො. තෙසුපීති ‘‘ගතෙ ඨිතෙ’’තිආදීසුපි. වුත්තනයෙනාති ‘‘අභික්කන්තෙ’’තිආදීසු වුත්තනයෙන.

අපරභාගෙති ගමනඉරියාපථතො අපරභාගෙ. ඨිතොති ඨිතඉරියාපථසම්පන්නො. එත්ථෙවාති චඞ්කමනෙයෙව. එවං සබ්බත්ථ යථාරහං.

ගමනඨානනිසජ්ජානං විය නිසීදනසයනස්ස කමවචනමයුත්තං යෙභුය්‍යෙන තථා කමාභාවතොති ‘‘උට්ඨාය’’ මිච්චෙව වුත්තං.

ජාගරිතසද්දසන්නිධානතො චෙත්ථ භවඞ්ගොතරණවසෙන නිද්දොක්කමනමෙව සයනං, න පන පිට්ඨිපසාරණමත්තන්ති දස්සෙති ‘‘කිරියාමයපවත්තාන’’න්තිආදිනා. දිවාසෙය්‍යසික්ඛාපදෙ (පාරා. 77) විය පිට්ඨිපසාරණස්සාපි සයනඉරියාපථභාවෙන එකලක්ඛණත්තා එත්ථාවරොධනං දට්ඨබ්බං. කරණං කිරියා, කායාදිකිච්චං, තං නිබ්බත්තෙන්තීති කිරියාමයානි තද්ධිතසද්දානමනෙකත්ථවුත්තිතො. අථ වා ආවජ්ජනද්වයකිච්චං කිරියා, තාය පකතානි, නිබ්බත්තානි වා කිරියාමයානි. ආවජ්ජනවසෙන හි භවඞ්ගුපච්ඡෙදෙ සති වීථිචිත්තානි උප්පජ්ජන්තීති. අපරාපරුප්පත්තියා නානප්පකාරතො වත්තන්ති පරිවත්තන්තීති පවත්තානි. කත්ථචි පන ‘‘චිත්තාන’’න්ති පාඨො, සො අභිධම්මට්ඨකථාදීහි, (විභ. අට්ඨ. 523) තට්ටීකාහි ච විරුද්ධත්තා න පොරාණපාඨොති වෙදිතබ්බො. කිරියාමයානි එව පවත්තානි තථා, ජවනං, සබ්බම්පි වා ඡද්වාරිකවීථිචිත්තං. තෙනාහ අභිධම්මටීකායං (විභ. මූලටී. 525) ‘‘කායාදිකිරියාමයත්තා, ආවජ්ජනකිරියාසමුට්ඨිතත්තා ච ජවනං, සබ්බම්පි වා ඡද්වාරප්පවත්තං කිරියාමයපවත්තං නාමා’’ති. අප්පවත්තන්ති නිද්දොක්කමනකාලෙ අනුප්පජ්ජනං සුත්තං නාමාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. නෙය්‍යත්ථවචනඤ්හි ඉදං, ඉතරථා ඡද්වාරිකචිත්තානං පුරෙචරානුචරවසෙන උප්පජ්ජන්තානං සබ්බෙසම්පි ද්වාරවිමුත්තචිත්තානං පවත්තං සුත්තං නාම සියා, එවඤ්ච කත්වා නිද්දොක්කමනකාලතො අඤ්ඤස්මිං කාලෙ උප්පජ්ජන්තානං ද්වාරවිමුත්තචිත්තානම්පි පවත්තං ජාගරිතෙ සඞ්ගය්හතීති වෙදිතබ්බං.

චිත්තස්ස පයොගකාරණභූතෙ ඔට්ඨාදිකෙ පටිච්ච යථාසකං ඨානෙ සද්දො ජායතීති ආහ ‘‘ඔට්ඨෙ ච පටිච්චා’’තිආදි. කිඤ්චාපි සද්දො යථාඨානං ජායති, ඔට්ඨාලනාදිනා පන පයොගෙනෙව ජායති, න විනා තෙන පයොගෙනාති අධිප්පායො. කෙචි පන වදන්ති ‘‘ඔට්ඨෙ චාතිආදි සද්දුප්පත්තිට්ඨානනිදස්සන’’න්ති, තදයුත්තමෙව තථා අවචනතො. න හි ‘‘ඔට්ඨෙ ච පටිච්චා’’තිආදිනා සසමුච්චයෙන කම්මවචනෙන ඨානවචනං සම්භවතීති. තදනුරූපන්ති තස්ස සද්දස්ස අනුරූපං. භාසනස්ස පටිසඤ්චික්ඛනවිරොධතො තුණ්හීභාවපක්ඛෙ ‘‘අපරභාගෙ භාසිතො ඉති පටිසඤ්චික්ඛතී’’ති න වුත්තං, තෙන ච විඤ්ඤායති ‘‘තුණ්හීභූතොව පටිසඤ්චික්ඛතීති අත්ථො’’ති.

භාසනතුණ්හීභාවානං සභාවතො භෙදෙ සති අයං විභාගො යුත්තො සියා, නාසතීති අනුයොගෙනාහ ‘‘උපාදාරූපපවත්තියඤ්හී’’තිආදි. උපාදාරූපස්ස සද්දායතනස්ස පවත්ති තථා, සද්දායතනස්ස පවත්තනං භාසනං, අප්පවත්තනං තුණ්හීති වුත්තං හොති.

යස්මා පන මහාසිවත්ථෙරවාදෙ අනන්තරෙ අනන්තරෙ ඉරියාපථෙ පවත්තරූපාරූපධම්මානං තත්ථ තත්ථෙව නිරොධදස්සනවසෙන සම්පජානකාරිතා ගහිතා, තස්මා තං මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙ (දී. නි. 2.376; ම. නි. 1.109) ආගතඅසම්මොහසම්පජඤ්ඤවිපස්සනාවාරවසෙන වෙදිතබ්බං, න චතුබ්බිධසම්පජඤ්ඤවිභාගවසෙන, අතො තත්ථෙව තමධිප්පෙතං, න ඉධාති දස්සෙන්තො ‘‘තයිද’’න්තිආදිමාහ. අසම්මොහසඞ්ඛාතං ධුරං ජෙට්ඨකං යස්ස වචනස්සාති අසම්මොහධුරං, මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙයෙව තස්ස වචනස්ස අධිප්පෙතභාවස්ස හෙතුගබ්භමිදං වචනං. යස්මා පනෙත්ථ සබ්බම්පි චතුබ්බිධං සම්පජඤ්ඤං ලබ්භති යාවදෙව සාමඤ්ඤඵලවිසෙසදස්සනපධානත්තා ඉමිස්සා දෙසනාය, තස්මා තං ඉධ අධිප්පෙතන්ති දස්සෙතුං ‘‘ඉමස්මිං පනා’’තිආදි වුත්තං. වුත්තනයෙනෙවාති අභික්කන්තාදීසු වුත්තනයෙනෙව. නනු ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො’’ති එතස්ස උද්දෙසස්සායං නිද්දෙසො, අථ කස්මා සම්පජඤ්ඤවසෙනෙව විත්ථාරො කතොති චොදනං සොධෙන්තො ‘‘සම්පජානකාරීති චා’’තිආදිමාහ, සතිසම්පයුත්තස්සෙව සම්පජානස්ස වසෙන අත්ථස්ස විදිතබ්බත්තා එවං විත්ථාරො කතොති වුත්තං හොති. ‘‘සතිසම්පයුත්තස්සෙවා’’ති ච ඉමිනා යථා සම්පජඤ්ඤස්ස කිච්චතො පධානතා ගහිතා, එවං සතියාපීති අත්ථං දස්සෙති, න පනෙතං සතියා සම්පජඤ්ඤෙන සහ භාවමත්තදස්සනං. න හි කදාචි සතිරහිතා ඤාණප්පවත්ති අත්ථීති.

නනු ච සම්පජඤ්ඤවසෙනෙවායං විත්ථාරො, අථ කස්මා සතිසම්පයුත්තස්ස සම්පජඤ්ඤස්ස වසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති චොදනම්පි සොධෙති ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතොති එතස්ස හි පදස්ස අයං විත්ථාරො’’ති ඉමිනා. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො’’ති එවං එකතො උද්දිට්ඨස්ස අත්ථස්ස විත්ථාරත්තා උද්දෙසෙ විය නිද්දෙසෙපි තදුභයං සමධුරභාවෙනෙව ගහිතන්ති. ඉමිනාපි හි සතියා සම්පජඤ්ඤෙන සමධුරතංයෙව විභාවෙති එකතො උද්දිට්ඨස්ස අත්ථස්ස විත්ථාරභාවදස්සනෙන තදත්ථස්ස සිද්ධත්තා. ඉදානි විභඞ්ගනයෙනාපි තදත්ථං සමත්ථෙතුං ‘‘විභඞ්ගප්පකරණෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. ඉමිනාපි හි සම්පජඤ්ඤස්ස විය සතියාපෙත්ථ පධානතංයෙව විභාවෙති. තත්ථ එතානි පදානීති ‘‘අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොතී’’තිආදීනි උද්දෙසපදානි. විභත්තානෙවාති සතියා සම්පජඤ්ඤෙන සම්පයොගමකත්වා සබ්බට්ඨානෙසු විසුං විසුං විභත්තානියෙව.

මජ්ඣිමභාණකා, පන ආභිධම්මිකා (විභ. අට්ඨ. 523) ච එවං වදන්ති – එකො භික්ඛු ගච්ඡන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො අඤ්ඤං විතක්කෙන්තො ගච්ඡති, එකො කම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වාව ගච්ඡති. තථා එකො තිට්ඨන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො අඤ්ඤං විතක්කෙන්තො තිට්ඨති, එකො කම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වාව තිට්ඨති. එකො නිසීදන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො අඤ්ඤං විතක්කෙන්තො නිසීදති, එකො කම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වාව නිසීදති. එකො සයන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො අඤ්ඤං විතක්කෙන්තො සයති, එකො කම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වාව සයති. එත්තකෙන පන ගොචරසම්පජඤ්ඤං න පාකටං හොතීති චඞ්කමනෙන දීපෙන්ති. යො හි භික්ඛු චඞ්කමං ඔතරිත්වා චඞ්කමනකොටියං ඨිතො පරිග්ගණ්හාති ‘‘පාචීනචඞ්කමනකොටියං පවත්තා රූපාරූපධම්මා පච්ඡිමචඞ්කමනකොටිං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, පච්ඡිමචඞ්කමනකොටියං පවත්තාපි පාචීනචඞ්කමනකොටිං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, චඞ්කමනවෙමජ්ඣෙ පවත්තා උභො කොටියො අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, චඞ්කමනෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා ඨානං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, ඨානෙ පවත්තා නිසජ්ජං, නිසජ්ජාය පවත්තා සයනං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති එවං පරිග්ගණ්හන්තො පරිග්ගණ්හන්තොයෙව භවඞ්ගං ඔතාරෙති, උට්ඨහන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව උට්ඨහති. අයං භික්ඛු ගතාදීසු සම්පජානකාරී නාම හොති.

එවං පන සුත්තෙ කම්මට්ඨානං අවිභූතං හොති, කම්මට්ඨානං අවිභූතං න කාතබ්බං, තස්මා යො භික්ඛු යාව සක්කොති, තාව චඞ්කමිත්වා ඨත්වා නිසීදිත්වා සයමානො එවං පරිග්ගහෙත්වා සයති ‘‘කායො අචෙතනො, මඤ්චො අචෙතනො, කායො න ජානාති ‘අහං මඤ්චෙ සයිතො’ති, මඤ්චොපි න ජානාති ‘මයි කායො සයිතො’ති. අචෙතනො කායො අචෙතනෙ මඤ්චෙ සයිතො’’ති. එවං පරිග්ගණ්හන්තො පරිග්ගණ්හන්තොයෙව චිත්තං භවඞ්ගං ඔතාරෙති, පබුජ්ඣන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව පබුජ්ඣති, අයං සුත්තෙ සම්පජානකාරී නාම හොති.

‘‘කායාදිකිරියානිප්ඵත්තනෙන තම්මයත්තා, ආවජ්ජනකිරියාසමුට්ඨිතත්තා ච ජවනං, සබ්බම්පි වා ඡද්වාරප්පවත්තං කිරියාමයපවත්තං නාම, තස්මිං සති ජාගරිතං නාම හොතී’’ති පරිග්ගණ්හන්තො භික්ඛු ජාගරිතෙ සම්පජානකාරී නාම. අපිච රත්තින්දිවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා පඤ්ච කොට්ඨාසෙ ජග්ගන්තොපි ජාගරිතෙ සම්පජානකාරී නාම හොති.

විමුත්තායතනසීසෙන ධම්මං දෙසෙන්තොපි, බාත්තිංස තිරච්ඡානකථා පහාය දසකථාවත්ථුනිස්සිතං සප්පායකථං කථෙන්තොපි භාසිතෙ සම්පජානකාරී නාම.

අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු චිත්තරුචියං මනසිකාරං පවත්තෙන්තොපි දුතියජ්ඣානං සමාපන්නොපි තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී නාම. දුතියඤ්හි ඣානං වචීසඞ්ඛාරවිරහතො විසෙසතො තුණ්හීභාවො නාමාති. අයම්පි නයො පුරිමනයතො විසෙසනයත්තා ඉධාපි ආහරිත්වා වත්තබ්බො. තථා හෙස අභිධම්මට්ඨකථාදීසු (විභ. අට්ඨ. 523) ‘‘අයං පනෙත්ථ අපරොපි නයො’’ති ආරභිත්වා යථාවුත්තනයො විභාවිතොති. ‘‘එවං ඛො මහාරාජා’’තිආදි යථානිද්දිට්ඨස්ස අත්ථස්ස නිගමනං, තස්මා තත්ථ නිද්දෙසානුරූපං අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එව’’න්තිආදිමාහ. සතිසම්පයුත්තස්ස සම්පජඤ්ඤස්සාති හි නිද්දෙසානුරූපං අත්ථවචනං. තත්ථ විනිච්ඡයො වුත්තොයෙව. එවන්ති ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන අභික්කන්තපටික්කන්තාදීසු සත්තසු ඨානෙසු පච්චෙකං චතුබ්බිධෙන පකාරෙනාති අත්ථො.