1. බ්‍රහ්මජාලසුත්තං

පරිබ්බාජකකථාවණ්ණනා

1. එත්තාවතා ච පරමසණ්හසුඛුමගම්භීරදුද්දසානෙකවිධනයසමලඞ්කතං බ්‍රහ්මජාලස්ස සාධාරණතො බාහිරනිදානං දස්සෙත්වා ඉදානි අබ්භන්තරනිදානං සංවණ්ණෙන්තො අත්ථාධිගමස්ස සුනික්ඛිත්තපදමූලකත්තා, සුනික්ඛිත්තපදභාවස්ස ච ‘‘ඉදමෙව’’න්ති සභාවවිභාවනෙන පදවිභාගෙන සාධෙතබ්බත්තා පඨමං තාව පදවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ එව’’න්තිආදිමාහ. පදවිභාගෙන හි ‘‘ඉදං නාම එතං පද’’න්ති විජානනෙන තංතංපදානුරූපං ලිඞ්ගවිභත්ති වචන කාලපයොගාදිකං සම්මාපතිට්ඨාපනතො යථාවුත්තස්ස පදස්ස සුනික්ඛිත්තතා හොති, තාය ච අත්ථස්ස සමධිගමියතා. යථාහ ‘‘සුනික්ඛිත්තස්ස භික්ඛවෙ – පදබ්‍යඤ්ජනස්ස අත්ථොපි සුනයොහොතී’’තිආදි. අපිච සම්බන්ධතො, පදතො, පදවිභාගතො, පදත්ථතො අනුයොගතො, පරිහාරතො චාති ඡහාකාරෙහි අත්ථවණ්ණනා කාතබ්බා. තත්ථ සම්බන්ධො නාම දෙසනාසම්බන්ධො, යං ලොකියා ‘‘උම්මුග්ඝාතො’’තිපි වදන්ති, සො පන පාළියා නිදානපාළිවසෙන, නිදානපාළියා ච සඞ්ගීතිවසෙන වෙදිතබ්බො. පඨමමහාසඞ්ගීතිං දස්සෙන්තෙන හි නිදානපාළියා සම්බන්ධො දස්සිතො, තස්මා පදාදිවසෙනෙව සංවණ්ණනං කරොන්තො ‘‘එව’’න්තිආදිමාහ. එත්ථ ච ‘‘එවන්ති නිපාතපදන්තිආදිනා පදතො, පදවිභාගතො ච සංවණ්ණනං කරොති පදානං තබ්බිසෙසානඤ්ච දස්සිතත්තා. පදවිභාගොති හි පදානං විසෙසොයෙව අධිප්පෙතො, න පදවිග්ගහො. පදානි ච පදවිභාගො ච පදවිභාගො. අථ වා පදවිභාගො ච පදවිග්ගහො ච පදවිභාගොති එකසෙසවසෙන පදපදවිග්ගහාපි පදවිභාගසද්දෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බං. පදවිග්ගහතො පන ‘‘භික්ඛූනං සඞ්ඝො’’තිආදිනා උපරි සංවණ්ණනං කරිස්සති, තථා පදත්ථානුයොගපරිහාරෙහිපි. එවන්ති එත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො අන්තරාසද්ද ච සද්දාදීනම්පි සඞ්ගහිතත්තා, නයග්ගහණෙන වා තෙ ගහිතා. තෙනාහ ‘‘මෙතිආදීනි නාමපදානී’’ති. ඉතරථා හි අන්තරාසද්දං ච සද්දාදීනම්පි නිපාතභාවො වත්තබ්බො සියා. මෙතිආදීනීති එත්ථ පන ආදි-සද්දෙන යාව පටිසද්දො, තාව තදවසිට්ඨායෙව සද්දා සඞ්ගහිතා. පටීති උපසග්ගපදං පතිසද්දස්ස කාරියභාවතො.

ඉදානි අත්ථුද්ධාරක්කමෙන පදත්ථතො සංවණ්ණනං කරොන්තො ‘‘අත්ථතො පනා’’තිආදිමාහ. ඉමස්මිං පන ඨානෙ සොතූනං සංවණ්ණනානයකොසල්ලත්ථං සංවණ්ණනාප්පකාරා වත්තබ්බා. කථං?

එකනාළිකා කථා ච, චතුරස්සා තථාපි ච;

නිසින්නවත්තිකා චෙව, තිධා සංවණ්ණනං වදෙ.

තත්ථ පාළිං වත්වා එකෙකපදස්ස අත්ථකථනං එකාය නාළියා මිනිතසදිසත්තා, එකෙකං වා පදං නාළං මූලං, එකමෙකං පදං වා නාළිකා අත්ථනිග්ගමනමග්ගො එතිස්සාති කත්වා එකනාළිකා නාම. පටිපක්ඛං දස්සෙත්වා, පටිපක්ඛස්ස ච උපමං දස්සෙත්වා, සපක්ඛං දස්සෙත්වා, සපක්ඛස්ස ච උපමං දස්සෙත්වා, කථනං චතූහි භාගෙහි වුත්තත්තා, චත්තාරො වා රස්සා සල්ලක්ඛණූපායා එතිස්සාති කත්වා චතුරස්සා නාම, විසභාගධම්මවසෙනෙව පරියොසානං ගන්ත්වා පුන සභාගධම්මවසෙනෙව පරියොසානගමනං නිසීදාපෙත්වා පතිට්ඨාපෙත්වා ආවත්තනයුත්තත්තා, නියමතො වා නිසින්නස්ස ආරද්ධස්ස වත්තො සංවත්තො එතිස්සාති කත්වා නිසින්නවත්තිකා නාම, යථාරද්ධස්ස අත්ථස්ස විසුං විසුං පරියොසානාපි නියුත්තාති වුත්තං හොති, සොදාහරණා පන කථා අඞ්ගුත්තරට්ඨකථාය තට්ටීකායං එකාදසනිපාතෙ ගොපාලකසුත්තවණ්ණනාතො ගහෙතබ්බා.

භෙදකථා තත්වකථා, පරියායකථාපි ච;

ඉති අත්ථක්කමෙ විද්වා, තිධා සංවණ්ණනං වදෙ.

තත්ථ පකතිආදිවිචාරණා භෙදකථා යථා ‘‘බුජ්ඣතීති බුද්ධො’’තිආදි. සරූපවිචාරණා තත්වකථා යථා ‘‘බුද්ධොති යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො’’තිආදි (මහානි. 192; චූළනි. 97; පටි. ම. 1.161). වෙවචනවිචාරණා පරියායකථා යථා ‘‘බුද්ධො භගවා සබ්බඤ්ඤූ ලොකනායකො’’තිආදි (නෙත්ති. 38 වෙවචනාහාරවිභඞ්ගනිස්සිතො පාළි).

පයොජනඤ්ච පිණ්ඩත්ථො, අනුසන්ධි ච චොදනා;

පරිහාරො ච සබ්බත්ථ, පඤ්චධා වණ්ණනං වදෙ.

තත්ථ පයොජනං නාම දෙසනාඵලං, තං පන සුතමයඤාණාදි. පිණ්ඩත්ථො නාම විප්පකිණ්ණස්ස අත්ථස්ස සුවිජානනත්ථං සම්පිණ්ඩෙත්වා කථනං. අනුසන්ධි නාම පුච්ඡානුසන්ධාදි. චොදනා නාම යථාවුත්තස්ස වචනස්ස විරොධිකථනං. පරිහාරො නාම තස්ස අවිරොධිකථනං.

උම්මුග්ඝාතො පදඤ්චෙව, පදත්ථො පදවිග්ගහො;

චාලනා පච්චුපට්ඨානං, ඡධා සංවණ්ණනං වදෙ. (වජිර. ටී. පඨමමහාසඞ්ගීතිවණ්ණනා);

තත්ථ අජ්ඣත්තිකාදිනිදානං උම්මුග්ඝාතො. ‘‘එවමිද’’න්ති නානාවිධෙන පදවිසෙසතාකථනං පදං, සද්දත්ථාධිප්පායත්ථාදි පදත්ථො. අනෙකධා නිබ්බචනං පදවිග්ගහො.චාලනා නාම චොදනා. පච්චුපට්ඨානං පරිහාරො.

සමුට්ඨානං පදත්ථො ච, භාවානුවාදවිධයො;

විරොධො පරිහාරො ච, නිගමනන්ති අට්ඨධා.

තත්ථ සමුට්ඨානන්ති අජ්ඣත්තිකාදිනිදානං. පදත්ථොති අධිප්පෙතානධිප්පෙතාදිවසෙන අනෙකධා පදස්ස අත්ථො. භාවොති අධිප්පායො. අනුවාදවිධයොති පඨමවචනං විධි, තදාවිකරණවසෙන පච්ඡා වචනං අනුවාදො, විසෙසනවිසෙස්‍යානං වා විධානුවාද සමඤ්ඤා. විරොධොති අත්ථනිච්ඡයනත්ථං චොදනා. පරිහාරොති තස්සා සොධනා. නිගමනන්ති අනුසන්ධියා අනුරූපං අප්පනා.

ආදිතො තස්ස නිදානං, වත්තබ්බං තප්පයොජනං;

පිණ්ඩත්ථො චෙව පදත්ථො, සම්බන්ධො අධිප්පායකො;

චොදනා සොධනා චෙති, අට්ඨධා වණ්ණනං වදෙ.

තත්ථ සම්බන්ධො නාම පුබ්බාපරසම්බන්ධො, යො ‘‘අනුසන්ධී’’ති වුච්චති. සෙසා වුත්තත්ථාව, එවමාදිනා තත්ථ තත්ථාගතෙ සංවණ්ණනාප්පකාරෙ ඤත්වා සබ්බත්ථ යථාරහං විචෙතබ්බාති.

එවමනෙකත්ථප්පභෙදතා පයොගතොව ඤාතබ්බාති තබ්බසෙන තං සමත්ථෙතුං ‘‘තථා හෙසා’’තිආදි වුත්තං. අථ වා අයං සද්දො ඉමස්සත්ථස්ස වාචකොති සඞ්කෙතවවත්ථිතායෙව සද්දා තං තදත්ථස්ස වාචකා, සඞ්කෙතො ච නාම පයොගවසෙන සිද්ධොති දස්සෙතුම්පි ඉදං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවමීදිසෙසු. නනු ච –

‘‘යථාපි පුප්ඵරාසිම්හා, කයිරා මාලාගුණෙ බහූ;

එවං ජාතෙන මච්චෙන, කත්තබ්බං කුසලං බහු’’න්ති. (ධ. ප. 53);

එත්ථ එවං-සද්දෙන උපමාකාරස්සෙව වුත්තත්තා ආකාරත්ථොයෙව එවං-සද්දො සියාති? න, විසෙසසබ්භාවතො. ‘‘එවං බ්‍යා ඛො’’තිආදීසු (ම. නි. 234, 396) හි ආකාරමත්තවාචකොයෙව ආකාරත්ථොති අධිප්පෙතො, න පන ආකාරවිසෙසවාචකො. එත්ථ හි කිඤ්චාපි පුප්ඵරාසිසදිසතො මනුස්සූපපත්ති සප්පුරිසූපනිස්සය සද්ධම්මසවන යොනිසොමනසිකාරභොගසම්පත්තිආදිදානාදිපුඤ්ඤකිරියාහෙතුසමුදායතො සොභාසුගන්ධතාදිගුණයොගෙන මාලාගුණසදිසියො බහුකා පුඤ්ඤකිරියා මරිතබ්බසභාවතාය මච්චෙන සත්තෙන කත්තබ්බාති අත්ථස්ස ජොතිතත්තා පුප්ඵරාසිමාලාගුණාව උපමා නාම උපමීයති එතායාති කත්වා, තෙසං උපමාකාරො ච යථාසද්දෙන අනියමතො ජොතිතො, තස්මා ‘‘එවං-සද්දො නියමතො උපමාකාරනිගමනත්ථො’’ති වත්තුං යුත්තං, තථාපි සො උපමාකාරො නියමියමානො අත්ථතො උපමාව හොති නිස්සයභූතං තමන්තරෙන නිස්සිතභූතස්ස උපමාකාරස්ස අලබ්භමානත්තාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘උපමායං ආගතො’’ති. අථ වා උපමීයනං සදිසීකරණන්ති කත්වා පුප්ඵරාසිමාලාගුණෙහි සදිසභාවසඞ්ඛාතො උපමාකාරොයෙව උපමා නාම. ‘‘සද්ධම්මත්තං සියොපමා’’ති හි වුත්තං, තස්මා ආකාරමත්තවාචකොව ආකාරත්ථො එවං-සද්දො. උපමාසඞ්ඛාතආකාරවිසෙසවාචකො පන උපමාත්ථොයෙවාති වුත්තං ‘‘උපමායං ආගතො’’ති.

තථා ‘‘එවං ඉමිනා ආකාරෙන අභික්කමිතබ්බ’’න්තිආදිනා උපදිසියමානාය සමණසාරුප්පාය ආකප්පසම්පත්තියා උපදිසනාකාරොපි අත්ථතො උපදෙසොයෙවාති ආහ ‘‘එවං…පෙ… උපදෙසෙ’’ති. එවමෙතන්ති එත්ථ පන භගවතා යථාවුත්තමත්ථං අවිපරීතතො ජානන්තෙහි කතං තත්ථ සංවිජ්ජමානගුණානං පකාරෙහි හංසනං උදග්ගතාකරණං සම්පහංසනං. තත්ථ සම්පහංසනාකාරොපි අත්ථතො සම්පහංසනමෙවාති වුත්තං ‘‘සම්පහංසනෙති. එවමෙව පනායන්ති එත්ථ ච දොසවිභාවනෙන ගාරය්හවචනං ගරහණං, තදාකාරොපි අත්ථතො ගරහණං නාම, තස්මා ‘‘ගරහණෙ’’ති වුත්තං. සො චෙත්ථ ගරහණාකාරො ‘‘වසලී’’තිආදිඛුංසනසද්දසන්නිධානතො එවං-සද්දෙන පකාසිතොති විඤ්ඤායති, යථා චෙත්ථ එවං උපමාකාරාදයොපි උපමාදිවසෙන වුත්තානං පුප්ඵරාසිආදිසද්දානං සන්නිධානතොති දට්ඨබ්බං. ජොතකමත්තා හි නිපාතාති. එවමෙවාති ච අධුනා භාසිතාකාරෙනෙව. අයං වසලගුණයොගතො වසලී කාළකණ්ණී යස්මිං වා තස්මිං වා ඨානෙ භාසතීති සම්බන්ධො. එවං භන්තෙති සාධු භන්තෙ, සුට්ඨු භන්තෙති වුත්තං හොති. එත්ථ පන ධම්මස්ස සාධුකං සවනමනසිකාරෙ සන්නියොජිතෙහි භික්ඛූහි තත්ථ අත්තනො ඨිතභාවස්ස පටිජානනමෙව වචනසම්පටිග්ගහො, තදාකාරොපි අත්ථතො වචනසම්පටිග්ගහොයෙව නාම, තෙනාහ ‘‘වචනසම්පටිග්ගහෙ’’ති.

එවං බ්‍යා ඛොති එවං විය ඛො. එවං ඛොති හි ඉමෙසං පදානමන්තරෙ වියසද්දස්ස බ්‍යාපදෙසොති නෙරුත්තිකා ‘‘ව-කාරස්ස, බ-කාරං, ය-කාරසංයොගඤ්ච කත්වා දීඝවසෙන පදසිද්ධී’’තිපි වදන්ති. ආකාරෙති ආකාරමත්තෙ. අප්පාබාධන්ති විසභාගවෙදනාභාවං. අප්පාතඞ්කන්තිකිච්ඡජීවිතකරරොගාභාවං. ලහුට්ඨානන්ති නිග්ගෙලඤ්ඤතාය ලහුතායුත්තං උට්ඨානං. බලන්ති කායබලං. ඵාසුවිහාරන්ති චතූසු ඉරියාපථෙසු සුඛවිහාරං. විත්ථාරො දසම සුභසුත්තට්ඨකථාය මෙව (දී. නි. අට්ඨ. 1.445) ආවි භවිස්සති. එවඤ්ච වදෙහීති යථාහං වදාමි, එවම්පි සමණං ආනන්දං වදෙහි. ‘‘සාධු කිර භව’’න්තිආදිකං ඉදානි වත්තබ්බවචනං, සො ච වදනාකාරො ඉධ එවං-සද්දෙන නිදස්සීයතීති වුත්තං ‘‘නිදස්සනෙ’’ති. කාලාමාති කාලාමගොත්තසම්බන්ධෙ ජනෙ ආලපති. ‘‘ඉමෙ…පෙ… වා’’ති යං මයා වුත්තං, තං කිං මඤ්ඤථාති අත්ථො. සමත්තාති පරිපූරිතා. සමාදින්නාති සමාදියිතා. සංවත්තන්ති වා නො වා සංවත්තන්ති එත්ථ වචනද්වයෙ කථං වො තුම්හාකං මති හොතීති යොජෙතබ්බං. එවං නොති එවමෙව අම්හාකං මති එත්ථ හොති, අම්හාකමෙත්ථ මති හොති යෙවාතිපි අත්ථො. එත්ථ ච තෙසං යථාවුත්තධම්මානං අහිතදුක්ඛාවහභාවෙ සන්නිට්ඨානජනනත්ථං අනුමතිග්ගහණවසෙන ‘‘සංවත්තන්ති නො වා, කථං වො එත්ථ හොතී’’ති පුච්ඡාය කතාය ‘‘එවං නො එත්ථ හොතී’’ති වුත්තත්තා තදාකාරසන්නිට්ඨානං එවං-සද්දෙන විභාවිතං, සො ච තෙසං ධම්මානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තනාකාරො නියමියමානො අත්ථතො අවධාරණමෙවාති වුත්තං ‘‘අවධාරණෙ’’ති. ආකාරත්ථමඤ්ඤත්‍ර සබ්බත්ථ වුත්තනයෙන චොදනා, සොධනා ච වෙදිතබ්බා.

ආදිසද්දෙන චෙත්ථ ඉදමත්ථපුච්ඡාපරිමාණාදිඅත්ථානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තථා හි ‘‘එවංගතානි, එවංවිධො, එවමාකාරො’’ති ච ආදීසු ඉදමත්ථෙ, ගතවිධාකාරසද්දා පන පකාරපරියායා. ගතවිධයුත්තාකාරසද්දෙ හි ලොකියා පකාරත්ථෙ වදන්ති. ‘‘එවං සු තෙ සුන්හාතා සුවිලිත්තා කප්පිතකෙසමස්සූ ආමුත්තමණිකුණ්ඩලාභරණා ඔදාතවත්ථවසනා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙන්ති, සෙය්‍යථාපි ත්වං එතරහි සාචරියකොති? නො හිදං භො ගොතමා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.286) පුච්ඡායං. ‘‘එවං ලහුපරිවත්තං (අ. නි. 1.48), එවමායුපරියන්තො’’ති (පාරා. 12) ච ආදීසු පරිමාණෙ. එත්ථාපි ‘‘සුන්හාතා සුවිලිත්තා’’තිආදිවචනං පුච්ඡා, ලහුපරිවත්තං, ආයූනං පමාණඤ්ච පරිමාණං, තදාකාරොපි අත්ථතො පුච්ඡා ච පරිමාණඤ්ච නාම, තස්මා එතෙසු පුච්ඡත්ථො, පරිමාණත්ථො ච එවංසද්දො වෙදිතබ්බොති. ඉධ පන සො කතමෙසු භවති, සබ්බත්ථ වා, අනියමතො පදෙසෙ වාති චොදනාය ‘‘ස්වායමිධා’’තිආදි වුත්තං.

නනු එකස්මිංයෙව අත්ථෙ සියා, කස්මා තීසුපීති ච, හොතු තිබ්බිධෙසු අත්ථෙසු, කෙන කිමත්ථං දීපෙතීති ච අනුයොගං පරිහරන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථාති තෙසු තීසු අත්ථෙසු. එකත්තනානත්තඅබ්‍යාපාරඑවංධම්මතාසඞ්ඛාතා, නන්දියාවත්තතිපුක්ඛලසීහවික්කීළිතඅඞ්කුසදිසාලොචනසඞ්ඛාතා වා ආධාරාදිභෙදවසෙන නානාවිධා නයා නානානයා, පාළිගතියො වා නයා, තා ච පඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්ති ආදිවසෙන, සඞ්ඛෙපවිත්ථාරාදිවසෙන, සංකිලෙසභාගියාදිලොකියාදිතදුභයවොමිස්සකාදිවසෙන, කුසලාදිවසෙන, ඛන්ධාදිවසෙන, සඞ්ගහාදිවසෙන, සමයවිමුත්තාදිවසෙන, ඨපනාදිවසෙන, කුසලමූලාදිවසෙන, තිකපට්ඨානාදිවසෙන ච පිටකත්තයානුරූපං නානාප්පකාරාති නානානයා. තෙහි නිපුණං සණ්හං සුඛුමං තථා. ආසයොව අජ්ඣාසයො, තෙ ච සස්සතාදිභෙදෙන, තත්ථ ච අප්පරජක්ඛතාදිවසෙන අනෙකා, අත්තජ්ඣාසයාදයො එව වා සමුට්ඨානමුප්පත්තිහෙතු එතස්සාති තථා, උපනෙතබ්බාභාවතො අත්ථබ්‍යඤ්ජනෙ හි සම්පන්නං පරිපුණ්ණං තථා. අපිච සඞ්කාසනපකාසනවිවරණවිභජනඋත්තානීකරණපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡහි අත්ථපදෙහි, අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනආකාරනිරුත්තිනිද්දෙසවසෙන ඡහි බ්‍යඤ්ජනපදෙහි ච සම්පන්නං සමන්නාගතං තථා. අථ වා විඤ්ඤූනං හදයඞ්ගමතො, සවනෙ අතිත්තිජනනතො, බ්‍යඤ්ජනරසවසෙන පරමගම්භීරභාවතො, විචාරණෙ අතිත්තිජනනතො, අත්ථරසවසෙන ච සම්පන්නං සාදුරසං තථා.

පාටිහාරියපදස්ස වචනත්ථං ‘‘පටිපක්ඛහරණතො රාගාදිකිලෙසාපනයනතො පාටිහාරිය’’න්ති වදන්ති. භගවතො පන පටිපක්ඛා රාගාදයො න සන්ති, යෙ හරිතබ්බා බොධිමූලෙයෙව සවාසනසකලසංකිලෙසානං පහීනත්තා. පුථුජ්ජනානම්පි ච විගතූපක්කිලෙසෙ අට්ඨගුණසමන්නාගතෙ චිත්තෙ හතපටිපක්ඛෙ සතියෙව ඉද්ධිවිධං පවත්තති, තස්මා පුථුජ්ජනෙසු පවත්තවොහාරෙනපි න සක්කා ඉධ ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වත්තුං, සචෙ පන මහාකාරුණිකස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යගතාව කිලෙසා පටිපක්ඛා සංසාරපඞ්කනිමුග්ගස්ස සත්තනිකායස්ස සමුද්ධරිතුකාමතො, තස්මා තෙසං වෙනෙය්‍යගතකිලෙසසඞ්ඛාතානං පටිපක්ඛානං හරණතො පාටිහාරියන්ති වුත්තං අස්ස, එවං සති යුත්තමෙතං.

අථ වා භගවතො සාසනස්ස පටිපක්ඛා තිත්ථියා, තෙසං තිත්ථියභූතානං පටිපක්ඛානං හරණතො පාටිහාරියන්තිපි යුජ්ජති. කාමඤ්චෙත්ථ තිත්ථියා හරිතබ්බා නාස්සු, තෙසං පන සන්තානගතදිට්ඨිහරණවසෙන දිට්ඨිප්පකාසනෙ අසමත්ථතාකාරණෙන ච ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීසඞ්ඛාතෙහි තීහිපි පාටිහාරියෙහි තෙ හරිතා අපනීතා නාම හොන්ති. පටීති වා අයං සද්දො ‘‘පච්ඡා’’ති එතස්ස අත්ථං බොධෙති ‘‘තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤො ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු (සු. නි. 985; චූළනි. 4) විය, තස්මා සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතූපක්ලෙසෙ කතකිච්චෙන පච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පටිහාරියං, තදෙව දීඝවසෙන, සකත්ථවුත්තිපච්චයවසෙන වා පාටිහාරියං, අත්තනො වා උපක්ලෙසෙසු චතුත්ථජ්ඣානමග්ගෙහි හරිතෙසු පච්ඡා තදඤ්ඤෙසං හරණං පාටිහාරියං වුත්තනයෙන. ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනියො හි විගතූපක්ලෙසෙන, කතකිච්චෙන ච සත්තහිතත්ථං පුන පවත්තෙතබ්බා, හතෙසු ච අත්තනො උපක්ලෙසෙසු පරසත්තානං උපක්ලෙසහරණානි ච හොන්තීති තදුභයම්පි නිබ්බචනං යුජ්ජති.

අපිච යථාවුත්තෙහි නිබ්බචනෙහි ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීසඞ්ඛාතො සමුදායො පටිහාරියං නාම. එකෙකං පන තස්මිං භවං ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වුච්චති විසෙසත්ථජොතකපච්චයන්තරෙන සද්දරචනාවිසෙසසම්භවතො, පටිහාරියං වා චතුත්ථජ්ඣානං, මග්ගො ච පටිපක්ඛහරණතො, තත්ථ ජාතං, තස්මිං වා නිමිත්තභූතෙ, තතො වා ආගතන්ති පාටිහාරියං. විචිත්‍රා හි තද්ධිතවුත්ති. තස්ස පන ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීභෙදෙන, විසයභෙදෙන ච බහුවිධස්ස භගවතො දෙසනාය ලබ්භමානත්තා ‘‘විවිධපාටිහාරියන්ති වුත්තං. භගවා හි කදාචි ඉද්ධිවසෙනාපි දෙසනං කරොති නිම්මිතබුද්ධෙන සහ පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාදීසු, කදාචි ආදෙසනාවසෙනාපි ආමගන්ධබ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මදෙසනාදීසු (සු. නි. අට්ඨ. 1.241), යෙභුය්‍යෙන පන අනුසාසනියා. අනුසාසනීපාටිහාරියඤ්හි බුද්ධානං සතතං ධම්මදෙසනා. ඉති තංතංදෙසනාකාරෙන අනෙකවිධපාටිහාරියතා දෙසනාය ලබ්භති. අයමත්ථො උපරි එකාදසමස්ස කෙවට්ටසුත්තස්ස වණ්ණනාය (දී. නි. අට්ඨ. 1.481) ආවි භවිස්සති. අථ වා තස්ස විවිධස්සාපි පාටිහාරියස්ස භගවතො දෙසනාය සංසූචනතො ‘‘විවිධපාටිහාරිය’’න්ති වුත්තං, අනෙකවිධපාටිහාරියදස්සනන්ති අත්ථො.

ධම්මනිරුත්තියාව භගවති ධම්මං දෙසෙන්තෙ සබ්බෙසං සුණන්තානං නානාභාසිතානං තංතංභාසානුරූපතො දෙසනා සොතපථමාගච්ඡතීති ආහ ‘‘සබ්බ…පෙ… මාගච්ඡන්ත’’න්ති. සොතමෙව සොතපථො, සවනං වා සොතං, තස්ස පථො තථා, සොතද්වාරන්ති අත්ථො. සබ්බාකාරෙනාති යථාදෙසිතාකාරෙන. කො සමත්ථො විඤ්ඤාතුං, අසමත්ථොයෙව, තස්මාති පාඨසෙසො. පනාති එකංසත්ථෙ, තෙන සද්ධාසතිධිතිවීරියාදිබලසඞ්ඛාතෙන සබ්බථාමෙන එකංසෙනෙව සොතුකාමතාසඞ්ඛාතකුසලච්ඡන්දස්ස ජනනං දස්සෙති. ජනෙත්වාපීති එත්ථ පි-සද්දො, අපි-සද්දො වා සම්භාවනත්ථො ‘‘බුද්ධොපි බුද්ධභාවං භාවෙත්වා’’තිආදීසු (දී. නි. අට්ඨ 1; ම. නි. අට්ඨ. 1; සං. නි. අට්ඨ. 1; අ. නි. අට්ඨ 1.පඨමගන්ථාරම්භකථා) විය, තෙන ‘‘සබ්බථාමෙන එකංසෙනෙව සොතුකාමතං ජනෙත්වාපි නාම එකෙනාකාරෙන සුතං, කිමඞ්ගං පන අඤ්ඤථා’’ති තථාසුතෙ ධම්මෙ සම්භාවනං කරොති. කෙචි පන ‘‘එදිසෙසු ගරහත්ථො’’ති වදන්ති, තදයුත්තමෙව ගරහත්ථස්ස අවිජ්ජමානත්තා, විජ්ජමානත්ථස්සෙව ච උපසග්ගනිපාතානං ජොතකත්තා. ‘‘නානානයනිපුණ’’න්තිආදිනා හි සබ්බප්පකාරෙන සොතුමසක්කුණෙය්‍යභාවෙන ධම්මස්ස ඉධ සම්භාවනමෙව කරොති, තස්මා ‘‘අපි දිබ්බෙසු කාමෙසු, රතිං සො නාධිගච්ඡතී’’තිආදීසුයෙව (ධ. ප. 187) ගරහත්ථසම්භවෙසු ගරහත්ථො වෙදිතබ්බොති. අපි-සද්දො ච ඊදිසෙසු ඨානෙසු නිපාතොයෙව, න උපසග්ගො. තථා හි ‘‘අපි-සද්දො ච නිපාතපක්ඛිකො කාතබ්බො, යත්ථ කිරියාවාචකතො පුබ්බො න හොතී’’ති අක්ඛරචින්තකා වදන්ති. මයාපීති එත්ථ පන න කෙවලං මයාව, අථ ඛො අඤ්ඤෙහිපි තථාරූපෙහීති සම්පිණ්ඩනත්ථො ගහෙතබ්බො.

සාමං භවතීති සයම්භූ, අනාචරියකො. න මයං ඉදං සච්ඡිකතන්ති එත්ථ පන ‘‘න අත්තනො ඤාණෙනෙව අත්තනා සච්ඡිකත’’න්ති පකරණතො අත්ථො විඤ්ඤායති. සාමඤ්ඤවචනස්සාපි හි සම්පයොගවිප්පයොගසහචරණවිරොධසද්දන්තරසන්නිධානලිඞ්ගඔචිත්‍යකාලදෙසපකරණාදිවසෙන විසෙසත්ථග්ගහණං සම්භවති. එවං සබ්බත්ථ. පරිමොචෙන්තොති ‘‘පුන චපරං භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො පාපභික්ඛු තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මවිනයං පරියාපුණිත්වා අත්තනො දහතී’’ති (පාරා. 195) වුත්තදොසතො පරිමොචාපනහෙතු. හෙත්වත්ථෙ හි අන්ත-සද්දො ‘‘අසම්බුධං බුද්ධනිසෙවිත’’න්තිආදීසු (වි. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා) විය. ඉමස්ස සුත්තස්ස සංවණ්ණනාප්පකාරවිචාරණෙන අත්තනො ඤාණස්ස පච්චක්ඛතං සන්ධාය ‘‘ඉදානි වත්තබ්බ’’න්ති වුත්තං. එසා හි සංවණ්ණනාකාරානං පකති, යදිදං සංවණ්ණෙතබ්බධම්මෙ සබ්බත්ථ ‘‘අයමිමස්ස අත්ථො, එවමිධ සංවණ්ණයිස්සාමී’’ති පුරෙතරමෙව සංවණ්ණනාප්පකාරවිචාරණා.

එතදග්ගපදස්සත්ථො වුත්තොව. ‘‘බහුස්සුතාන’’න්තිආදීසු පන අඤ්ඤෙපි ථෙරා බහුස්සුතා, සතිමන්තො, ගතිමන්තො, ධිතිමන්තො, උපට්ඨාකා ච අත්ථි, අයං පනායස්මා බුද්ධවචනං ගණ්හන්තො දසබලස්ස සාසනෙ භණ්ඩාගාරිකපරියත්තියං ඨත්වා ගණ්හි, තස්මා බහුස්සුතානං අග්ගො නාම ජාතො. ඉමස්ස ච ථෙරස්ස බුද්ධවචනං උග්ගහෙත්වා ධාරණසති අඤ්ඤෙහි ථෙරෙහි බලවතරා අහොසි, තස්මා සතිමන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. අයමෙවායස්මා එකපදෙ ඨත්වා සට්ඨිපදසහස්සානි ගණ්හන්තො සත්ථාරා කථිතනියාමෙන සබ්බපදානි ජානාති, තස්මා ගතිමන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. තස්සෙව චායස්මතො බුද්ධවචනං උග්ගණ්හනවීරියං, සජ්ඣායනවීරියඤ්ච අඤ්ඤෙහි අසදිසං අහොසි, තස්මා ධිතිමන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. තථාගතං උපට්ඨහන්තො චෙස න අඤ්ඤෙසං උපට්ඨාකභික්ඛූනං උපට්ඨහනාකාරෙන උපට්ඨහති. අඤ්ඤෙපි හි තථාගතං උපට්ඨහිංසු, න ච පන බුද්ධානං මනං ගහෙත්වා උපට්ඨහිතුං සක්කොන්ති, අයං පන ථෙරො උපට්ඨාකට්ඨානං ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය ආරද්ධවීරියො හුත්වා තථාගතස්ස මනං ගහෙත්වා උපට්ඨහි, තස්මා උපට්ඨාකානං අග්ගො නාම ජාතො. අත්ථකුසලොති භාසිතත්ථෙ, පයොජනත්ථෙ ච ඡෙකො. ධම්මොති පාළිධම්මො, නානාවිධො වා හෙතු. බ්‍යඤ්ජනන්ති අක්ඛරං අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනතො. පදෙන හි බ්‍යඤ්ජිතොපි අත්ථො අක්ඛරමූලකත්තා පදස්ස ‘‘අක්ඛරෙන බ්‍යඤ්ජිතො’’ති වුච්චති. අත්ථස්ස වියඤ්ජනතො වා වාක්‍යම්පි ඉධ බ්‍යඤ්ජනං නාම. වාක්‍යෙන හි අත්ථො පරිපුණ්ණං බ්‍යඤ්ජීයති, යතො ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙහි විවරතී’’ති ආයස්මතා මහාකච්චායනත්ථෙරෙන වුත්තං. නිරුත්තීති නිබ්බචනං, පඤ්චවිධා වා නිරුත්තිනයා. තෙසම්පි හි සද්දරචනාවිසෙසෙන අත්ථාධිගමහෙතුතො ඉධ ගහණං යුජ්ජති. පුබ්බාපරං නාම පුබ්බාපරානුසන්ධි, සුත්තස්ස වා පුබ්බභාගෙන අපරභාගස්ස සංසන්දනං. භගවතා ච පඤ්චවිධඑතදග්ගට්ඨානෙන ධම්මසෙනාපතිනා ච පඤ්චවිධකොසල්ලෙන පසට්ඨභාවානුරූපන්ති සම්බන්ධො. ධාරණබලන්ති ධාරණසඞ්ඛාතං බලං, ධාරණෙ වා බලං, උභයත්ථාපි ධාරෙතුං සාමත්ථියන්ති වුත්තං හොති. දස්සෙන්තො හුත්වා, දස්සනහෙතූතිපි අත්ථො. තඤ්ච ඛො අත්ථතො වා බ්‍යඤ්ජනතො වා අනූනමනධිකන්ති අවධාරණඵලමාහ. න අඤ්ඤථා දට්ඨබ්බන්ති පන නිවත්තෙතබ්බත්ථං. න අඤ්ඤථාති ච භගවතො සම්මුඛා සුතාකාරතො න අඤ්ඤථා, න පන භගවතා දෙසිතාකාරතො. අචින්තෙය්‍යානුභාවා හි භගවතො දෙසනා, එවඤ්ච කත්වා ‘‘සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතු’’න්ති හෙට්ඨා වුත්තවචනං සමත්ථිතං හොති, ඉතරථා භගවතා දෙසිතාකාරෙනෙව සොතුං සමත්ථත්තා තදෙතං න වත්තබ්බං සියා. යථාවුත්තෙන පන අත්ථෙන ධාරණබලදස්සනඤ්ච න විරුජ්ඣති සුතාකාරාවිරුජ්ඣනවසෙන ධාරණස්ස අධිප්පෙතත්තා, අඤ්ඤථා භගවතා දෙසිතාකාරෙනෙව ධාරිතුං සමත්ථනතො හෙට්ඨා වුත්තවචනෙන විරුජ්ඣෙය්‍ය. න හෙත්ථ ද්වින්නං අත්ථානං අත්ථන්තරතාපරිහාරො යුත්තො තෙසං ද්වින්නම්පි අත්ථානං සුතභාවදීපනෙන එකවිසයත්තා, ඉතරථා ථෙරො භගවතො දෙසනාය සබ්බථා පටිග්ගහණෙ පච්ඡිමත්ථවසෙන සමත්ථො, පුරිමත්ථවසෙන ච අසමත්ථොති ආපජ්ජෙය්‍යාති.

‘‘යො පරො න හොති, සො අත්තා’’ති වුත්තාය නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතාය සන්තතියා පවත්තනකො තිවිධොපි මෙ-සද්දො, තස්මා කිඤ්චාපි නියකජ්ඣත්තසන්තතිවසෙන එකස්මිං යෙවත්ථෙ මෙ-සද්දො දිස්සති, තථාපි කරණසම්පදානසාමිනිද්දෙසවසෙන විජ්ජමානවිභත්තිභෙදං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තීසු අත්ථෙසු දිස්සතී’’ති, තීසු විභත්තියත්ථෙසු අත්තනා සඤ්ඤුත්තවිභත්තිතො දිස්සතීති අත්ථො. ගාථාභිගීතන්ති ගාථාය අභිගීතං අභිමුඛං ගායිතං. අභොජනෙය්‍යන්ති භොජනං කාතුමනරහරූපං. අභිගීතපදස්ස කත්තුපෙක්ඛත්තා මයාති අත්ථො. එවං සෙසෙසුපි යථාරහං. සුතසද්දස්ස කම්මභාවසාධනවසෙන ද්වාධිප්පායිකපදත්තා යථායොගං ‘‘මයා සුත’’න්ති ච ‘‘මම සුත’’න්ති ච අත්ථද්වයෙ යුජ්ජති.

කිඤ්චාපි උපසග්ගො කිරියං විසෙසෙති, ජොතකමත්තභාවතො පන සතිපි තස්මිං සුතසද්දොයෙව තං තං අත්ථං වදතීති අනුපසග්ගස්ස සුතසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ සඋපසග්ගස්ස ගහණං න විරුජ්ඣතීති ආහ ‘‘සඋපසග්ගො ච අනුපසග්ගො චා’’ති. අස්සාති සුතසද්දස්ස. උපසග්ගවසෙනපි ධාතුසද්දො විසෙසත්ථවාචකො යථා ‘‘අනුභවති පරාභවතී’’ති වුත්තං ‘‘ගච්ඡන්තොති අත්ථො’’ති. තථා අනුපසග්ගොපි ධාතුසද්දො සඋපසග්ගො විය විසෙසත්ථවාචකොති ආහ ‘‘විස්සුතධම්මස්සාති අත්ථො’’ති. එවමීදිසෙසු. සොතවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති සොතද්වාරනිස්සිතෙන විඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතබ්බං, සසම්භාරකථා වා එසා, සොතද්වාරෙන විඤ්ඤාතබ්බන්ති අත්ථො. සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතධරොති සොතද්වාරානුසාරෙන මනොවිඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතධම්මධරො. න හි සොතද්වාරනිස්සිතවිඤ්ඤාණමත්තෙන ධම්මො විඤ්ඤායති, අථ ඛො තදනුසාරමනොවිඤ්ඤාණෙනෙව, සුතධරොති ච තථා විඤ්ඤාතධම්මධරො වුත්තො, තස්මා තදත්ථොයෙව සම්භවතීති එවං වුත්තං. කම්මභාවසාධනානි සුතසද්දෙ සම්භවන්තීති දස්සෙතුං ‘‘ඉධ පනා’’තිආදිමාහ. පුබ්බාපරපදසම්බන්ධවසෙන අත්ථස්ස උපපන්නතා, අනුපපන්නතා ච විඤ්ඤායති, තස්මා සුතසද්දස්සෙව වසෙන අයමත්ථො ‘‘උපපන්නො, අනුපපන්නො’’ති වා න විඤ්ඤාතබ්බොති චොදනාය පුබ්බාපරපදසම්බන්ධවසෙන එතදත්ථස්ස උපපන්නතං දස්සෙතුං ‘‘මෙ-සද්දස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. මයාති අත්ථෙ සතීති කත්තුත්ථෙ කරණනිද්දෙසවසෙන මයාති අත්ථෙ වත්තබ්බෙ සති, යදා මෙ-සද්දස්ස කත්තුවසෙන කරණනිද්දෙසො, තදාති වුත්තං හොති. මමාති අත්ථෙ සතීති සම්බන්ධීයත්ථෙ සාමිනිද්දෙසවසෙන මමාති අත්ථෙ වත්තබ්බෙ සති, යදා සම්බන්ධවසෙන සාමි නිද්දෙසො, තදාති වුත්තං හොති.

එවං සද්දතො ඤාතබ්බමත්ථං විඤ්ඤාපෙත්වා ඉදානි තෙහි දස්සෙතබ්බමත්ථං නිදස්සෙන්තො ‘‘එවමෙතෙසූ’’තිආදිමාහ. සුතසද්දසන්නිධානෙ පයුත්තෙන එවං-සද්දෙන සවනකිරියාජොතකෙනෙව භවිතබ්බං විජ්ජමානත්ථස්ස ජොතකමත්තත්තා නිපාතානන්ති වුත්තං ‘‘එවන්ති සොතවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤාණකිච්චනිදස්සන’’න්ති. සවනාය එව හි ආකාරො, නිදස්සනං, අවධාරණම්පි, තස්මා යථාවුත්තො එවං-සද්දස්ස තිවිධොපි අත්ථො සවනකිරියාජොතකභාවෙන ඉධාධිප්පෙතොති. ආදි-සද්දෙන චෙත්ථ සම්පටිච්ඡනාදීනං සොතද්වාරිකවිඤ්ඤාණානං, තදභිනිපාතානඤ්ච මනොද්වාරික විඤ්ඤාණානං ගහණං වෙදිතබ්බං, යතො සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතත්ථෙ ඉධ සුතසද්දොති වුත්තො. අවධාරණඵලත්තා සද්දපයොගස්ස සබ්බම්පි වාක්‍යං අන්තොගධාවධාරණං, තස්මා ‘‘සුත’’න්ති එතස්ස සුතමෙවාති අයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති. එතෙන හි වචනෙන අවධාරණෙන නිරාකතං දස්සෙති. යථා පන යං සුතං සුතමෙවාති නියමෙතබ්බං, තථා ච තං සුතං සම්මා සුතං හොතීති අවධාරණඵලං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අනූනාධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සන’’න්ති. අථ වා සද්දන්තරත්ථාපොහනවසෙන සද්දො අත්ථං වදති, තස්මා ‘‘සුත’’න්ති එතස්ස අසුතං න හොතීති අයමත්ථො ලබ්භතීති සන්ධාය ‘‘අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති වුත්තං, ඉමිනා දිට්ඨාදිනිවත්තනං කරොති දිට්ඨාදීනං ‘‘අසුත’’න්ති සද්දන්තරත්ථභාවෙන නිවත්තෙතබ්බත්තා. ඉදං වුත්තං හොති – න ඉදං මයා අත්තනො ඤාණෙන දිට්ඨං, න ච සයම්භුඤාණෙන සච්ඡිකතං, අථ ඛො සුතං, තඤ්ච ඛො සුතං සම්මදෙවාති. තදෙව සම්මා සුතභාවං සන්ධායාහ ‘‘අනූනා…පෙ… දස්සන’’න්ති. හොති චෙත්ථ –

‘‘එවාදිසත්තියා චෙව, අඤ්ඤත්ථාපොහනෙන ච;

ද්විධා සද්දො අත්ථන්තරං, නිවත්තෙති යථාරහ’’න්ති.

අපිච අවධාරණත්ථෙ එවං-සද්දෙ අයමත්ථයොජනා කරීයතීති තදපෙක්ඛස්ස සුතසද්දස්ස සාවධාරණත්ථො වුත්තො ‘‘අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති, තදවධාරණඵලං දස්සෙති ‘‘අනූ…පෙ… දස්සන’’න්ති ඉමිනා. සවන-සද්දො චෙත්ථ භාවසද්දෙන යොගතො කම්මසාධනො වෙදිතබ්බො ‘‘සුය්‍යතී’’ති. අනූනාධිකතාය භගවතො සම්මුඛා සුතාකාරතො අවිපරීතං, අවිපරීතස්ස වා සුත්තස්ස ගහණං, තස්ස නිදස්සනං තථා, ඉති සවනහෙතු සුණන්තපුග්ගලසවනවිසෙසවසෙන අයං යොජනා කතා.

එවං පදත්තයස්ස එකෙන පකාරෙන අත්ථයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි පකාරන්තරෙනාපි තං දස්සෙතුං ‘‘තථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තස්සාති යා භගවතො සම්මුඛා ධම්මස්සවනාකාරෙන පවත්තා මනොද්වාරිකවිඤ්ඤාණවීථි, තස්සා. සා හි නානාප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තිතුං සමත්ථා, න සොතද්වාරික විඤ්ඤාණවීථි එකාරම්මණෙයෙව පවත්තනතො, තථා චෙව වුත්තං ‘‘සොතද්වාරානුසාරෙනා’’ති. තෙන හි සොතද්වාරිකවිඤ්ඤාණවීථි නිවත්තති. නානප්පකාරෙනාති වක්ඛමානෙන අනෙකවිහිතෙන බ්‍යඤ්ජනත්ථග්ගහණාකාරසඞ්ඛාතෙන නානාවිධෙන ආකාරෙන, එතෙන ඉමිස්සා යොජනාය ආකාරත්ථො එවං-සද්දො ගහිතොති දස්සෙති. පවත්තිභාවප්පකාසනන්ති පවත්තියා අත්ථිභාවප්පකාසනං. යස්මිං පකාරෙ වුත්තප්පකාරා විඤ්ඤාණවීථි නානප්පකාරෙන පවත්තා, තදෙව ආරම්මණං සන්ධාය ‘‘ධම්මප්පකාසන’’න්ති වුත්තං, න පන සුතසද්දස්ස ධම්මත්ථං, තෙන වුත්තං ‘‘අයං ධම්මො සුතො’’ති. තස්සා හි විඤ්ඤාණවීථියා ආරම්මණමෙව ‘‘අයං ධම්මො සුතො’’ති වුච්චති. තඤ්ච නියමියමානං යථාවුත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා ආරම්මණභූතං සුත්තමෙව. අයඤ්හෙත්ථාතිආදි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටීකරණං. තප්පාකටීකරණත්ථො හෙත්ථ හි-සද්දො. විඤ්ඤාණවීථියා කරණභූතාය මයා න අඤ්ඤං කතං, ඉදං පන ආරම්මණං කතං. කිං පන තන්ති චෙ? අයං ධම්මො සුතොති. අයං පනෙත්ථාධිප්පායො – ආකාරත්ථෙ එවං-සද්දෙ ‘‘එකෙනාකාරෙනා’’ති යො ආකාරො වුත්තො, සො අත්ථතො සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාණවීථියා නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තිභාවොයෙව, තෙන ච තදාරම්මණභූතස්ස ධම්මස්සෙව සවනං කතං, න අඤ්ඤන්ති. එවං සවනකිරියාය කරණකත්තුකම්මවිසෙසො ඉමිස්සා යොජනාය දස්සිතො.

අඤ්ඤම්පි යොජනමාහ ‘‘තථා’’තිආදිනා. නිදස්සනත්ථං එවං-සද්දං ගහෙත්වා නිදස්සනෙන ච නිදස්සිතබ්බස්සාවිනාභාවතො ‘‘එවන්ති නිදස්සිතබ්බප්පකාසන’’න්ති වුත්තං. ඉමිනා හි තදවිනාභාවතො එවංසද්දෙන සකලම්පි සුත්තං පච්චාමට්ඨන්ති දස්සෙති, සුතසද්දස්ස කිරියාපරත්තා, සවනකිරියාය ච සාධාරණවිඤ්ඤාණප්පබන්ධපටිබද්ධත්තා තස්මිඤ්ච විඤ්ඤාණප්පබන්ධෙ පුග්ගලවොහාරොති වුත්තං ‘‘පුග්ගලකිච්චප්පකාසන’’න්ති. සාධාරණවිඤ්ඤාණප්පබන්ධො හි පණ්ණත්තියා ඉධ පුග්ගලො නාම, සවනකිරියා පන තස්ස කිච්චං නාම. න හි පුග්ගලවොහාරරහිතෙ ධම්මප්පබන්ධෙ සවනකිරියා ලබ්භති වොහාරවිසයත්තා තස්සා කිරියායාති දට්ඨබ්බං. ‘‘ඉද’’න්තිආදි පිණ්ඩත්ථදස්සනං මයාති යථාවුත්තවිඤ්ඤාණප්පබන්ධසඞ්ඛාතපුග්ගලභූතෙන මයා. සුතන්ති සවනකිරියාසඞ්ඛාතෙන පුග්ගලකිච්චෙන යොජිතං, ඉමිස්සා පන යොජනාය පුග්ගලබ්‍යාපාරවිසයස්ස පුග්ගලස්ස, පුග්ගලබ්‍යාපාරස්ස ච නිදස්සනං කතන්ති දට්ඨබ්බං.

ආකාරත්ථමෙව එවං-සද්දං ගහෙත්වා පුරිමයොජනාය අඤ්ඤථාපි අත්ථයොජනං දස්සෙතුං ‘‘තථා’’තිආදි වුත්තං. චිත්තසන්තානස්සාති යථාවුත්තවිඤ්ඤාණප්පබන්ධස්ස. නානාකාරප්පවත්තියාති නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තියා. නානප්පකාරං අත්ථබ්‍යඤ්ජනස්ස ගහණං, නානප්පකාරස්ස වා අත්ථබ්‍යඤ්ජනස්ස ගහණං තථා, තතොයෙව සා ‘‘ආකාරපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තාති තදෙවත්ථං සමත්ථෙති ‘‘එවන්ති හී’’තිආදිනා. ආකාරපඤ්ඤත්තීති ච උපාදාපඤ්ඤත්තියෙව, ධම්මානං පන පවත්තිආකාරමුපාදාය පඤ්ඤත්තත්තා තදඤ්ඤාය උපාදාපඤ්ඤත්තියා විසෙසනත්ථං ‘‘ආකාරපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තා විසයනිද්දෙසොති උප්පත්තිට්ඨානනිද්දෙසො. සොතබ්බභූතො හි ධම්මො සවනකිරියාකත්තුභූතස්ස පුග්ගලස්ස සවනකිරියාවසෙන පවත්තිට්ඨානං කිරියාය කත්තුකම්මට්ඨත්තා තබ්බසෙන ච තදාධාරස්සාපි දබ්බස්ස ආධාරභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා, ඉධ පන කිරියාය කත්තුපවත්තිට්ඨානභාවො ඉච්ඡිතොති කම්මමෙව ආධාරවසෙන වුත්තං, තෙනාහ ‘‘කත්තු විසයග්ගහණසන්නිට්ඨාන’’න්ති, ආරම්මණමෙව වා විසයො. ආරම්මණඤ්හි තදාරම්මණිකස්ස පවත්තිට්ඨානං. එවම්පි හි අත්ථො සුවිඤ්ඤෙය්‍යතරො හොති. යථාවුත්තවචනෙ පිණ්ඩත්ථං දස්සෙතුං ‘‘එත්තාවතා’’තිආදි වුත්තං. එත්තාවතා එත්තකෙන යථාවුත්තත්ථෙන පදත්තයෙන, කතං හොතීති සම්බන්ධො. නානාකාරප්පවත්තෙනාති නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තෙන. චිත්තසන්තානෙනාති යථාවුත්තවිඤ්ඤාණවීථිසඞ්ඛාතෙන චිත්තප්පබන්ධෙන. ගහණසද්දෙ චෙතං කරණං. චිත්තසන්තානවිනිමුත්තස්ස කස්සචි කත්තු පරමත්ථතො අභාවෙපි සද්දවොහාරෙන බුද්ධිපරිකප්පිතභෙදවචනිච්ඡාය චිත්තසන්තානතො අඤ්ඤමිව තංසමඞ්ගිං කත්වා අභෙදෙපි භෙදවොහාරෙන ‘‘චිත්තසන්තානෙන තංසමඞ්ගිනො’’ති වුත්තං. වොහාරවිසයො හි සද්දො නෙකන්තපරමත්ථිකොති (කාරකරූපසිද්ධියං යො කාරෙති සහෙතුසුත්තං පස්සිතබ්බං) සවනකිරියාවිසයොපි සොතබ්බධම්මො සවනකිරියාවසෙන පවත්තචිත්තසන්තානස්ස ඉධ පරමත්ථතො කත්තුභාවතො තස්ස විසයොයෙවාති වුත්තං ‘‘කත්තු විසයග්ගහණසන්නිට්ඨාන’’න්ති.

අපිච සවනවසෙන චිත්තප්පවත්තියා එව සවනකිරියාභාවතො තංවසෙන තදඤ්ඤනාමරූපධම්මසමුදායභූතස්ස තංකිරියාකත්තු ච විසයො හොතීති කත්වා තථා වුත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – පුරිමනයෙ සවනකිරියා, තක්කත්තා ච පරමත්ථතො තථාපවත්තචිත්තසන්තානමෙව, තස්මා කිරියාවිසයොපි ‘‘කත්තු විසයො’’ති වුත්තො. පච්ඡිමනයෙ පන තථාපවත්තචිත්තසන්තානං කිරියා, තදඤ්ඤධම්මසමුදායො පන කත්තා, තස්මා කාමං එකන්තතො කිරියාවිසයොයෙවෙස ධම්මො, තථාපි කිරියාවසෙන ‘‘තබ්බන්තකත්තු විසයො’’ති වුත්තොති. තංසමඞ්ගිනොති තෙන චිත්තසන්තානෙන සමඞ්ගිනො. කත්තූති කත්තාරස්ස. විසයොති ආරම්මණවසෙන පවත්තිට්ඨානං, ආරම්මණමෙව වා. සුතාකාරස්ස ච ථෙරස්ස සම්මා නිච්ඡිතභාවතො ‘‘ගහණසන්නිට්ඨාන’’න්ති වුත්තං.

අපරො නයො – යස්ස…පෙ… ආකාරපඤ්ඤත්තීති ආකාරත්ථෙන එවං-සද්දෙන යොජනං කත්වා තදෙව අවධාරණත්ථම්පි ගහෙත්වා ඉමස්මිංයෙව නයෙ යොජෙතුං ‘‘ගහණං කතං’’ ඉච්චෙව අවත්වා ‘‘ගහණසන්නිට්ඨානං කත’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අවධාරණෙන හි සන්නිට්ඨානමිධාධිප්පෙතං, තස්මා ‘‘එත්තාවතා’’තිආදිනා අවධාරණත්ථම්පි එවං-සද්දං ගහෙත්වා අයමෙව යොජනා කතාති දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං, ඉමිස්සා පන යොජනාය ගහණාකාරගාහකතබ්බිසයවිසෙසනිදස්සනං කතන්ති දට්ඨබ්බං.

අඤ්ඤම්පි යොජනමාහ ‘‘අථ වා’’තිආදිනා. පුබ්බෙ අත්තනා සුතානං නානාවිහිතානං සුත්තසඞ්ඛාතානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනානං උපධාරිතරූපස්ස ආකාරස්ස නිදස්සනස්ස, අවධාරණස්ස වා පකාසනසභාවො එවං-සද්දොති තදාකාරාදිභූතස්ස උපධාරණස්ස පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතධම්මප්පබන්ධබ්‍යාපාරතාය ‘‘පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො’’ති වුත්තං අත්තනා සුතානඤ්හි අත්ථබ්‍යඤ්ජනානං පුන උපධාරණං ආකාරාදිත්තයං, තඤ්ච එවං-සද්දස්ස අත්ථො. සො පන යං ධම්මප්පබන්ධං උපාදාය පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පවත්තා, තස්ස බ්‍යාපාරභූතං කිච්චමෙව, තස්මා එවං-සද්දෙන පුග්ගලකිච්චං නිද්දිසීයතීති. කාමං සවනකිරියා පුග්ගලබ්‍යාපාරොපි අවිසෙසෙන, තථාපි විසෙසතො විඤ්ඤාණබ්‍යාපාරොවාති වුත්තං ‘‘විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො’’ති. තථා හි පුග්ගලවාදීනම්පි සවනකිරියා විඤ්ඤාණනිරපෙක්ඛා නත්ථි සවනාදීනං විසෙසතො විඤ්ඤාණබ්‍යාපාරභාවෙන ඉච්ඡිතත්තා. මෙති සද්දප්පවත්තියා එකන්තෙනෙව සත්තවිසයත්තා, විඤ්ඤාණකිච්චස්ස ච සත්තවිඤ්ඤාණානමභෙදකරණවසෙන තත්ථෙව සමොදහිතබ්බතො ‘‘උභයකිච්චයුත්තපුග්ගලනිද්දෙසො’’ති වුත්තං. ‘‘අය’’න්තිආදි තප්පාකටීකරණං. එත්ථ හි සවනකිච්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනාති එවං-සද්දෙන නිද්දිට්ඨං පුග්ගලකිච්චං සන්ධාය වුත්තං, තං පන පුග්ගලස්ස සවනකිච්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගීභාවෙන පුග්ගලකිච්චං නාමාති දස්සෙතුං ‘‘පුග්ගලකිච්චසමඞ්ගිනා’’ති අවත්වා ‘‘සවනකිච්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනා’’ති ආහ, තස්මා ‘‘පුග්ගලකිච්ච’’න්ති නිද්දිට්ඨසවනකිච්චවතා විඤ්ඤාණෙන සමඞ්ගිනාති අත්ථො. විඤ්ඤාණවසෙන, ලද්ධසවනකිච්චවොහාරෙනාති ච සුතසද්දෙන නිද්දිට්ඨං විඤ්ඤාණකිච්චං සන්ධාය වුත්තං. සවනමෙව කිච්චං යස්සාති තථා. සවනකිච්චන්ති වොහාරො සවනකිච්චවොහාරො, ලද්ධො සො යෙනාති තථා. ලද්ධසවනකිච්චවොහාරෙන විඤ්ඤාණසඞ්ඛාතෙන වසෙන සාමත්ථියෙනාති අත්ථො. අයං පන සම්බන්ධො – සවනකිච්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනා පුග්ගලෙන මයා ලද්ධසවනකිච්චවොහාරෙන විඤ්ඤාණවසෙන කරණභූතෙන සුතන්ති.

අපිච ‘‘එව’’න්ති සද්දස්සත්ථො අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, ‘‘සුත’’න්ති සද්දස්සත්ථො විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, තස්මා තෙ තථාරූපපඤ්ඤත්ති උපාදානභූතපුග්ගලබ්‍යාපාරභාවෙනෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො. සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො’’ති. න හි පරමත්ථතොයෙව නියමියමානෙ සති පුග්ගලකිච්චවිඤ්ඤාණකිච්චවසෙන අයං විභාගො ලබ්භතීති. ඉමිස්සා පන යොජනාය කත්තුබ්‍යාපාරකරණබ්‍යාපාරකත්තුනිද්දෙසො කතොති වෙදිතබ්බො.

සබ්බස්සාපි සද්දාධිගමනීයස්ස අත්ථස්ස පඤ්ඤත්තිමුඛෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බත්තා, සබ්බාසඤ්ච පඤ්ඤත්තීනං විජ්ජමානාදිවසෙන ඡසු පඤ්ඤත්තිභෙදෙසු අන්තොගධත්තා තාසු ‘‘එව’’න්තිආදීනං පඤ්ඤත්තීනං සරූපං නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘එවන්ති චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘එව’’න්ති ච ‘‘මෙ’’ති ච වුච්චමානස්ස අත්ථස්ස ආකාරාදිභූතස්ස ධම්මානං අසල්ලක්ඛණභාවතො අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවොති ආහ ‘‘සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙනාති ච භූතත්ථඋත්තමත්ථවසෙනාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යො මායාමරීචිආදයො විය අභූතත්ථො, අනුස්සවාදීහි ගහෙතබ්බො විය අනුත්තමත්ථො ච න හොති, සො රූපසද්දාදිසභාවො, රුප්පනානුභවනාදිසභාවො වා අත්ථො ‘‘සච්චිකට්ඨො, පරමත්ථො’’ති ච වුච්චති, ‘‘එවං මෙ’’ති පදානං පන අත්ථො අභූතත්තා, අනුත්තමත්තා ච න තථා වුච්චති, තස්මා භූතත්ථඋත්තමත්ථසඞ්ඛාතෙන සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන විසෙසනභූතෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තියෙවාති. එතෙන ච විසෙසනෙන බාලජනෙහි ‘‘අත්ථී’’ති පරිකප්පිතං පඤ්ඤත්තිමත්තං නිවත්තෙති. තදෙවත්ථං පාකටං කරොති, හෙතුනා වා සාධෙති ‘‘කිඤ්හෙත්ථ ත’’න්තිආදිනා. යං ධම්මජාතං, අත්ථජාතං වා ‘‘එව’’න්ති වා ‘‘මෙ’’ති වා නිද්දෙසං ලභෙථ, තං එත්ථ රූපඵස්සාදිධම්මසමුදායෙ, ‘‘එවං මෙ’’ති පදානං වා අත්ථෙ. පරමත්ථතො න අත්ථීති යොජනා. රූපඵස්සාදිභාවෙන නිද්දිට්ඨො පරමත්ථතො එත්ථ අත්ථෙව, ‘‘එවං මෙ’’ති පන නිද්දිට්ඨො නත්ථීති අධිප්පායො. සුතන්ති පන සද්දායතනං සන්ධායාහ ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. ‘‘සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙනා’’ති චෙත්ථ අධිකාරො. ‘‘යඤ්හී’’තිආදි තප්පාකටීකරණං, හෙතුදස්සනං වා. යං තං සද්දායතනං සොතෙන සොතද්වාරෙන, තන්නිස්සිතවිඤ්ඤාණෙන වා උපලද්ධං අධිගමිතබ්බන්ති අත්ථො. තෙන හි සද්දායතනමිධ ගහිතං කම්මසාධනෙනාති දස්සෙති.

එවං අට්ඨකථානයෙන පඤ්ඤත්තිසරූපං නිද්ධාරෙත්වා ඉදානි අට්ඨකථාමුත්තකෙනාපි නයෙන වුත්තෙසු ඡසු පඤ්ඤත්තිභෙදෙසු ‘‘එව’’න්තිආදීනං පඤ්ඤත්තීනං සරූපං නිද්ධාරෙන්තො ‘‘තථා’’තිආදිමාහ. උපාදාපඤ්ඤත්ති ආදයො හි පොරාණට්ඨකථාතො මුත්තා සඞ්ගහකාරෙනෙව ආචරියෙන වුත්තා. විත්ථාරො අභිධම්මට්ඨකථාය ගහෙතබ්බො. තං තන්ති තං තං ධම්මජාතං, සොතපථමාගතෙ ධම්මෙ උපාදාය තෙසං උපධාරිතාකාරනිදස්සනාවධාරණස්ස පච්චාමසනවසෙන එවන්ති ච සසන්තතිපරියාපන්නෙ ඛන්ධෙ උපාදාය මෙති ච වත්තබ්බත්තාති අත්ථො. රූපවෙදනාදිභෙදෙහි ධම්මෙ උපාදාය නිස්සාය කාරණං කත්වා පඤ්ඤත්ති උපාදාපඤ්ඤත්ති යථා ‘‘තානි තානි අඞ්ගානි උපාදාය රථො ගෙහං, තෙ තෙ රූපරසාදයො උපාදාය ඝටො පටො, චන්දිමසූරියපරිවත්තාදයො උපාදාය කාලො දිසා’’තිආදි. පඤ්ඤපෙතබ්බට්ඨෙන චෙසා පඤ්ඤත්ති නාම, න පඤ්ඤාපනට්ඨෙන. යා පන තස්ස අත්ථස්ස පඤ්ඤාපනා, අයං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තියෙව. දිට්ඨාදීනිඋපනිධාය වත්තබ්බතොති දිට්ඨමුතවිඤ්ඤාතෙ උපනිධාය උපත්ථම්භං කත්වා අපෙක්ඛිත්වා වත්තබ්බත්තා. දිට්ඨාදිසභාවවිරහිතෙ සද්දායතනෙ වත්තමානොපි හි සුතවොහාරො ‘‘දුතියං තතිය’’න්තිආදිකො විය පඨමාදීනි දිට්ඨමුතවිඤ්ඤාතෙ අපෙක්ඛිත්වා පවත්තො ‘‘උපනිධාපඤ්ඤතී’’ති වුච්චතෙ. සා පනෙසා අනෙකවිධා තදඤ්ඤපෙක්ඛූපනිධා හත්ථගතූපනිධා සම්පයුත්තූපනිධාසමාරොපිතූපනිධා අවිදූරගතූපනිධා පටිභාගූපනිධා තබ්බහුලූපනිධාතබ්බිසිට්ඨූපනිධා’’තිආදිනා. තාසු අයං ‘‘දුතියං තතිය’’න්තිආදිකා විය පඨමාදීනං දිට්ඨාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤමපෙක්ඛිත්වා වුත්තත්තා තදඤ්ඤපෙක්ඛූපනිධාපඤ්ඤත්ති නාම.

එවං පඤ්ඤත්තියාපි අත්ථාධිගමනීයතාසඞ්ඛාතං දස්සෙතබ්බත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි සද්දසාමත්ථියෙන දීපෙතබ්බමත්ථං නිද්ධාරෙත්වා දීපෙන්තො ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. එත්ථාති එතස්මිං වචනත්තයෙ. ච-සද්දො උපන්‍යාසො අත්ථන්තරං ආරභිතුකාමෙන යොජිතත්තා. ‘‘සුත’’න්ති වුත්තෙ අසුතං න හොතීති පකාසිතොයමත්ථො, තස්මා තථා සුත-සද්දෙන පකාසිතා අත්තනා පටිවිද්ධසුත්තස්ස පකාරවිසෙසා ‘‘එව’’න්ති ථෙරෙන පච්චාමට්ඨාති තෙන එවං-සද්දෙන අසම්මොහො දීපිතො නාම, තෙනාහ ‘‘එවන්ති වචනෙන අසම්මොහං දීපෙතී’’ති. අසම්මොහන්ති ච යථාසුතෙ සුත්තෙ අසම්මොහං. තදෙව යුත්තියා, බ්‍යතිරෙකෙන ච සමත්ථෙහි ‘‘න හී’’තිආදිනා වක්ඛමානඤ්ච සුත්තං නානප්පකාරං දුප්පටිවිද්ධඤ්ච. එවං නානප්පකාරෙ දුප්පටිවිද්ධෙ සුත්තෙ කථං සම්මූළ්හො නානප්පකාරපටිවෙධසමත්ථො භවිස්සති. ඉමාය යුත්තියා, ඉමිනා ච බ්‍යතිරෙකෙන ථෙරස්ස තත්ථ අසම්මූළ්හභාවසඞ්ඛාතො දීපෙතබ්බො අත්ථො විඤ්ඤායතීති වුත්තං හොති. එවමීදිසෙසු යථාරහං. භගවතො සම්මුඛා සුතාකාරස්ස යාථාවතො උපරි ථෙරෙන දස්සියමානත්තා ‘‘සුත්තස්ස අසම්මොසං දීපෙතී’’ති වුත්තං. කාලන්තරෙනාති සුතකාලතො අපරෙන කාලෙන. යස්ස…පෙ… පටිජානාති, ථෙරස්ස පන සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසා විය අනස්සමානං අසම්මුට්ඨං තිට්ඨති, තස්මා සො එවං පටිජානාතීති වුත්තං හොති. එවං දීපිතෙන පන අත්ථෙන කිං පකාසිතන්ති ආහ ‘‘ඉච්චස්සා’’තිආදි. තත්ථ ඉච්චස්සාති ඉති අස්ස, තස්මා අසම්මොහස්ස, අසම්මොසස්ස ච දීපිතත්තා අස්ස ථෙරස්සපඤ්ඤාසිද්ධීතිආදිනා සම්බන්ධො. අසම්මොහෙනාති සම්මොහාභාවෙන. පඤ්ඤාවජ්ජිතසමාධිආදිධම්මජාතෙන තංසම්පයුත්තාය පඤ්ඤාය සිද්ධි සහජාතාදිසත්තියා සිජ්ඣනතො. සම්මොහපටිපක්ඛෙන වා පඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙන ධම්මජාතෙන. සවනකාලසම්භූතාය හි පඤ්ඤාය තදුත්තරිකාලපඤ්ඤාසිද්ධි උපනිස්සයාදිකොටියා සිජ්ඣනතො. ඉතරත්ථාපි යථාරහං නයො නෙතබ්බො.

එවං පකාසිතෙන පන අත්ථෙන කිං විභාවිතන්ති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථාති තෙසු දුබ්බිධෙසු ධම්මෙසු. බ්‍යඤ්ජනානං පටිවිජ්ඣිතබ්බො ආකාරො නාතිගම්භීරො, යථාසුතධාරණමෙව තත්ථ කරණීයං, තස්මා තත්ථ සතියා බ්‍යාපාරො අධිකො, පඤ්ඤා පන ගුණීභූතාති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමායා’’තිආදි. පඤ්ඤාය පුබ්බඞ්ගමා පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාති හි නිබ්බචනං, පුබ්බඞ්ගමතා චෙත්ථ පධානභාවො ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ප. 1) විය. අපිච යථා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ආවජ්ජනාදයො පුබ්බඞ්ගමා සමානාපි තදාරම්මණස්ස අවිජානනතො අප්පධානභූතා, එවං පුබ්බඞ්ගමායපි අප්පධානත්තෙ සති පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමා එතිස්සාති නිබ්බචනම්පි යුජ්ජති. පුබ්බඞ්ගමතා චෙත්ථ පුරෙචාරිභාවො. ඉති සහජාතපුබ්බඞ්ගමො පුරෙජාතපුබ්බඞ්ගමොති දුවිධොපි පුබ්බඞ්ගමො ඉධ සම්භවති, යථා චෙත්ථ, එවං සති ‘‘පුබ්බඞ්ගමායා’’ති එත්ථාපි යථාසම්භවමෙස නයො වෙදිතබ්බො. එවං විභාවිතෙන සමත්ථතාවචනෙන කිමනුභාවිතන්ති ආහ ‘‘තදුභයසමත්ථතායොගෙනා’’තිආදි. තත්ථ අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්සාති අත්ථබ්‍යඤ්ජනෙන පරිපුණ්ණස්ස, සඞ්කාසනාදීහි වා ඡහි අත්ථපදෙහි, අක්ඛරාදීහි ච ඡහි බ්‍යඤ්ජනපදෙහි සමන්නාගතස්ස, අත්ථබ්‍යඤ්ජනසඞ්ඛාතෙන වා රසෙන සාදුරසස්ස. පරියත්තිධම්මොයෙව නවලොකුත්තරරතනසන්නිධානතො සත්තවිධස්ස, දසවිධස්ස වා රතනස්ස සන්නිධානො කොසො වියාති ධම්මකොසො, තථා ධම්මභණ්ඩාගාරො, තත්ථ නියුත්තොති ධම්මභණ්ඩාගාරිකො. අථ වා නානාරාජභණ්ඩරක්ඛකො භණ්ඩාගාරිකො වියාති භණ්ඩාගාරිකො, ධම්මස්ස අනුරක්ඛකො භණ්ඩාගාරිකොති තමෙව සදිසතාකාරණදස්සනෙන විසෙසෙත්වා ‘‘ධම්මභණ්ඩාගාරිකො’’ති වුත්තො. යථාහ –

‘‘බහුස්සුතො ධම්මධරො, සබ්බපාඨී ච සාසනෙ;

ආනන්දො නාම නාමෙන, ධම්මාරක්ඛො තවං මුනෙ’’ති. (අප. 1.542);

අඤ්ඤථාපි දීපෙතබ්බමත්ථං දීපෙති ‘‘අපරො නයො’’තිආදිනා, එවං සද්දෙන වුච්චමානානං ආකාරනිදස්සනාවධාරණත්ථානං අවිපරීතසද්ධම්මවිසයත්තා තබ්බිසයෙහි තෙහි අත්ථෙහි යොනිසො මනසිකාරස්ස දීපනං යුත්තන්ති වුත්තං ‘‘යොනි…පෙ… දීපෙතී’’ති. ‘‘අයොනිසො’’තිආදිනා බ්‍යතිරෙකෙන ඤාපකහෙතුදස්සනං. තත්ථ කත්ථචි හි-සද්දො දිස්සති, සො කාරණෙ, කස්මාති අත්ථො, ඉමිනා වචනෙනෙව යොනිසො මනසිකරොතො නානප්පකාරපටිවෙධසම්භවතො අග්ගි විය ධූමෙන කාරියෙන කාරණභූතො සො විඤ්ඤායතීති තදන්වයම්පි අත්ථාපත්තියා දස්සෙති. එස නයො සබ්බත්ථ යථාරහං. ‘‘බ්‍රහ්මජාලං ආවුසො කත්ථ භාසිත’’න්තිආදි පුච්ඡාවසෙන අධුනා පකරණප්පත්තස්ස වක්ඛමානස්ස සුත්තස්ස ‘‘සුත’’න්ති පදෙන වුච්චමානං භගවතො සම්මුඛා සවනං සමාධානමන්තරෙන න සම්භවතීති කත්වා වුත්තං ‘‘අවික්ඛෙපං දීපෙතී’’ති. ‘‘වික්ඛිත්තචිත්තස්සා’’තිආදිනා බ්‍යතිරෙකකාරණෙන ඤාපකහෙතුං දස්සෙත්වා තදෙව සමත්ථෙති ‘‘තථා හී’’තිආදිනා. සබ්බසම්පත්තියාති සබ්බෙන අත්ථබ්‍යඤ්ජනදෙසකපයොජනාදිනා සම්පත්තියා. කිං ඉමිනා පකාසිතන්ති ආහ ‘‘යොනිසො මනසිකාරෙන චෙත්ථා’’තිආදි. එත්ථාති එතස්මිං ධම්මද්වයෙ. ‘‘න හි වික්ඛිත්තචිත්තො’’තිආදිනා කාරණභූතෙන අවික්ඛෙපෙන, සප්පුරිසූපනිස්සයෙන ච ඵලභූතස්ස සද්ධම්මස්සවනස්ස සිද්ධියා එව සමත්ථනං වුත්තං, අවික්ඛෙපෙන පන සප්පුරිසූපනිස්සයස්ස සිද්ධියා සමත්ථනං න වුත්තං. කස්මාති චෙ? වික්ඛිත්තචිත්තානං සප්පුරිසෙ පයිරුපාසනාභාවස්ස අත්ථතො සිද්ධත්තා. අත්ථවසෙනෙව හි සො පාකටොති න වුත්තො.

එත්ථාහ – යථා යොනිසො මනසිකාරෙන ඵලභූතෙන අත්තසම්මාපණිධිපුබ්බෙකතපුඤ්ඤතානං කාරණභූතානං සිද්ධි වුත්තා තදවිනාභාවතො, එවං අවික්ඛෙපෙන ඵලභූතෙන සද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයානං කාරණභූතානං සිද්ධි වත්තබ්බා සියා අස්සුතවතො, සප්පුරිසූපනිස්සයවිරහිතස්ස ච තදභාවතො. එවං සන්තෙපි ‘‘න හි වික්ඛිත්තචිත්තො’’තිආදිසමත්ථනවචනෙන අවික්ඛෙපෙන, සප්පුරිසූපනිස්සයෙන ච කාරණභූතෙන සද්ධම්මස්සවනස්සෙව ඵලභූතස්ස සිද්ධි වුත්තා, කස්මා පනෙවං වුත්තාති? වුච්චතෙ – අධිප්පායන්තරසම්භවතො හි තථා සිද්ධි වුත්තා. අයං පනෙත්ථාධිප්පායො – සද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයා න එකන්තෙන අවික්ඛෙපස්ස කාරණං බාහිරකාරණත්තා, අවික්ඛෙපො පන සප්පුරිසූපනිස්සයො විය සද්ධම්මස්සවනස්ස එකන්තකාරණං අජ්ඣත්තිකකාරණත්තා, තස්මා එකන්තකාරණෙ හොන්තෙ කිමත්ථියා අනෙකන්තකාරණං පති ඵලභාවපරිකප්පනාති තථායෙවෙතස්ස සිද්ධි වුත්තාති. එත්ථ ච පඨමං ඵලෙන කාරණස්ස සිද්ධිදස්සනං නදීපූරෙන විය උපරි වුට්ඨිසබ්භාවස්ස, දුතියං කාරණෙන ඵලස්ස සිද්ධිදස්සනං එකන්තවස්සිනා විය මෙඝවුට්ඨානෙන වුට්ඨිපවත්තියා.

‘‘අපරො නයො’’තිආදිනා අඤ්ඤථාපි දීපෙතබ්බත්ථමාහ, යස්මා න හොතීති සම්බන්ධො. එවන්ති…පෙ… නානාකාරනිද්දෙසොති හෙට්ඨා වුත්තං, සො ච ආකාරොති සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාණවීථිසඞ්ඛාතස්ස චිත්තසන්තානස්ස නානාකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණසඞ්ඛාතො සො භගවතො වචනස්ස අත්ථබ්‍යඤ්ජනප්පභෙදපරිච්ඡෙදවසෙන සකලසාසනසම්පත්තිඔගාහනාකාරො. එවං භද්දකොති නිරවසෙසපරහිතපාරිපූරිභාවකාරණත්තා එවං යථාවුත්තෙන නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණෙන සුන්දරො සෙට්ඨො, සමාසපදං වා එතං එවං ඊදිසො භද්දො යස්සාති කත්වා. න පණිහිතො අප්පණිහිතො, සම්මා අප්පණි හිතො අත්තා යස්සාති තථා, තස්ස. පච්ඡිමචක්කද්වයසම්පත්තින්ති අත්තසම්මාපණිධිපුබ්බෙකතපුඤ්ඤතාසඞ්ඛාතගුණද්වයසම්පත්තිං. ගුණස්සෙව හි අපරාපරවුත්තියා පවත්තනට්ඨෙන චක්කභාවො. චරන්ති වා එතෙන සත්තා සම්පත්තිභවං, සම්පත්තිභවෙසූති වා චක්කං. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානං චතුචක්කං වත්තතී’’තිආදි (අ. නි. 4.31) පච්ඡිමභාවො චෙත්ථ දෙසනාක්කමවසෙනෙව. පුරිමචක්කද්වයසම්පත්තින්ති පතිරූපදෙසවාසසප්පුරිසූපනිස්සයසඞ්ඛාතගුණද්වයසම්පත්තිං. සෙසං වුත්තනයමෙව. තස්මාති පුරිමකාරණං පුරිමස්සෙවාති ඉධ කාරණමාහ ‘‘න හී’’තිආදිනා.

තෙන කිං පකාසිතන්ති ආහ ‘‘ඉච්චස්සා’’තිආදි. ඉති ඉමාය චතුචක්කසම්පත්තියා කාරණභූතාය. අස්ස ථෙරස්ස. පච්ඡිමචක්කද්වයසිද්ධියාති පච්ඡිමචක්කද්වයස්ස අත්ථිභාවෙන සිද්ධියා. ආසයසුද්ධීති විපස්සනාඤාණසඞ්ඛාතාය අනුලොමිකඛන්තියා, කම්මස්සකතාඤාණ-මග්ගඤාණසඞ්ඛාතස්ස යථාභූතඤාණස්ස චාති දුවිධස්සාපි ආසයස්ස අසුද්ධිහෙතුභූතානං කිලෙසානං දූරීභාවෙන සුද්ධි. තදෙව හි ද්වයං විවට්ටනිස්සිතානං සුද්ධසත්තානං ආසයො. සම්මාපණිහිතත්තො හි පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤො සුද්ධාසයො හොති. තථා හි වුත්තං ‘‘සම්මාපණිහිතං චිත්තං, සෙය්‍යසො නං තතො කරෙ’’ති, (ධ. ප. 43) ‘‘කතපුඤ්ඤොසි ත්වං ආනන්ද, පධානමනුයුඤ්ජ ඛිප්පං හොහිසි අනාසවො’’ති (දී. නි. 2.207) ච. කෙචි පන ‘‘කත්තුකම්‍යතාඡන්දො ආසයො’’ති වදන්ති, තදයුත්තමෙව ‘‘තාය ච ආසයසුද්ධියා අධිගමබ්‍යත්තිසිද්ධී’’ති වචනෙන විරොධතො. එවම්පි මග්ගඤාණසඞ්ඛාතස්ස ආසයස්ස සුද්ධි න යුත්තා තාය අධිගමබ්‍යත්තිසිද්ධියා අවත්තබ්බතොති? නො න යුත්තො පුරිමස්ස මග්ගස්ස, පච්ඡිමානං මග්ගානං, ඵලානඤ්ච කාරණභාවතො. පයොගසුද්ධීති යොනිසොමනසිකාරපුබ්බඞ්ගමස්ස ධම්මස්සවනපයොගස්ස විසදභාවෙන සුද්ධි, සබ්බස්ස වා කායවචීපයොගස්ස නිද්දොසභාවෙන සුද්ධි. පතිරූපදෙසවාසී, හි සප්පුරිසසෙවී ච යථාවුත්තවිසුද්ධපයොගො හොති. තථාවිසුද්ධෙන යොනිසොමනසිකාරපුබ්බඞ්ගමෙන ධම්මස්සවනපයොගෙන, විප්පටිසාරාභාවාවහෙන ච කායවචීපයොගෙන අවික්ඛිත්තචිත්තො පරියත්තියං විසාරදො හොති, තථාභූතො ච ථෙරො, තෙන විඤ්ඤායති පුරිමචක්කද්වයසිද්ධියා ථෙරස්ස පයොගසුද්ධි සිද්ධාවාති. තෙන කිං විභාවිතන්ති ආහ ‘‘තාය චා’’තිආදි. අධිගමබ්‍යත්තිසිද්ධීති පටිවෙධසඞ්ඛාතෙ අධිගමෙ ඡෙකභාවසිද්ධි. අධිගමෙතබ්බතො හි පටිවිජ්ඣිතබ්බතො පටිවෙධො ‘‘අධිගමො’’ති අට්ඨකථාසු වුත්තො, ආගමොති ච පරියත්ති ආගච්ඡන්ති අත්තත්ථපරත්ථාදයො එතෙන, ආභුසො වා ගමිතබ්බො ඤාතබ්බොති කත්වා.

තෙන කිමනුභාවිතන්ති ආහ ‘‘ඉතී’’තිආදි. ඉතීති එවං වුත්තනයෙන, තස්මා සිද්ධත්තාති වා කාරණනිද්දෙසො. වචනන්ති නිදානවචනං ලොකතො, ධම්මතො ච සිද්ධාය උපමාය තමත්ථං ඤාපෙතුං ‘‘අරුණුග්ගං වියා’’තිආදිමාහ. ‘‘උපමාය මිධෙකච්චෙ, අත්ථං ජානන්ති පණ්ඩිතා’’ති (ජා. 2.19.24) හි වුත්තං. අරුණොති සූරියස්ස උදයතො පුබ්බභාගෙ උට්ඨිතරංසි, තස්ස උග්ගං උග්ගමනං උදයතො උදයන්තස්ස උදයාවාසමුග්ගච්ඡතො සූරියස්ස පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචරං භවිතුං අරහති වියාති සම්බන්ධො. ඉදං වුත්තං හොති – ආගමාධිගමබ්‍යත්තියා ඊදිසස්ස ථෙරස්ස වුත්තනිදානවචනං භගවතො වචනස්ස පුබ්බඞ්ගමං භවිතුමරහති, නිදානභාවං ගතං හොතීති ඉදමත්ථජාතං අනුභාවිතන්ති.

ඉදානි අපරම්පි පුබ්බෙ වුත්තස්ස අසම්මොහාසම්මොසසඞ්ඛාතස්ස දීපෙතබ්බස්සත්ථස්ස දීපකෙහි එවං-සද්ද සුත-සද්දෙහි පකාසෙතබ්බමත්ථං පකාසෙන්තො ‘‘අපරො නයො’’තිආදිමාහ. තත්ථ හි ‘‘නානප්පකාරපටිවෙධදීපකෙන, සොතබ්බප්පභෙදපටිවෙධදීපකෙනා’’ති ච ඉමිනා තෙහි සද්දෙහි පුබ්බෙ දීපිතං අසම්මොහාසම්මොසසඞ්ඛාතං දීපෙතබ්බත්ථමාහ අසම්මොහෙන නානප්පකාරපටිවෙධස්ස, අසම්මොසෙන ච සොතබ්බප්පභෙදපටිවෙධස්ස සිජ්ඣනතො. ‘‘අත්තනො’’තිආදීහි පන පකාසෙතබ්බත්ථං. තෙන වුත්තං ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන ‘‘නානප්පකාරපටිවෙධදීපකෙනාතිආදිනා එවං-සද්ද සුත-සද්දානං ථෙරස්ස අත්ථබ්‍යඤ්ජනෙසු අසම්මොහාසම්මොසදීපනතො චතුපටිසම්භිදාවසෙන අත්ථයොජනං දස්සෙතී’’ති (දී. නි. ටී. 1.1). හෙතුගබ්භඤ්චෙතං පදද්වයං, නානප්පකාරපටිවෙධසඞ්ඛාතස්ස, සොතබ්බප්පභෙද-පටිවෙධසඞ්ඛාතස්ස ච දීපෙතබ්බත්ථස්ස දීපකත්තාති වුත්තං හොති. සන්තස්ස විජ්ජමානස්ස භාවො සබ්භාවො, අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාහි සම්පත්තියා සබ්භාවො තථා. ‘‘සම්භව’’න්තිපි පාඨො, සම්භවනං සම්භවො, අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාසම්පත්තීනං සම්භවො තථා. එවං ඉතරත්ථාපි. ‘‘සොතබ්බප්පභෙදපටිවෙධදීපකෙනා’’ති එතෙන පන අයං සුත-සද්දො එවං-සද්දසන්නිධානතො, වක්ඛමානාපෙක්ඛාය වා සාමඤ්ඤෙනෙව වුත්තෙපි සොතබ්බධම්මවිසෙසං ආමසතීති දස්සෙති. එත්ථ ච සොතබ්බධම්මසඞ්ඛාතාය පාළියා නිදස්සෙතබ්බානං භාසිතත්ථපයොජනත්ථානං, තීසු ච ඤාණෙසු පවත්තඤාණස්ස නානප්පකාරභාවතො තබ්භාවපටිවෙධදීපකෙන එවං-සද්දෙන අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාසම්පත්තිසබ්භාවදීපනං යුත්තං, සොතබ්බධම්මස්ස පන අත්ථාධිගමහෙතුතො, තංවසෙන ච තදවසෙසහෙතුප්පභෙදස්ස ගහිතත්තා, නිරුත්තිභාවතො ච සොතබ්බප්පභෙදදීපකෙන සුත-සද්දෙන ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාසම්පත්තිසබ්භාවදීපනං යුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තදෙවත්ථඤ්හි ඤාපෙතුං ‘‘අසම්මොහදීපකෙන, අසම්මොසදීපකෙනා’’ති ච අවත්වා තථා වුත්තන්ති.

එවං අසම්මොහාසම්මොසසඞ්ඛාතස්ස දීපෙතබ්බස්සත්ථස්ස දීපකෙහි එවං-සද්ද සුත-සද්දෙහි පකාසෙතබ්බමත්ථං පකාසෙත්වා ඉදානි යොනිසොමනසිකාරාවික්ඛෙපසඞ්ඛාතස්ස දීපෙතබ්බස්සත්ථස්ස දීපකෙහිපි තෙහි පකාසෙතබ්බමත්ථං පකාසෙන්තො ‘‘එවන්ති චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ හි ‘‘එවන්ති…පෙ… භාසමානො, සුතන්ති ඉදං…පෙ… භාසමානො’’ති ච ඉමිනා තෙහි සද්දෙහි පුබ්බෙ දීපිතං යොනිසොමනසිකාරාවික්ඛෙපසඞ්ඛාතං දීපෙතබ්බත්ථමාහ, ‘‘එතෙ මයා’’තිආදීහි පන පකාසෙතබ්බත්ථං සවනයොගදීපකන්ති ච අවික්ඛෙපවසෙන සවනයොගස්ස සිජ්ඣනතො තදෙව සන්ධායාහ. තථා හි ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං ‘‘සවනධාරණවචීපරිචරියා පරියත්තිධම්මානං විසෙසෙන සොතාවධාරණපටිබද්ධාති තෙ අවික්ඛෙපදීපකෙන සුතසද්දෙන යොජෙත්වා’’ති (දී. නි. ටී. 1.1). මනොදිට්ඨීහි පරියත්තිධම්මානං අනුපෙක්ඛනසුප්පටිවෙධා විසෙසතො මනසිකාරපටිබද්ධා, තස්මා තද්දීපකවචනෙනෙව එතෙ මයා ධම්මා මනසානුපෙක්ඛිතා දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති ඉමමත්ථං පකාසෙතීති වුත්තං ‘‘එවන්ති ච…පෙ… දීපෙතී’’ති තත්ථ ධම්මාති පරියත්තිධම්මා. මනසානුපෙක්ඛිතාති ‘‘ඉධ සීලං කථිතං, ඉධ සමාධි, ඉධ පඤ්ඤා, එත්තකාව එත්ථ අනුසන්ධයො’’තිආදිභෙදෙන මනසා අනුපෙක්ඛිතා. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති නිජ්ඣානක්ඛන්තිසඞ්ඛාතාය, ඤාතපරිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය වා දිට්ඨියා තත්ථ වුත්තරූපාරූපධම්මෙ ‘‘ඉති රූපං, එත්තකං රූප’’න්තිආදිනා සුට්ඨු වවත්ථාපෙත්වා පටිවිද්ධා.

සවනධාරණවචීපරිචරියා ච පරියත්තිධම්මානං විසෙසෙන සොතාවධාරණපටිබද්ධා, තස්මා තද්දීපකවචනෙනෙව බහූ මයා ධම්මා සුතා ධාතා වචසා පරිචිතාති ඉමමත්ථං පකාසෙතීති වුත්තං ‘‘සුතන්ති ඉදං…පෙ… දීපෙතී’’ති. තත්ථ සුතාති සොතද්වාරානුසාරෙන විඤ්ඤාතා. ධාතාති සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසා විය මනසි සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙන උපධාරිතා. වචසා පරිචිතාති පගුණතාසම්පාදනෙන වාචාය පරිචිතා සජ්ඣායිතා. ඉදානි පකාසෙතබ්බත්ථද්වයදීපකෙන යථාවුත්තසද්දද්වයෙන විභාවෙතබ්බමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘තදුභයෙනපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ තදුභයෙනාති පුරිමනයෙ, පච්ඡිමනයෙ ච යථාවුත්තස්ස පකාසෙතබ්බස්සත්ථස්ස පකාසකෙන තෙන දුබ්බිධෙන සද්දෙන. අත්ථබ්‍යඤ්ජනපාරිපූරිං දීපෙන්තොති ආදරජනනස්ස කාරණවචනං. තදෙව කාරණං බ්‍යතිරෙකෙන විවරති, යුත්තියා වා දළ්හං කරොති ‘‘අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිපුණ්ණඤ්හී’’තිආදිනා. අසුණන්තොති චෙත්ථ ලක්ඛණෙ, හෙතුම්හි වා අන්ත-සද්දො. මහතා හිතාති මහන්තතො හිතස්මා. පරිබාහිරොති සබ්බතො භාගෙන බාහිරො.

එතෙන පන විභාවෙතබ්බත්ථදීපකෙන සද්දද්වයෙන අනුභාවෙතබ්බත්ථමනුභාවෙන්තො ‘‘එවං මෙ සුතන්ති ඉමිනා’’තිආදිමාහ. පුබ්බෙ විසුං විසුං අත්ථෙ යොජිතායෙව එතෙ සද්දා ඉධ එකස්සෙවානුභාවත්ථස්ස අනුභාවකභාවෙන ගහිතාති ඤාපෙතුං ‘‘සකලෙනා’’ති වුත්තං. කාමඤ්ච මෙ-සද්දො ඉමස්මිං ඨානෙ පුබ්බෙන යොජිතො, තදපෙක්ඛානං පන එවං-සද්ද සුත-සද්දානං සහචරණතො, අවිනාභාවතො ච තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තථාගතප්පවෙදිතන්ති තථාගතෙන පකාරතො විදිතං, භාසිතං වා. අත්තනො අදහන්තොති අත්තනි ‘‘මමෙද’’න්ති අට්ඨපෙන්තො. භුම්මත්ථෙ චෙතං සාමිවචනං. අසප්පුරිසභූමින්ති අසප්පුරිසවිසයං, සො ච අත්ථතො අපකතඤ්ඤුතාසඞ්ඛාතා ‘‘ඉධෙකච්චො පාපභික්ඛු තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මවිනයං පරියාපුණිත්වා අත්තනො දහතී’’ති (පාරා. 195) එවං මහාචොරදීපකෙන භගවතා වුත්තා අනරියවොහාරාවත්ථා, තථා චාහ ‘‘තථාගත…පෙ… අදහන්තො’’ති. හුත්වාති චෙත්ථ සෙසො. තථා සාවකත්තං පටිජානන්තොති සප්පුරිසභූමිඔක්කමනසරූපකථනං. නනු ච ආනන්දත්ථෙරස්ස ‘‘මමෙතං වචන’’න්ති අධිමානස්ස, මහාකස්සපත්ථෙරාදීනඤ්ච තදාසඞ්කාය අභාවතො අසප්පුරිසභූමිසමතික්කමාදිවචනං නිරත්ථකං සියාති? නයිදමෙවං ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති වදන්තෙන අයම්පි අත්ථො අනුභාවිතොති අත්ථස්සෙව දස්සනතො. තෙන හි අනුභාවෙතබ්බමත්ථංයෙව තථා දස්සෙති, න පන ආනන්දත්ථෙරස්ස අධිමානස්ස, මහාකස්සපත්ථෙරාදීනඤ්ච තදාසඞ්කාය සම්භවන්ති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. කෙචි පන ‘‘දෙවතානං පරිවිතක්කාපෙක්ඛං තථාවචනං, තස්මා එදිසී චොදනා අනවකාසා’’ති වදන්ති. තස්මිං කිර සමයෙ එකච්චානං දෙවතානං එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි ‘‘භගවා ච පරිනිබ්බුතො, අයඤ්චායස්මා ආනන්දො දෙසනාකුසලො, ඉදානි ධම්මං දෙසෙති, සක්‍යකුලප්පසුතො තථාගතස්ස භාතා, චූළපිතුපුත්තො ච, කිං නු ඛො සො සයං සච්ඡිකතං ධම්මං දෙසෙති, උදාහු භගවතොයෙව වචනං යථාසුත’’න්ති, තෙසමෙව චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය තදභිපරිහරණත්ථං අසප්පුරිසභූමිසමතික්කමනාදිඅත්ථො අනුභාවිතොති. සායෙව යථාවුත්තා අනරියවොහාරාවත්ථා අසද්ධම්මො, තදවත්ථානොක්කමනසඞ්ඛාතා ච සාවකත්තපටිජානනා සද්ධම්මො. එවං සති පරියායන්තරෙන පුරිමත්ථමෙව දස්සෙතීති ගහෙතබ්බං. අපිච කුහනලපනාදිවසෙන පවත්තො අකුසලරාසි අසද්ධම්මො, තබ්බිරහිතභාවො ච සද්ධම්මො.‘‘කෙවල’’න්තිආදිනාපි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පරියායන්තරෙන දස්සනං, යථාවුත්තාය අනරියවොහාරාවත්ථාය පරිමොචෙති. සාවකත්තං පටිජානනෙන සත්ථාරං අපදිසතීති අත්ථො. අපිච සත්ථුකප්පාදිකිරියතො අත්තානං පරිමොචෙති තක්කිරියාසඞ්කාය සම්භවතො. ‘‘සත්ථු භගවතොයෙව වචනං මයාසුත’’න්ති සත්ථාරං අපදිසතීති අත්ථන්තරමනුභාවනං හොති. ‘‘ජිනවචන’’න්තිආදිපි පරියායන්තරදස්සනං, අත්ථන්තරමනුභාවනමෙව වා. අප්පෙතීති නිදස්සෙති. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙසු යථාරහං සත්තෙ නෙතීති නෙත්ති, ධම්මොයෙව නෙත්ති තථා. වුත්තනයෙන චෙත්ථ උභයථා අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

අපරම්පි අනුභාවෙතබ්බමත්ථමනුභාවෙති ‘‘අපිචා’’තිආදිනා. තත්ථ උප්පාදිතභාවතන්ති දෙසනාවසෙන පවත්තිතභාවං. පුරිමවචනං විවරන්තොති භගවතා දෙසිතවසෙන පුරිමතරං සංවිජ්ජමානං භගවතා වචනමෙව උත්තානිං කරොන්තො, ඉදං වචනන්ති සම්බන්ධො. චතූහි වෙසාරජ්ජඤාණෙහි විසාරදස්ස, විසාරදහෙතුභූතචතුවෙසාරජ්ජඤාණසම්පන්නස්ස වා. දසඤාණබලධරස්ස. සම්මාසම්බුද්ධභාවසඞ්ඛාතෙ උත්තමට්ඨානෙ ඨිතස්ස, උසභස්ස ඉදන්ති වා අත්ථෙන ආසභසඞ්ඛාතෙ අකම්පනසභාවභූතෙ ඨානෙ ඨිතස්ස. ‘‘එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ, යදා තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති…පෙ… සො ධම්මං දෙසෙතී’’තිආදිනා (අ. නි. 4.33) සීහොපමසුත්තාදීසු ආගතෙන අනෙකනයෙන සීහනාදනදිනො. සබ්බසත්තෙසු, සබ්බසත්තානං වා උත්තමස්ස. න චෙත්ථ නිද්ධාරණලක්ඛණාභාවතො නිද්ධාරණවසෙන සමාසො. සබ්බත්ථ හි සක්කතගන්ථෙසු, සාසනගන්ථෙසු ච එවමෙව වුත්තං. ධම්මෙන සත්තානමිස්සරස්ස. ධම්මස්සෙව ඉස්සරස්ස තදුප්පාදනවසෙනාතිපි වදන්ති. සෙසපදද්වයං තස්සෙවත්ථස්ස පරියායන්තරදීපනං. ධම්මෙන ලොකස්ස පදීපමිව භූතස්ස, තදුප්පාදකභාවෙන වා ධම්මසඞ්ඛාතපදීපසම්පන්නස්ස. ‘‘ධම්මකායොති භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (දී. නි. 3.118) හි වුත්තං. ධම්මෙන ලොකපටිසරණභූතස්ස, ධම්මසඞ්ඛාතෙන වා පටිසරණෙන සම්පන්නස්ස. ‘‘යංනූනාහං…පෙ… තමෙව ධම්මං සක්කත්වා ගරුං කත්වා මානෙත්වා පූජෙත්වා උපනිස්සාය විහරෙය්‍ය’’න්ති (අ. නි. 4.21; සං. නි. 1.173) හි වුත්තං. සද්ධින්ද්‍රියාදිසද්ධම්මසඞ්ඛාතස්ස වරචක්කස්ස පවත්තිනො, සද්ධම්මානමෙතස්ස වා ආණාචක්කවරස්ස පවත්තිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තස්ස භගවතො ඉදං වචනං සම්මුඛාව මයා පටිග්ගහිතන්ති යොජෙතබ්බං. බ්‍යඤ්ජනෙති පදසමුදායභූතෙ වාක්‍යෙ. කඞ්ඛා වා විමති වාති එත්ථ දළ්හතරං නිවිට්ඨා විචිකිච්ඡා කඞ්ඛා. නාතිසංසප්පනං මතිභෙදමත්තං විමති. සම්මුඛා පටිග්ගහිතමිදං මයාති තථා අකත්තබ්බභාවකාරණවචනං. අත්තනාඋප්පාදිතභාවං අප්පටිජානන්තො පුරිමවචනං විවරන්තොති පන අස්සද්ධියවිනාසනස්ස, සද්ධාසම්පදමුප්පාදනස්ස ච කාරණවචනං. ‘‘තෙනෙත’’න්තිආදිනා යථාවුත්තමෙවත්ථං උදානවසෙන දස්සෙති.

‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති එවං වදන්තො ගොතමගොත්තස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාවකො, ගොතමගොත්තසම්බන්ධො වා සාවකො ආයස්මා ආනන්දො භගවතා භාසිතභාවස්ස, සම්මුඛා පටිග්ගහිතභාවස්ස ච සූචනතො, තථාසූචනෙනෙව ච ඛලිතදුන්නිරුත්තාදිගහණදොසාභාවස්ස සිජ්ඣනතො සාසනෙ අස්සද්ධං විනාසයති, සද්ධං වඩ්ඪෙතීති අත්ථො. එත්ථ ච පඤ්චමාදයො තිස්සො අත්ථයොජනා ආකාරාදිඅත්ථෙසු අග්ගහිතවිසෙසමෙව එවං-සද්දං ගහෙත්වා දස්සිතා, තතො පරා තිස්සො ආකාරත්ථමෙව එවං-සද්දං ගහෙත්වා විභාවිතා, පච්ඡිමා පන තිස්සො යථාක්කමං ආකාරත්ථං, නිදස්සනත්ථං, අවධාරණත්ථඤ්ච එවං-සද්දං ගහෙත්වා යොජිතාති දට්ඨබ්බං. හොන්ති චෙත්ථ –

‘‘දස්සනං දීපනඤ්චාපි, පකාසනං විභාවනං;

අනුභාවනමිච්චත්ථො, කිරියායොගෙන පඤ්චධා.

දස්සිතො පරම්පරාය, සිද්ධො නෙකත්ථවුත්තියා;

එවං මෙ සුතමිච්චෙත්ථ, පදත්තයෙ නයඤ්ඤුනා’’ති.

එක-සද්දො පන අඤ්ඤසෙට්ඨාසහායසඞ්ඛ්‍යාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.27) අඤ්ඤත්ථෙ දිස්සති, ‘‘චෙතසො එකොදිභාව’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.228; පාරා. 11) සෙට්ඨෙ, ‘‘එකොවූපකට්ඨො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.405; දී. නි. 2.215; ම. නි. 1.80; සං. නි. 3.63; විභ. 4.445) අසහායෙ, ‘‘එකොව ඛො භික්ඛවෙ, ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු (අ. නි. 8.29) සඞ්ඛ්‍යායං, ඉධාපි සඞ්ඛ්‍යායමෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකන්ති ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො’’ති (ඉතිවු. අට්ඨ. 1; දී. නි. ටී. 1.පරිබ්බාජකකථාවණ්ණනා) එකොයෙවෙස සමයො, න ද්වෙ වා තයො වාති ඌනාධිකාභාවෙන ගණනස්ස පරිච්ඡෙදනිද්දෙසො එකන්ති අයං සද්දොති අත්ථො, තෙන කස්ස පරිච්ඡින්දනන්ති අනුයොගෙ සති ‘‘සමය’’න්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමයන්ති පරිච්ඡින්නනිද්දෙසො’’ති. එවං පරිච්ඡෙදපරිච්ඡින්නවසෙන වුත්තෙපි ‘‘අයං නාම සමයො’’ති සරූපතො අනියමිතත්තා අනියමිතවචනමෙවාති දස්සෙති ‘‘එකං…පෙ…. දීපන’’න්ති ඉමිනා.

ඉදානි සමයසද්දස්ස අනෙකත්ථවුත්තිතං අත්ථුද්ධාරවසෙන දස්සෙත්වා ඉධාධිප්පෙතමත්ථං නියමෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථාති තස්මිං ‘‘එකං සමය’’න්ති පදද්වයෙ, සමභිනිවිට්ඨො සමය සද්දොති සම්බන්ධො. න පන දිස්සතීති තෙස්වෙකස්මිංයෙව අත්ථෙ ඉධ පවත්තනතො. සමවායෙති පච්චයසාමග්ගියං, කාරණසමවායෙති අත්ථො. ඛණෙති ඔකාසෙ. හෙතුදිට්ඨීසූති හෙතුම්හි චෙව ලද්ධියඤ්ච. අස්සාති සමයසද්දස්ස. කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායාති එත්ථ කාලො නාම උපසඞ්කමනස්ස යුත්තකාලො. සමයො නාම තස්සෙව පච්චයසාමග්ගී, අත්ථතො පන තදනුරූපසරීරබලඤ්චෙව තප්පච්චයපරිස්සයාභාවො ච. උපාදානං නාම ඤාණෙන තෙසං ගහණං, තස්මා යථාවුත්තං කාලඤ්ච සමයඤ්ච පඤ්ඤාය ගහෙත්වා උපධාරෙත්වාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – සචෙ අම්හාකං ස්වෙ ගමනස්ස යුත්තකාලො භවිස්සති, කායෙ බලමත්තා ච ඵරිස්සති, ගමනපච්චයා ච අඤ්ඤො අඵාසුවිහාරො න භවිස්සති, අථෙතං කාලඤ්ච ගමනකාරණසමවායසඞ්ඛාතං සමයඤ්ච උපධාරෙත්වා අප්පෙව නාම ස්වෙපි ආගච්ඡෙය්‍යාමාති. ඛණොති ඔකාසො. තථාගතුප්පාදාදිකො හි මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ඔකාසො තප්පච්චයපටිලාභහෙතුත්තා. ඛණො එව ච සමයො. යො ‘‘ඛණො’’ති ච ‘‘සමයො’’ති ච වුච්චති, සො එකොවාති අධිප්පායො. දියඩ්ඪො මාසො සෙසො ගිම්හානං උණ්හසමයො. වස්සානස්ස පඨමො මාසො පරිළාහසමයො. මහාසමයොති මහාසමූහො. සමාසො වා එස, බ්‍යාසො වා. පවුට්ඨං වනං පවනං, තස්මිං, කපිලවත්ථුසාමන්තෙ මහාවනසඞ්ඛාතෙ වනසණ්ඩෙති අත්ථො. සමයොපි ඛොති එත්ථ සමයොති සික්ඛාපදපූරණස්ස හෙතු. භද්දාලීති තස්ස භික්ඛුස්ස නාමං. ඉදං වුත්තං හොති – තයා භද්දාලි පටිවිජ්ඣිතබ්බයුත්තකං එකං කාරණං අත්ථි, තම්පි තෙ න පටිවිද්ධං න සල්ලක්ඛිතන්ති. කිං තං කාරණන්ති ආහ ‘‘භගවාපි ඛො’’තිආදි.

‘‘උග්ගහමානො’’තිආදීසු මානොති තස්ස පරිබ්බාජකස්ස පකතිනාමං, කිඤ්චි කිඤ්චි පන සිප්පං උග්ගහෙතුං සමත්ථතාය ‘‘උග්ගහමානො’’ති නං සඤ්ජානන්ති, තස්මා ‘‘උග්ගහමානො’’ති වුච්චති. සමණමුණ්ඩිකස්ස පුත්තො සමණමුණ්ඩිකාපුත්තො. සො කිර දෙවදත්තස්ස උපට්ඨාකො. සමයං දිට්ඨිං පකාරෙන වදන්ති එත්ථාති සමයප්පවාදකො, තස්මිං, දිට්ඨිප්පවාදකෙති අත්ථො. තස්මිං කිර ඨානෙ චඞ්කීතාරුක්ඛපොක්ඛරසාතිප්පභූතයො බ්‍රාහ්මණා, නිගණ්ඨාචෙලකපරිබ්බාජකාදයො ච පබ්බජිතා සන්නිපතිත්වා අත්තනො අත්තනො සමයං පකාරෙන වදන්ති කථෙන්ති දීපෙන්ති, තස්මා සො ආරාමො ‘‘සමයප්පවාදකො’’ති වුච්චති. ස්වෙව තින්දුකාචීරසඞ්ඛාතාය තිම්බරූසකරුක්ඛපන්තියා පරික්ඛිත්තත්තා ‘‘තින්දුකාචීරො’’ති වුච්චති. එකා සාලා එත්ථාති එකසාලකො. යස්මා පනෙත්ථ පඨමං එකා සාලා අහොසි, පච්ඡා පන මහාපුඤ්ඤං පොට්ඨපාදපරිබ්බාජකං නිස්සාය බහූ සාලා කතා, තස්මා තමෙව පඨමං කතං එකං සාලං උපාදාය ලද්ධපුබ්බනාමවසෙන ‘‘එකසාලකො’’ති වුච්චති. මල්ලිකාය නාම පසෙනදිරඤ්ඤො දෙවියා උය්‍යානභූතො සො පුප්ඵඵලසච්ඡන්නො ආරාමො, තෙන වුත්තං ‘‘මල්ලිකාය ආරාමෙ’’ති. පටිවසතීති තස්මිං ඵාසුතාය වසති.

දිට්ඨෙ ධම්මෙති පච්චක්ඛෙ අත්තභාවෙ. අත්ථොති වුඩ්ඪි. කම්මකිලෙසවසෙන සම්පරෙතබ්බතො සම්මා පාපුණිතබ්බතො සම්පරායො, පරලොකො, තත්ථ නියුත්තො සම්පරායිකො, පරලොකත්ථො. අත්ථාභිසමයාති යථාවුත්තඋභයත්ථසඞ්ඛාතහිතපටිලාභා. සම්පරායිකොපි හි අත්ථො කාරණස්ස නිප්ඵන්නත්තා පටිලද්ධො නාම හොතීති තං අත්ථද්වයමෙකතො කත්වා ‘‘අත්ථාභිසමයා’’ති වුත්තං. ධියා පඤ්ඤාය තංතදත්ථෙ රාති ගණ්හාති, ධී වා පඤ්ඤා එතස්සත්ථීති ධීරො. පණ්ඩා වුච්චති පඤ්ඤා. සා හි සුඛුමෙසුපි අත්ථෙසු පඩති ගච්ඡති, දුක්ඛාදීනං වා පීළනාදිආකාරං ජානාතීති පණ්ඩා. තාය ඉතො ගතොති පණ්ඩිතො. අථ වා ඉතා සඤ්ජාතා පණ්ඩා එතස්ස, පඩති වා ඤාණගතියා ගච්ඡතීති පණ්ඩිතො. සම්මා මානාභිසමයාති මානස්ස සම්මා පහානෙන. සම්මාති චෙත්ථ අග්ගමග්ගඤාණෙන සමුච්ඡෙදප්පහානං වුත්තං. අන්තන්ති අවසානං. පීළනං තංසමඞ්ගිනො හිංසනං අවිප්ඵාරිතාකරණං. තදෙව අත්ථො තථා ත්ථ-කාරස්ස ට්ඨ-කාරං කත්වා. සමෙච්ච පච්චයෙහි කතභාවො සඞ්ඛතට්ඨො. දුක්ඛදුක්ඛතාදිවසෙන සන්තාපනං පරිදහනං සන්තාපට්ඨො. ජරාය, මරණෙන චාති ද්විධා විපරිණාමෙතබ්බො විපරිණාමට්ඨො. අභිසමෙතබ්බො පටිවිජ්ඣිතබ්බො අභිසමයට්ඨො, පීළනාදීනියෙව. තානි හි අභිසමෙතබ්බභාවෙන එකීභාවමුපනෙත්වා ‘‘අභිසමයට්ඨො’’ති වුත්තානි. අභිසමයස්ස වා පටිවෙධස්ස අත්ථො ගොචරො අභිසමයට්ඨොති තානියෙව තබ්බිසය-භාවූපගමන-සාමඤ්ඤතො එකත්තෙන වුත්තානි. එත්ථ ච උපසග්ගානං ජොතකමත්තත්තා තස්ස තස්ස අත්ථස්ස වාචකො සමයසද්දො එවාති සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙපි සඋපසග්ගො අභිසමයො වුත්තො.

තෙසු පන අත්ථෙසු අයං වචනත්ථො – සහකාරීකාරණවසෙන සන්නිජ්ඣං සමෙති සමවෙතීති සමයො, සමවායො. සමෙති සමාගච්ඡති මග්ගබ්‍රහ්මචරියමෙත්ථ තදාධාරපුග්ගලවසෙනාති සමයො, ඛණො. සමෙන්ති එත්ථ, එතෙන වා සංගච්ඡන්ති ධම්මා, සත්තා වා සහජාතාදීහි, උප්පාදාදීහි චාති සමයො, කාලො. ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය හි අත්ථතො අභූතොපි කාලො ධම්මප්පවත්තියා අධිකරණං, කරණං විය ච පරිකප්පනාමත්තසිද්ධෙන රූපෙන වොහරීයති. සමං, සම්මා වා අවයවානං අයනං පවත්ති අවට්ඨානන්ති සමයො, සමූහො යථා ‘‘සමුදායො’’ති. අවයවානං සහාවට්ඨානමෙව හි සමූහො, න පන අවයවවිනිමුත්තො සමූහො නාම කොචි පරමත්ථතො අත්ථි. පච්චයන්තරසමාගමෙ එති ඵලං උප්පජ්ජති, පවත්තති වා එතස්මාති සමයො, හෙතු යථා ‘‘සමුදයො’’ති. සො හි පච්චයන්තරසමාගමනෙනෙව අත්තනො ඵලං උප්පාදට්ඨිතිසමඞ්ගීභාවං කරොති. සමෙති සංයොජනභාවතො සම්බන්ධො හුත්වා එති අත්තනො විසයෙ පවත්තති, දළ්හග්ගණභාවතො වා තංසඤ්ඤුත්තා සත්තා අයන්ති එතෙන යථාභිනිවෙසං පවත්තන්තීති සමයො, දිට්ඨි. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්ති. සමිති සඞ්ගති සමොධානං සමයො, පටිලාභො. සමස්ස නිරොධස්ස යානං පාපුණනං, සම්මා වා යානං අපගමො අප්පවත්ති සමයො, පහානං. අභිමුඛං ඤාණෙන සම්මා එතබ්බො අභිගන්තබ්බොති අභිසමයො, ධම්මානං අවිපරීතො සභාවො. අභිමුඛභාවෙන තං තං සභාවං සම්මා එති ගච්ඡති බුජ්ඣතීති අභිසමයො, ධම්මානං යථාභූතසභාවාවබොධො.

නනු ච අත්ථමත්තං යථාධිප්පෙතං පති සද්දා අභිනිවිසන්තීති න එකෙන සද්දෙන අනෙකෙ අත්ථා අභිධීයන්ති, අථ කස්මා ඉධ සමයසද්දස්ස අනෙකධා අත්ථො වුත්තොති? සච්චමෙතං සද්දවිසෙසෙ අපෙක්ඛිතෙ සද්දවිසෙසෙ හි අපෙක්ඛිතෙ න එකෙන සද්දෙන අනෙකත්ථාභිධානං සම්භවති. න හි යො කාලාදිඅත්ථො සමය-සද්දො, සොයෙව සමූහාදිඅත්ථං වදති. එත්ථ පන තෙසං තෙසමත්ථානං සමයසද්දවචනීයතාසාමඤ්ඤමුපාදාය අනෙකත්ථතා සමය-සද්දස්ස වුත්තාති. එවං සබ්බත්ථ අත්ථුද්ධාරෙ. හොති චෙත්ථ –

‘‘සාමඤ්ඤවචනීයතං, උපාදාය අනෙකධා;

අත්ථං වදෙ න හි සද්දො, එකො නෙකත්ථකො සියා’’ති.

සමවායාදිඅත්ථානං ඉධ අසම්භවතො, කාලස්සෙව ච අපදිසිතබ්බත්තා ‘‘ඉධ පනස්ස කාලො අත්ථො’’ති වුත්තං. දෙසදෙසකාදීනං විය හි කාලස්ස නිදානභාවෙන අධිප්පෙතත්තා සොපි ඉධ අපදිසීයති. ‘ඉමිනා කීදිසං කාලං දීපෙතීති ආහ ‘‘තෙනා’’තිආදි. තෙනාති කාලත්ථෙන සමය-සද්දෙන. අඩ්ඪමාසො පක්ඛවසෙන වුත්තො, පුබ්බණ්හාදිකො දිවසභාගවසෙන, පඨමයාමාදිකො පහාරවසෙන. ආදි-සද්දෙන ඛණලයාදයො සඞ්ගහිතා, අනියමිතවසෙන එකං කාලං දීපෙතීති අත්ථො.

කස්මා පනෙත්ථ අනියමිතවසෙන කාලො නිද්දිට්ඨො, න උතුසංවච්ඡරාදිනා නියමිතවසෙනාති ආහ ‘‘තත්ථ කිඤ්චාපී’’තිආදි. කිඤ්චාපි පඤ්ඤාය විදිතං සුවවත්ථාපිතං, තථාපීති සම්බන්ධො. වචසා ධාරෙතුං වා සයං උද්දිසිතුං වා පරෙන උද්දිසාපෙතුං වා න සක්කා නානප්පකාරභාවතො බහු ච වත්තබ්බං හොති යාව කාලප්පභෙදො, තාව වත්තබ්බත්තා. ‘‘එකං සමය’’න්ති වුත්තෙ පන න සො කාලප්පභෙදො අත්ථි, යො එත්ථානන්තොගධො සියාති දස්සෙති ‘‘එකෙනෙව පදෙන තමත්ථං සමොධානෙත්වා’’ති ඉමිනා. එවං ලොකියසම්මතකාලවසෙන සමයත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි සාසනෙ පාකටකාලවසෙන සමයත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යෙ වා ඉමෙ’’තිආදි වුත්තං. අපිච උතුසංවච්ඡරාදිවසෙන නියමං අකත්වා සමයසද්දස්ස වචනෙ අයම්පි ගුණො ලද්ධොයෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ වා ඉමෙ’’තිආදිමාහ. සාමඤ්ඤජොතනා හි විසෙසෙ අවතිට්ඨති තස්සා විසෙසපරිහාරවිසයත්තා. තත්ථ යෙ ඉමෙ සමයාති සම්බන්ධො. භගවතො මාතුකුච්ඡිඔක්කමනකාලො චෙත්ථ ගබ්භොක්කන්තිසමයො. චත්තාරි නිමිත්තානි පස්සිත්වා සංවෙජනකාලො සංවෙගසමයො. ඡබ්බස්සානි සම්බොධිසමධිගමාය චරියකාලො දුක්කරකාරිකසමයො. දෙවසිකං ඣානඵලසමාපත්තීහි වීතිනාමනකාලො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො, විසෙසතො පන සත්තසත්තාහානි ඣානසමාපත්තිවළඤ්ජනකාලො. පඤ්චචත්තාලීසවස්සානි තංතංධම්මදෙසනාකාලො දෙසනාසමයො. ආදි-සද්දෙන යමකපාටිහාරියසමයාදයො සඞ්ගණ්හාති. පකාසාති දසසහස්සිලොකධාතුපකම්පනඔභාසපාතුභාවාදීහි පාකටා. ‘‘එකං සමය’’න්ති වුත්තෙ තදඤ්ඤෙපි සමයා සන්තීති අත්ථාපත්තිතො තෙසු සමයෙසු ඉධ දෙසනාසමයසඞ්ඛාතො සමයවිසෙසො ‘‘එකං සමය’’න්ති වුත්තොති දීපෙතීති අධිප්පායො.

යථාවුත්තප්පභෙදෙසුයෙව සමයෙසු එකදෙසං පකාරන්තරෙහි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යො චාය’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ හි ඤාණකිච්චසමයො, අත්තහිතපටිපත්තිසමයො ච අභිසම්බොධිසමයොයෙව. අරියතුණ්හීභාවසමයො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො. කරුණාකිච්චපරහිතපටිපත්තිධම්මිකථාසමයො දෙසනාසමයො, තස්මා තෙසු වුත්තප්පභෙදෙසු සමයෙසු එකදෙසොව පකාරන්තරෙන දස්සිතොති දට්ඨබ්බං. ‘‘සන්නිපතිතානං වො භික්ඛවෙ ද්වයං කරණීයං ධම්මී කථා වා අරියො වා තුණ්හීභාවො’’ති (උදා. 12) වුත්තසමයෙ සන්ධාය ‘‘සන්නිපතිතානං කරණීයද්වයසමයෙසූ’’ති වුත්තං. තෙසුපි සමයෙසූති කරුණාකිච්චපරහිතපටිපත්තිධම්මිකථාදෙසනාසමයෙසුපි. අඤ්ඤතරං සමයං සන්ධාය ‘‘එකං සමය’’න්ති වුත්තං අත්ථතො අභෙදත්තා.

අඤ්ඤත්ථ විය භුම්මවචනෙන ච කරණවචනෙන ච නිද්දෙසමකත්වා ඉධ උපයොගවචනෙන නිද්දෙසපයොජනං නිද්ධාරෙතුකාමො පරම්මුඛෙන චොදනං සමුට්ඨපෙති ‘‘කස්මා පනෙත්ථා’’තිආදිනා. එත්ථාති ‘‘එකං සමය’’න්ති ඉමස්මිං පදෙ, කරණවචනෙන නිද්දෙසො කතො යථාති සම්බන්ධො. භවන්ති එත්ථාති භුම්මං, ඔකාසො, තත්ථ පවත්තං වචනං විභත්ති භුම්මවචනං. කරොති කිරියමභිනිප්ඵාදෙභි එතෙනාති කරණං, කිරියානිප්ඵත්තිකාරණං. උපයුජ්ජිතබ්බො කිරියායාති උපයොගො, කම්මං, තත්ථ වචනං තථා. ‘‘තත්ථා’’තිආදිනා යථාවුත්තචොදනං පරිහරති. තත්ථාති තෙසු අභිධම්මතදඤ්ඤසුත්තපදවිනයෙසු. තථාති භුම්මවචනකරණවචනෙහි අත්ථසම්භවතො චාති යොජෙතබ්බං, අධිකරණභාවෙනභාවලක්ඛණත්ථානං, හෙතුකරණත්ථානඤ්ච සම්භවතොති අත්ථො. ඉධාති ඉධස්මිං සුත්තපදෙ. අඤ්ඤථාති උපයොගවචනෙන. අත්ථසම්භවතොති අච්චන්තසංයොගත්ථස්ස සම්භවතො.

‘‘තත්ථ හී’’තිආදි තබ්බිවරණං. ඉතොති ‘‘එකං සමය’’න්ති සුත්තපදතො. අධිකරණත්ථොති ආධාරත්ථො. භවනං භාවො, කිරියා, කිරියාය කිරියන්තරලක්ඛණං භාවෙනභාවලක්ඛණං, තදෙවත්ථො තථා. කෙන සමයත්ථෙන ඉදං අත්ථද්වයං සම්භවතීති අනුයොගෙ සති තදත්ථද්වයසම්භවානුරූපෙන සමයත්ථෙන, තං දළ්හං කරොන්තො ‘‘අධිකරණඤ්හී’’තිආදිමාහ. පදත්ථතොයෙව හි යථාවුත්තමත්ථද්වයං සිද්ධං, විභත්ති පන ජොතකමත්තා. තත්ථ කාලසඞ්ඛාතො, කාලසද්දස්ස වා අත්ථො යස්සාති කාලත්ථො. සමූහසඞ්ඛාතො, ‘සමූහසද්දස්ස වා අත්ථො යස්සාති සමූහත්ථො, කො සො? සමයො. ඉදං වුත්තං හොති – කාලත්ථො, සමූහත්ථො ච සමයො තත්ථ අභිධම්මෙ වුත්තානං ඵස්සාදිධම්මානං අධිකරණං ආධාරොති, යස්මිං කාලෙ, ධම්මපුඤ්ජෙ වා කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, තස්මිංයෙව කාලෙ, ධම්මපුඤ්ජෙ වා ඵස්සාදයොපි හොන්තීති අයඤ්හි තත්ථ අත්ථො. නනු චායං උපාදාපඤ්ඤත්තිමත්තො කාලො, වොහාරමත්තො ච සමූහො, සො කථං අධිකරණං සියා තත්ථ වුත්තධම්මානන්ති? නායං දොසො. යථා හි කාලො සයං පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි සභාවධම්මපරිච්ඡින්නත්තා ආධාරභාවෙන පඤ්ඤාතො, සභාවධම්මපරිච්ඡින්නො ච තඞ්ඛණප්පවත්තානං තතො පුබ්බෙ, පරතො ච අභාවතො ‘‘පුබ්බණ්හෙජාතො, සායන්හෙ ආගච්ඡතී’’තිආදීසු, සමූහො ච අවයවවිනිමුත්තො විසුං අවිජ්ජමානොපි කප්පනාමත්තසිද්ධත්තා අවයවානං ආධාරභාවෙන පඤ්ඤාපීයති ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා, යවරාසියං පත්තසම්භූතො’’තිආදීසු, එවමිධාපි සභාවධම්මපරිච්ඡින්නත්තා, කප්පනාමත්තසිද්ධත්තා ච තදුභයං තත්ථ වුත්තධම්මානං අධිකරණභාවෙන පඤ්ඤාපීයතීති.

‘‘ඛණසමවායහෙතුසඞ්ඛාතස්සා’’තිආදි භාවෙනභාවලක්ඛණත්ථසම්භවදස්සනං. තත්ථ ඛණො නාම අට්ඨක්ඛණවිනිමුත්තො නවමො බුද්ධුප්පාදක්ඛණො, යානි වා පනෙතානි ‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමුස්සානං චතුචක්කං පවත්තතී’’ති (අ. නි. 4.31) එත්ථ පතිරූපදෙසවාසො සප්පුරිසූපනිස්සයො අත්තසම්මාපණීධි පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතාති චත්තාරි චක්කානි වුත්තානි, තානි එකජ්ඣං කත්වා ඔකාසට්ඨෙන ‘‘ඛණො’’ති වෙදිතබ්බානි. තානි හි කුසලුප්පත්තියා ඔකාසභූතානි. සමවායො නාම ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.204; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43, 44; සං. නි. 3.60; කථා. 465, 467) නිද්දිට්ඨා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසාධාරණඵලනිප්ඵාදකත්තෙන සණ්ඨිතා චක්ඛුරූපාදිපච්චයසාමග්ගී. චක්ඛුරූපාදීනඤ්හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදි සාධාරණඵලං. හෙතු නාම යොනිසොමනසිකාරාදිජනකහෙතු. යථාවුත්තස්ස ඛණසඞ්ඛාතස්ස, සමවායසඞ්ඛාතස්ස, හෙතුසඞ්ඛාතස්ස ච සමයස්ස සත්තාසඞ්ඛාතෙන භාවෙන තෙසං ඵස්සාදීනං ධම්මානං සත්තාසඞ්ඛාතො භාවො ලක්ඛීයති විඤ්ඤායතීති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා ‘‘ගාවීසු දුය්හමානාසු ගතො, දුද්ධාසු ආගතො’’ති එත්ථ දොහනකිරියාය ගමනකිරියා ලක්ඛීයති, එවමිධාපි යථාවුත්තස්ස සමයස්ස සත්තාකිරියාය චිත්තස්ස උප්පාදකිරියා, ඵස්සාදීනං භවනකිරියා ච ලක්ඛීයතීති. නනු චෙත්ථ සත්තාකිරියා අවිජ්ජමානාව, කථං තාය ලක්ඛීයතීති? සච්චං, තථාපි ‘‘යස්මිං සමයෙ’’ති ච වුත්තෙ සතීති අයමත්ථො විඤ්ඤායමානො එවහොති අඤ්ඤකිරියාසම්බන්ධාභාවෙ පදත්ථස්ස සත්තාවිරහාභාවතො, තස්මා අත්ථතො ගම්‍යමානාය තාය සත්තාකිරියාය ලක්ඛීයතීති. අයඤ්හි තත්ථ අත්ථො – යස්මිං යථාවුත්තෙ ඛණෙ, පච්චයසමවායෙ, හෙතුම්හි වා සති කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, තස්මිංයෙව ඛණෙ, පච්චයසමවායෙ, හෙතුම්හි වා සති ඵස්සාදයොපි හොන්තීති. අයං පන අත්ථො අභිධම්මෙයෙව (අට්ඨසා. කාමාවචරකුසලපදභාජනීයෙ) නිදස්සනවසෙන වුත්තො, යථාරහමෙස නයො අඤ්ඤෙසුපි සුත්තපදෙසූති. තස්මාති අධිකරණත්ථස්ස, භාවෙනභාවලක්ඛණත්ථස්ස ච සම්භවතො. තදත්ථජොතනත්ථන්ති තදුභයත්ථස්ස සමයසද්දත්ථභාවෙන විජ්ජමානස්සෙව භුම්මවචනවසෙන දීපනත්ථං. විභත්තියො හි පදීපො විය වත්ථුනො විජ්ජමානස්සෙව අත්ථස්ස ජොතකාති, අයමත්ථො සද්දසත්ථෙසු පාකටොයෙව.

හෙතුඅත්ථො, කරණත්ථො ච සම්භවතීති ‘‘අන්නෙන වසති, විජ්ජාය වසතී’’තිආදීසු විය හෙතුඅත්ථො, ‘‘ඵරසුනා ඡින්දති, කුදාලෙන ඛණතී’’තිආදීසු විය කරණත්ථො ච සම්භවති. කථං පන සම්භවතීති ආහ ‘‘යො හි සො’’තිආදි. විනයෙ (පාරා. 20) ආගතසික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාචනවත්ථුවසෙන ථෙරං මරියාදං කත්වා ‘‘සාරිපුත්තාදීහිපි දුවිඤ්ඤෙය්‍යො’’ති වුත්තං. තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන කරණභූතෙනාති එත්ථ පන තංතංවත්ථුවීතික්කමොව සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා හෙතු චෙව කරණඤ්ච. තථා හි යදා භගවා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා පඨමමෙව තෙසං තෙසං තත්ථ තත්ථ සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුභූතං තං තං වීතික්කමං අපෙක්ඛමානො විහරති, තදා තං තං වීතික්කමං අපෙක්ඛිත්වා තදත්ථං වසතීති සිද්ධො වත්ථුවීතික්කමස්ස සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුභාවො ‘‘අන්නෙනවසතී’’තිආදීසු අන්නමපෙක්ඛිත්වා තදත්ථං වසතීතිආදිනා කාරණෙන අන්නාදීනං හෙතුභාවො විය. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිකාලෙ පන තෙනෙව පුබ්බසිද්ධෙන වීතික්කමෙන සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙති, තස්මා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා සාධකතමත්තා කරණභාවොපි වීතික්කමස්සෙව සිද්ධො ‘‘අසිනා ඡින්දතී’’තිආදීසු අසිනා ඡින්දනකිරියං සාධෙතීතිආදිනා කාරණෙන අසිආදීනං කරණභාවො විය. එවං සන්තෙපි වීතික්කමං අපෙක්ඛමානො තෙනෙව සද්ධිං තන්නිස්සිතම්පි කාලං අපෙක්ඛිත්වා විහරතීති කාලස්සාපි ඉධ හෙතුභාවො වුත්තො, සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙන්තො ච තං තං වීතික්කමකාලං අනතික්කමිත්වා තෙනෙව කාලෙන සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතීති වීතික්කමනිස්සයස්ස කාලස්සාපි කරණභාවො වුත්තො, තස්මා ඉමිනා පරියායෙන කාලස්සාපි හෙතුභාවො, කරණභාවො ච ලබ්භතීති වුත්තං ‘‘තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන කරණභූතෙනා’’ති, නිප්පරියායෙන පන වීතික්කමොයෙව හෙතුභූතො, කරණභූතො ච. සො හි වීතික්කමක්ඛණෙ හෙතු හුත්වා පච්ඡා සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනක්ඛණෙ කරණම්පි හොතීති. සික්ඛාපදානි පඤ්ඤාපයන්තොති වීතික්කමං පුච්ඡිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා ඔතිණ්ණවත්ථුං තං පුග්ගලං පටිපුච්ඡිත්වා, විගරහිත්වා ච තං තං වත්ථුඔතිණ්ණකාලං අනතික්කමිත්වා තෙනෙව කාලෙන කරණභූතෙන සික්ඛාපදානි පඤ්ඤපෙන්තො. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානොති තතියපාරාජිකාදීසු (පාරා. 162) විය සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා හෙතුභූතං තං තං වත්ථුවීතික්කමසමයං අපෙක්ඛමානො තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන භගවා තත්ථ තත්ථ විහාසීති අත්ථො.

‘‘සික්ඛාපදානි පඤ්ඤාපයන්තො, සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො’’ති ඉදං යථාක්කමං කරණභාවස්ස, හෙතුභාවස්ස ච සමත්ථනවචනං, තස්මා තදනුරූපං ‘‘තෙනසමයෙන කරණභූතෙන හෙතුභූතෙනා’’ති එවං වත්තබ්බෙපි පඨමං ‘‘හෙතුභූතෙනා’’ති උප්පටිපාටිවචනං තත්ථ හෙතුභාවස්ස සාතිසයමධිප්පෙතත්තා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘භගවා හි වෙරඤ්ජායං විහරන්තො ධම්මසෙනාපතිත්ථෙරස්ස සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාචනහෙතුභූතං පරිවිතක්කසමයං අපෙක්ඛමානො තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන විහාසී’’ති තීසුපි කිර ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. ‘‘කිං පනෙත්ථ යුත්තිචින්තාය, ආචරියස්ස ඉධ කමවචනිච්ඡා නත්ථීති එවමෙතං ගහෙතබ්බං – අඤ්ඤාසුපි හි අට්ඨකථාසු අයමෙව අනුක්කමො වුත්තො, න ච තාසු ‘තෙන සමයෙන වෙරඤ්ජායං විහරතී’ති විනයපාළිපදෙ හෙතුඅත්ථස්සෙව සාතිසයං අධිප්පෙතභාවදීපනත්ථං වුත්තො අවිසයත්තා, සික්ඛාපදානි පඤ්ඤාපයන්තො හෙතුභූතෙන, කරණභූතෙන ච සමයෙන විහාසි, සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො හෙතුභූතෙන සමයෙන විහාසීති එවමෙත්ථ යථාලාභං සම්බන්ධභාවතො එවං වුත්තො’’තිපි වදන්ති. තස්මාති යථාවුත්තස්ස දුවිධස්සාපි අත්ථස්ස සම්භවතො. තදත්ථජොතනත්ථන්ති වුත්තනයෙන කරණවචනෙන තදුභයත්ථස්ස ජොතනත්ථං. තත්ථාති තස්මිං විනයෙ. එත්ථ ච සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා එව වීතික්කමසමයස්ස සාධකතමත්තා තස්ස කරණභාවෙ ‘‘සික්ඛාපදානි පඤ්ඤාපයන්තො’’ති අජ්ඣාහරිතපදෙන සම්බන්ධො, හෙතුභාවෙ පන තදපෙක්ඛනමත්තත්තා ‘‘විහරතී’’ති පදෙනෙවාති දට්ඨබ්බං. තථායෙව හි වුත්තං ‘‘තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන, කරණභූතෙන ච සික්ඛාපදානි පඤ්ඤාපයන්තො, සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො භගවා තත්ථ තත්ථ විහාසී’’ති. කරණඤ්හි කිරියත්ථං, න හෙතු විය කිරියාකාරණං. හෙතු පන කිරියාකාරණං, න කරණං විය කිරියත්ථොති.

‘‘ඉධ පනා’’තිආදිනා උපයොගවචනස්ස අච්චන්තසංයොගත්ථසම්භවදස්සනං, අච්චන්තමෙව දබ්බගුණකිරියාහි සංයොගො අච්චන්තසංයොගො, නිරන්තරමෙව තෙහි සංයුත්තභාවොති වුත්තං හොති. සොයෙවත්ථො තථා. එවංජාතිකෙති එවංසභාවෙ. කථං සම්භවතීති ආහ ‘‘යඤ්හී’’තිආදි. අච්චන්තමෙවාති ආරබ්භතො පට්ඨාය යාව දෙසනානිට්ඨානං, තාව එකංසමෙව, නිරන්තරමෙවාති අත්ථො. කරුණාවිහාරෙනාති පරහිතපටිපත්තිසඞ්ඛාතෙන කරුණාවිහාරෙන. තථා හි කරුණානිදානත්තා දෙසනාය ඉධ පරහිතපටිපත්ති ‘‘කරුණාවිහාරො’’ති වුත්තා, න පන කරුණාසමාපත්තිවිහාරො. න හි දෙසනාකාලෙ දෙසෙතබ්බධම්මවිසයස්ස දෙසනාඤාණස්ස සත්තවිසයාය මහාකරුණාය සහුප්පත්ති සම්භවති භින්නවිසයත්තා, තස්මා කරුණාය පවත්තො විහාරොති කත්වා පරහිතපටිපත්තිවිහාරො ඉධ ‘‘කරුණාවිහාරො’’ති වෙදිතබ්බො. තස්මාති අච්චන්තසංයොගත්ථසම්භවතො. තදත්ථජොතනත්ථන්ති වුත්තනයෙන උපයොගවිභත්තියා තදත්ථස්ස ජොතනත්ථං උපයොගනිද්දෙසො කතො යථා ‘‘මාසං සජ්ඣායති, දිවසං භුඤ්ජතී’’ති. තෙනාති යෙන කාරණෙන අභිධම්මෙ, ඉතො අඤ්ඤෙසු ච සුත්තපදෙසු භුම්මවචනස්ස අධිකරණත්ථො, භාවෙනභාවලක්ඛණත්ථො ච, විනයෙ කරණවචනස්ස හෙතුඅත්ථො, කරණත්ථො ච ඉධ උපයොගවචනස්ස අච්චන්තසංයොගත්ථො සම්භවති, තෙනාති අත්ථො. එතන්ති යථා වුත්තස්සත්ථස්ස සඞ්ගහගාථාපදං අඤ්ඤත්‍රාති අභිධම්මෙ ඉතො අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු, විනයෙ ච. සමයොති සමයසද්දො. සද්දෙයෙව හි විභත්තිපරා භවතිඅත්ථෙ අසම්භවතො. සොති ස්වෙව සමයසද්දො.

එවං අත්තනො මතිං දස්සෙත්වා ඉදානි පොරාණාචරියමතිං දස්සෙතුං ‘‘පොරාණා පනා’’තිආදි වුත්තං. පොරාණාති ච පුරිමා අට්ඨකථාචරියා. ‘‘තස්මිං සමයෙ’’ති වා…පෙ… ‘‘එකං සමය’’න්ති වා එස භෙදොති සම්බන්ධො. අභිලාපමත්තභෙදොති වචනමත්තෙන භෙදො විසෙසො, න පන අත්ථෙන, තෙනාහ ‘‘සබ්බත්ථ භුම්මමෙවත්ථො’’ති, සබ්බෙසුපි අත්ථතො ආධාරො එව අත්ථොති වුත්තං හොති. ඉමිනා ච වචනෙන සුත්තවිනයෙසු විභත්තිවිපරිණාමො කතො, භුම්මත්ථෙ වා උපයොගකරණවිභත්තියො සිද්ධාති දස්සෙති. ‘‘තස්මා’’තිආදිනා තෙසං මතිදස්සනෙ ගුණමාහ.

භාරියට්ඨෙන ගරු. තදෙවත්ථං සඞ්කෙතතො සමත්ථෙති ‘‘ගරුං හී’’තිආදිනා සඞ්කෙතවිසයො හි සද්දො තංවවත්ථිතොයෙව චෙස අත්ථබොධකොති. ගරුන්ති ගරුකාතබ්බං ජනං. ‘‘ලොකෙ’’ති ඉමිනා න කෙවලං සාසනෙයෙව, ලොකෙපි ගරුකාතබ්බට්ඨෙන භගවාති සඞ්කෙතසිද්ධීති දස්සෙති. යදි ගරුකාතබ්බට්ඨෙන භගවා, අථ අයමෙව සාතිසයං භගවා නාමාති දස්සෙන්තො ‘‘අයඤ්චා’’තිආදිමාහ. තථා හි ලොකනාථො අපරිමිතනිරුපමප්පභාවසීලාදිගුණවිසෙසසමඞ්ගිතාය, සබ්බානත්ථපරිහාරපුබ්බඞ්ගමාය නිරවසෙසහිතසුඛවිධානතප්පරාය නිරතිසයාය පයොගසම්පත්තියා සදෙවමනුස්සාය පජාය අච්චන්තුපකාරිතාය ච අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං උත්තමං ගාරවට්ඨානන්ති. න කෙවලං ලොකෙයෙව, අථ ඛො සාසනෙපීති දස්සෙති ‘‘පොරාණෙහී’’තිආදිනා, පොරාණෙහීති ච අට්ඨකථාචරියෙහීති අත්ථො. සෙට්ඨවාචකවචනම්පි සෙට්ඨගුණසහචරණතො සෙට්ඨමෙවාති වුත්තං ‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨ’’න්ති. වුච්චති අත්ථො, එතෙනාති හි වචනං, සද්දො. අථ වා වුච්චතීති වචනං, අත්ථො, තස්මා යො ‘‘භගවා’’ති වචනෙන වචනීයො අත්ථො, සො සෙට්ඨොති අත්ථො. භගවාති වචනමුත්තමන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ගාරවයුත්තොති ගරුභාවයුත්තො ගරුගුණයොගත්තා, සාතිසයං වා ගරුකරණාරහතාය ගාරවයුත්තො, ගාරවාරහොති අත්ථො. යෙන කාරණත්තයෙන සො තථාගතො ගරු භාරියට්ඨෙන, තෙන ‘‘භගවා’’ති වුච්චතීති සම්බන්ධො. ගරුතාකාරණදස්සනඤ්හෙතං පදත්තයං. ‘‘සිප්පාදිසික්ඛාපකාපි ගරූයෙව නාම හොන්ති, න ච ගාරවයුත්තා, අයං පන තාදිසො න හොති, තස්මා ගරූති කත්වා ‘ගාරවයුත්තො’ති වුත්ත’’න්ති කෙචි. එවං සති තදෙතං විසෙසනපදමත්තං, පුරිමපදද්වයමෙව කාරණදස්සනං සියා.

අපිචාති අත්ථන්තරවිකප්පත්ථෙ නිපාතො, අපරො නයොති අත්ථො. තත්ථ –

‘‘වණ්ණගමො වණ්ණවිපරියායො,

ද්වෙ චාපරෙ වණ්ණවිකාරනාසා;

ධාතූනමත්ථාතිසයෙන යොගො,

තදුච්චතෙ පඤ්චවිධා නිරුත්තී’’ති. –

වුත්තං නිරුත්තිලක්ඛණං ගහෙත්වා, ‘‘පිසොදරාදීනි යථොපදිට්ඨ’’න්ති වුත්තසද්දනයෙන වා පිසොදරාදිආකතිගණපක්ඛෙපලක්ඛණං ගහෙත්වා ලොකිය ලොකුත්තරසුඛාභිනිබ්බත්තකං සීලාදිපාරප්පත්තං භාග්‍යමස්ස අත්ථීති ‘‘භාග්‍යවා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘භාග්‍යවා’’ති. තථා අනෙකභෙදභින්නකිලෙසසතසහස්සානි, සඞ්ඛෙපතො වා පඤ්චමාරෙ අභඤ්ජීති ‘‘භග්ගවා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති වුත්තන්ති දස්සෙති ‘‘භග්ගවා’’ති ඉමිනා. ලොකෙ ච භග-සද්දො ඉස්සරියධම්මයසසිරීකාමපයත්තෙසු ඡසු ධම්මෙසු පවත්තති, තෙ ච භගසඞ්ඛාතා ධම්මා අස්ස සන්තීති භගවාති අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යුත්තො භගෙහි චා’’ති වුත්තං. කුසලාදීහි අනෙකභෙදෙහි සබ්බධම්මෙ විභජි විභජිත්වා විවරිත්වා දෙසෙසීති ‘‘විභත්තවා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘විභත්තවා’’ති. දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙ, කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙ, සුඤ්ඤතානිමිත්තාප්පණිහිතවිමොක්ඛෙ, අඤ්ඤෙ ච ලොකියලොකුත්තරෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ භජි සෙවි බහුලමකාසීති ‘‘භත්තවා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති වුත්තන්ති දස්සෙති ‘‘භත්තවා’’ති ඉමිනා. තීසු භවෙසු තණ්හාසඞ්ඛාතං ගමනමනෙන වන්තං වමිතන්ති ‘‘භවෙසු වන්තගමනො’’ති වත්තබ්බෙ භවසද්දතො භ-කාරං ගමනසද්දතො ග-කාරං වන්තසද්දතො ව-කාරං ආදාය, තස්ස ච දීඝං කත්වා වණ්ණවිපරියායෙන ‘‘භගවා’’ති වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘වන්තගමනො භවෙසූ’’ති වුත්තං. ‘‘යතො භාග්‍යවා, තතො භගවා’’තිආදිනා පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. අස්ස පදස්සාති ‘‘භගවා’’ති පදස්ස. විත්ථාරත්ථොති විත්ථාරභූතො අත්ථො. ‘‘සො චා’’තිආදිනා ගන්ථමහත්තං පරිහරති. වුත්තොයෙව, න පන ඉධ පන වත්තබ්බො විසුද්ධිමග්ගස්ස ඉමිස්සා අට්ඨකථාය එකදෙසභාවතොති අධිප්පායො.

අපිච භගෙ වනි, වමීති වා භගවා. සො හි භගෙ සීලාදිගුණෙ වනි භජි සෙවි, තෙ වා භගසඞ්ඛාතෙ සීලාදිගුණෙ විනෙය්‍යසන්තානෙසු ‘‘කථං නු ඛො උප්පජ්ජෙය්‍යු’’න්ති වනි යාචි පත්ථයි, එවං භගෙ වනීති භගවා, භගෙ වා සිරිං, ඉස්සරියං, යසඤ්ච වමි ඛෙළපිණ්ඩං විය ඡඩ්ඩයි. තථා හි භගවා හත්ථගතං චක්කවත්තිසිරිං, චතුදීපිස්සරියං, චක්කවත්තිසම්පත්තිසන්නිස්සයඤ්ච සත්තරතනසමුජ්ජලං යසං අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි. අථ වා භානි නාම නක්ඛත්තානි, තෙහි සමං ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති භගා ආකාරස්ස රස්සං කත්වා, සිනෙරුයුගන්ධරාදිගතා භාජනලොකසොභා. තා භගා වමි තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහි, එවං භගෙ වමීති භගවාති එවමාදීහි තත්ථ තත්ථාගතනයෙහි චස්ස අත්ථො වත්තබ්බො, අම්හෙහි පන සො ගන්ථභීරුජනානුග්ගහණත්ථං, ගන්ථගරුතාපරිහරණත්ථඤ්ච අජ්ඣුපෙක්ඛිතොති.

එවමෙතෙසං අවයවත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි සමුදායත්ථං දස්සෙන්තො පුරිමපදත්තයස්ස සමුදායත්ථෙන වුත්තාවසෙසෙන තෙසමත්ථානං පටියොගිතාය තෙනාපි සහ දස්සෙතුං ‘‘එත්තාවතා’’තිආදිමාහ. එත්තාවතාති එතස්ස ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති වචනෙන ‘‘එකං සමයං භගවා’’ තිවචනෙනාති ඉමෙහි සම්බන්ධො. එත්ථාති එතස්මිං නිදානවචනෙ. යථාසුතං ධම්මං දෙසෙන්තොති එත්ථ අන්ත-සද්දො හෙතුඅත්ථො. තථාදෙසිතත්තා හි පච්චක්ඛං කරොති නාම. එස නයො අපරත්ථාපි. ‘‘යො ඛො ආනන්ද, මයා ධම්මො ච…පෙ… සත්ථා’’ති වචනතො ධම්මස්ස සත්ථුභාවපරියායො විජ්ජතෙවාති කත්වා ‘‘ධම්මසරීරං පච්චක්ඛං කරොතී’’ති වුත්තං. ධම්මකායන්ති හි භගවතො සම්බන්ධීභූතං ධම්මසඞ්ඛාතං කායන්ති අත්ථො. තථා ච වුත්තං ‘‘ධම්මකායොති භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. තං පන කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘තෙනා’’තිආදි. තෙනාති ච තාදිසෙන පච්චක්ඛකරණෙනාති අත්ථො. ඉදං අධුනා වක්ඛමානසුත්තං පාවචනං පකට්ඨං උත්තමං බුද්ධස්ස භගවතො වචනං නාම. තස්මා තුම්හාකං අතික්කන්තසත්ථුකං අතීතසත්ථුකභාවො න හොතීති අත්ථො. භාවප්පධානො හි අයං නිද්දෙසො, භාවලොපො වා, ඉතරථා පාවචනමෙව අනතික්කන්තසත්ථුකං, සත්ථුඅදස්සනෙන පන උක්කණ්ඨිතස්ස ජනස්ස අතික්කන්තසත්ථුකභාවොති අත්ථො ආපජ්ජෙය්‍ය, එවඤ්ච සති ‘‘අයං වො සත්ථාති සත්ථුඅදස්සනෙන උක්කණ්ඨිතං ජනං සමස්සාසෙතී’’ තිවචනෙන සහ විරොධො භවෙය්‍යාති වදන්ති. ඉදං පාවචනං සත්ථුකිච්චනිප්ඵාදනෙන න අතීතසත්ථුකන්ති පන අත්ථො. සත්ථූති කම්මත්ථෙ ඡට්ඨී, සමාසපදං වා එතං සත්ථුඅදස්සනෙනාති. උක්කණ්ඨනං උක්කණ්ඨො, කිච්ඡජීවිතා. ‘‘කඨ කිච්ඡජීවනෙ’’ති හි වදන්ති. තමිතො පත්තොති උක්කණ්ඨිතො, අනභිරතියා වා පීළිතො වික්ඛිත්තචිත්තො හුත්වා සීසං උක්ඛිපිත්වා උද්ධං කණ්ඨං කත්වා ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන්තො ආහිණ්ඩති, විහරති චාති උක්කණ්ඨිතො නිරුත්තිනයෙන, තං උක්කණ්ඨිතං. සද්දසාමත්ථියාධිගතමත්තො චෙස, වොහාරතො පන අනභිරතියා පීළිතන්ති අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ. සමස්සාසෙතීති අස්සාසං ජනෙති.

තස්මිං සමයෙති ඉමස්ස සුත්තස්ස සඞ්ගීතිසමයෙ. කාමං විජ්ජමානෙපි භගවති එවං වත්තුමරහති, ඉධ පන අවිජ්ජමානෙයෙව තස්මිං එවං වදති, තස්මා සන්ධායභාසිතවසෙන තදත්ථං දස්සෙතීති ආහ ‘‘අවිජ්ජමානභාවං දස්සෙන්තො’’ති. පරිනිබ්බානන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුවසෙන ඛන්ධපරිනිබ්බානං. තෙනාති තථාසාධනෙන. එවංවිධස්සාති එවංපකාරස්ස, එවංසභාවස්සාතිපි අත්ථො. නාම-සද්දො ගරහායං නිපාතො ‘‘අත්ථි නාම ආනන්ද ථෙරං භික්ඛුං විහෙසියමානං අජ්ඣුපෙක්ඛිස්සථා’’තිආදීසු (අ. නි. 5.166) විය, තෙන එදිසො අපි භගවා පරිනිබ්බුතො, කා නාම කථා අඤ්ඤෙසන්ති ගරහත්ථං ජොතෙති. අරියධම්මස්සාති අරියානං ධම්මස්ස, අරියභූතස්ස වා ධම්මස්ස. දසවිධස්ස කායබලස්ස, ඤාණබලස්ස ච වසෙන දසබලධරො. වජිරස්ස නාම මණිවිසෙසස්ස සඞ්ඝාතො සමූහො එකග්ඝනො, තෙන සමානො කායො යස්සාති තථා. ඉදං වුත්තං හොති – යථා වජිරසඞ්ඝාතො නාම න අඤ්ඤෙන මණිනා වා පාසාණෙන වා භෙජ්ජො, අපි තු සොයෙව අඤ්ඤං මණිං වා පාසාණං වා භින්දති. තෙනෙව වුත්තං ‘‘වජිරස්ස නත්ථි කොචි අභෙජ්ජො මණි වා පාසාණො වා’’ති, එවං භගවාපි කෙනචි අභෙජ්ජසරීරො. න හි භගවතො රූපකායෙ කෙනචි අන්තරායො කාතුං සක්කාති. නාමසද්දස්ස ගරහාජොතකත්තා පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනජොතකො ‘‘න කෙවලං භගවායෙව, අථ ඛො අඤ්ඤෙපී’’ති. එත්ථ ච එවංගුණසමන්නාගතත්තා අපරිනිබ්බුතසභාවෙන භවිතුං යුත්තොපි එස පරිනිබ්බුතො එවාති පකරණානුරූපමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘එව’’න්තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ආසා පත්ථනා කෙන ජනෙතබ්බා, න ජනෙතබ්බා එවාති අත්ථො. ‘‘අහං චිරං ජීවිං, චිරං ජීවාමි, චිරං ජීවිස්සාමි, සුඛං ජීවිං, සුඛං ජීවාමි, සුඛං ජීවිස්සාමී’’ති මජ්ජනවසෙන උප්පන්නො මානො ජීවිතමදො නාම, තෙන මත්තො පමත්තො තථා. සංවෙජෙතීති සංවෙගං ජනෙති, තතොයෙව අස්ස ජනස්ස සද්ධම්මෙ උස්සාහං ජනෙති. සංවෙජනඤ්හි උස්සාහහෙතු ‘‘සංවිග්ගො යොනිසො පදහතී’’ති වචනතො.

දෙසනාසම්පත්තිං නිද්දිසති වක්ඛමානස්ස සකලසුත්තස්ස ‘‘එව’’න්ති නිදස්සනතො. සාවකසම්පත්තින්ති සුණන්තපුග්ගලසම්පත්තිං නිද්දිසති පටිසම්භිදාප්පත්තෙන පඤ්චසු ඨානෙසු භගවතා එතදග්ගෙ ඨපිතෙන, පඤ්චසු ච කොසල්ලෙසු ආයස්මතා ධම්මසෙනාපතිනා පසංසිතෙන මයා මහාසාවකෙන සුතං, තඤ්ච ඛො සයමෙව සුතං න අනුස්සුතං, න ච පරම්පරාභතන්ති අත්ථස්ස දීපනතො. කාලසම්පත්තිං නිද්දිසති භගවාතිසදසන්නිධානෙ පයුත්තස්ස සමයසද්දස්ස බුද්ධුප්පාද-පටිමණ්ඩිත-සමය-භාව-දීපනතො. බුද්ධුප්පාදපරමා හි කාලසම්පදා. තෙනෙතං වුච්චති –

‘‘කප්පකසායකලියුගෙ, බුද්ධුප්පාදො අහො මහච්ඡරියං;

හුතවහමජ්ඣෙ ජාතං, සමුදිතමකරන්දමරවින්ද’’න්ති. (දී. නි. ටී. 1.1; සං. නි. ටී. 1.1);

තස්සායමත්ථො – කප්පසඞ්ඛාතකාලසඤ්චයස්ස ලෙඛනවසෙන පවත්තෙ කලියුගසඞ්ඛාතෙ සකරාජසම්මතෙ වස්සාදිසමූහෙ ජාතො බුද්ධුප්පාදඛණසඞ්ඛාතො දිනසමූහො අන්ධස්ස පබ්බතාරොහනමිව කදාචි පවත්තනට්ඨෙන, අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තට්ඨෙන ච මහච්ඡරියං හොති. කිමිව ජාතන්ති චෙ? හුතවහසඞ්ඛාතස්ස පාවකස්ස මජ්ඣෙ සම්මා උදිතමධුමන්තං අරවින්දසඞ්ඛාතං වාරිජමිව ජාතන්ති. දෙසකසම්පත්තිං නිද්දිසති ගුණවිසිට්ඨසත්තුත්තමගාරවාධිවචනතො.

එවං පදඡක්කස්ස පදානුක්කමෙන නානප්පකාරතො අත්ථවණ්ණනං කත්වා ඉදානි ‘‘අන්තරා ච රාජගහ’’න්තිආදීනං පදානමත්ථවණ්ණනං කරොන්තො ‘‘අන්තරා චා’’තිආදිමාහ. අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දන්ති එත්ථ සමභිනිවිට්ඨො අන්තරා-සද්දො දිස්සති සාමඤ්ඤවචනීයත්ථමපෙක්ඛිත්වා පකරණාදිසාමත්ථියාදිගතත්ථමන්තරෙනාති අත්ථො. එවං පනස්ස නානත්ථභාවො පයොගතො අවගමීයතීති දස්සෙති ‘‘තදන්තර’’න්තිආදිනා. තත්ථ තදන්තරන්ති තං කාරණං. මඤ්ච තඤ්ච මන්තෙන්ති, කිමන්තරං කිං කාරණන්ති අත්ථො. විජ්ජන්තරිකායාති විජ්ජුනිච්ඡරණක්ඛණෙ. ධොවන්තී ඉත්ථී අද්දසාති සම්බන්ධො. අන්තරතොති හදයෙ. කොපාති චිත්තකාලුස්සියකරණතො චිත්තපකොපා රාගාදයො. අන්තරා වොසානන්ති ආරම්භනිප්ඵත්තීනං වෙමජ්ඣෙ පරියොසානං ආපාදි. අපිචාති තථාපි, එවං පභවසම්පන්නෙපීති අත්ථො. ද්වින්නං මහානිරයානන්ති ලොහකුම්භීනිරයෙ සන්ධායාහ. අන්තරිකායාති අන්තරෙන. රාජගහනගරං කිර ආවිජ්ඣිත්වා මහාපෙතලොකො. තත්ථ ද්වින්නං මහාලොහකුම්භීනිරයානං අන්තරෙන අයං තපොදා නදී ආගච්ඡති, තස්මා සා කුථිතා සන්දතීති. ස්වායමිධ විවරෙ පවත්තති තදඤ්ඤෙසමසම්භවතො. එත්ථ ච ‘‘තදන්තරං කො ජානෙය්‍ය, (අ. නි. 6.44; 10.75) එතෙසං අන්තරා කප්පා, ගණනාතො අසඞ්ඛියා, (බු. වං. 28.9) අන්තරන්තරා කථං ඔපාතෙතී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.426; පහා. ව. 66; චූළව. 376) විය කාරණවෙමජ්ඣෙසු වත්තමානා අන්තරාසද්දායෙව උදාහරිතබ්බා සියුං, න පන චිත්තඛණවිවරෙසු වත්තමානා අන්තරිකඅන්තරසද්දා. අන්තරාසද්දස්ස හි අයමත්ථුද්ධාරොති. අයං පනෙත්ථාධිප්පායො සියා – යෙසු අත්ථෙසු අන්තරිකසද්දො, අන්තරසද්දො ච පවත්තති, තෙසු අන්තරාසද්දොපීති සමානත්ථත්තා අන්තරාසද්දත්ථෙ වත්තමානො අන්තරිකසද්දො, අන්තරසද්දො, ච උදාහටොති. අථ වා අන්තරාසද්දොයෙව ‘‘යස්සන්තරතො’’ති (උදා. 20) එත්ථ ගාථාබන්ධසුඛත්ථං රස්සං කත්වා වුත්තො –

‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා,

ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තො;

තං විගතභයං සුඛිං අසොකං,

දෙවා නානුභවන්ති දස්සනායා’’ති. (උදා. 20); –

හි අයං උදානෙ භද්දියසුත්තෙ ගාථා. සොයෙව ඉක-සද්දෙන සකත්ථපවත්තෙන පදං වඩ්ඪෙත්වා ‘‘අන්තරිකායා’’ති ච වුත්තො, තස්මා උදාහරණොදාහරිතබ්බානමෙත්ථ විරොධාභාවො වෙදිතබ්බොති. කිමත්ථං අත්ථවිසෙසනියමො කතොති ආහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. නනු චෙත්ථ උපයොගවචනමෙව, අථ කස්මා සම්බන්ධීයත්ථො වුත්තො, සම්බන්ධීයත්ථෙ වා කස්මා උපයොගවචනං කතන්ති අනුයොගසම්භවතො තං පරිහරිතුං ‘‘අන්තරාසද්දෙන පනා’’තිආදි වුත්තං, තෙන සම්බන්ධීයත්ථෙ සාමිවචනප්පසඞ්ගෙ සද්දන්තරයොගෙන ලද්ධමිදං උපයොගවචනන්ති දස්සෙති, න කෙවලං සාසනෙව, ලොකෙපි එවමෙවිදං ලද්ධන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ඊදිසෙසු චා’’තිආදිමාහ. විසෙසයොගතාදස්සනමුඛෙන හි අයමත්ථොපි දස්සිතො. එකෙනපි අන්තරා-සද්දෙන යුත්තත්තා ද්වෙ උපයොගවචනානි කාතබ්බානි. ද්වීහි පන යොගෙ කා කථාති අත්ථස්ස සිජ්ඣනතො. අක්ඛරං චින්තෙන්ති ලිඞ්ගවිභත්තියාදීහීති අක්ඛරචින්තකා, සද්දවිදූ. අක්ඛර-සද්දෙන චෙත්ථ තම්මූලකානි පදාදීනිපි ගහෙතබ්බානි. යදිපි සද්දතො එකමෙව යුජ්ජන්ති, අත්ථතො පන සො ද්වික්ඛත්තුං යොජෙතබ්බො එකස්සාපි පදස්ස ආවුත්තියාදිනයෙන අනෙකධා සම්පජ්ජනතොති දස්සෙති ‘‘දුතියපදෙනපී’’තිආදිනා. කො පන දොසො අයොජිතෙති ආහ ‘‘අයොජියමානෙ උපයොගවචනං න පාපුණාතී’’ති. දුතියපදං න පාපුණාතීති අත්ථො සද්දන්තරයොගවසා සද්දෙයෙව සාමිවචනප්පසඞ්ගෙ උපයොගවිභත්තියා ඉච්ඡිතත්තා. සද්දාධිකාරො හි විභත්තිපයොගො.

අද්ධාන-සද්දො දීඝපරියායොති ආහ ‘‘දීඝමග්ග’’න්ති. කිත්තාවතා පන සො දීඝො නාම තදත්ථභූතොති චොදනමපනෙති ‘‘අද්ධානගමනසමයස්ස හී’’තිආදිනා. අද්ධානගමනසමයස්ස විභඞ්ගෙති ගණභොජනසික්ඛාපදාදීසු අද්ධානගමනසමයසද්දස්ස පදභාජනීයභූතෙ විභඞ්ගෙ (පාචි. 217). අඩ්ඪයොජනම්පි අද්ධානමග්ගො, පගෙව තදුත්තරි. අඩ්ඪමෙව යොජනස්ස අඩ්ඪයොජනං, ද්විගාවුතමත්තං. ඉධ පන චතුගාවුතප්පමාණං යොජනමෙව, තස්මා ‘‘අද්ධානමග්ගපටිපන්නො’’ති වදතීති අධිප්පායො.

මහන්තසද්දො උත්තමත්ථො, බහ්වත්ථො ච ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘මහතා’’තිආදි. ගුණමහත්තෙනාති අප්පිච්ඡතාදිගුණමහන්තභාවෙන. සඞ්ඛ්‍යාමහත්තෙනාති ගණනමහන්තභාවෙන. තදෙවත්ථං සමත්ථෙති ‘‘සො හී’’තිආදිනා. සො භික්ඛුසඞ්ඝොති ඉධ ආගතො තදා පරිවාරභූතො භික්ඛුසඞ්ඝො. මහාති උත්තමො. වාක්‍යෙපි හි තමිච්ඡන්ති පයොගවසා. අප්පිච්ඡතාති නිල්ලොභතා සද්දො චෙත්ථ සාවසෙසො, අත්ථො පන නිරවසෙසො. න හි ‘‘අප්පලොභතාති අභිත්ථවිතුමරහතී’’ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. මජ්ඣිමාගමටීකාකාරො පන ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො එවමාහ ‘‘අප්පසද්දස්ස පරිත්තපරියායං මනසි කත්වා ‘බ්‍යඤ්ජනං සාවසෙසං වියා’ති (මහානි. අට්ඨ. 85) අට්ඨකථායං වුත්තං. අප්පසද්දො පනෙත්ථ ‘අභාවත්ථො’ තිපි සක්කා විඤ්ඤාතුං ‘අප්පාබාධතඤ්චසඤ්ජානාමී’තිආදීසු (ම. නි. 1.225) වියා’’ති. සඞ්ඛ්‍යායපි මහාති ගණනායපි බහු අහොසි, ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති පදාවත්ථිකන්තවචනවසෙන සංවණ්ණෙතබ්බපදස්ස ඡෙදනමිව හොතීති තදපරාමසිත්වා ‘‘තෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති පුන වාක්‍යාවත්ථිකන්තවචනවසෙන සංවණ්ණෙතබ්බපදෙන සදිසීකරණං. එසා හි සංවණ්ණනකානං පකති, යදිදං විභත්තියානපෙක්ඛාවසෙන යථාරහං සංවණ්ණෙතබ්බපදත්ථං සංවණ්ණෙත්වා පුන තත්ථ විජ්ජමානවිභත්තිවසෙන පරිවත්තෙත්වා නික්ඛිපනන්ති. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතත්තා සඞ්ඝොති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤසඞ්ඝාතෙන සමණගණෙනා’’ති. එත්ථ පන ‘‘යායං දිට්ඨි අරියා නිය්‍යානිකා නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය, තථාරූපාය දිට්ඨියා දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.324, 356; ම. නි. 1.492; 3.54; පරි. 274) එවං වුත්තාය දිට්ඨියා. ‘‘යානි තානි සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි භුජිස්සානි විඤ්ඤුප්පසත්ථානි අපරාමට්ඨානි සමාධිසංවත්තනිකානි, තථාරූපෙසු සීලෙසු සීලසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.323; ම. නි. 1.492; 3.54; අ. නි. 6.11; පරි. 274) එවං වුත්තානඤ්ච සීලානං සාමඤ්ඤෙන සඞ්ඝාතො සඞ්ඝටිතො සමෙතොති දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤසඞ්ඝාතො, සමණගණො, දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතොති වුත්තං හොති. ‘‘දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤසඞ්ඝාටසඞ්ඛාතෙනා’’ තිපි පාඨො. තථා සඞ්ඛාතෙන කතිතෙනාති අත්ථො. තථා හි දිට්ඨිසීලාදීනං නියතසභාවත්තා සොතාපන්නාපි අඤ්ඤමඤ්ඤං දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතා, පගෙව සකදාගාමිආදයො, තථා ච වුත්තං ‘‘නියතො සම්බොධිපරායණො’’ති, (සං. නි. 2.41; 5.198, 1004) ‘‘අට්ඨානමෙතං භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඤ්චිච්චපාණං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති ච ආදි. අරියපුග්ගලස්ස හි යත්ථ කත්ථචි දූරෙ ඨිතාපි අත්තනො ගුණසාමග්ගියා සංහතතායෙව, ‘‘තථාරූපාය දිට්ඨියා දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරති, (ම. නි. 1.492) තථාරූපෙසු සීලෙසු සීලසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (ම. නි. 1.492) වචනතො පන පුථුජ්ජනානම්පි දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතභාවො ලබ්භතියෙව. සද්ධිං-සද්දො එකතොති අත්ථෙ නිපාතො. පඤ්ච…පෙ… මත්තානීති පඤ්ච-සද්දෙන මත්තසද්දං සඞ්ඛිපිත්වා බාහිරත්ථසමාසො වුත්තො. එතෙසන්ති භික්ඛුසතානං. පුන පඤ්ච මත්තා පමාණාති බ්‍යාසො, නිකාරලොපො චෙත්ථ නපුංසකලිඞ්ගත්තා.

සුප්පියොති තස්ස නාමමෙව, න ගුණාදි. න කෙවලං භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං භගවායෙව, අථ ඛො සුප්පියොපි පරිබ්බාජකො බ්‍රහ්මදත්තෙන මාණවෙන සද්ධින්ති පුග්ගලං සම්පිණ්ඩෙති, තඤ්ච ඛො මග්ගපටිපන්නසභාගතාය එව, න සීලාචාරාදිසභාගතායාති වුත්තං ‘‘පි-කාරො’’තිආදි. සුඛුච්චාරණවසෙන පුබ්බාපරපදානං සම්බන්ධමත්තකරභාවං සන්ධාය ‘‘පදසන්ධිකරො’’ති වුත්තං, න පන සරබ්‍යඤ්ජනාදිසන්ධිභාවං, තෙනාහ ‘‘බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාවසෙන වුත්තො’’ති, එතෙන පදපූරණමත්තන්ති දස්සෙති. අපිච අවධාරණත්ථොපි ඛො-සද්දො යුත්තො ‘‘අස්සොසි ඛො වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු (පාරා. 1) විය, තෙන අද්ධානමග්ගපටිපන්නො අහොසියෙව, නාස්ස මග්ගපටිපත්තියා කොචි අන්තරායො අහොසීති අයමත්ථො දීපිතො හොති. සඤ්ජයස්සාති රාජගහවාසිනො සඤ්ජයනාමස්ස පරිබ්බාජකස්ස, යස්ස සන්තිකෙ පඨමං උපතිස්සකොලිතාපි පබ්බජිංසු ඡන්නපරිබ්බාජකොව, න අචෙලකපරිබ්බාජකො. ‘‘යදා, තදා’’ති ච එතෙන සමකාලමෙව අද්ධානමග්ගපටිපන්නතං දස්සෙති. අතීතකාලත්ථො පාළියං හොතිසද්දො යොගවිභාගෙන, තංකාලාපෙක්ඛාය වා එවං වුත්තං, තදා හොතීති අත්ථො.

අන්තෙති සමීපෙ. වසතීති වත්තපටිවත්තාදිකරණවසෙන සබ්බිරියාපථසාධාරණවචනං, අවචරතීති වුත්තං හොති, තෙනෙවාහ ‘‘සමීපචාරො සන්තිකාවචරො සිස්සො’’ති. චොදිතා දෙවදූතෙහීති දහරකුමාරො ජරාජිණ්ණසත්තො ගිලානො කම්මකාරණා, කම්මකාරණිකා වා මතසත්තොති ඉමෙහි පඤ්චහි දෙවදූතෙහි චොදිතා ඔවදිතා සංවෙගං උප්පාදිතා සමානාපි. තෙ හි දෙවා විය දූතා, විසුද්ධිදෙවානං වා දූතාති දෙවදූතා. හීනකායූපගාති අපායකායමුපගතා. නරසඞ්ඛාතා තෙ මාණවාති සම්බන්ධො. සාමඤ්ඤවසෙන චෙත්ථ සත්තො ‘‘මාණවො’’ති වුත්තො, ඉතරෙ පන විසෙසවසෙන. පකරණාධිගතො හෙස අත්ථුද්ධාරොති. කතකම්මෙහීති කතචොරකම්මෙහි. තරුණොති සොළසවස්සතො පට්ඨාය පත්තවීසතිවස්සො, උදානට්ඨකථායඤ්හි ‘‘සත්තා ජාතදිවසතො පට්ඨාය යාව පඤ්චදසවස්සකා, තාව ‘කුමාරකා, බාලා’ති ච වුච්චන්ති. තතො පරං වීසතිවස්සානි ‘යුවානො’’’ති (උදා. අට්ඨ. 44) වුත්තං. තරුණො, මාණවො, යුවාති ච අත්ථතො එකං, ලොකියා පන ‘‘ද්වාදසවස්සතො පට්ඨාය යාව ජරමප්පත්තො, තාව තරුණො’’තිපි වදන්ති.

තෙසු වා ද්වීසු ජනෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. යො වා ‘‘එකං සමය’’න්ති පුබ්බෙ අධිගතො කාලො, තස්ස පටිනිද්දෙසො තත්‍රාති යඤ්හි සමයං භගවා අන්තරා රාජගහඤ්ච නාළන්දඤ්ච අද්ධානමග්ගපටිපන්නො, තස්මිංයෙව සමයෙ සුප්පියොපි තං අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො අවණ්ණං භාසති, බ්‍රහ්මදත්තො ච වණ්ණං භාසතීති. නිපාතමත්තන්ති එත්ථ මත්තසද්දෙන විසෙසත්ථාභාවතො පදපූරණත්තං දස්සෙති. මධුපිණ්ඩිකපරියායොති මධුපිණ්ඩිකදෙසනා නාම ඉති නං සුත්තන්තං ධාරෙහි, රාජඤ්ඤාති පායාසිරාජඤ්ඤනාමකං රාජානමාලපති. පරියායති පරිවත්තතීති පරියායො, වාරො. පරියායෙති දෙසෙතබ්බමත්ථං පටිපාදෙතීති පරියායො, දෙසනා. පරියායති අත්තනො ඵලං පටිග්ගහෙත්වා පවත්තතීති පරියායො, කාරණං. අනෙකසද්දෙනෙව අනෙකවිධෙනාති අත්ථො විඤ්ඤායති අධිප්පායමත්තෙනාති ආහ ‘‘අනෙකවිධෙනා’’ති. කාරණඤ්චෙත්ථ කාරණපතිරූපකමෙව, න එකංසකාරණං අවණ්ණකාරණස්ස අභූතත්තා, තස්මා කාරණෙනාති කාරණපතිරූපකෙනාති අත්ථො. තථා හි වක්ඛති ‘‘අකාරණමෙව ‘කාරණ’න්ති වත්වා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.1). ජාතිවසෙනිදං බහ්වත්ථෙ එකවචනන්ති දස්සෙති ‘‘බහූහී’’තිආදිනා.

‘‘අවණ්ණවිරහිතස්ස අසමානවණ්ණසමන්නාගතස්සපී’’ති වක්ඛමානකාරණස්ස අකාරණභාවහෙතුදස්සනත්ථං වුත්තං, දොසවිරහිතස්සපි අසදිසගුණසමන්නාගතස්සාපීති අත්ථො. බුද්ධස්ස භගවතො අවණ්ණං දොසං නින්දන්ති සම්බන්ධො. ‘‘යං ලොකෙ’’තිආදිනා අරසරූපනිබ්භොගඅකිරියවාදඋච්ඡෙදවාදජෙගුච්ඡීවෙනයිකතපස්සීඅපගබ්භභාවානං කාරණපතිරූපකං දස්සෙති. තස්මාති හි එතං ‘‘අරසරූපො…පෙ… අපගබ්භො’’ති ඉමෙහි පදෙහි සම්බන්ධිතබ්බං. ඉදං වුත්තං හොති – ලොකසම්මතො අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලීකම්මසාමීචිකම්මආසනාභිනිමන්තනසඞ්ඛාතො සාමග්ගීරසො සමණස්ස ගොතමස්ස නත්ථි, තස්මා සො සාමග්ගීරසසඞ්ඛාතෙන රසෙන අසම්පන්නසභාවො, තෙන සාමග්ගීරසසඞ්ඛාතෙන පරිභොගෙන අසමන්නාගතො. තස්ස අකත්තබ්බතාවාදො, උච්ඡිජ්ජිතබ්බතාවාදො ච, තං සබ්බං ගූථං විය මණ්ඩනජාතියො පුරිසො ජෙගුච්ඡී. තස්ස විනාසකො සොව තදකරණතො විනෙතබ්බො. තදකරණෙන වයොවුඩ්ඪෙ තාපෙති තදාචාරවිරහිතතාය වා කපණපුරිසො. තදකරණෙන දෙවලොකගබ්භතො අපගතො, තදකරණතො වා සො හීනගබ්භො චාති එවං තදෙව අභිවාදනාදිඅකරණං අරසරූපතාදීනං කාරණපතිරූපකං දට්ඨබ්බං. ‘‘නත්ථි…පෙ… විසෙසො’’ති එතස්ස පන ‘‘සුන්දරිකාය නාම පරිබ්බාජිකාය මරණානවබොධො, සංසාරස්ස ආදිකොටියා අපඤ්ඤායනපටිඤ්ඤා, ඨපනීයපුච්ඡාය අබ්‍යාකතවත්ථුබ්‍යාකරණ’’න්ති එවමාදීනි කාරණපතිරූපකානි නිද්ධාරිතබ්බානි, තථා ‘‘තක්කපරියාහතං සමණො…පෙ… සයම්පටිභාන’’න්ති එතස්ස ‘‘අනාචරියකෙන සාමං පටිවෙධෙන තත්ථ තත්ථ තථා තථා ධම්මදෙසනා, කත්ථචි පරෙසං පටිපුච්ඡාකථනං, මහාමොග්ගල්ලානාදීහි ආරොචිතනයෙනෙව බ්‍යාකරණ’’න්ති එවමාදීනි, ‘‘සමණො…පෙ… න අග්ගපුග්ගලො’’ති එතෙසං පන ‘‘සබ්බධම්මානං කමෙනෙව අනවබොධො, ලොකන්තස්ස අජානනං, අත්තනා ඉච්ඡිතතපචාරාභාවො’’ති එවමාදීනි. ඣානවිමොක්ඛාදි හෙට්ඨා වුත්තනයෙන උත්තරිමනුස්සධම්මො. අරියං විසුද්ධං, උත්තමං වා ඤාණසඞ්ඛාතං දස්සනං, අලං කිලෙසවිද්ධංසනසමත්ථං අරියඤාණදස්සනං එත්ථ, එතස්සාති වා අලමරියඤාණදස්සනො. ස්වෙව විසෙසො තථා. අරියඤාණදස්සනමෙව වා විසෙසං වුත්තනයෙන අලං පරියත්තං යස්ස, යස්මින්ති වා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො, උත්තරිමනුස්සධම්මොව. තක්කපරියාහතන්ති කප්පනාමත්තෙන සමන්තතො ආහරිතං, විතක්කෙන වා පරිඝටිතං. වීමංසානුචරිතන්ති වීමංසනාය පුනප්පුනං පරිමජ්ජිතං. සයම්පටිභානන්ති සයමෙව අත්තනො විභූතං, තාදිසං ධම්මන්ති සම්බන්ධො. අකාරණන්ති අයුත්තං අනුපපත්තිං. කාරණපදෙ චෙතං විසෙසනං. න හි අරසරූපතාදයො දොසා භගවති සංවිජ්ජන්ති, ධම්මසඞ්ඝෙසු ච දුරක්ඛාතදුප්පටිපන්නාදයො අකාරණන්ති වා යුත්තිකාරණරහිතං අත්තනා පටිඤ්ඤාමත්තං. පකතිකම්මපදඤ්චෙතං. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථෙ කාරණං වත්වාති එත්ථ කාරණං ඉවාති ඉව-සද්දත්ථො රූපකනයෙන යොජෙතබ්බො පතිරූපකකාරණස්ස අධිප්පෙතත්තා. තථා තථාති ජාතිවුඩ්ඪානමනභිවාදනාදිනා තෙන තෙන ආකාරෙන. වණ්ණසද්දස්ස ගුණපසංසාසු පවත්තනතො යථාක්කමං ‘‘අවණ්ණං දොසං නින්ද’’න්ති වුත්තං.

දුරක්ඛාතොති දුට්ඨුමාක්ඛාතො, තථා දුප්පටිවෙදිතො. වට්ටතො නිය්‍යාතීති නිය්‍යානං, තදෙව නිය්‍යානිකො, තතො වා නිය්‍යානං නිස්සරණං, තත්ථ නියුත්තොති නිය්‍යානිකො. වට්ටතො වා නිය්‍යාතීති නිය්‍යානිකො ය-කාරස්ස ක-කාරං, ඊ-කාරස්ස ච රස්සං කත්වා. ‘‘අනීය-සද්දො හි බහුලා කත්තුඅභිධායකො’’ති සද්දවිදූ වදන්ති, න නිය්‍යානිකො තථා. සංසාරදුක්ඛස්ස අනුපසමසංවත්තනිකො වුත්තනයෙන. පච්චනීකපටිපදන්ති සම්මාපටිපත්තියා විරුද්ධපටිපදං. අනනුලොමපටිපදන්ති සප්පුරිසානං අනනුලොමපටිපදං. අධම්මානුලොමපටිපදන්ති ලොකුත්තරධම්මස්ස අනනුලොමපටිපදං. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘අවණ්ණං භාසති, වණ්ණං භාසතී’’ති ච වත්තමානකාලනිද්දෙසො කතො, නනු සඞ්ගීතිකාලතො සො අවණ්ණවණ්ණානං භාසනකාලො අතීතොති? සච්චමෙතං, ‘‘අද්ධානමග්ගපටිපන්නො හොතී’’ති එත්ථ හොති-සද්දො විය අතීතකාලත්ථත්තා පන භාසති-සද්දස්ස එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා යස්මිං කාලෙ තෙහි අවණ්ණො වණ්ණො ච භාසීයති, තමපෙක්ඛිත්වා එවං වුත්තං, එවඤ්ච කත්වා ‘‘තත්‍රා’’ති පදස්ස කාලපටිනිද්දෙසවිකප්පනං අට්ඨකථායං අවුත්තම්පි සුපපන්නං හොති.

‘‘සුප්පියස්ස පන…පෙ… භාසතී’’ති පාළියා සම්බන්ධදස්සනං ‘‘අන්තෙවාසී පනස්සා’’තිආදිවචනං. අපරාමසිතබ්බං අරියූපවාදකම්මං, තථා අනක්කමිතබ්බං.ස්වායන්ති සො ආචරියො. අසිධාරන්ති අසිනා තිඛිණභාගං. කකචදන්ත පන්තියන්ති ඛන්ධකකචස්ස දන්තසඞ්ඛාතාය විසමපන්තියා. හත්ථෙන වා පාදෙන වා යෙන කෙනචි වා අඞ්ගපච්චඞ්ගෙන පහරිත්වා කීළමානො විය. අක්ඛිකණ්ණකොසසඞ්ඛාතට්ඨානවසෙන තීහි පකාරෙහි භින්නො මදො යස්සාති පභින්නමදො, තං. අවණ්ණං භාසමානොති අවණ්ණං භාසනහෙතු. හෙතුඅත්ථො හි අයං මාන-සද්දො. න අයො වුඩ්ඪි අනයො. සොයෙව බ්‍යසනං, අතිරෙකබ්‍යසනන්ති අත්ථො, තං පාපුණිස්සති එකන්තමහාසාවජ්ජත්තා රතනත්තයොපවාදස්ස. තෙනෙවාහ –

‘‘යො නින්දියං පසංසති,

තං වා නින්දති යො පසංසියො;

විචිනාති මුඛෙන සො කලිං,

කලිනා තෙන සුඛං න වින්දතී’’ති. (සු. නි. 663; සං නි. 1.180-181; නෙත්ති. 92);

‘‘අම්හාකං ආචරියො’’තිආදිනා බ්‍රහ්මදත්තස්ස සංවෙගුප්පත්තිං, අත්තනො ආචරියෙ ච කාරුඤ්ඤප්පවත්තිං දස්සෙත්වා කිඤ්චාපි අන්තෙවාසිනා ආචරියස්ස අනුකූලෙන භවිතබ්බං, අයං පන පණ්ඩිතජාතිකත්තා න ඊදිසෙසු ඨානෙසු තමනුවත්තතීති ඉදානිස්ස කම්මස්සකතාඤාණප්පවත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘ආචරියෙ ඛො පනා’’තිආදිමාහ. හලාහලන්ති තඞ්ඛණඤ්ඤෙව මාරණකං විසං. හනතීති හි හලො න-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා, හලානම්පි විසෙසො හලො හලාහලො මජ්ඣෙදීඝවසෙන, එතෙන ච අඤ්ඤෙ අට්ඨවිධෙ විසෙ නිවත්තෙති. වුත්තඤ්ච –

‘‘පුමෙ පණ්ඩෙ ච කාකොල, කාළකූටහලාහලා;

සරොත්ථිකොසුඞ්කිකෙ යො, බ්‍රහ්මපුත්තො පදීපනො;

දාරදො වච්ඡනාභො ච, විසභෙදා ඉමෙ නවා’’ති.

ඛරොදකන්ති චණ්ඩසොතොදකං. ‘‘ඛාරොදක’’න්තිපි පාඨො, අතිලොණතාය තිත්තොදකන්ති අත්ථො. නරකපපාතන්ති චොරපපාතං. මාණවකාති අත්තානමෙව ඔවදිතුං ආලපති ‘‘සමයොපි ඛො තෙ භද්දාලි අප්පටිවිද්ධොඅහොසී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.135) විය. ‘‘කම්මස්සකා’’ති කම්මමෙව අත්තසන්තකභාවං වත්වා තදෙව විවරති ‘‘අත්තනො කම්මානුරූපමෙව ගතිං ගච්ඡන්තී’’තිආදිනා. යොනිසොති උපායෙන ඤායෙන. උම්මුජ්ජිත්වාති ආචරියො විය අයොනිසො අරියූපවාදෙ අනිම්මුජ්ජන්තො යොනිසො අරියූපවාදතො උම්මුජ්ජිත්වා, උද්ධං හුත්වාති අත්ථො. මද්දමානොති මද්දන්තො භින්දන්තො. එකංසකාරණමෙව ඉධ කාරණන්ති දස්සෙතුකාමෙන ‘‘සම්මා’’ති වුත්තං. ‘‘යථා ත’’න්තිආදිනා තස්ස සමාරද්ධභාවං දස්සෙති, න්ති ච නිපාතමත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – යථා අඤ්ඤො පණ්ඩිතසභාවො ජාති ආචාරවසෙන කුලපුත්තො අනෙකපරියායෙන තිණ්ණං රතනානං වණ්ණං භාසිතුමාරභති, තථා අයම්පි ආරද්ධො, තඤ්ච ඛො අපි නාමායමාචරියො එත්තකෙනාපි රතනත්තයාවණ්ණභාසතො ඔරමෙය්‍යාති.

සප්පරාජවණ්ණන්ති අහිරාජවණ්ණං. වණ්ණපොක්ඛරතායාති වණ්ණසුන්දරතාය, වණ්ණසරීරෙන වා. වාරිජං කමලං න පහරාමි න භඤ්ජාමි, ආරා දූරතොව උපසිඞ්ඝාමීති අත්ථො. අථාති එවං සන්තෙපි. ගන්ධත්ථෙනොති ගන්ධචොරො. සඤ්ඤූළ්හාති ගන්ථිතා බන්ධිතා. ගහපතීති උපාලිගහපතිං නාටපුත්තස්ස ආලපනං. එත්ථ ච වණ්ණිතබ්බො ‘‘අයමීදිසො’’ති පකාසෙතබ්බොති වණ්ණො, සණ්ඨානං. වණ්ණීයති අසඞ්කරතො වවත්ථාපීයතීති වණ්ණො, ජාති. වණ්ණෙති විකාරමාපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති වණ්ණො, රූපායතනං. වණ්ණීයති ඵලමෙතෙන යථාසභාවතො විභාවීයතීති වණ්ණො, කාරණං. වණ්ණීයති අප්පමහන්තාදිවසෙන පමීයතීති වණ්ණො, පමාණං. වණ්ණීයති පසංසීයතීති වණ්ණො, ගුණො. වණ්ණනං ගුණසංකිත්තනං වණ්ණො, පසංසා. එවං තත්ථ තත්ථ වණ්ණසද්දස්සුප්පත්ති වෙදිතබ්බා. ආදිසද්දෙන ජාතරූපපුළිනක්ඛරාදයො සඞ්ගණ්හාති. ‘‘ඉධ ගුණොපි පසංසාපී’’ති වුත්තමෙව සමත්ථෙති ‘‘අයං කිරා’’තිආදිනා. කිරාති චෙත්ථ අනුස්සවනත්ථෙ, පදපූරණමත්තෙ වා. ගුණූපසඤ්හිතන්ති ගුණොපසඤ්ඤුතං. ‘‘ගුණූපසඤ්හිතං පසංස’’න්ති පන වදන්තො පසංසාය එව ගුණභාසනං සිද්ධං තස්සා තදවිනාභාවතො, තස්මා ඉදමත්ථද්වයං යුජ්ජතීති දස්සෙති.

කථං භාසතීති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. එකො ච සො පුග්ගලො චාති එකපුග්ගලො. කෙනට්ඨෙන එකපුග්ගලො? අසදිසට්ඨෙන, ගුණවිසිට්ඨට්ඨෙන, අසමසමට්ඨෙන ච. සො හි පඨමාභිනීහාරකාලෙ දසන්නං පාරමීනං පටිපාටියා ආවජ්ජනං ආදිං කත්වා බොධිසම්භාරසම්භරණගුණෙහි චෙව බුද්ධගුණෙහි ච සෙසමහාජනෙන අසදිසො. යෙ චස්ස ගුණා, තෙපි අඤ්ඤසත්තානං ගුණෙහි විසිට්ඨා, පුරිමකා ච සම්මාසම්බුද්ධා සබ්බසත්තෙහි අසමා, තෙහි පන අයමෙවෙකො රූපකායනාමකායෙහි සමො.ලොකෙති සත්තලොකෙ. ‘‘උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජතී’’ති පන ඉදං උභයම්පි විප්පකතවචනමෙව උප්පාදකිරියාය වත්තමානකාලිකත්තා. උප්පජ්ජමානො බහුජනහිතාය උප්පජ්ජති, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනාති එවං පනෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ලක්ඛණෙ හෙස මාන-සද්දො, එවරූපඤ්චෙත්ථ ලක්ඛණං න සක්කා අඤ්ඤෙන සද්දලක්ඛණෙන පටිබාහිතුං. අපිච උප්පජ්ජමානො නාම, උප්පජ්ජති නාම, උප්පන්නො නාමාති අයමෙත්ථ භෙදො වෙදිතබ්බො. එස හි දීපඞ්කරපාදමූලතො පට්ඨාය යාව අනාගාමිඵලං, තාව උප්පජ්ජමානො නාම, අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජති නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ උප්පන්නො නාම. බුද්ධානඤ්හි සාවකානං විය න පටිපාටියා ඉද්ධිවිධඤාණාදීනි උප්පජ්ජන්ති, සහෙව පන අරහත්තමග්ගෙන සකලොපි සබ්බඤ්ඤුගුණරාසි ආගතොව නාම හොති, තස්මා නිබ්බත්තසබ්බකිච්චත්තා අරහත්තඵලක්ඛණෙ උප්පන්නො නාම, තදනිබ්බත්තත්තා තදඤ්ඤක්ඛණෙ යථාරහං ‘‘උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති’’ ච්චෙව වුච්චති. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ අරහත්තඵලක්ඛණංයෙව සන්ධාය ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අතීතකාලිකස්සාපි වත්තමානපයොගස්ස කත්ථචි දිට්ඨත්තා උප්පන්නො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. එවං සති ‘‘උප්පජ්ජමානො’’ති චෙත්ථ මාන-සද්දො සාමත්ථියත්ථො. යාවතා සාමත්ථියෙන මහාබොධිසත්තානං චරිමභවෙ උප්පත්ති ඉච්ඡිතබ්බා, තාවතා සාමත්ථියෙන බොධිසම්භාරභූතෙන පරිපුණ්ණෙන සමන්නාගතො හුත්වාති අත්ථො. තථාසාමත්ථියයොගෙන හි උප්පජ්ජමානො නාමාති. සබ්බසත්තෙහි අසමො, අසමෙහි පුරිමබුද්ධෙහෙව සමො මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණ නික්ඛං විය නිබ්බිසිට්ඨො, ‘‘එකපුග්ගලො’’ති චෙතස්ස විසෙසනං. ආලයසඞ්ඛාතං තණ්හං සමුග්ඝාතෙති සමුච්ඡින්දතීති ආලයසමුග්ඝාතො. වට්ටං උපච්ඡින්දතීති වට්ටුපච්ඡෙදො.

පහොන්තෙනාති සක්කොන්තෙන. ‘‘පඤ්චනිකායෙ’’ති වත්වාපි අනෙකාවයවත්තා තෙසං න එත්තකෙන සබ්බථා පරියාදානන්ති ‘‘නවඞ්ගං සත්ථුසාසනංචතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානී’’ති වුත්තං. අතිත්ථෙනාති අනොතරණට්ඨානෙන. න වත්තබ්බො අපරිමාණවණ්ණත්තා බුද්ධාදීනං, නිරවසෙසානඤ්ච තෙසං ඉධ පකාසනෙන පාළිසංවණ්ණනාය එව සම්පජ්ජනතො, චිත්තසම්පහංසනකම්මට්ඨානසම්පජ්ජනවසෙන ච සඵලත්තා. ථාමො වෙදිතබ්බො සබ්බථාමෙන පකාසිතත්තා. කිං පන සො තථා ඔගාහෙත්වා භාසතීති ආහ. ‘‘බ්‍රහ්මදත්තො පනා’’තිආදි. අනුක්කමෙන පුනප්පුනං වා සවනං අනුස්සවො, පරම්පරසවනං. ආදි-සද්දෙන ආකාරපරිවිතක්කදිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියො සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ ‘‘සුන්දරමිදං කාරණ’’න්ති එවං සයමෙව කාරණපරිවිතක්කනං ආකාරපරිවිතක්කො. අත්තනො දිට්ඨියා නිජ්ඣායිත්වා ඛමනං රුච්චනං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තීති අට්ඨකථාසු වුත්තං, තෙහියෙව සම්බන්ධිතෙනාති අත්ථො. මත්ත-සද්දො හෙත්ථ විසෙසනිවත්තිඅත්ථො, තෙන යථාවුත්තං කාරණං නිවත්තෙති. අත්තනො ථාමෙනාති අත්තනො ඤාණබලෙනෙව, න පන බුද්ධාදීනං ගුණානුරූපන්ති අධිප්පායො. අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාපරිමෙය්‍යප්පභෙදා හි බුද්ධාදීනං ගුණා. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං,

කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ,

වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.304; 3.141; ම. නි. අට්ඨ. 2.425; උදා. අට්ඨ. 53; බු. වං. අට්ඨ. 4.1; අප. අට්ඨ. 2.91; චරියා. අට්ඨ. 9, 329);

ඉධාපි වක්ඛති ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙත’’න්තිආදි.

ඉති-සද්දො නිදස්සනත්ථො වුත්තප්පකාරං නිදස්සෙති. හ-කාරො නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘එවං තෙ’’ති. අඤ්ඤමඤ්ඤස්සා’’ති ඉදං රුළ්හිපදං ‘‘එකො එකායා’’ති (පාරා. 444, 452) පදං වියාති දස්සෙන්තො ‘‘අඤ්ඤොඅඤ්ඤස්සා’’ති රුළ්හිපදෙනෙව විවරති. ‘‘උජුමෙවා’’ති සාවධාරණසමාසතං වත්වා තෙන නිවත්තෙතබ්බත්ථං ආහ ‘‘ඊසකම්පි අපරිහරිත්වා’’ති, ථොකතරම්පි අවිරජ්ඣිත්වාති අත්ථො. කථන්ති ආහ ‘‘ආචරියෙන හී’’තිආදි. පුබ්බෙ එකවාරමිව අවණ්ණවණ්ණභාසනෙ නිද්දිට්ඨෙපි ‘‘උජුවිපච්චනීකවාදා’’ති (දී. නි. 1.1) වුත්තත්තා අනෙකවාරමෙව තෙ එවං භාසන්තීති වෙදිතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘පුන ඉතරො අවණ්ණං ඉතරො වණ්ණ’’න්ති වුත්තං. තෙන හි විසද්දස්ස විවිධත්ථතං සමත්ථෙති. සාරඵලකෙති සාරදාරුඵලකෙ, උත්තමඵලකෙ වා. විසරුක්ඛආණින්ති විසදාරුමයපටාණිං. ඉරියාපථානුබන්ධනෙන අනුබන්ධා හොන්ති, න සම්මාපටිපත්තිඅනුබන්ධනෙන.

සීසානුලොකිනොති සීසෙන අනුලොකිනො, සීසං උක්ඛිපිත්වා මග්ගානුක්කමෙන ඔලොකයමානාති අත්ථො. තස්මිං කාලෙති යම්හි සංවච්ඡරෙ, උතුම්හි, මාසෙ, පක්ඛෙ වා භගවා තං අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො, තස්මිං කාලෙ. තෙන හි අනියමතො සංවච්ඡරඋතුමාසඩ්ඪමාසාව නිද්දිසිතා ‘‘තං දිවස’’න්ති දිවසස්ස විසුං නිද්දිට්ඨත්තා, මුහුත්තාදීනඤ්ච දිවසපරියාපන්නතො. ‘‘තං අද්ධානං පටිපන්නො’’ති චෙත්ථ ආධාරවචනමෙතං. තෙනෙව හි කිරියාවිච්ඡෙදදස්සනවසෙන ‘‘රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරතී’’ති සහ පුබ්බකාලකිරියාහි වත්තමානනිද්දෙසො කතො, ඉතරථා තස්මිං කාලෙ රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරති, තං අද්ධානමග්ගඤ්ච පටිපන්නොති අනධිප්පෙතත්ථො ආපජ්ජෙය්‍ය. න හි අසමානවිසයා කිරියා එකාධාරා සම්භවන්ති, යා චෙත්ථ අධිප්පෙතා අද්ධානපටිපජ්ජනකිරියා, සා ච අනියමිතා න යුත්තාති. රාජගහපරිවත්තකෙසූති රාජගහං පරිවත්තෙත්වා ඨිතෙසු. ‘‘අඤ්ඤතරස්මි’’න්ති ඉමිනා තෙසු භගවතො අනිබද්ධවාසං දස්සෙති. සොති එවං රාජගහෙ වසමානො සො භගවා. පිණ්ඩාය චරණෙනපි හි තත්ථ පටිබද්ධභාවවචනතො සන්නිවාසත්තමෙව දස්සෙති. යදි පන ‘‘පිණ්ඩාය චරමානො සො භගවා’’ති පච්චාමසෙය්‍ය, යථාවුත්තොව අනධිප්පෙතත්ථො ආපජ්ජෙය්‍යාති. තං දිවසන්ති යං දිවසං අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො, තං දිවස. තං අද්ධානං පටිපන්නොති එත්ථ අච්චන්තසංයොගවචනමෙතං. භත්තභුඤ්ජනතො පච්ඡා පච්ඡාභත්තං, තස්මිං පච්ඡාභත්තසමයෙ. පිණ්ඩපාතපටික්කන්තොති යත්ථ පිණ්ඩපාතත්ථාය චරිත්වා භුඤ්ජන්ති, තතො අපක්කන්තො. තං අද්ධානං පටිපන්නොති ‘‘නාළන්දායං වෙනෙය්‍යානං විවිධහිතසුඛනිප්ඵත්තිං ආකඞ්ඛමානො ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා තිවිධසීලාලඞ්කතං නානාවිධකුහනලපනාදිමිච්ඡාජීවවිද්ධංසනං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිජාලවිනිවෙඨනං දසසහස්සිලොකධාතුපකම්පනං බ්‍රහ්මජාලසුත්තං දෙසෙස්සාමී’’ති තං යථාවුත්තං දීඝමග්ගං පටිපන්නො, ඉදං පන කාරණං පකරණතොව පාකටන්ති න වුත්තං. එත්තාවතා ‘‘කස්මා පන භගවා තං අද්ධානං පටිපන්නො’’ති චොදනා විසොධිතා හොති.

ඉදානි ඉතරම්පි චොදනං විසොධිතුං ‘‘සුප්පියොපී’’ති වුත්තං. තස්මිං කාලෙ, තං දිවසං අනුබන්ධොති ච වුත්තනයෙන සම්බන්ධො. පාතො අසිතබ්බොති පාතරාසො, සො භුත්තො යෙනාති භුත්තපාතරාසො. ඉච්චෙවාති එවමෙව මනසි සන්නිධාය, න පන ‘‘භගවන්තං, භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධිස්සාමී’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘භගවතො තං මග්ගං පටිපන්නභාවං අජානන්තොවා’’ති, තථා අජානන්තො එව හුත්වා අනුබන්ධොති අත්ථො. න හි සො භගවන්තං දට්ඨුමෙව ඉච්ඡති, තෙනාහ ‘‘සචෙ පන ජානෙය්‍ය, නානුබන්ධෙය්‍යා’’ති. එත්තාවතා ‘‘කස්මා ච සුප්පියො අනුබන්ධො’’ති චොදනා විසොධිතා හොති. ‘‘සො’’තිආදිනා අපරම්පි චොදනං විසොධෙති. කදාචි පන භගවා අඤ්ඤතරවෙසෙනෙව ගච්ඡති අඞ්ගුලිමාලදමනපක්කුසාතිඅභිග්ගමනාදීසු, කදාචි බුද්ධසිරියා, ඉධාපි ඊදිසාය බුද්ධසිරියාති දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධසිරියා සොභමාන’’න්තිආදි වුත්තං. සිරීති චෙත්ථ සරීරසොභග්ගාදිසම්පත්ති, තදෙව උපමාවසෙන දස්සෙති ‘‘රත්තකම්බලපරික්ඛිත්තමිවා’’තිආදිනා. ගච්ඡතීති ජඞ්ගමො යථා ‘‘චඞ්කමො’’ති. චඤ්චලමානො ගච්ඡන්තො ගිරි, තාදිසස්ස කනකගිරිනො සිඛරමිවාති අත්ථො.

‘‘තස්මිං කිරා’’තිආදි තබ්බිවරණං, පාළියං අදස්සිතත්තා, පොරාණට්ඨකථායඤ්ච අනාගතත්තා අනුස්සවසිද්ධා අයං කථාති දස්සෙතුං ‘‘කිරා’’ති වුත්තන්ති වදන්ති, තථා වා හොතු අඤ්ඤථා වා, අත්තනා අදිට්ඨං, අසුතං, අමුතඤ්ච අනුස්සවමෙවාති දට්ඨබ්බං. නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරවසෙන ඡබ්බණ්ණා. සමන්තාති සමන්තතො දසහි දිසාහි. අසීතිහත්ථප්පමාණෙති තෙසං රස්මීනං පකතියා පවත්තිට්ඨානවසෙන වුත්තං, තස්මා සමන්තතො, උපරි ච පච්චෙකං අසීතිහත්ථමත්තෙ පදෙසෙ පකතියාව ඝනීභූතා රස්මියො තිට්ඨන්තීති දට්ඨබ්බං, විනයටීකායං පන ‘‘තායෙව බ්‍යාමප්පභා නාම. යතො ඡබ්බණ්ණා රස්මියො තළාකතො මාතිකා විය දසසු දිසාසු ධාවන්ති, සා යස්මා බ්‍යාමමත්තා විය ඛායති, තස්මා බ්‍යාමප්පභාති වුච්චතී’’ති වුත්තං, (වි. වි. ටී. 1.16) සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනායං පන වක්ඛති ‘‘පුරත්ථිමකායතො සුවණ්ණවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාති. පච්ඡිමකායතො. දක්ඛිණහත්ථතො. වාමහත්ථතො සුවණ්ණවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාති. උපරි කෙසන්තතො පට්ඨාය සබ්බකෙසාවට්ටෙහි මොරගීවවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා ගගනතලෙ අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාති. හෙට්ඨා පාදතලෙහි පවාළවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා ඝනපථවියං අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාති. එවං සමන්තා අසීතිහත්ථමත්තං ඨානං ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො විජ්ජොතමානා විප්ඵන්දමානා විධාවන්තී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.299) කෙචි පන අඤ්ඤථාපි පරිකප්පනාමත්තෙන වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං තථා අඤ්ඤත්ථ අනාගතත්තා, අයුත්තත්තා ච. තාසං පන බුද්ධරස්මීනං තදා අනිග්ගූහිතභාවදස්සනත්ථං ‘‘තස්මිං කිර සමයෙ’’ති වුත්තං. පක්කුසාතිඅභිග්ගමනාදීසු විය හි තදා තාසං නිග්ගූහනෙ කිඤ්චි කාරණං නත්ථි. ආධාවන්තීති අභිමුඛං දිසං ධාවන්ති. විධාවන්තීති විවිධා හුත්වා විදිසං ධාවන්ති.

තස්මිං වනන්තරෙ දිස්සමානාකාරෙන තාසං රස්මීනං සොභා විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘රතනාවෙළා’’තිආදි. රතනාවෙළා නාම රතනමයවටංසකං මුද්ධං අවති රක්ඛතීති හි අවෙළා,ආවෙළා වා, මුද්ධමාලා. උක්කා නාම යා සජොතිභූතා, තාසං සතං, නිපතනං නිපාතො, තස්ස නිපාතො, තෙන සමාකුලං තථා. පිසිතබ්බත්තා පිට්ඨං, චීනදෙසෙ ජාතං පිට්ඨං චීනපිට්ඨං, රත්තචුණ්ණං, යං ‘‘සින්දූරො’’තිපි වුච්චති, චීනපිට්ඨමෙව චුණ්ණං. වායුනො වෙගෙන ඉතො චිතො ච ඛිත්තං තන්ති තථා. ඉන්දස්ස ධනු ලොකසඞ්කෙතවසෙනාති ඉන්දධනු, සූරියරස්මිවසෙන ගගනෙ පඤ්ඤායමානාකාරවිසෙසො. කුටිලං අචිරට්ඨායිත්තා විරූපං හුත්වා ජවති ධාවතීති විජ්ජු, සායෙව ලතා තංසදිසභාවෙනාති තථා, වායුවෙගතො වලාහකඝට්ටනෙනෙව ජාතරස්මි. තායති අවිජහනවසෙන ආකාසං පාලෙතීති තාරා, ගණසද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. තස්ස පභා තථා. විප්ඵුරිතවිච්ඡරිතමිවාති ආභාය විවිධං ඵරමානං, විජ්ජොතයමානං විය ච. වනස්ස අන්තරං විවරං වනන්තරං, භගවතා පත්තපත්තවනප්පදෙසන්ති වුත්තං හොති.

අසීතියා අනුබ්‍යඤ්ජනෙහි තම්බනඛතාදීහි අනුරඤ්ජිතං තථා. කමලං පදුමපුණ්ඩරීකානි, අවසෙසං නීලරත්තසෙතභෙදං සරොරුහං උප්පලං, ඉති පඤ්චවිධා පඞ්කජජාති පරිග්ගහිතා හොති. විකසිතං ඵුල්ලිතං තදුභයං යස්ස සරස්ස තථා. සබ්බෙන පකාරෙන පරිතො සමන්තතො ඵුල්ලති විකසතීති සබ්බපාලිඵුල්ලං අ-කාරස්ස ආ-කාරං, ර-කාරස්ස ච ල-කාරං කත්වා යථා ‘‘පාලිභද්දො’’ති, තාරානං මරීචි පභා, තාය විකසිතං විජ්ජොතිතං තථා. බ්‍යාමප්පභාය පරික්ඛෙපො පරිමණ්ඩලො, තෙන විලාසිනී සොභිනී තථා. මහාපුරිසලක්ඛණානි අඤ්ඤමඤ්ඤපටිබද්ධත්තා මාලාකාරෙනෙව ඨිතානීති වුත්තං ‘‘ද්වත්තිංසවරලක්ඛණමාලා’’ති. ද්වත්තිංසචන්දාදීනං මාලා කෙනචි ගන්ථෙත්වා පටිපාටියා ච ඨපිතාති න වත්තබ්බා ‘‘යදි සියා’’ති පරිකප්පනාමත්තෙන හි ‘‘ගන්ථෙත්වා ඨපිතද්වත්තිංසචන්දමාලායා’’තිආදි වුත්තං. පරිකප්පොපමා හෙසා, ලොකෙපි ච දිස්සති.

‘‘මයෙව මුඛසොභාස්සෙ, ත්‍යලමින්දුවිකත්ථනා;

යතොම්බුජෙපි සාත්ථීති, පරිකප්පොපමා අය’’න්ති.

ද්වත්තිංසචන්දමාලාය සිරිං අත්තනො සිරියා අභිභවන්තී ඉවාති සම්බන්ධො. එස නයො සෙසෙසුපි.

එවං භගවතො තදා සොභං දස්සෙත්වා ඉදානි භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපි සොභං දස්සෙන්තො ‘‘තඤ්ච පනා’’තිආදිමාහ. චතුබ්බිධාය අප්පිච්ඡතාය අප්පිච්ඡා. ද්වාදසහි සන්තොසෙහි සන්තුට්ඨා. තිවිධෙන විවෙකෙන පවිවිත්තා. රාජරාජමහාමත්තාදීහි අසංසට්ඨා. දුප්පටිපත්තිකානං චොදකා. පාපෙ අකුසලෙ ගරහිනො පරෙසං හිතපටිපත්තියා වත්තාරො. පරෙසඤ්ච වචනක්ඛමා. විමුත්තිඤාණදස්සනං නාම පච්චවෙක්ඛණඤාණං. ‘‘තෙස’’න්තිආදිනා තදභිසම්බන්ධෙන භගවතො සොභං දස්සෙති. රත්තපදුමානං සණ්ඩො සමූහො වනං, තස්ස මජ්ඣෙ ගතා තථා. ‘‘රත්තං පදුමං, සෙතං පුණ්ඩරීක’’න්ති පත්තනියමමන්තරෙන තථා වුත්තං, පත්තනියමෙන පන සතපත්තං පදුමං, ඌනකසතපත්තං පුණ්ඩරීකං. පවාළං විද්දුමො, තෙන කතාය වෙදිකාය පරික්ඛිත්තො විය. මිගපක්ඛීනම්පීති පි-සද්දො, අපි-සද්දො වා සම්භාවනායං, තෙනාහ ‘‘පගෙව දෙවමනුස්සාන’’න්ති. මහාථෙරාති මහාසාවකෙ සන්ධායාහ. සුරඤ්ජිතභාවෙන ඊසකං කණ්හවණ්ණතාය මෙඝවණ්ණං. එකංසං කරිත්වාති එකංසපාරුපනවසෙන වාමංසෙ කරිත්වා. කත්තරස්ස ජිණ්ණස්ස ආලම්බනො දණ්ඩො කත්තරදණ්ඩො, බාහුල්ලවසෙනායං සමඤ්ඤා. සුවම්මං නාම සොභණුරච්ඡදො, තෙන වම්මිතා සන්නද්ධාති සුවම්මවම්මිතා, ඉදං තෙසං පංසුකූලධාරණනිදස්සනං. යෙසං කුච්ඡිගතං සබ්බම්පි තිණපලාසාදි ගන්ධජාතමෙව හොති, තෙ ගන්ධහත්ථිනො නාම, යෙ ‘‘හෙමවතා’’තිපි වුච්චන්ති, තෙසම්පි ථෙරානං සීලාදිගුණගන්ධතාය තංසදිසතා. අන්තොජටාබහිජටාසඞ්ඛාතාය තණ්හාජටාය විජටිතභාවතො විජටිතජටා. තණ්හාබන්ධනාය ඡින්නත්තා ඡින්නබන්ධනා. ‘‘සො’’තිආදි යථාවුත්තවචනස්ස ගුණදස්සනං. අනුබුද්ධෙහීති බුද්ධානමනුබුද්ධෙහි. තෙපි හි එකදෙසෙන භගවතා පටිවිද්ධපටිභාගෙනෙව චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣන්ති. පත්තපරිවාරිතන්ති පුප්ඵදලෙන පරිවාරිතං. කං වුච්චති කමලාදි, තස්මිං සරති විරාජතීති කෙසරං, කිඤ්ජක්ඛො. කණ්ණෙ කරීයතීති කණ්ණිකා. කණ්ණාලඞ්කාරො, තංසදිසණ්ඨානතාය කණ්ණිකා, බීජකොසො. ඡන්නං හංසකුලානං සෙට්ඨො ධතරට්ඨො හංසරාජා විය, හාරිතො නාම මහාබ්‍රහ්මා විය.

එවං ගච්ඡන්තං භගවන්තං, භික්ඛූ ච දිස්වා අත්තනො පරිසං ඔලොකෙසීති සම්බන්ධො. කාජදණ්ඩකෙති කාජසඞ්ඛාතෙ භාරාවහදණ්ඩකෙ, කාජස්මිං වා භාරලග්ගිතදණ්ඩකෙ. ඛුද්දකං පීඨං පීඨකං. මූලෙ, අග්ගෙ ච තිධා කතො දණ්ඩො තිදණ්ඩො. මොරහත්ථකො මොරපිඤ්ඡං. ඛුද්දකං පසිබ්බං පසිබ්බකං. කුණ්ඩිකා කමණ්ඩලු. සා හි කං උදකං උදෙති පසවෙති, රක්ඛතීති වා කුණ්ඩිකා නිරුත්තිනයෙන. ගහිතං ඔමකතො ලුජ්ජිතං, විවිධං ලුජ්ජිතඤ්ච පීඨක…පෙ… කුණ්ඩිකාදිඅනෙකපරික්ඛාරසඞ්ඛාතං භාරං භරති වහතීති ගහිත…පෙ… භාරභරිතා. ඉතීති නිදස්සනත්ථො. එවන්ති ඉදමත්ථො. එවං ඉදං වචනමාදි යස්ස වචනස්ස තථා, තදෙව නිරත්ථකං වචනං යස්සාති එවමාදිනිරත්ථකවචනා. මුඛං එතස්ස අත්ථීති මුඛරා, සබ්බෙපි මුඛවන්තා එව, අයං පන ඵරුසාභිලාපමුඛවතී, තස්මා එවං වුත්තං. නින්දායඤ්හි අයං රපච්චයො. මුඛෙන වා අමනාපං කම්මං රාති ගණ්හාතීති මුඛරා. විවිධා කිණ්ණා වාචා යස්සාති විකිණ්ණවාචා. තස්සාති සුප්පියස්ස පරිබ්බාජකස්ස. න්ති යථාවුත්තප්පකාරං පරිසං.

ඉදානීති තස්ස තථාරූපාය පරිසාය දස්සනක්ඛණෙ. පනාති අරුචිසංසූචනත්ථො, තථාපීති අත්ථො. ලාභ…පෙ… හානියා චෙව හෙතුභූතාය. කථං හානීති ආහ ‘‘අඤ්ඤතිත්ථියානඤ්හී’’තිආදි. නිස්සිරීකතන්ති නිසොභතං, අයමත්ථො මොරජාතකාදීහිපි දීපෙතබ්බො. ‘‘උපතිස්සකොලිතානඤ්චා’’තිආදිනා පක්ඛහානිතාය විත්ථාරො. ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස, මහාමොග්ගල්ලානස්ස ච භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං සන්ධාය ‘‘තෙසු පන පක්කන්තෙසූ’’ති වුත්තං. තෙසං පබ්බජිතකාලෙයෙව අඩ්ඪතෙය්‍යසතං පරිබ්බාජකපරිසා පබ්බජි, තතො පරම්පි තදනුපබ්බජිතා පරිබ්බාජකපරිසා අපරිමාණාති දස්සෙති ‘‘සාපි තෙසං පරිසා භින්නා’’ති ඉමිනා. යාය කායචි හි පරිබ්බාජකපරිසාය පබ්බජිතාය තස්ස පරිසා භින්නායෙව නාම සමානගණත්තාති තථා වුත්තං. ‘‘ඉමෙහී’’තිආදිනා ලාභපක්ඛහානිං නිගමනවසෙන දස්සෙති. උසූයසඞ්ඛාතස්ස විසස්ස උග්ගාරො උග්ගිලනං උසූයවිසුග්ගාරො, තං. එත්ථ ච ‘‘යස්මා පනෙසා’’තිආදිනාව ‘‘කස්මා ච සො රතනත්තයස්ස අවණ්ණං භාසතී’’ති චොදනං විසොධෙති, ‘‘සචෙ’’තිආදිකං පන සබ්බම්පි තප්පරිවාරවචනමෙවාති තෙහිපි සා විසොධිතායෙව නාම. භගවතො විරොධානුනයාභාවවීමංසනත්ථං එතෙ අවණ්ණං වණ්ණං භාසන්ති. ‘‘මාරෙන අන්වාවිට්ඨා එවං භාසන්තී’’ති ච කෙචි වදන්ති, තදයුත්තමෙව අට්ඨකථාය උජුවිපච්චනීකත්තා. පාකටොයෙවායමත්ථොති.

2. යස්මා අත්ථඞ්ගතො සූරියො, තස්මා අකාලො දානි ගන්තුන්ති සම්බන්ධො.

අම්බලට්ඨිකාති සාමීපිකවොහාරො යථා ‘‘වරුණනගරං, ගොදාගාමො’’ති ආහ ‘‘තස්ස කිරා’’තිආදි. තරුණපරියායො ලට්ඨිකා-සද්දො රුක්ඛවිසයෙ යථා ‘‘මහාවනං අජ්ඣොගාහෙත්වා බෙලුවලට්ඨිකාය මූලෙ දිවාවිහාරං නිසීදී’’තිආදීසූති දස්සෙති’’ ‘‘තරුණම්බරුක්ඛො’’ති ඉමිනා. කෙචි පන ‘‘අම්බලට්ඨිකා නාම වුත්තනයෙන එකො ගාමො’’ති වදන්ති, තෙසං මතෙ අම්බලට්ඨිකායන්ති සමීපත්ථෙ භුම්මවචනං. ඡායූදකසම්පන්නන්ති ඡායාය චෙව උදකෙන ච සම්පන්නං. මඤ්ජුසාති පෙළා. පටිභානචිත්තවිචිත්තන්ති ඉත්ථිපුරිසසඤ්ඤොගාදිනා පටිභානචිත්තෙන විචිත්තං, එතෙන රඤ්ඤො අගාරං, තදෙව රාජාගාරකන්ති දස්සෙති. රාජාගාරකං නාම වෙස්සවණමහාරාජස්ස දෙවායතනන්ති එකෙ.

බහුපරිස්සයොති බහුපද්දවො. කෙහීති වුත්තං ‘‘චොරෙ’හිපී’’තිආදි. හන්දාති වචනවොස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො, තදානුභාවතො නිප්පරිස්සයත්ථාය ඉදානි උපගන්ත්වා ස්වෙ ගමිස්සාමීති අධිප්පායො. ‘‘සද්ධිං අන්තෙවාසිනා බ්‍රහ්මදත්තෙන මාණවෙනා’’ තිච්චෙව සීහළට්ඨකථායං වුත්තං, තඤ්ච ඛො පාළිආරුළ්හවසෙනෙව, න පන තදා සුප්පියස්ස පරිසාය අභාවතොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සද්ධිං අත්තනො පරිසායා’’ති ඉධ වුත්තං. කස්මා පනෙත්ථ බ්‍රහ්මදත්තොයෙව පාළියමාරුළ්හො, න පන තදවසෙසා සුප්පියස්ස පරිසාති? දෙසනානධීනභාවෙන පයොජනාභාවතො. යථා චෙතං, එවං අඤ්ඤම්පි එදිසං පයොජනාභාවතො සඞ්ගීතිකාරකෙහි න සඞ්ගීතන්ති දට්ඨබ්බං. කෙචි පන ‘‘පාළියං වුත්ත’’න්ති ආධාරං වත්වා ‘තදෙතං න සීහළට්ඨකථානයදස්සනං, පාළියං වුත්තභාවදස්සනමෙවා’ති’’ වදන්ති, තං න යුජ්ජති. පාළිආරුළ්හවසෙනෙව පාළියං වුත්තන්ති අධිප්පෙතත්ථස්ස ආපජ්ජනතො. තස්මා යථාවුත්තනයෙනෙව අත්ථො ගහෙතබ්බොති. ‘‘වුත්තන්ති වා අම්හෙහිපි ඉධ වත්තබ්බන්ති අත්ථො. එවඤ්හි තදා අඤ්ඤායපි පරිසාය විජ්ජමානභාවදස්සනත්ථං එවං වුත්තං, පාළියමාරුළ්හවසෙන පන අඤ්ඤථාපි ඉධ වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො යුත්තො’’ති වදන්ති.

ඉදානි ‘‘තත්‍රාපි සුද’’න්තිආදිපාළියා සම්බන්ධං දස්සෙතුං ‘‘එවං වාසං උපගතො පනා’’තිආදි වුත්තං. පරිවාරෙත්වා නිසින්නො හොතීති සම්බන්ධො. කුච්ඡිතං කත්තබ්බන්ති කුකතං, තස්ස භාවො කුක්කුච්චං, කුච්ඡිතකිරියා, ඉතො චිතො ච චඤ්චලනන්ති අත්ථො, හත්ථස්ස කුක්කුච්චං තථා. ‘‘සා හී’’තිආදිනා තථාභූතතාය කාරණං දස්සෙති. නිවාතෙති වාතවිරහිතට්ඨානෙ. යථාවුත්තදොසාභාවෙන නිච්චලා. තං විභූතින්ති තාදිසං සොභං. විප්පලපන්තීති සතිවොස්සග්ගවසෙන විවිධා ලපන්ති. නිල්ලාලිතජිව්හාති ඉතො චිතො ච නික්ඛන්තජිව්හා. කාකච්ඡමානාති කාකානං සද්දසදිසං සද්දං කුරුමානා. ඝරුඝරුපස්සාසිනොති ඝරුඝරුඉති සද්දං ජනෙත්වා පස්සසන්තා. ඉස්සාවසෙනාති යථාවුත්තෙහි ද්වීහි කාරණෙහි උසූයනවසෙන. ‘‘සබ්බං වත්තබ්බ’’න්ති ඉමිනා ‘‘ආදිපෙය්‍යාලනයොය’’න්ති දස්සෙති.