අන්තානන්තවාදවණ්ණනා

53. අන්තානන්තසහචරිතො වාදො අන්තානන්තො යථා ‘‘කුන්තා පචරන්තී’’ති, අන්තානන්තසන්නිස්සයො වා යථා ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති, සො එතෙසන්ති අන්තානන්තිකාති අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අන්තානන්තවාදා’’ති වුත්තං. වුත්තනයෙන අන්තානන්තසහචරිතො, තන්නිස්සයො වා, අන්තානන්තෙසු වා පවත්තො වාදො එතෙසන්ති අන්තානන්තවාදා. ඉදානි ‘‘අන්තවා අයං ලොකො’’තිආදිනා වක්ඛමානපාඨානුරූපං අත්ථං විභජන්තො ‘‘අන්තං වා’’තිආදිමාහ. අමති ගච්ඡති භාවො ඔසානමෙත්ථාති හි අන්තො, මරියාදා, තප්පටිසෙධනෙන අනන්තො. අන්තො ච අනන්තො ච අන්තානන්තො ච නෙවන්තනානන්තො ච අන්තානන්තො ත්වෙව වුත්තො සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, එකසෙසෙනවා ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1; උදා. 1) විය. චතුත්ථපදඤ්හෙත්ථ තතියපදෙන සමානත්ථන්ති අන්තානන්තපදෙනෙව යථාවුත්තනයද්වයෙන චතුධා අත්ථො විඤ්ඤායති. කස්ස පනායං අන්තානන්තොති? ලොකීයති සංසාරනිස්සරණත්ථිකෙහි දිට්ඨිගතිකෙහි අවපස්සීයති, ලොකියන්ති වා එත්ථ තෙහි පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි, තබ්බිපාකො චාති ‘‘ලොකො’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගතස්ස අත්තනො. තෙනාහ පාළියං ‘‘අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්තී’’ති. කො පනෙසො අත්තාති? ඣානවිසයභූතං කසිණනිමිත්තං. අයඤ්හි දිට්ඨිගතිකො පටිභාගනිමිත්තං චක්කවාළපරියන්තං, අපරියන්තං වා වඩ්ඪනවසෙන, තදනුස්සවාදිවසෙන ච තත්ථ ලොකසඤ්ඤී විහරති, තථා ච අට්ඨකථායං වක්ඛති ‘‘තං ‘ලොකො’ති ගහෙත්වා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.54-60) කෙචි පන වදන්ති ‘‘ඣානං, තංසම්පයුත්තධම්මා ච ඉධ අත්තා, ලොකොති ච ගහිතා’’ති, තං අට්ඨකථාය න සමෙති.

එත්ථාහ – යුත්තං තාව පුරිමානං තිණ්ණම්පි වාදීනං අන්තානන්තිකත්තං අන්තඤ්ච අනන්තඤ්ච අන්තානන්තඤ්ච ආරබ්භ පවත්තවාදත්තා, පච්ඡිමස්ස පන තක්කිකස්ස තදුභයපටිසෙධනවසෙන පවත්තවාදත්තා කථං අන්තානන්තිකත්තන්ති? තදුභයපටිසෙධනවසෙන පවත්තවාදත්තා එව. අන්තානන්තපටිසෙධනවාදොපි හි සො අන්තානන්තවිසයොයෙව තමාරබ්භ පවත්තත්තා. එතදත්ථමෙව හි සන්ධාය අට්ඨකථායං ‘‘අන්තං වා අන්තන්තං වා අන්තානන්තං වා නෙවන්තානානන්තං වා ආරබ්භ පවත්තවාදා’’ති වුත්තං. අථ වා යථා තතියවාදෙ දෙසපභෙදවසෙන එකස්සෙව ලොකස්ස අන්තවතා, අනන්තවතා ච සම්භවති, එවමෙත්ථ තක්කීවාදෙපි කාලපභෙදවසෙන එකස්සෙව තදුභයසම්භවතො අඤ්ඤමඤ්ඤපටිසෙධෙන තදුභයඤ්ඤෙව වුච්චති, ද්වින්නම්පි ච පටිසෙධානං පරියුදාසතා. කථං? අන්තවන්තපටිසෙධෙන හි අනන්තවා වුච්චති, අනන්තවන්තපටිසෙධෙන ච අන්තවා. ද්විපටිසෙධො හි පකතියත්ථඤාපකො. ඉති පටිසෙධනවසෙන අන්තානන්තසඞ්ඛාතස්ස උභයස්ස වුත්තත්තා යුත්තොයෙව තබ්බිසයස්ස පච්ඡිමස්සාපි අන්තානන්තිකභාවොති. යදෙවං සො අන්තානන්තිකවාදභාවතො තතියවාදසමවරොධෙයෙව සියාති? න, කාලපභෙදස්ස අධිප්පෙතත්තා. දෙසපභෙදවසෙන හි අන්තානන්තිකො තතියවාදී විය පච්ඡිමොපි තක්කිකො කාලපභෙදවසෙන අන්තානන්තිකො හොති. කථං? යස්මා අයං ලොකසඤ්ඤිතො අත්තා අනන්තො කදා චි සක්ඛිදිට්ඨොති අධිගතවිසෙසෙහි මහෙසීහි අනුසුය්‍යති, තස්මා නෙවන්තවා. යස්මා පනායං අන්තවා කදාචි, සක්ඛිදිට්ඨොති තෙහියෙව අනුසුය්‍යති, තස්මා නානන්තවාති. අයං තක්කිකො අවඩ්ඪිතභාවපුබ්බකත්තා පටිභාගනිමිත්තානං වඩ්ඪිතභාවස්ස උභයථා ලබ්භමානස්ස පරිකප්පිතස්ස අත්තනො අප්පච්චක්ඛකාරිතාය අනුස්සවාදිමත්තෙ ඨත්වා වඩ්ඪිතකාලවසෙන ‘‘නෙවන්තවා’’ති පටික්ඛිපති, අවඩ්ඪිතකාලවසෙන පන ‘‘නානන්තවා’’ති, න පන අන්තතානන්තතානං අච්චන්තමභාවෙන යථා තං ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා’’ති. යථා චානුස්සුතිකතක්කිනො, එවං ජාතිස්සරතක්කිආදීනම්පි වසෙන යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං.

කෙචි පන යදි පනායං අත්තා අන්තවා, එවං සති දූරදෙසෙ උපපජ්ජනානුස්සරණාදිකිච්චනිබ්බත්ති න සියා. අථ අනන්තවා, එවඤ්ච ඉධ ඨිතස්සෙව දෙවලොකනිරයාදීසු සුඛදුක්ඛානුභවනං සියා. සචෙ පන අන්තවා චෙව අනන්තවා ච, එවම්පි තදුභයදොසසමායොගො සියා. තස්මා ‘‘අන්තවා, අනන්තවා’’ති ච අබ්‍යාකරණීයො අත්තාති එවං තක්කනවසෙන චතුත්ථවාදප්පවත්තිං වණ්ණෙන්ති. යදි පනෙස වුත්තනයෙන අන්තානන්තිකො භවෙය්‍ය, අථ කස්මා ‘‘යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවමාහංසු ‘අන්තවා අයං ලොකො පරිවටුමො’ති, තෙසං මුසා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.57) තස්ස පුරිමවාදත්තයපටික්ඛෙපො වුත්තොති? පුරිමවාදත්තයස්ස තෙන යථාධිප්පෙතප්පකාරවිලක්ඛණභාවතො. තෙනෙව හි කාරණෙන තථා පටික්ඛෙපො වුත්තො, න පන තස්ස අන්තානන්තිකත්තාභාවෙන, න ච පරියන්තරහිතදිට්ඨිවාචාහි පටික්ඛෙපෙන, අවස්සඤ්චෙතං එවමෙව ඤාතබ්බං. අඤ්ඤථා හෙස අමරාවික්ඛෙපපක්ඛඤ්ඤෙව භජෙය්‍ය චතුත්ථවාදො. න හි අන්තතාඅනන්තතාතදුභයවිනිමුත්තො අත්තනො පකාරො අත්ථි, තක්කීවාදී ච යුත්තිමග්ගකොයෙව. කාලභෙදවසෙන ච එකස්මිම්පි ලොකෙ තදුභයං නො න යුජ්ජතීති. භවතු තාව පච්ඡිමවාදීද්වයස්ස අන්තානන්තිකභාවො යුත්තො අන්තානන්තානං වසෙන උභයවිසයත්තා තෙසං වාදස්ස. කථං පන පුරිමවාදීද්වයස්ස පච්චෙකං අන්තානන්තිකභාවො යුත්තො සියා එකෙකවිසයත්තා තෙසං වාදස්සාති? වුච්චතෙ – සමුදායෙ පවත්තමාන-සද්දස්ස අවයවෙපි උපචාරවුත්තිතො. සමුදිතෙසු හි අන්තානන්තවාදීසු පවත්තමානො අන්තානන්ති ක-සද්දො තත්ථ නිරුළ්හතාය තදවයවෙසුපි පච්චෙකං අන්තානන්තිකවාදීසු පවත්තති යථා ‘‘අරූපජ්ඣානෙසු පච්චෙකං අට්ඨවිමොක්ඛපරියායො’’, යථා ච ‘‘ලොකෙ සත්තාසයො’’ති. අථ වා අභිනිවෙසතො පුරිමකාලෙ පවත්තවිතක්කවසෙන අයං තත්ථ වොහාරො කතො. තෙසඤ්හි දිට්ඨිගතිකානං තථාරූපචෙතොසමාධිසමධිගමතො පුබ්බකාලෙ ‘‘අන්තවා නු ඛො අයං ලොකො, උදාහු අනන්තවා’’ති උභයාකාරාවලම්බිනො විතක්කස්ස වසෙන නිරුළ්හො අන්තානන්තිකභාවො පච්ඡා විසෙසලාභෙන තෙසු අන්තානන්තවාදෙසු එකස්සෙව වාදස්ස සඞ්ගහෙ උප්පන්නෙපි පුරිමසිද්ධරුළ්හියා වොහාරීයති යථා ‘‘සබ්බෙ සත්තා මරණධම්මා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.133) අරහති සත්තපරියායො, යථා ච භවන්තරගතෙපි මණ්ඩූකාදිවොහාරොති.

54-60. පටිභාගනිමිත්තවඩ්ඪනාය හෙට්ඨා, උපරි, තිරියඤ්ච චක්කවාළපරියන්තගතාගතවසෙන අන්තානන්තභාවොති දස්සෙතුං ‘‘පටිභාගනිමිත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. න්ති පටිභාගනිමිත්තං. උද්ධමධො අවඩ්ඪෙත්වා තිරියං වඩ්ඪෙත්වාති එත්ථාපි ‘‘චක්කවාළපරියන්තං කත්වා’’ති අධිකාරවසෙන යොජෙතබ්බං. වුත්තනයෙනාති ‘‘තක්කයතීති තක්කී’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 1.34) සද්දතො, ‘‘චතුබ්බිධො තක්කී’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 1.34) අත්ථතො ච සස්සතවාදෙ වුත්තනයෙන. දිට්ඨපුබ්බානුසාරෙනාති දස්සනභූතෙන විඤ්ඤාණෙන උපලද්ධපුබ්බස්ස අන්තවන්තාදිනො අනුස්සරණෙන, එවඤ්ච කත්වා අනුස්සුතිතක්කීසුද්ධතක්කීනම්පි ඉධ සඞ්ගහො සිද්ධො හොති. අථ වා දිට්ඨග්ගහණෙනෙව ‘‘නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.10, 194) විය සුතාදීනම්පි ගහිතභාවො වෙදිතබ්බො. ‘‘අන්තවා’’තිආදිනා ඉච්ඡිතස්ස අත්තනො සබ්බදාභාවපරාමසනවසෙනෙව ඉමෙසං වාදානං පවත්තනතො සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තථා හි වක්ඛති ‘‘සත්තෙව උච්ඡෙදදිට්ඨියො, සෙසා සස්සතදිට්ඨියො’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.97, 98).