අමරාවික්ඛෙපවාදවණ්ණනා

61. න මරතීති ‘‘එවමෙවා’’ති සන්නිට්ඨානාභාවෙන න උපච්ඡිජ්ජති, අනෙකන්තිකායෙව හොතීති වුත්තං හොති. පරියන්තරහිතාති ඔසානවිගතා, අනිට්ඨඞ්ගතාති අත්ථො. විවිධොති ‘‘එවම්පි මෙ නො’’තිආදිනා නානප්පකාරො. ඛෙපොති සකවාදෙන පරවාදානං ඛිපනං. කො පනෙසො අමරාවික්ඛෙපොති? තථාපවත්තො දිට්ඨිප්පධානො තාදිසාය වාචාය සමුට්ඨාපකො චිත්තුප්පාදොයෙව. අමරාය දිට්ඨියා, වාචාය ච වික්ඛිපන්ති, විවිධමපනෙන්තීති වා අමරාවික්ඛෙපිනො, තෙයෙව ‘‘අමරාවික්ඛෙපිකා’’තිපි යුජ්ජති. ‘‘මච්ඡජාති’’ ච්චෙව අවත්වා ‘‘එකා’’ති වදන්තො මච්ඡජාතිවිසෙසො එසොති දස්සෙති. ඉතො චිතො ච සන්ධාවති එකස්මිං සභාවෙ අනවට්ඨානතො. යථා ගාහං න උපගච්ඡති, තථා සන්ධාවනතො, එතෙන අමරාය වික්ඛෙපො තථා, සො වියාති අමරාවික්ඛෙපොති අත්ථමාහ ‘‘සා උම්මුජ්ජනනිමුජ්ජනාදිවසෙනා’’තිආදිනා වික්ඛෙපපදත්ථෙන උපමිතත්තා. අයමෙව හි අත්ථො ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරෙනාපි සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 1.තතියසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) වුත්තො. අමරා විය වික්ඛෙපො අමරාවික්ඛෙපොති කෙචි. අථ වා අමරා විය වික්ඛිපන්තීති අමරාවික්ඛෙපිනො, තෙයෙව අමරාවික්ඛෙපිකා.

62. වික්ඛෙපවාදිනො උත්තරිමනුස්සධම්මෙ, අබ්‍යාකතධම්මෙ ච (අකුසලධම්මෙපි දී. නි. ටී. 1.62) සභාවභෙදවසෙන පටිවිජ්ඣිතුං ඤාණං නත්ථීති කුසලාකුසලපදානං කුසලාකුසලකම්මපථවසෙනෙව අත්ථො වුත්තො. විඝාතො විහෙසා කායිකදුක්ඛං ‘‘විප්පටිසාරුප්පත්තියා’’ති දොමනස්සස්ස හෙතුභාවෙන වචනතො, තෙනාහ ‘‘දුක්ඛං භවෙය්‍යා’’ති. මුසාවාදෙති නිමිත්තෙ භුම්මවචනං, නිස්සක්කත්ථෙ වා. මුසාවාදහෙතු, මුසාවාදතො වා ඔත්තප්පෙන චෙව හිරියා චාති අත්ථො. කීදිසං අමරාවික්ඛෙපමාපජ්ජතීති ආහ ‘‘අපරියන්තවික්ඛෙප’’න්ති, තෙන අමරාසදිසවික්ඛෙපසඞ්ඛාතං දුතියනයං නිවත්තෙති. යථාවුත්තෙ හි නයද්වයෙ පඨමනයවසෙනායමත්ථො දස්සිතො, දුතියනයවසෙන පන අමරාසදිසවික්ඛෙපං දස්සෙතුං ‘‘ඉදං කුසලන්ති පුට්ඨො’’තිආදිවචනං වක්ඛති.

‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’ති යං තයා පුට්ඨං, තං එවන්තිපි මෙ ලද්ධි නො හොතීති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ යථාරහං. අනියමිතවික්ඛෙපොති සස්සතාදීසු එකස්මිම්පි පකාරෙ අට්ඨත්වා වික්ඛෙපකරණං, පරවාදිනා යස්මිං කිස්මිඤ්චි පකාරෙ පුච්ඡිතෙ තස්ස පටික්ඛෙපවික්ඛෙපොති වුත්තං හොති. අථ වා අපරියන්තවික්ඛෙපදස්සනංයෙව අට්ඨකථායං කතං ‘‘එවන්තිපි මෙ නොති අනියමිතවික්ඛෙපො’’තිආදිනා, ‘‘ඉදං කුසලන්ති වා අකුසලන්ති වා පුට්ඨො’’තිආදිනා ච. ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා හි අනියමෙත්වා, නියමෙත්වා ච සස්සතෙකච්චසස්සතුච්ඡෙදතක්කීවාදානං පටිසෙධනෙන තං තං වාදං පටික්ඛිපතෙව අපරියන්තවික්ඛෙපවාදත්තා. ‘‘අමරාවික්ඛෙපිනො’’ති දස්සෙත්වා අත්තනා පන අනවට්ඨිතවාදත්තා න කිස්මිඤ්චි පක්ඛෙ අවතිට්ඨතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සයං පන ඉදං…පෙ… න බ්‍යාකරොතී’’ති ආහ. ඉදානි කුසලාදීනං අබ්‍යාකරණෙන තදෙව අනවට්ඨානං විභාවෙති ‘‘ඉදං කුසලන්ති පුට්ඨො’’තිආදිනා. තෙනෙවාහ ‘‘එකස්මිම්පි පක්ඛෙ න තිට්ඨතී’’ති. කිං නො නොති තෙ ලද්ධීති නෙව න හොතීති තව ලද්ධි හොති කින්ති අත්ථො. නො නොතිපි මෙ නොති නෙව න හොතීතිපි මෙ ලද්ධි නො හොති.

63. අත්තනො පණ්ඩිතභාවවිසයානඤ්ඤෙව රාගාදීනං වසෙන යොජනං කාතුං ‘‘අජානන්තොපී’’තිආදිමාහ. සහසාති අනුපධාරෙත්වා වෙගෙන. ‘‘භද්‍රමුඛාති පණ්ඩිතානං සමුදාචිණ්ණමාලපනං, සුන්දරමුඛාති අත්ථො. තත්ථාති තස්මිං බ්‍යාකරණෙ, නිමිත්තෙ චෙතං භුම්මං. ඡන්දරාගපදානං සමානත්ථභාවෙපි විකප්පනජොතකෙන වා-සද්දෙන යොග්‍යත්තා ගොබලීබද්දාදිනයෙන භින්නත්ථතාව යුත්තාති ආහ ‘‘ඡන්දො දුබ්බලරාගො,රාගො බලවරාගො’’ති. දොසපටිඝෙසුපි එසෙව නයො. එත්තකම්පි නාමාති එත්ථ අපි-සද්දො සම්පිණ්ඩනෙ වත්තති, නාම-සද්දො ගරහායං. න කෙවලං ඉතො උත්තරිතරමෙව, අථ ඛො එත්තකම්පි න ජානාමි නාම, පගෙව තදුත්තරිජානනෙති අත්ථො. පරෙහි කතසක්කාරසමානවිසයානං පන රාගාදීනං වසෙන අයං යොජනා – කුසලාකුසලං යථාභූතං අපජානන්තොපි යෙසමහං සමවායෙන කුසලමෙව ‘‘කුසල’’න්ති, අකුසලමෙව ‘‘අකුසල’’න්ති ච බ්‍යාකරෙය්‍යං, තෙසු තථා බ්‍යාකරණහෙතු ‘‘අහො වත රෙ පණ්ඩිතො’’ති සක්කාරසම්මානං කරොන්තෙසු මම ඡන්දො වා රාගො වා අස්සාති. දොසපටිඝෙසුපි වුත්තවිපරියායෙන යොජෙතබ්බං. ‘‘තං මමස්ස උපාදානං, සො මමස්ස විඝාතො’’ති ඉදං අභිධම්මනයෙන (ධ. ස. 1219 ආදයො) යථාලාභවචනං යථාසම්භවං යොජෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘ඡන්දරාගද්වය’’න්තිආදි. තණ්හාදිට්ඨියො එව හි ‘‘උපාදාන’’න්ති අභිධම්මෙ වුත්තා (ධ. ස. 1219 ආදයො) ඉදානි සුත්තන්තනයෙන අවිසෙසයොජනං දස්සෙති ‘‘උභයම්පි වා’’තිආදිනා. සුත්තන්තෙ හි දොසොපි ‘‘උපාදාන’’න්ති වුත්තො ‘‘කොධුපාදානවිනිබන්ධා විඝාතං ආපජ්ජන්තී’’තිආදීසු (දී. නි. ටී. 1.63) ‘‘උභයම්පී’’ති ච අත්ථතො වුත්තං, න සද්දතො චතුන්නම්පි සද්දානමත්ථද්වයවාචකත්තා. දළ්හග්ගහණන්ති අමුඤ්චනග්ගහණං. පටිඝොපි හි ආරම්මණං න මුඤ්චති උපනාහාදිවසෙන පවත්තනතො, ලොභස්සෙව උපාදානභාවෙන පාකටත්තා දොසස්සාපි උපාදානභාවං දස්සෙතුං ඉදං වුත්තං. විහනනං විහිංසනං විබාධනං. රාගොපි හි පරිළාහවසෙන සාරද්ධවුත්තිතාය නිස්සයං විහනති. ‘‘රාගො හී’’තිආදිනා රාගදොසානං උපාදානභාවෙ විසෙසදස්සනමුඛෙන තදත්ථසමත්ථනං. විනාසෙතුකාමතාය ආරම්මණං ගණ්හාතීති සම්බන්ධො. ඉතීති තස්මා ගහණවිහනනතො.

64. පඩති සභාවධම්මෙ ජානාති, යථාසභාවං වා ගච්ඡතීති පණ්ඩා, සා යෙසං තෙ පණ්ඩිතාති අත්ථං දස්සෙති ‘‘පණ්ඩිච්චෙනා’’තිආදිනා. පණ්ඩිතස්ස භාවො පණ්ඩිච්චං, පඤ්ඤා. යෙන හි ධම්මෙන පවත්තිනිමිත්තභූතෙන යුත්තො ‘‘පණ්ඩිතො’’ති වුච්චති, සොයෙව ධම්මො පණ්ඩිච්චං. තෙන සුතචින්තාමයපඤ්ඤා වුත්තා තාසමෙව විසයභාවතො. සමාපත්තිලාභිනො හි භාවනාමයපඤ්ඤා. ‘‘නිපුණා’’ති ඉමිනා පන කම්මනිබ්බත්තං පටිසන්ධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතං සාභාවිකඤාණං වුත්තන්ති ආහ ‘‘සණ්හසුඛුමබුද්ධිනො’’ති. අත්ථන්තරන්ති අත්ථනානත්තං, අත්ථමෙව වා. ‘‘විඤ්ඤාතපරප්පවාදා’’ති එතෙන කත-සද්දස්ස කිරියාසාමඤ්ඤවාචකත්තා ‘‘කතවිජ්ජො’’තිආදීසු විය කත-සද්දො ඤාණානුයුත්තතං වදතීති දස්සෙති. ‘‘කතවාදපරිචයා’’ති එතෙන පන ‘‘කතසිප්පො’’තිආදීසු විය සමුදාචිණ්ණවාදතං. උභින්නමන්තරා පන සමුච්චයද්වයෙන සාමඤ්ඤනිද්දෙසං, එකසෙසං වාති දට්ඨබ්බං. වාලවෙධීනං රූපං සභාවො විය රූපමෙතෙසන්ති වාලවෙධිරූපාති ආහ ‘‘වාලවෙධිධනුග්ගහසදිසා’’ති. සතධා භින්නස්ස වාලග්ගස්ස අංසුකොටිවෙධකධනුග්ගහසදිසාති අත්ථො. තාදිසොයෙව හි ‘‘වාලවෙධී’’ති අධිප්පෙතො. මඤ්ඤෙ-සද්දො උපමාජොතකොති වුත්තං ‘‘භින්දන්තා වියා’’ති. පඤ්ඤාගතෙනාති පඤ්ඤාපභෙදෙන, පඤ්ඤාය එව වා. සමනුයුඤ්ජනා ලද්ධියා පුච්ඡා. සමනුගාහනා තංකාරණස්සාති දස්සෙති ‘‘කිං කුසල’’න්තිආදිනා. සමනුභාසනාපි ඔවාදවසෙන සමනුයුඤ්ජනායෙවාති ආහ ‘‘සමනුයුඤ්ජෙය්‍යු’’න්ති. ‘‘න සම්පායෙය්‍ය’’න්ති එත්ථ ද-කාරස්ස ය-කාරාදෙසතං, එය්‍ය-සද්දස්ස ච සාමත්ථියත්ථතං දස්සෙතුං ‘‘න සම්පාදෙය්‍ය’’න්තිආදි වුත්තං.

65-66. මන්දා අතික්ඛා පඤ්ඤා යස්සාති මන්දපඤ්ඤො, තෙනාහ ‘‘අපඤ්ඤස්සෙවෙතං නාම’’න්ති. ‘‘මොහමූහො’’ති වත්තබ්බෙ හ-කාරලොපෙන ‘‘මොමූහො’’ති වුත්තං, තඤ්ච අතිසයත්ථදීපකං පරියායද්වයස්ස අතිරෙකත්ථභාවතොති යථා ‘‘පදට්ඨාන’’න්ති වුත්තං ‘‘අතිසම්මූළ්හො’’ති. සිද්ධෙ හි සති පුනාරම්භො නියමාය වා හොති, අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනාය වා. යථා පුබ්බෙ කම්මුනා ආගතො, තථා ඉධාපීති තථාගතො, සත්තො. එත්ථ ච කාමං පුරිමානම්පි තිණ්ණං කුසලාදිධම්මසභාවානවබොධතො අත්ථෙව මන්දභාවො, තෙසං පන අත්තනො කුසලාදිධම්මානවබොධස්ස අවබොධනතො විසෙසො අත්ථීති. පච්ඡිමොයෙව තදභාවතො මන්දමොමූහභාවෙන වුත්තො. නනු ච පච්ඡිමස්සාපි අත්තනො ධම්මානවබොධස්ස අවබොධො අත්ථියෙව ‘‘අත්ථි පරො ලොකො’ති ඉති චෙ මෙ අස්ස, ‘අත්ථි පරො ලොකො’ති ඉති තෙ නං බ්‍යාකරෙය්‍යං, එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිවචනතොති? කිඤ්චාපි අත්ථි, න පන තස්ස පුරිමානං විය අපරිඤ්ඤාතධම්මබ්‍යාකරණනිමිත්තමුසාවාදාදිභායනජිගුච්ඡනාකාරො අත්ථි, අථ ඛො මහාමූළ්හොයෙවාති තථාවෙස වුත්තො. අථ වා ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණත්ථං ‘‘අත්ථි පරො ලොකො’’ති ඉති චෙ මං පුච්ඡසීති පුච්ඡාඨපනමෙව තෙන දස්සීයති, න අත්තනො ධම්මානවබොධාවබොධොති අයමෙව විසෙසෙන ‘‘මන්දො මොමූහො’’ති වුත්තො. තෙනෙව හි තථාවාදීනං සඤ්චයං බෙලට්ඨපුත්තං ආරබ්භ ‘‘අයඤ්ච ඉමෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං සබ්බබාලො සබ්බමූළ්හො’’ති (දී. නි. 1.181) වුත්තං. තත්ථ ‘‘අත්ථි පරො ලොකො’’ති සස්සතදස්සනවසෙන, සම්මාදිට්ඨිවසෙන වා පුච්ඡා. යදි හි දිට්ඨිගතිකො සස්සතදස්සනවසෙන පුච්ඡෙය්‍ය, යදි ච සම්මාදිට්ඨිකො සම්මාදස්සනවසෙනාති ද්විධාපි අත්ථො වට්ටති. ‘‘නත්ථි පරො ලොකො’’ති නත්ථිකදස්සනවසෙන, සම්මාදිට්ඨිවසෙන වා, ‘‘අත්ථි ච නත්ථි ච පරො ලොකො’’ති උච්ඡෙදදස්සනවසෙන, සම්මාදිට්ඨිවසෙන වා, ‘‘නෙවත්ථි න නත්ථි පරො ලොකො’’ති වුත්තපකාරත්තයපටික්ඛෙපෙ සති පකාරන්තරස්ස අසම්භවතො අත්ථිතානත්ථිතාහි න වත්තබ්බාකාරො පරො ලොකොති වික්ඛෙපඤ්ඤෙව පුරක්ඛාරෙන, සම්මාදිට්ඨිවසෙන වා පුච්ඡා. සෙසචතුක්කත්තයෙපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. පුඤ්ඤසඞ්ඛාරත්තිකො විය හි කායසඞ්ඛාරත්තිකෙන පුරිමචතුක්කසඞ්ගහිතො එව අත්ථො සෙසචතුක්කත්තයෙන සත්තපරාමාසපුඤ්ඤාදිසඵලතාචොදනානයෙන (අත්තපරාමාසපුඤ්ඤාදිඵලතාචොදනානයෙන දී. නි. ටී. 1.65, 66) සඞ්ගහිතො. එත්ථ හි තතියචතුක්කෙන පුඤ්ඤාදිකම්මසඵලතාය, සෙසචතුක්කත්තයෙන ච සත්තපරාමාසතාය චොදනානයො වුත්තොති දට්ඨබ්බං.

අමරාවික්ඛෙපිකො පන සස්සතාදීනං අත්තනො අරුච්චනතාය සබ්බත්ථ ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා වික්ඛෙපඤ්ඤෙව කරොති. තත්ථ ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදි තත්ථ තත්ථ පුච්ඡිතාකාරපටිසෙධනවසෙන වික්ඛෙපාකාරදස්සනං. කස්මා පන වික්ඛෙපවාදිනො පටික්ඛෙපොව සබ්බත්ථ වුත්තො. නනු වික්ඛෙපපක්ඛස්ස ‘‘එවමෙව’’න්ති අනුජානනම්පි වික්ඛෙපපක්ඛෙ අවට්ඨානතො යුත්තරූපං සියාති? න, තත්ථාපි තස්ස සම්මූළ්හත්තා, පටික්ඛෙපවසෙනෙව ච වික්ඛෙපවාදස්ස පවත්තනතො. තථා හි සඤ්චයො බෙලට්ඨපුත්තො රඤ්ඤා අජාතසත්තුනා සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො පරලොකත්ථිතාදීනං පටිසෙධනමුඛෙනෙව වික්ඛෙපං බ්‍යාකාසි.

එත්ථාහ – නනු චායං සබ්බොපි අමරාවික්ඛෙපිකො කුසලාදයො ධම්මෙ, පරලොකත්ථිතාදීනි ච යථාභූතං අනවබුජ්ඣමානො තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො පුච්ඡාය වික්ඛෙපනමත්තං ආපජ්ජති, අථ තස්ස කථං දිට්ඨිගතිකභාවො සියා. න හි අවත්තුකාමස්ස විය පුච්ඡිතත්ථමජානන්තස්ස වික්ඛෙපකරණමත්තෙන දිට්ඨිගතිකතා යුත්තාති? වුච්චතෙ – න හෙව ඛො පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණමත්තෙන තස්ස දිට්ඨිගතිකතා, අථ ඛො මිච්ඡාභිනිවෙසවසෙන. සස්සතාභිනිවෙසවසෙන හි මිච්ඡාභිනිවිට්ඨොයෙව පුග්ගලො මන්දබුද්ධිතාය කුසලාදිධම්මෙ, පරලොකත්ථිතාදීනි ච යාථාවතො අප්පටිබුජ්ඣමානො අත්තනා අවිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස පරං විඤ්ඤාපෙතුමසක්කුණෙය්‍යතාය මුසාවාදභයෙන ච වික්ඛෙපමාපජ්ජතීති. තථා හි වක්ඛති ‘‘යාසං සත්තෙව උච්ඡෙදදිට්ඨියො, සෙසා සස්සතදිට්ඨියො’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.97, 98) අථ වා පුඤ්ඤපාපානං, තබ්බිපාකානඤ්ච අනවබොධෙන, අසද්දහනෙන ච තබ්බිසයාය පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණමෙව සුන්දරන්ති ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වා අභිනිවිසන්තස්ස උප්පන්නා විසුංයෙවෙසා එකා දිට්ඨි සත්තභඞ්ගදිට්ඨි වියාති දට්ඨබ්බං. තථා ච වුත්තං ‘‘පරියන්තරහිතා දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨි චෙව වාචා’’ චාති (දී. නි. අට්ඨ. 1.61). යං පනෙතං වුත්තං ‘‘ඉමෙපි චත්තාරො පුබ්බෙ පවත්තධම්මානුසාරෙනෙව දිට්ඨියා ගහිතත්තා පුබ්බන්තකප්පිකෙසු පවිට්ඨා’’ති, තදෙතස්ස අමරාවික්ඛෙපවාදස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහවසෙනෙව වුත්තං. කථං පනස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහොති? උච්ඡෙදවසෙන අනභිනිවෙසනතො. නත්ථි හි කොචි ධම්මානං යථාභූතවෙදී විවාදබහුලත්තා ලොකස්ස. ‘‘එවමෙව’’න්ති පන සද්දන්තරෙන ධම්මනිජ්ඣානනා අනාදිකාලිකා ලොකෙ, තස්මා සස්සතලෙසස්ස එත්ථ ලබ්භනතො සස්සතදිට්ඨියා එතස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.