අධිච්චසමුප්පන්නවාදවණ්ණනා

67. අධිච්ච යදිච්ඡකං යං කිඤ්චි කාරණං කස්සචි බුද්ධිපුබ්බං විනා සමුප්පන්නොති අත්තලොකසඤ්ඤිතානං ඛන්ධානං අධිච්චුප්පත්තිආකාරාරම්මණදස්සනං අධිච්චසමුප්පන්නං තදාකාරසන්නිස්සයෙනෙව පවත්තිතො, තදාකාරසහචරිතතො ච යථා ‘‘මඤ්චා ඝොසන්ති, කුන්තා පචරන්තී’’ති, අධිච්චසමුප්පන්නදස්සනං වා අන්තපදලොපෙන අධිච්චසමුප්පන්නං යථා ‘‘රූපභවො රූප’’න්ති, ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘අධිච්චසමුප්පන්නො’’තිආදි වුත්තං. අකාරණසමුප්පන්නන්ති කාරණමන්තරෙන යදිච්ඡකං සමුප්පන්නං.

68-73. අසඤ්ඤසත්තාති එත්ථ එතං අසඤ්ඤාවචනන්ති අත්ථො. දෙසනාසීසන්ති දෙසනාය ජෙට්ඨකං පධානභාවෙන ගහිතත්තා, තෙන සඤ්ඤං ධුරං කත්වා භගවතා අයං දෙසනා කතා, න පන තත්ථ අඤ්ඤෙසං අරූපධම්මානම්පි අත්ථිතායාති දස්සෙති, තෙනෙවාහ ‘‘අචිත්තුප්පාදා’’තිආදි. භගවා හි යථා ලොකුත්තරධම්මං දෙසෙන්තො සමාධිං, පඤ්ඤං වා ධුරං කත්වා දෙසෙති, එවං ලොකියධම්මං දෙසෙන්තො චිත්තං, සඤ්ඤං වා. තත්ථ ‘‘යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති (ධ. ස. 277), පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධි (දී. නි. 3.355) පඤ්චඤාණිකො සම්මාසමාධි, (දී. නි. 3.355; විභ. 804) පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති, තථා ‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, (ධ. ස. 1) කිං චිත්තො ත්වං භික්ඛු (පාරා. 146, 180) මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, (ධ. ප. 1; නෙත්ති. 90; පෙටකො. 83, 84) සන්ති භික්ඛවෙ, සත්තා නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, (දී. නි. 3.332, 341, 357; අ. නි. 7.44; අ. නි. 9.24; චූළනි. 83) නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන’’න්ති (දී. නි. 3.358) ච එවමාදීනි සුත්තානි එතස්සත්ථස්ස සාධකානි. තිත්ථං වුච්චති මිච්ඡාලද්ධි තත්ථෙව බාහුල්ලෙන පරිබ්භමනතො තරන්ති බාලා එත්ථාති කත්වා, තදෙව අනප්පකානමනත්ථානං තිත්ථියානඤ්ච සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන, නිවාසට්ඨෙන වා ආයතනන්ති තිත්ථායතනං, තස්මිං, අඤ්ඤතිත්ථියසමයෙති අත්ථො. තිත්ථියා හි උපපත්තිවිසෙසෙ විමුත්තිසඤ්ඤිනො, සඤ්ඤාවිරාගාවිරාගෙසු ආදීනවානිසංසදස්සාවිනො ච හුත්වා අසඤ්ඤසමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා අක්ඛණභූමියං උපපජ්ජන්ති, න සාසනිකා, තෙන වුත්තං ‘‘එකච්චො තිත්ථායතනෙ පබ්බජිත්වා’’ති. වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වාති චතුත්ථෙ භූතකසිණෙ පඨමාදීනි තීණි ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා තතියජ්ඣානෙ චිණ්ණවසී හුත්වා තතො වුට්ඨාය චතුත්ථජ්ඣානාධිගමාය පරිකම්මං කත්වා, තෙනෙවාහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා’’ති.

කස්මා පනෙත්ථ වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති? වුච්චතෙ – යථෙව හි රූපපටිභාගභූතෙසු කසිණවිසෙසෙසු රූපවිභාවනෙන රූපවිරාගභාවනාසඞ්ඛාතො අරූපසමාපත්තිවිසෙසො සච්ඡිකරීයති, එවං අපරිබ්‍යත්තවිග්ගහතාය අරූපපටිභාගභූතෙ කසිණවිසෙසෙ අරූපවිභාවනෙන අරූපවිරාගභාවනාසඞ්ඛාතො රූපසමාපත්තිවිසෙසො අධිගමීයති, තස්මා එත්ථ ‘‘සඤ්ඤා රොගො සඤ්ඤා ගණ්ඩො’’තිආදිනා, (ම. නි. 3.24) ‘‘ධි චිත්තං, ධිබ්බතෙ තං චිත්ත’’න්තිආදිනා (දී. නි. ටී. 1.68-73) ච නයෙන අරූපපවත්තියා ආදීනවදස්සනෙන, තදභාවෙ ච සන්තපණීතභාවසන්නිට්ඨානෙන රූපසමාපත්තියා අභිසඞ්ඛරණං, රූපවිරාගභාවනා පන සද්ධිං උපචාරෙන අරූපසමාපත්තියො විසෙසෙන පඨමාරුප්පජ්ඣානං. යදි එවං ‘‘පරිච්ඡින්නාකාසකසිණෙපී’’ති වත්තබ්බං. තස්සාපි හි අරූපපටිභාගතා ලබ්භතීති? වත්තබ්බමෙවෙතං කෙසඤ්චි, අවචනං පන පුබ්බාචරියෙහි අග්ගහිතභාවෙන. යථා හි රූපවිරාගභාවනා විරජ්ජනීයධම්මභාවමත්තෙ පරිනිබ්බින්දා (විරජ්ජනීයධම්ම භාවමත්තෙන පරිනිප්ඵන්නා දී. නි. ටී. 1.6-73) විරජ්ජනීයධම්මපටිභාගභූතෙ ච විසයවිසෙසෙ පාතුභවති, එවං අරූපවිරාගභාවනාපීති වුච්චමානෙ න කොචි විරොධො. තිත්ථියෙහෙව පන තස්සා සමාපත්තියා පටිපජ්ජිතබ්බතාය, තෙසඤ්ච විසයපදෙසනිමිත්තස්සෙව තස්ස ඣානස්ස පටිපත්තිතො තං කාරණං පස්සන්තෙහි පුබ්බාචරියෙහි චතුත්ථෙයෙව භූතකසිණෙ අරූපවිරාගභාවනාපරිකම්මං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කිඤ්ච භිය්‍යො – වණ්ණකසිණෙසු විය පුරිමභූතකසිණත්තයෙපි වණ්ණපටිච්ඡායාව පණ්ණත්තිආරම්මණං ඣානස්ස ලොකවොහාරානුරොධෙනෙව පවත්තිතො, එවඤ්ච කත්වා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.96) පථවීකසිණස්ස ආදාසචන්දමණ්ඩලූපමාවචනඤ්ච සමත්ථිතං හොති. චතුත්ථෙ පන භූතකසිණෙ භූතපටිච්ඡායා එව ඣානස්ස ගොචරභාවං ගච්ඡතීති තස්සෙව අරූපපටිභාගතා යුත්තා, තස්මා වායොකසිණෙයෙව පරිකම්මං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

කථං පස්සතීති ආහ ‘‘චිත්තෙ සතී’’තිආදි. සන්තොති නිබ්බුතො, දිට්ඨධම්මනිබ්බානමෙතන්ති වුත්තං හොති. කාලං කත්වාති මරණං කත්වා, යො වා මනුස්සලොකෙ ජීවනකාලො උපත්ථම්භකපච්චයෙහි කරීයති, තං කරිත්වාතිපි අත්ථො. අසඤ්ඤසත්තෙසු නිබ්බත්තතීති අසඤ්ඤසත්තසඞ්ඛාතෙ සත්තනිකායෙ රූපපටිසන්ධිවසෙනෙව උපපජ්ජති, අඤ්ඤෙසු වා චක්කවාළෙසු තස්සා භූමියා අත්ථිතාය අනෙකවිධභාවං සන්ධාය පුථුවචනනිද්දෙසොතිපි දට්ඨබ්බං. ඉධෙවාති පඤ්චවොකාරභවෙයෙව. තත්ථාති අසඤ්ඤීභවෙ. යදි රූපක්ඛන්ධමත්තමෙව අසඤ්ඤීභවෙ පාතුභවති, කථං අරූපසන්නිස්සයෙන විනා තත්ථ රූපං පවත්තති, නනු සියා අරූපසන්නිස්සිතායෙව රූපක්ඛන්ධස්ස උප්පත්ති ඉධෙව පඤ්චවොකාරභවෙ තථා උප්පත්තියා අදස්සනතොති? නායමනුයොගො අඤ්ඤත්ථාපි අප්පවිට්ඨො, කථං පන රූපසන්නිස්සයෙන විනා අරූපධාතුයා අරූපං පවත්තතීති. ඉදම්පි හි තෙන සමානජාතියමෙව. කස්මා? ඉධෙව අදස්සනතො, කථඤ්ච කබළීකාරාහාරෙන විනා රූපධාතුයා රූපං පවත්තතීති. ඉදම්පි ච තංසභාවමෙව, කිං කාරණා? ඉධ අදස්සනතොයෙව. ඉති අඤ්ඤත්ථාපි තථා පවත්තිදස්සනතො, කිමෙතෙන අඤ්ඤනිදස්සනෙන ඉධෙව අනුයොගෙන. අපිච යථා යස්ස චිත්තසන්තානස්ස නිබ්බත්තිකාරණං රූපෙ අවිගතතණ්හං, තස්ස සහ රූපෙන සම්භවතො රූපං නිස්සාය පවත්ති රූපසාපෙක්ඛතාය කාරණස්ස. යස්ස පන නිබ්බත්තිකාරණං රූපෙ විගතතණ්හං, තස්ස විනා රූපෙන පවත්ති රූපනිරපෙක්ඛතාය කාරණස්ස, එවං යස්ස රූපප්පබන්ධස්ස නිබ්බත්තිකාරණං අරූපෙ විගතතණ්හං, තස්ස විනා අරූපෙන පවත්ති අරූපනිරපෙක්ඛතාය කාරණස්ස, එවං භාවනාබලාභාවතො පඤ්චවොකාරභවෙ රූපාරූපසම්භවො විය, භාවනාබලෙන චතුවොකාරභවෙ අරූපස්සෙව සම්භවො විය ච. අසඤ්ඤීභවෙපි භාවනාබලෙන රූපස්සෙව සම්භවො දට්ඨබ්බොති.

කථං පන තත්ථ කෙවලො රූපප්පබන්ධො පච්චුප්පන්නපච්චයරහිතො චිරකාලං පවත්තතීති පච්චෙතබ්බං, කිත්තකං වා කාලං පවත්තතීති චොදනං මනසි කත්වා ‘‘යථා නාමා’’තිආදිමාහ. තෙන න කෙවලං ඉධ චෙව අඤ්ඤත්ථ ච වුත්තො ආගමොයෙව එතදත්ථඤාපනෙ, අථ ඛො අයං පනෙත්ථ යුත්තීති දස්සෙති. ජියාවෙගුක්ඛිත්තොති ධනුජියාය වෙගෙන ඛිපිතො. ඣානවෙගො නාම ඣානානුභාවො ඵලදානෙ සමත්ථතා. තත්තකමෙව කාලන්ති උක්කංසතො පඤ්ච මහාකප්පසතානි. තිට්ඨන්තීති යථානිබ්බත්තඉරියාපථමෙව චිත්තකම්මරූපකසදිසා හුත්වා තිට්ඨන්ති. ඣානවෙගෙති අසඤ්ඤසමාපත්තිපරික්ඛිත්තෙ චතුත්ථජ්ඣානකම්මවෙගෙ, පඤ්චමජ්ඣානකම්මවෙගෙ වා. අන්තරධායතීති පච්චයනිරොධෙන නිරුජ්ඣති න පවත්තති. ඉධාති කාමාවචරභවෙති අත්ථො අඤ්ඤත්ථ තෙසමනුප්පත්තිතො. පටිසන්ධිසඤ්ඤාති පටිසන්ධිචිත්තුප්පාදොයෙව සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තො. කථං පන අනෙකකප්පසතමතික්කමෙන චිරනිරුද්ධතො විඤ්ඤාණතො ඉධ විඤ්ඤාණමුප්පජ්ජති. න හි නිරුද්ධෙ චක්ඛුපසාදෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණමුප්පජ්ජමානං දිට්ඨන්ති? නයිදමෙකන්තතො දට්ඨබ්බං. නිරුද්ධම්පි හි චිත්තං සමානජාතිකස්ස අන්තරා අනුප්පජ්ජනතො සමනන්තරපච්චයමත්තං හොතියෙව, න බීජං. බීජං පන කම්මමෙව, තස්මා කම්මතො බීජභූතතො ආරම්මණාදීහි පච්චයෙහි අසඤ්ඤීභවතො චුතානං කාමධාතුයා උපපත්තිවිඤ්ඤාණං හොතියෙව, තෙනාහ ‘‘ඉධ පටිසන්ධිසඤ්ඤා උප්පජ්ජතී’’ති. එත්ථ ච යථා නාම උතුනියාමෙන පුප්ඵග්ගහණෙ නියතකාලානං රුක්ඛානං විදාරණසඞ්ඛාතෙ වෙඛෙ දින්නෙ වෙඛබලෙන අනියමතා හොති පුප්ඵග්ගහණස්ස, එවමෙව පඤ්චවොකාරභවෙ අවිප්පයොගෙන වත්තමානෙසු රූපාරූපධම්මෙසු රූපාරූපවිරාගභාවනාසඞ්ඛාතෙ වෙඛෙ දින්නෙ තස්ස සමාපත්තිවෙඛබලස්ස අනුරූපතො අරූපභවෙ, අසඤ්ඤභවෙ ච යථාක්කමං රූපරහිතා, අරූපරහිතා ච ඛන්ධානං පවත්ති හොතීති වෙදිතබ්බං.

කස්මා පනෙත්ථ පුන සඤ්ඤුප්පාදා ච පන ‘‘තෙ දෙවා තම්හා කායා චවන්තී’’ති සඤ්ඤුප්පාදො තෙසං චවනස්ස කාරණභාවෙන වුත්තො, ‘‘සඤ්ඤුප්පාදා’’ති වචනං වා කිමත්ථදස්සනන්ති චොදනාය ‘‘යස්මා පනා’’තිආදිමාහ. ඉධ පටිසන්ධිසඤ්ඤුප්පාදෙන තෙසං චවනස්ස පඤ්ඤායනතො ඤාපකහෙතුභාවෙන වුත්තො, ‘‘සඤ්ඤුප්පාදා’’ති වචනං වා තෙසං චවනස්ස පඤ්ඤායනභාවදස්සනන්ති අධිප්පායො. ‘‘සඤ්ඤුප්පාදා’’ති හි එතස්ස සඤ්ඤුප්පාදෙන හෙතුභූතෙන චවන්ති, සඤ්ඤුප්පාදා වා උප්පාදසඤ්ඤා තෙ දෙවාති සම්බන්ධො. සන්තභාවායාති නිබ්බානාය. නනු චෙත්ථ ජාතිසතසහස්සදසසංවට්ටාදීනමත්ථකෙ, තදබ්භන්තරෙ වා පවත්තාය අසඤ්ඤූපපත්තියා වසෙන ලාභීඅධිච්චසමුප්පන්නිකවාදොපි ලාභීසස්සතවාදො විය අනෙකභෙදො සම්භවතීති? සච්චමෙව, අනන්තරත්තා පන ආසන්නාය අසඤ්ඤූපපත්තියා වසෙන ලාභීඅධිච්චසමුප්පන්නිකවාදො නයදස්සනවසෙන එකොව දස්සිතොති දට්ඨබ්බං. අථ වා සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහතො අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදස්ස සස්සතවාදෙ ආගතො සබ්බොපි දෙසනානයො යථාසම්භවං අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදෙපි ගහෙතබ්බොති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං භගවතා ලාභීඅධිච්චසමුප්පන්නිකවාදො අවිභජිත්වා දස්සිතො, අවස්සඤ්චස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො ඉච්ඡිතබ්බො සංකිලෙසපක්ඛෙ සත්තානමජ්ඣාසයස්ස සස්සතුච්ඡෙදවසෙනෙව දුවිධත්තා, තෙසු ච උච්ඡෙදප්පසඞ්ගාභාවතො. තථා හි අට්ඨකථායං ආසය-සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තං ‘‘සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨි චා’’ති, තථා ච වක්ඛති ‘‘යාසං සත්තෙව උච්ඡෙදදිට්ඨියො, සෙසා සස්සතදිට්ඨියො’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.97, 98).

නනු ච අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො න යුත්තො ‘‘අහඤ්හි පුබ්බෙ නාහොසි’’න්තිආදිවසෙන පවත්තනතො අපුබ්බසත්තපාතුභාවගාහකත්තා. සස්සතදිට්ඨි පන අත්තනො, ලොකස්ස ච සදාභාවගාහිනී ‘‘අත්ථිත්වෙව සස්සතිසම’’න්ති පවත්තනතොති? නො න යුත්තො අනාගතකොටිඅදස්සනෙන සස්සතග්ගාහසමවරොධත්තා. යදිපි හි අයං වාදො ‘‘සොම්හි එතරහි අහුත්වා සන්තතාය පරිණතො’’ති (දී. නි. 1.68) අත්තනො, ලොකස්ස ච අතීතකොටිපරාමසනවසෙන පවත්තො, තථාපි වත්තමානකාලතො පට්ඨාය න තෙසං කත්ථචි අනාගතෙ පරියන්තං පස්සති, විසෙසෙන ච පච්චුප්පන්නානාගතකාලෙසු අපරියන්තදස්සනපභාවිතො සස්සතවාදො, යථාහ ‘‘සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’ති (දී. නි. 1.31 අත්ථතො සමානං) යදෙවං සියා ඉමස්ස ච වාදස්ස, සස්සතවාදාදීනඤ්ච පුබ්බන්තකප්පිකෙසු සඞ්ගහො න යුත්තොයෙව අනාගතකාලපරාමසනවසෙන පවත්තත්තාති? යුත්තො එව සමුදාගමස්ස අතීතකොට්ඨාසිකත්තා. තථා හි නෙසං සමුදාගමො අතීතංසපුබ්බෙනිවාසඤාණෙහි, තප්පතිරූපකානුස්සවාදිපභාවිතෙහි ච තක්කනෙහි සඞ්ගහිතොති, තථා චෙව සංවණ්ණිතං. අථ වා සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරෙන ධම්මස්සාමිනා නිරවසෙසතො අගතිං, ගතිඤ්ච යථාභූතං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදිතා එතා දිට්ඨියො, තස්මා යාවතිකා දිට්ඨියො භගවතා දෙසිතා, යථා ච දෙසිතා, තාවතිකා තථා චෙව සන්නිට්ඨානතො සම්පටිච්ඡිතබ්බා, න චෙත්ථ යුත්තිවිචාරණා කාතබ්බා බුද්ධවිසයත්තා. අචින්තෙය්‍යො හි බුද්ධානං බුද්ධවිසයො, තථා ච වක්ඛති ‘‘තත්ථ න එකන්තෙන කාරණං පරියෙසිතබ්බ’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.78-82).

දුතියභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.