එකච්චසස්සතවාදවණ්ණනා

38. ‘‘එකච්චසස්සතිකා’’ති තද්ධිතපදං සමාසපදෙන විභාවෙතුං ‘‘එකච්චසස්සතවාදා’’ති වුත්තං. සත්තෙසු, සඞ්ඛාරෙසු ච එකච්චං සස්සතමෙතස්සාති එකච්චසස්සතො, වාදො, සො එතෙසන්ති එකච්චසස්සතිකා තද්ධිතවසෙන, සමාසවසෙන පන එකච්චසස්සතො වාදො එතෙසන්ති එකච්චසස්සතවාදා. එස නයො එකච්චඅසස්සතිකපදෙපි. නනු ච ‘‘එකච්චසස්සතිකා’’ති වුත්තෙ තදඤ්ඤෙසං එකච්චඅසස්සතිකභාවසන්නිට්ඨානං සිද්ධමෙවාති? සච්චං අත්ථතො, සද්දතො පන අසිද්ධමෙව තස්මා සද්දතො පාකටතරං කත්වා දස්සෙතුං තථා වුත්තං. න හි ඉධ සාවසෙසං කත්වා ධම්මං දෙසෙති ධම්මස්සාමී. ‘‘ඉස්සරො නිච්චො, අඤ්ඤෙ සත්තා අනිච්චා’’ති එවංපවත්තවාදා සත්තෙකච්චසස්සතිකා සෙය්‍යථාපි ඉස්සරවාදා. තථා ‘‘නිච්චො බ්‍රහ්මා, අඤ්ඤෙ අනිච්චා’’ති එවංපවත්තවාදාපි. ‘‘පරමාණවො නිච්චා, ද්විඅණුකාදයො අනිච්චා’’ති (විසිසිකදස්සනෙ සත්තමපරිච්ඡෙදෙ පඨමකණ්ඩෙ පස්සිතබ්බං) එවංපවත්තවාදා සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතිකා සෙය්‍යථාපි කාණාදා. තථා ‘‘චක්ඛාදයො අනිච්චා, විඤ්ඤාණං නිච්ච’’න්ති (න්‍යායදස්සනෙ, විසෙසිකදස්සනෙ ච පස්සිතබ්බං) එවංපවත්තවාදාපි. ඉධාති ‘‘එකච්චසස්සතිකා’’ති ඉමස්මිං පදෙ, ඉමිස්සා වා දෙසනාය. ගහිතාති වුත්තා, දෙසිතබ්බභාවෙන වා දෙසනාඤාණෙන සමාදින්නා තථා චෙව දෙසිතත්තා. තථා හි ඉධ පුරිමකා තයො වාදා සත්තවසෙන, චතුත්ථො සඞ්ඛාරවසෙන දෙසිතො. ‘‘සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතිකා’’ති ඉදං පන තෙහි සස්සතභාවෙන ගය්හමානානං ධම්මානං යාථාවසභාවදස්සනවසෙන වුත්තං, න පන එකච්චසස්සතිකමතදස්සනවසෙන. තස්ස හි සස්සතාභිමතං අසඞ්ඛතමෙවාති ලද්ධි. තෙනෙවාහ පාළියං ‘‘චිත්තන්ති වා…පෙ… ඨස්සතී’’ති. න හි යස්ස සභාවස්ස පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතභාවං පටිජානාති, තස්සෙව නිච්චධුවාදිභාවො අනුම්මත්තකෙන සක්කා පටිජානිතුං, එතෙන ච ‘‘උප්පාදවයධුවතායුත්තා සභාවා සියා නිච්චා, සියා අනිච්චා, සියා න වත්තබ්බා’’තිආදිනා (දී. නි. ටී. 1.38) පවත්තසත්තභඞ්ගවාදස්ස අයුත්තතා විභාවිතා හොති.

තත්‍රායං අයුත්තතාවිභාවනා – යදි හි ‘‘යෙන සභාවෙන යො ධම්මො අත්ථීති වුච්චති, තෙනෙව සභාවෙන සො ධම්මො නත්ථී’’ති වුච්චෙය්‍ය, සියා අනෙකන්තවාදො. අථ අඤ්ඤෙන, න සියා අනෙකන්තවාදො. න චෙත්ථ දෙසන්තරාදිසම්බන්ධභාවො යුත්තො වත්තුං තස්ස සබ්බලොකසිද්ධත්තා, විවාදාභාවතො ච. යෙ පන වදන්ති ‘‘යථා සුවණ්ණඝටෙන මකුටෙ කතෙ ඝටභාවො නස්සති, මකුටභාවො උප්පජ්ජති, සුවණ්ණභාවො තිට්ඨතියෙව, එවං සබ්බසභාවානං කොචි ධම්මො නස්සති, කොචි ධම්මො උප්පජ්ජති, සභාවො එව තිට්ඨතී’’ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘කිං තං සුවණ්ණං, යං ඝටෙ, මකුටෙ ච අවට්ඨිතං, යදි රූපාදි, සො සද්දො විය අනිච්චො. අථ රූපාදිසමූහො සම්මුතිමත්තං, න තස්ස අත්ථිතා වා නත්ථිතා වා නිච්චතා වා ලබ්භතී’’ති, තස්මා අනෙකන්තවාදො න සියා. ධම්මානඤ්ච ධම්මිනො අඤ්ඤථානඤ්ඤථා ච පවත්තියං දොසො වුත්තොයෙව සස්සතවාදවිචාරණායං. තස්මා සො තත්ථ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. අපිච න නිච්චානිච්චනවත්තබ්බරූපො අත්තා, ලොකො ච පරමත්ථතො විජ්ජමානතාපරිජානනතො යථා නිච්චාදීනං අඤ්ඤතරං රූපං, යථා වා දීපාදයො. න හි රූපාදීනං උදයබ්බයසභාවානං නිච්චානිච්චනවත්තබ්බසභාවතා සක්කා විඤ්ඤාතුං, ජීවස්ස ච නිච්චාදීසු අඤ්ඤතරං රූපං සියාති, එවං සත්තභඞ්ගො විය සෙසභඞ්ගානම්පි අසම්භවොයෙවාති සත්තභඞ්ගවාදස්ස අයුත්තතා වෙදිතබ්බා (දී. නි. ටී. 1.38).

නනු ච ‘‘එකච්චෙ ධම්මා සස්සතා, එකච්චෙ අසස්සතා’’ති එතස්මිං වාදෙ චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවසන්නිට්ඨානං යථාසභාවාවබොධො එව, අථ එවංවාදීනං කථං මිච්ඡාදස්සනං සියාති, කො වා එවමාහ ‘‘චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවසන්නිට්ඨානං මිච්ඡාදස්සන’’න්ති? අසස්සතෙසුයෙව පන කෙසඤ්චි ධම්මානං සස්සතභාවසන්නිට්ඨානං ඉධ මිච්ඡාදස්සනන්ති ගහෙතබ්බං, තෙන පන එකවාදෙ පවත්තමානෙන චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවාවබොධො විදූසිතො සංසට්ඨභාවතො විසසංසට්ඨො විය සප්පිපිණ්ඩො, තතො ච තස්ස සකිච්චකරණාසමත්ථතාය සම්මාදස්සනපක්ඛෙ ඨපෙතබ්බතං නාරහතීති. අසස්සතභාවෙන නිච්ඡිතාපි වා චක්ඛුආදයො සමාරොපිතජීවසභාවා එව දිට්ඨිගතිකෙහි ගය්හන්තීති තදවබොධස්ස මිච්ඡාදස්සනභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං. තෙනෙවාහ පාළියං ‘‘චක්ඛුං ඉතිපි…පෙ… කායො ඉතිපි අයං අත්තා’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වා අසඞ්ඛතාය, සඞ්ඛතාය ච ධාතුයා වසෙන යථාක්කමං ‘‘එකච්චෙ ධම්මා සස්සතා, එකච්චෙ අසස්සතා’’ති එවංපවත්තො විභජ්ජවාදොපි එකච්චසස්සතවාදොයෙව භවෙය්‍යාති එවම්පකාරා චොදනා අනවකාසා හොති අවිපරීතධම්මසභාවපටිපත්තිභාවතො. අවිපරීතධම්මසභාවපටිපත්තියෙව හෙස වුත්තනයෙන අසංසට්ඨත්තා, අනාරොපිතජීවසභාවත්තා ච.

එත්ථාහ – පුරිමස්මිම්පිසස්සතවාදෙ අසස්සතානං ධම්මානං ‘‘සස්සතා’’ති ගහණං විසෙසතො මිච්ඡාදස්සනං භවති. සස්සතානං පන ‘‘සස්සතා’’ති ගාහො න මිච්ඡාදස්සනං යථාසභාවග්ගාහභාවතො. එවඤ්ච සති ඉමස්ස වාදස්ස වාදන්තරතා න වත්තබ්බා, ඉධ විය පුරිමෙපි එකච්චෙස්වෙව ධම්මෙසු සස්සතග්ගාහසම්භවතොති, වත්තබ්බායෙව අසස්සතෙස්වෙව ‘‘කෙචිදෙව ධම්මා සස්සතා, කෙචි අසස්සතා’’ති පරිකප්පනාවසෙන ගහෙතබ්බධම්මෙසු විභාගප්පවත්තියා ඉමස්ස වාදස්ස දස්සිතත්තා. නනු ච එකදෙසස්ස සමුදායන්තොගධත්තා අයං සප්පදෙසසස්සතග්ගාහො පුරිමස්මිං නිප්පදෙසසස්සතග්ගාහෙ සමොධානං ගච්ඡෙය්‍යාතී? තථාපි න සක්කා වත්තුං වාදී තබ්බිසයවිසෙසවසෙන වාදද්වයස්ස පවත්තත්තා. අඤ්ඤෙ එව හි දිට්ඨිගතිකා ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සස්සතා’’ති අභිනිවිට්ඨා, අඤ්ඤෙ ‘‘එකච්චෙව සස්සතා, එකච්චෙ අසස්සතා’’ති. සඞ්ඛාරානං අනවසෙසපරියාදානං, එකදෙසපරිග්ගහො ච වාදද්වයස්ස පරිබ්‍යත්තොයෙව. කිඤ්ච භිය්‍යො – අනෙකවිධසමුස්සයෙ, එකවිධසමුස්සයෙ ච ඛන්ධපබන්ධෙන අභිනිවෙසභාවතො තථා න සක්කා වත්තුං. චතුබ්බිධොපි හි සස්සතවාදී ජාතිවිසෙසවසෙන නානාවිධරූපකායසන්නිස්සයෙ එව අරූපධම්මපුඤ්ජෙ සස්සතාභිනිවෙසී ජාතො අභිඤ්ඤාණෙන, අනුස්සවාදීහි ච රූපකායභෙදගහණතො. තථා ච වුත්තං ‘‘තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදි’’න්ති, (දී. නි. 1.244; ම. නි. 1.148; පාරා. 12) ‘‘චවන්ති උපපජ්ජන්තී’’ති (දී. නි. 1.255; ම. නි. 1.148; පාරා. 12) ච ආදි. විසෙසලාභී පන එකච්චසස්සතිකො අනුපධාරිතභෙදසමුස්සයෙ ධම්මපබන්ධෙ සස්සතාකාරගහණෙන අභිනිවෙසං ජනෙසි එකභවපරියාපන්නඛන්ධසන්තානවිසයත්තා තදභිනිවෙසස්ස. තථා හි තීසුපි වාදෙසු ‘‘තං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, තතො පරං නානුස්සරතී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. තක්කීනං පන උභින්නම්පි සස්සතෙකච්චසස්සතවාදීනං සස්සතාභිනිවෙසවිසෙසො රූපාරූපධම්මවිසයතාය සුපාකටොයෙවාති.

39. සංවට්ටට්ඨායීවිවට්ටවිවට්ටට්ඨායීසඞ්ඛාතානං තිණ්ණම්පි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පානමතික්කමෙන පුන සංවට්ටනතො, අද්ධා-සද්දස්ස ච කාලපරියායත්තා එවං වුත්තන්ති ආහ ‘‘දීඝස්සා’’තිආදි. අතික්කම්ම අයනං පවත්තනං අච්චයො. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං, උපසග්ගවසෙන ච අත්ථවිසෙසවාචකත්තා සං-සද්දෙන යුත්තො වට්ට-සද්දො විනාසවාචීති වුත්තං ‘‘විනස්සතී’’ති, වතු-සද්දො වා ගතියමෙව. සඞ්ඛයත්ථජොතකෙන පන සං-සද්දෙන යුත්තත්තා තදත්ථසම්බන්ධනෙන විනාසත්ථො ලබ්භතීති දස්සෙති ‘‘විනස්සතී’’ති ඉමිනා. සඞ්ඛයවසෙන වත්තතීති හි සද්දතො අත්ථො, ත-කාරස්ස චෙත්ථ ට-කාරාදෙසො. විපත්තිකරමහාමෙඝසමුප්පත්තිත්තො හි පට්ඨාය යාව අණුසහගතොපි සඞ්ඛාරො න හොති, තාව ලොකො සංවට්ටතීති වුච්චති. පාළියං ලොකොති පථවීආදිභාජනලොකො අධිප්පෙතො තදවසෙසස්ස බාහුල්ලතො, තදෙව සන්ධාය ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති වුත්තන්ති දස්සෙති ‘‘යෙ’’තිආදිනා. උපරිබ්‍රහ්මලොකෙසූති ආභස්සරභූමිතො උපරිභූමීසු. අග්ගිනා කප්පවුට්ඨානඤ්හි ඉධාධිප්පෙතං, තෙනෙවාහ පාළියං ‘‘ආභස්සරසංවත්තනිකා හොන්තී’’ති. කස්මා තදෙව වුත්තන්ති චෙ? තස්සෙව බහුලං පවත්තනතො. අයඤ්හි වාරනියමො –

‘‘සත්තසත්තග්ගිනා වාරා, අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ දකා;

චතුසට්ඨි යදා පුණ්ණා, එකො වායුවරො සියා’’ති. (අභිධම්මත්ථවිභාවනීටීකාය පඤ්චමපරිච්ඡෙදවණ්ණනායම්පි);

ආරුප්පෙසු වාති එත්ථ විකප්පනත්ථෙන වා-සද්දෙන සංවට්ටමානලොකධාතූහි අඤ්ඤලොකධාතූසු වාති විකප්පෙති. න හි සබ්බෙ අපායසත්තා තදා රූපාරූපභවෙසු උප්පජ්ජන්තීති සක්කා විඤ්ඤාතුං අපායෙසු දීඝතරායුකානං මනුස්සලොකූපපත්තියා අසම්භවතො, මනුස්සලොකූපපත්තිඤ්ච විනා තදා තෙසං තත්‍රූපපත්තියා අනුපපත්තිතො. නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකොපි හි සංවට්ඨමානෙ කප්පෙ නිරයතො න මුච්චති, පිට්ඨිචක්කවාළෙයෙව නිබ්බත්තතීති අට්ඨකථාසු (අ. නි. අට්ඨ. 1.311) වුත්තං. සතිපි සබ්බසත්තානං පුඤ්ඤාපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරමනසා නිබ්බත්තභාවෙ බාහිරපච්චයෙහි විනා මනසාව නිබ්බත්තත්තා රූපාවචරසත්තා එව ‘‘මනොමයා’’ති වුච්චන්ති, න පන බාහිරපච්චයපටියත්තා තදඤ්ඤෙති දස්සෙතුං ‘‘මනෙන නිබ්බත්තත්තා මනොමයා’’ති ආහ. යදෙවං කාමාවචරසත්තානම්පි ඔපපාතිකානං මනොමයභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, අධිචිත්තභූතෙන අතිසයමනසා නිබ්බත්තසත්තෙසුයෙව මනොමයවොහාරතොති දස්සෙන්තෙන ඣාන-සද්දෙන විසෙසෙත්වා ‘‘ඣානමනෙනා’’ති වුත්තං. එවම්පි අරූපාවචරසත්තානං මනොමයභාවො ආපජ්ජතීති? න තත්ථ බාහිරපච්චයෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බතාසඞ්කාය අභාවෙන මනසා එව නිබ්බත්තාති අවධාරණාසම්භවතො. නිරුළ්හොවායං ලොකෙ මනොමයවොහාරො රූපාවචරසත්තෙසු. තථා හි අන්නමයො පානමයො මනොමයො ආනන්දමයො විඤ්ඤාණමයොති පඤ්චධා අත්තානං වෙදවාදිනො පරිකප්පෙන්ති. උච්ඡෙදවාදෙපි වක්ඛති ‘‘දිබ්බො රූපී මනොමයො’’ති, (දී. නි. 1.87) තෙ පන ඣානානුභාවතො පීතිභක්ඛා සයංපභා අන්තලික්ඛචරාති ආහ ‘‘පීති තෙස’’න්තිආදි, තෙසං අත්තනොව පභා අත්ථීති අත්ථො. සොභනා වා ඨායී සභා එතෙසන්ති සුභට්ඨායිනොතිපි යුජ්ජති. උක්කංසෙනාති ආභස්සරෙ සන්ධාය වුත්තං. පරිත්තාභාප්පමාණාභා පන ද්වෙ, චත්තාරො ච කප්පෙ තිට්ඨන්ති. අට්ඨ කප්පෙති චතුන්නමසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පානං සමුදායභූතෙ අට්ඨ මහාකප්පෙ.

40. විනාසවාචීයෙව වට්ට-සද්දො පටිසෙධජොතකෙන උපසග්ගෙන යුත්තත්තා සණ්ඨාහනත්ථඤාපකොති ආහ ‘‘සණ්ඨාතී’’ති, අනෙකත්ථත්තා වා ධාතූනං නිබ්බත්තති, වඩ්ඪතීති වා අත්ථො. සම්පත්තිමහාමෙඝසමුප්පත්තිතො හි පට්ඨාය පථවීසන්ධාරකුදකතංසන්ධාරකවායුආදීනං සමුප්පත්තිවසෙන යාව චන්දිමසූරියානං පාතුභාවො, තාව ලොකො විවට්ටතීති වුච්චති. පකතියාති සභාවෙන, තස්ස ‘‘සුඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධො. තථාසුඤ්ඤතාය කාරණමාහ ‘‘නිබ්බත්තසත්තානං නත්ථිතායා’’ති. පුරිමතරං අඤ්ඤෙසං සත්තානමනුප්පන්නත්තාති භාවො, තෙන යථා එකච්චානි විමානානි තත්ථ නිබ්බත්තසත්තානං ඡඩ්ඩිතත්තා සුඤ්ඤානි, න එවමිදන්ති දස්සෙති.

අපරො නයො – සකකම්මස්ස පඨමං කරණං පකති, තාය නිබ්බත්තසත්තානන්ති සම්බන්ධො, තෙන යථා එතස්ස අත්තනො කම්මබලෙන පඨමං නිබ්බත්ති, න එවං අඤ්ඤෙසං තස්ස පුරිමතරං, සමානකාලෙ වා නිබ්බත්ති අත්ථි, තථා නිබ්බත්තසත්තානං නත්ථිතාය සුඤ්ඤමිදන්ති දස්සෙති. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මපුරොහිතමහාබ්‍රහ්මානො ඉධ බ්‍රහ්මකායිකා, තෙසං නිවාසතාය භූමිපි ‘‘බ්‍රහ්මකායිකා’’ති වුත්තා, බ්‍රහ්මකායිකභූමීති පන පාඨෙබ්‍රහ්මකායිකානං සම්බන්ධිනී භූමීති අත්ථො. කත්තා සයං කාරකො. කාරෙතා පරෙසං ආණාපකො. විසුද්ධිමග්ගෙ පුබ්බෙනිවාසඤාණකථායං (විසුද්ධි. 2.408) වුත්තනයෙන, එතෙන නිබ්බත්තක්කමං කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානභාවෙ ච කාරණං දස්සෙති. කම්මං උපනිස්සයභාවෙන පච්චයො එතිස්සාති කම්මපච්චයා. අථ වා තත්ථ නිබ්බත්තසත්තානං විපච්චනකකම්මස්ස සහකාරීකාරකභාවතො කම්මස්ස පච්චයාති කම්මපච්චයා. උතු සමුට්ඨානමෙතිස්සාති උතුසමුට්ඨානා. ‘‘කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානා’’තිපි සමාසවසෙන පාඨො කම්මසහායො පච්චයො, වුත්තනයෙන වා කම්මස්ස සහායභූතො පච්චයොති කම්මපච්චයො, සො එව උතු තථා, සොව සමුට්ඨානමෙතිස්සාති කම්මපච්චයඋතුසමුආනා. රතනභූමීති උක්කංසගතපුඤ්ඤකම්මානුභාවතො රතනභූතා භූමි, න කෙවලං භූමියෙව, අථ ඛො තප්පරිවාරාපීති ආහ ‘‘පකතී’’තිආදි. පකතිනිබ්බත්තට්ඨානෙති පුරිමකප්පෙසු පුරිමකානං නිබ්බත්තට්ඨානෙ. එත්ථාති ‘‘බ්‍රහ්මවිමාන’’න්ති වුත්තාය බ්‍රහ්මකායිකභූමියා. සාමඤ්ඤවිසෙසවසෙන චෙතං ආධාරද්වයං. කථං පණීතාය දුතියජ්ඣානභූමියා ඨිතානං හීනාය පඨමජ්ඣානභූමියා උපපත්ති හොතීති ආහ ‘‘අථ සත්තාන’’න්තිආදි, නිකන්තිවසෙන පඨමජ්ඣානං භාවෙත්වාති වුත්තං හොති, පකතියා සභාවෙන නිකන්ති තණ්හා උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. වසිතට්ඨානෙති වුත්ථපුබ්බට්ඨානෙ. තතො ඔතරන්තීති උපපත්තිවසෙන දුතියජ්ඣානභූමිතො පඨමජ්ඣානභූමිං අපසක්කන්ති, ගච්ඡන්තීති අත්ථො. අප්පායුකෙති යං උළාරපුඤ්ඤකම්මං කතං, තස්ස උපජ්ජනාරහවිපාකපබන්ධතො අප්පපරිමාණායුකෙ. තස්ස දෙවලොකස්සාති තස්මිං දෙවලොකෙ, නිස්සයවසෙන වා සම්බන්ධනිද්දෙසො. ආයුප්පමාණෙනෙවාති පරමායුප්පමාණෙනෙව. පරිත්තන්ති අප්පකං. අන්තරාව චවන්තීති රාජකොට්ඨාගාරෙ පක්ඛිත්තතණ්ඩුලනාළි විය පුඤ්ඤක්ඛයා හුත්වා සකකම්මප්පමාණෙන තස්ස දෙවලොකස්ස පරමායුඅන්තරා එව චවන්ති.

කිං පනෙතං පරමායු නාම, කථං වා තං පරිච්ඡින්නප්පමාණන්ති? වුච්චතෙ – යො තෙසං තෙසං සත්තානං තස්මිං තස්මිං භවවිසෙසෙ විපාකප්පබන්ධස්ස ඨිතිකාලනියමො පුරිමසිද්ධභවපත්ථනූපනිස්සයවසෙන සරීරාවයවවණ්ණසණ්ඨානප්පමාණාදිවිසෙසා විය තංතංගතිනිකායාදීසු යෙභුය්‍යෙන නියතපරිච්ඡෙදො හොති, ගබ්භසෙය්‍යකකාමාවචරදෙවරූපාවචරසත්තානං සුක්කසොණිතාදිඋතුභොජනාදිඋතුආදිපච්චයුප්පන්නපච්චයූපත්ථම්භිතො ච, සො ආයුහෙතුකත්තා කාරණූපචාරෙන ආයු, උක්කංසපරිච්ඡෙදවසෙන පරමායූති ච වුච්චති. යථාසකං ඛණමත්තාවට්ඨායීනම්පි හි අත්තනා සහජාතානං රූපාරූපධම්මානං ඨපනාකාරවුත්තිතාය පවත්තකානි රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානි න කෙවලං නෙසං ඛණට්ඨිතියා එව කාරණභාවෙන අනුපාලකානි, අථ ඛො යාව භඞ්ගුපච්ඡෙදා [භවඞ්ගුපච්ඡෙදා (දී. නි. ටී. 1.40)] අනුපබන්ධස්ස අවිච්ඡෙදහෙතුභාවෙනාපි. තස්මා චෙස ආයුහෙතුකොයෙව, තං පන දෙවානං, නෙරයිකානඤ්ච යෙභුය්‍යෙන නියතපරිච්ඡෙදං, උත්තරකුරුකානං පන එකන්තනියතපරිච්ඡෙදමෙව. අවසිට්ඨමනුස්සපෙතතිරච්ඡානගතානං පන චිරට්ඨිතිසංවත්තනිකකම්මබහුලෙ කාලෙ තංකම්මසහිතසන්තානජනිතසුක්කසොණිතපච්චයානං, තම්මූලකානඤ්ච චන්දිමසූරියසමවිසමපරිවත්තනාදිජනිතඋතුආහාරාදිසමවිසමපච්චයානං වසෙන චිරාචිරකාලතාය අනියතපරිච්ඡෙදං, තස්ස ච යථා පුරිමසිද්ධභවපත්ථනාවසෙන තංතංගතිනිකායාදීසු වණ්ණසණ්ඨානාදිවිසෙසනියමො සිද්ධො, දස්සනානුස්සවාදීහි තථායෙව ආදිතො ගහණසිද්ධියා, එවං තාසු තාසු උපපත්තීසු නිබ්බත්තසත්තානං යෙභුය්‍යෙන සමප්පමාණං ඨිතිකාලං දස්සනානුස්සවෙහි ලභිත්වා තං පරමතං අජ්ඣොසාය පවත්තිතභවපත්ථනාවසෙන ආදිතො පරිච්ඡෙදනියමො වෙදිතබ්බො.

යස්මා පන කම්මං තාසු තාසු උපපත්තීසු යථා තංතංඋපපත්තිනිස්සිතවණ්ණාදිනිබ්බත්තනෙ සමත්ථං, එවං නියතායුපරිච්ඡෙදාසු උපපත්තීසු පරිච්ඡෙදාතික්කමෙන විපාකනිබ්බත්තනෙ සමත්ථං න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘ආයුප්පමාණෙනෙව චවන්තී’’ති. යස්මා පන උපත්ථම්භකපච්චයසහායෙහි අනුපාලකපච්චයෙහි උපාදින්නකක්ඛන්ධානං පවත්තෙතබ්බාකාරො අත්ථතො පරමායුකස්ස හොති යථාවුත්තපරිච්ඡෙදානතික්කමනතො, තස්මා සතිපි කම්මාවසෙසෙ ඨානං න සම්භවති, තෙන වුත්තං ‘‘අත්තනො පුඤ්ඤබලෙන ඨාතුං න සක්කොන්තී’’ති. ‘‘ආයුක්ඛයා වා පුඤ්ඤක්ඛයා වා ආභස්සරකායා චවිත්වා’’ති වචනතො පනෙත්ථ කාමාවචරදෙවානං විය බ්‍රහ්මකායිකානම්පි යෙභුය්‍යෙනෙව නියතායුපරිච්ඡෙදභාවො වෙදිතබ්බො. තථා හි දෙවලොකතො දෙවපුත්තා ආයුක්ඛයෙන පුඤ්ඤක්ඛයෙන ආහාරක්ඛයෙන කොපෙනාති චතූහි කාරණෙහි චවන්තීති අට්ඨකථාසු (ධ. ප. අට්ඨ. 1.අප්පමාදවග්ගෙ) වුත්තං. කප්පං වා උපඩ්ඪකප්පං වාති එත්ථ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පො අධිප්පෙතො, සො ච තථාරූපො කාලොයෙව, වා-සද්දො පන කප්පස්ස තතියභාගං වා තතො ඌනමධිකං වාති විකප්පනත්ථො.

41. අනභිරතීති එකකවිහාරෙන අනභිරමණසඞ්ඛාතා අඤ්ඤෙහි සමාගමිච්ඡායෙව. තත්ථ ‘‘එකකස්ස දීඝරත්තං නිවසිතත්තා’’ති පාළියං වචනතොති වුත්තං ‘‘අපරස්සාපී’’තිආදි. එවමන්වයමත්ථං දස්සෙත්වා නනු උක්කණ්ඨිතාපි සියාති චොදනාසොධනවසෙන බ්‍යතිරෙකං දස්සෙති ‘‘යා පනා’’තිආදිනා. පියවත්ථුවිරහෙන, පියවත්ථුඅලාභෙන වා චිත්තවිග්ඝාතො උක්කණ්ඨිතා, සා පනත්ථතො දොමනස්සචිත්තුප්පාදොව, තෙනාහ ‘‘පටිඝසම්පයුත්තා’’ති. සා බ්‍රහ්මලොකෙ නත්ථි ඣානානුභාවපහීනත්තා. තණ්හාදිට්ඨිසඞ්ඛාතා චිත්තස්ස පුරිමාවත්ථාය උබ්බිජ්ජනා ඵන්දනා එව ඉධ පරිතස්සනා. සා හි දීඝරත්තං ඣානරතියා ඨිතස්ස යථාවුත්තානභිරතිනිමිත්තං උප්පන්නා ‘‘අහං මම’’න්ති ගහණස්ස ච කාරණභූතා. තෙන වක්ඛති ‘‘තණ්හාතස්ස නාපි දිට්ඨිතස්සනාපි වට්ටතී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.41) නනු වුත්තං අත්ථුද්ධාරෙ ඉමංයෙව පාළිං නීහරිත්වා ‘‘අහො වත අඤ්ඤෙපි සත්තා ඉත්ථත්තං ආගච්ඡෙය්‍යුන්ති අයං තණ්හාතස්සනා නාමා’’ති? සච්චං, තං පන දිට්ඨිතස්සනාය විසුං උදාහරණං දස්සෙන්තෙන තණ්හාතස්සනමෙව තතො නිද්ධාරෙත්වා වුත්තං, න පන එත්ථ දිට්ඨිතස්සනාය අලබ්භමානත්තාති න දොසො. ඉදානි සමානසද්දවචනීයානං අත්ථානමුද්ධරණං කත්වා ඉධාධිප්පෙතං විභාවෙතුං ‘‘සා පනෙසා’’තිආදිමාහ. පටිඝසඞ්ඛාතො චිත්තුත්‍රාසො එව තාසතස්සනා. එවමඤ්ඤත්ථාපි යථාරහං. ‘‘ජාතිං පටිච්චා’’තිආදි විභඞ්ගපාළි, (විභ. 921) තත්‍රායමත්ථකථා – ජාතිං පටිච්ච භයන්ති ජාතිපච්චයා උප්පන්නභයං. භයානකන්ති ආකාරනිද්දෙසො. ඡම්භිතත්තන්ති භයවසෙන ගත්තකම්පො, විසෙසතො හදයමංසචලනං. ලොමහංසොති ලොමානං හංසනං, භිත්තියං නාගදන්තානමිව උද්ධග්ගභාවො, ඉමිනා පදද්වයෙන කිච්චතො භයං දස්සෙත්වා පුන චෙතසො උත්‍රාසොති සභාවතො දස්සිතන්ති. ටීකායං පන ‘‘භයානකන්ති භෙරවාරම්මණනිමිත්තං බලවභයං, තෙන සරීරස්ස ථද්ධභාවො ඡම්භිතත්ත’’න්ති (දී. නි. ටී. 1.41) වුත්තං, අනෙනෙව භයන්ති එත්ථ ඛුද්දකභයං දස්සිතං, ඉති එත්ථ පයොගෙ අයං තස්සනාති එවං සබ්බත්ථ අත්ථො. පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙවාති එත්ථ ‘‘දිට්ඨිසඞ්ඛාතෙන චෙව තණ්හාසඞ්ඛාතෙන ච පරිතස්සිතෙන විප්ඵන්දිතමෙව චලිතමෙව කම්පිතමෙවා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.105-117) අට්ඨකථායමත්ථං වක්ඛති. තෙන විඤ්ඤායති ලබ්භමානම්පි තණ්හාතස්සනමන්තරෙන දිට්ඨිතස්සනායෙව නිහටාති. ‘‘තෙපී’’තිආදි සීහොපමසුත්තන්තපාළි (අ. නි. 4.33) තත්ථ තෙපීති දීඝායුකා දෙවාපි. භයන්ති භඞ්ගානුපස්සනාපරිචිණ්ණන්තෙ සබ්බසඞ්ඛාරතො භායනවසෙන උප්පන්නං භයඤාණං. සංවෙගන්ති සහොත්තප්පඤාණං, ඔත්තප්පමෙව වා. සන්තාසන්ති ආදීනවනිබ්බිදානුපස්සනාහි සඞ්ඛාරෙහි සන්තාසනඤාණං. උපපත්තිවසෙනාති පටිසන්ධිවසෙනෙව.

සහබ්‍යතන්ති සහායභාවමිච්ඡෙව සද්දතො අත්ථො සහබ්‍ය-සද්දස්ස සහායත්ථෙ පවත්තනතො. සො හි සහ බ්‍යායති පවත්තති, දොසං වා පටිච්ඡාදෙතීති සහබ්‍යොති වුච්චති, තස්ස භාවො සහබ්‍යතා. සහායභාවො පන සහභාවොයෙව නාමාති අධිප්පායතො අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සහභාව’’න්ති වුත්තං. සසාධනසමවායත්ථො වා සහ-සද්දො අධිකිච්චපදෙ අධිසද්දො විය, තස්මා සහ එකතො වත්තමානස්ස භාවො සහබ්‍යං යථා ‘‘දාසබ්‍ය’’න්ති තදෙව සහබ්‍යතා, සකත්ථවුත්තිවසෙන ඉමමෙවත්ථං සන්ධායාහ ‘‘සහභාව’’න්ති. අපිච සහ වාති පවත්තතීති සහවො, තස්ස භාවො සහබ්‍යං යථා ‘‘වීරස්ස භාවො වීරිය’’න්ති, තදෙව සහබ්‍යතාති එවං විමානට්ඨකථායං (වි. ව. අට්ඨ. 172) වුත්තං, තස්මා තදත්ථං දස්සෙතුං එවං වුත්තන්තිපි දට්ඨබ්බං.

42. ඉමෙ සත්තෙ අභිභවිත්වාති සෙසො. අභිභවනා චෙත්ථ පාපසභාවෙන ජෙට්ඨභාවෙන ‘‘තෙ සත්තෙ අභිභවිත්වා ඨිතො’’ති අත්තනො මඤ්ඤනායෙවාති වුත්තං ‘‘ජෙට්ඨකොහමස්මී’’ති. අඤ්ඤදත්ථූති දස්සනෙ අන්තරායාභාවවචනෙන, දසොති එත්ථ දස්සනෙය්‍යවිසෙසපරිග්ගහාභාවෙන ච අනාවරණදස්සාවිතං පටිජානාතීති ආහ ‘‘සබ්බං පස්සාමීති අත්ථො’’ති. දස්සනෙය්‍යවිසෙසස්ස හි පදෙසභූතස්ස අග්ගහණෙ සති ගහෙතබ්බස්ස නිප්පදෙසතා විඤ්ඤායති යථා ‘‘දික්ඛිතො න දදාතී’’ති, දෙය්‍යධම්මවිසෙසස්ස චෙත්ථ පදෙසභූතස්ස අග්ගහණතො පබ්බජිතො සබ්බම්පි න දදාතීති ගහෙතබ්බස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස නිප්පදෙසතා විඤ්ඤායති. එවමීදිසෙසු. වසෙ වත්තෙමීති වසවත්තී. අහං-සද්දයොගතො හි සබ්බත්ථ අම්හයොගෙන වචනත්ථො. සත්තභාජනභූතස්ස ලොකස්ස නිම්මාතා චාති සම්බන්ධො. ‘‘පථවී’’තිආදි චෙත්ථ භාජනලොකවසෙන අධිප්පායකථනං. සජිතාති රචිතා, විභජිතා වා, තෙනාහ ‘‘ත්වං ඛත්තියො නාමා’’තිආදි. චිණ්ණවසිතායාති සමාචිණ්ණපඤ්චවිධවසිභාවතො. තත්ථාති භූතභබ්‍යෙසු. අන්තොවත්ථිම්හීති අන්තොගබ්භාසයෙ. පඨමචිත්තක්ඛණෙති පටිසන්ධිචිත්තක්ඛණෙ. දුතියතොති පඨමභවඞ්ගචිත්තක්ඛණතො. පඨමඉරියාපථෙති යෙන පටිසන්ධිං ගණ්හාති, තස්මිං ඉරියාපථෙ. ඉති අතීතවසෙන, භූත-සද්දස්ස වත්තමානවසෙන ච භබ්‍ය-සද්දස්ස අත්ථො දස්සිතො. ටීකායං (දී. නි. ටී. 1.42) පන භබ්‍ය-සද්දත්ථො අනාගතවසෙනාපි වුත්තො. අහෙසුන්ති හි භූතා. භවන්ති, භවිස්සන්ති චාති භබ්‍යා තබ්බානීයා විය ණ්‍යපච්චයස්ස කත්තරිපි පවත්තනතො.

‘‘ඉස්සරො කත්තා නිම්මාතා’’ති වත්වාපි පුන ‘‘මයා ඉමෙ සත්තා නිම්මිතා’’ති වචනං කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘ඉදානි කාරණවසෙනා’’තිආදි [කාරණතො (අට්ඨකථායං)] කාරණවසෙන සාධෙතුකාමතාය පටිඤ්ඤාකරණත්ථන්ති වුත්තං හොති. නනු චෙස බ්‍රහ්මා අනවට්ඨිතදස්සනත්තා පුථුජ්ජනස්ස පුරිමතරජාතිපරිචිතම්පි කම්මස්සකතාඤාණං විස්සජ්ජෙත්වා විකුබ්බනිද්ධිවසෙන චිත්තුප්පාදමත්තපටිබද්ධෙන සත්තනිම්මානෙන විපල්ලට්ඨො ‘‘මයා ඉමෙ සත්තා නිම්මිතා’’තිආදිනා ඉස්සරකුත්තදස්සනං පක්ඛන්දමානො අභිනිවිසනවසෙන පතිට්ඨිතො, න පන පතිට්ඨාපනවසෙන. අථ කස්මා කාරණවසෙන සාධෙතුකාමො පටිඤ්ඤං කරොතීති වුත්තන්ති? න චෙවං දට්ඨබ්බං. තෙසම්පි හි ‘‘එවං හොතී’’තිආදිනා පච්ඡා උප්පජ්ජන්තානම්පි තථාඅභිනිවෙසස්ස වක්ඛමානත්තා පරෙසං පතිට්ඨාපනක්කමෙනෙව තස්ස සො අභිනිවෙසො ජාතො, න තු අභිනිවිසනමත්තෙන, තස්මා එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’තිආදි. පාළියං මනසො පණිධීති මනසො පත්ථනා, තථා චිත්තුප්පත්තිමත්තමෙවාති වුත්තං හොති.

ඉත්ථභාවන්ති ඉදප්පකාරභාවං. යස්මා පන සො පකාරො බ්‍රහ්මත්තභාවොයෙවිධාධිප්පෙතො, තස්මා ‘‘බ්‍රහ්මභාව’’න්ති වුත්තං. අයං පකාරො ඉත්ථං, තස්ස භාවො ඉත්ථත්තන්ති හි නිබ්බචනං. කෙවලන්ති කම්මස්සකතාඤාණෙන අසම්මිස්සං සුද්ධං. මඤ්ඤනාමත්තෙනෙවාති දිට්ඨිමඤ්ඤනාමත්තෙනෙව, න අධිමානවසෙන. වඞ්කඡිද්දෙන වඞ්කආණී විය ඔනමිත්වා වඞ්කලද්ධිකෙන වඞ්කලද්ධිකා ඔනමිත්වා තස්සෙව බ්‍රහ්මුනො පාදමූලං ගච්ඡන්ති, තංපක්ඛකා භවන්තීති අත්ථො. නනු ච දෙවානං උපපත්තිසමනන්තරං ‘‘ඉමාය නාම ගතියා චවිත්වා ඉමිනා නාම කම්මුනා ඉධූපපන්නා’’ති පච්චවෙක්ඛණා හොති, අථ කස්මා තෙසං එවං මඤ්ඤනා සියාති? පුරිමජාතීසු කම්මස්සකතාඤාණෙ සම්මදෙව නිවිට්ඨජ්ඣාසයානමෙව තථාපච්චවෙක්ඛණාය පවත්තිතො. තාදිසානමෙව හි තථාපච්චවෙක්ඛණා සම්භවති, සා ච ඛො යෙභුය්‍යවසෙන, ඉමෙ පන පුරිමාසුපි ජාතීසු ඉස්සරකුත්තදිට්ඨිවසෙන නිබද්ධාභිනිවෙසා එවමෙව මඤ්ඤමානා අහෙසුන්ති. තථා හි පාළියං වුත්තං ‘‘ඉමිනා මය’’න්තිආදි.

43. ඊසති අභිභවතීති ඊසො, මහන්තො ඊසො මහෙසො, සුප්පතිට්ඨිතමහෙසතාය පරෙහි ‘‘මහෙසො’’ ඉති අක්ඛායතීති මහෙසක්ඛො, මහෙසක්ඛානං අතිසයෙන මහෙසක්ඛොති මහෙසක්ඛතරොති වචනත්ථො. සො පන මහෙසක්ඛතරභාවො ආධිපතෙය්‍යපරිවාරසම්පත්තියා කාරණභූතාය විඤ්ඤායතීති වුත්තං ‘‘ඉස්සරියපරිවාරවසෙන මහායසතරො’’ති.

44. කිං පනෙතං කාරණන්ති අනුයොගෙනාහ ‘‘සො තතො’’තිආදි, තෙන ‘‘ඉත්ථත්තං ආගච්ඡතී’’ති වුත්තං ඉධාගමනමෙව කාරණන්ති දස්සෙති. ඉධෙව ආගච්ඡතීති ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ එව පටිසන්ධිවසෙන ආගච්ඡති. එතන්ති ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං භික්ඛවෙ, විජ්ජතී’’ති වචනං. පාළියං යං අඤ්ඤතරො සත්තොති එත්ථ යන්ති නිපාතමත්තං, කාරණත්ථෙ වා එස නිපාතො, හෙතුම්හි වා පච්චත්තනිද්දෙසො, යෙන ඨානෙනාති අත්ථො, කිරියාපරාමසනං වා එතං. ‘‘ඉත්ථත්තං ආගච්ඡතී’’ති එත්ථ යදෙතං ඉත්ථත්තස්ස ආගමනසඞ්ඛාතං ඨානං, තදෙතං විජ්ජතීති අත්ථො. එස න සො පබ්බජති, චෙතොසමාධිං ඵුසති, පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සතීති එතෙසුපි පදෙසු. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං භික්ඛවෙ, විජ්ජති, යං අඤ්ඤතරො සත්තො’’ති හි ඉමානි පදානි ‘‘පබ්බජතී’’තිආදීහිපි පදෙහි පච්චෙකං යොජෙතබ්බානි. න ගච්ඡතීති අගාරං, ගෙහං, අගාරස්ස හිතං ආගාරියං, කසිගොරක්ඛාදිකම්මං, තමෙත්ථ නත්ථීති අනාගාරියං, පබ්බජ්ජා, තෙනාහ ‘‘අගාරස්මා’’තිආදි. ප-සද්දෙන විසිට්ඨො වජ-සද්දො උපසඞ්කමනෙති වුත්තං ‘‘උපගච්ඡතී’’ති. පරන්ති පච්ඡා, අතිසයං වා, අඤ්ඤං පුබ්බෙනිවාසන්තිපි අත්ථො. ‘‘න සරතී’’ති වුත්තෙයෙව අයමත්ථො ආපජ්ජතීති දස්සෙති ‘‘සරිතු’’න්තිආදිනා. අපස්සන්තොති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන අපස්සනහෙතු, පස්සිතුං අසක්කොන්තො හුත්වාතිපි වට්ටති. මාන-සද්දො විය හි අන්ත-සද්දො ඉධ සාමත්ථියත්ථො. සදාභාවතොති සබ්බදා විජ්ජමානත්තා. ජරාවසෙනාපීති එත්ථ පි-සද්දෙන මරණවසෙනාපීති සම්පිණ්ඩෙති.

45. ඛිඩ්ඩාපදොසිනොති කත්තුවසෙන පදසිද්ධි, ඛිඩ්ඩාපදොසිකාති පන සකත්ථවුත්තිවසෙන, සද්දමනපෙක්ඛිත්වා පන අත්ථමෙව දස්සෙතුං ‘‘ඛිඩ්ඩායා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ඛිඩ්ඩාපදොසකා’’ති වා වත්තබ්බෙ ඉ-කාරාගමවසෙන එවං වුත්තං. පදුස්සනං වා පදොසො, ඛිඩ්ඩාය පදොසො ඛිඩ්ඩාපදොසො, සො එතෙසන්ති ඛිඩ්ඩාපදොසිකා. ‘‘පදූසිකාතිපි පාළිං ලිඛන්තී’’ති අඤ්ඤනිකායිකානං පමාදලෙඛතං දස්සෙති. මහාවිහාරවාසීනිකායිකානඤ්හි වාචනාමග්ගවසෙන අයං සංවණ්ණනා පවත්තා. අපිච තෙන පොත්ථකාරුළ්හකාලෙ පමාදලෙඛං දස්සෙති. තම්පි හි පදත්ථසොධනාය අට්ඨකථාය සොධිතනියාමෙනෙව ගහෙතබ්බං, තෙනාහ ‘‘සා අට්ඨකථායං නත්ථී’’ති. වෙලං අතික්කන්තං අතිවෙලං, තං. භාවනපුංසකඤ්චෙතං, තෙනාහ ‘‘අතිචිර’’න්ති, ආහාරූපභොගකාලං අතික්කමිත්වාති වුත්තං හොති. රතිධම්ම-සද්දො හස්සඛිඩ්ඩා-සද්දෙහි පච්චෙකං යොජෙතබ්බො ‘‘හස්සඛිඩ්ඩාසු රතිධම්මො රමණසභාවො’’ති. හසනං හස්සො, කෙළිහස්සො. ඛෙඩනං කීළනං ඛිඩ්ඩා, කායිකවාචසිකකීළා. අනුයොගවසෙන තංසමාපන්නාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘හස්සරතිධම්මඤ්චෙවා’’තිආදි. කීළා යෙසං තෙ කෙළිනො, තෙසං හස්සො තථා. කීළාහස්සපයොගෙන උප්පජ්ජනකසුඛඤ්චෙත්ථ කෙළිහස්සසුඛං. තදවසිට්ඨකීළාපයොගෙන උප්පජ්ජනකං කායිකවාචසිකකීළාසුඛං.

‘‘තෙ කිරා’’තිආදි විත්ථාරදස්සනං. කිර-සද්දො හෙත්ථ විත්ථාරජොතකොයෙව, න තු අනුස්සවනාරුචියාදිජොතකො තථායෙව පාළියං, අට්ඨකථාසු ච වුත්තත්තා. සිරිවිභවෙනාති සරීරසොභග්ගාදිසිරියා, පරිවාරාදිසම්පත්තියා ච. නක්ඛත්තන්ති ඡණං. යෙභුය්‍යෙන හි නක්ඛත්තයොගෙන කතත්තා තථායොගො වා හොතු, මා වා, නක්ඛත්තමිච්චෙව වුච්චති. ආහාරන්ති එත්ථ කො දෙවානමාහාරො, කා ච තෙසමාහාරවෙලාති? සබ්බෙසම්පි කාමාවචරදෙවානං සුධාහාරො. ද්වාදසපාපධම්මවිග්ඝාතෙන හි සුඛස්ස ධාරණතො දෙවානං භොජනං ‘‘සුධා’’ති වුච්චති. සා පන සෙතා සඞ්ඛූපමා අතුල්‍යදස්සනා සුචි සුගන්ධා පියරූපා. යං සන්ධාය සුධාභොජනජාතකෙ වුත්තං –

‘‘සඞ්ඛූපමං සෙත’මතුල්‍යදස්සනං,

සුචිං සුගන්ධං පියරූප’මබ්භුතං;

අදිට්ඨපුබ්බං මම ජාතු චක්ඛුභි,

කා දෙවතා පාණිසු කිං සුධො’දහී’’ති. (ජා. 2.21.227);

‘‘භුත්තා ච සා ද්වාදසහන්ති පාපකෙ,

ඛුද්දං පිපාසං අරතිං දරක්ලමං;

කොධූපනාහඤ්ච විවාදපෙසුණං,

සීතුණ්හ තන්දිඤ්ච රසුත්තමං ඉද’’න්ති ච. (ජා. 2.21.229);

සා ච හෙට්ඨිමෙහි හෙට්ඨිමෙහි උපරිමානං උපරිමානං පණීතතමා හොති, තං යථාසකං පරිමිතදිවසවසෙන දිවසෙ දිවසෙ භුඤ්ජන්ති. කෙචි පන වදන්ති ‘‘බිළාරපදප්පමාණං සුධාහාරං තෙ භුඤ්ජන්ති, සො ජිව්හාය ඨපිතමත්තො යාව කෙසග්ගනඛග්ගා කායං ඵරති, යථාසකං ගණිතදිවසවසෙන සත්ත දිවසෙ යාපනසමත්ථො හොතී’’ති. කෙචිවාදෙ පනෙත්ථ බිළාරපද-සද්දො සුවණ්ණසඞ්ඛාතස්ස සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසස්ස වාචකො. පමාණතො පන උදුම්බරඵලප්පමාණං, යං පාණිතලං කබළග්ගහන්තිපි වුච්චති. වුත්තඤ්හි මධුකොසෙ –

‘‘පාණිරක්ඛො පිචු චාපි, සුවණ්ණකමුදුම්බරං;

බිළාරපදකං පාණි-තලං තං කබළග්ගහ’’න්ති.

‘‘නිරන්තරං ඛාදන්තාපි පිවන්තාපී’’ති ඉදං පරිකප්පනාවසෙන වුත්තං, න පන එවං නියමවසෙන තථා ඛාදනපිවනානමනියමභාවතො. කම්මජතෙජස්ස බලවභාවො උළාරපුඤ්ඤනිබ්බත්තත්තා, උළාරගරුසිනිද්ධසුධාහාරජීරණතො ච. කරජකායස්ස මන්දභාවො පන සුඛුමාලභාවතො. තෙනෙව හි භගවා ඉන්දසාලගුහායං පකතිපථවියං පතිආතුං අසක්කොන්තං සක්කං දෙවරාජානං ‘‘ඔළාරිකං කායං අධිට්ඨෙහී’’ති අවොච. මනුස්සානං පන කම්මජතෙජස්ස මන්දභාවො, කරජකායස්ස බලවභාවො ච වුත්තවිපරීතෙන වෙදිතබ්බො. කරජකායොති එත්ථ කො වුච්චති සරීරං, තත්ථ පවත්තො. රජො කරජො, කිං තං? සුක්කසොණිතං. තඤ්හි ‘‘රාගො රජො න ච පන රෙණු වුච්චතී’’ති (මහානි. 209; චූළනි. 74) එවං වුත්තරාගරජඵලත්තා සරීරවාචකෙන ක-සද්දෙන විසෙසෙත්වා කාරණවොහාරෙන ‘‘කරජො’’ති වුච්චති. තෙන සුක්කසොණිතසඞ්ඛාතෙන කරජෙන සම්භූතො කායො කරජකායොති ආචරියා. තථා හි කායො මාතාපෙත්තිකසම්භවොති වුත්තො. මහාඅස්සපූරසුත්තන්තටීකායං පන ‘‘කරීයති ගබ්භාසයෙ ඛිපීයතීති කරො, සම්භවො, කරතො ජාතොති කරජො, මාතාපෙත්තිකසම්භවොති අත්ථො. මාතුආදීනං සණ්ඨාපනවසෙන කරතො හත්ථතො ජාතොති කරජොති අපරෙ. උභයථාපි කරජකායන්ති චතුසන්තතිරූපමාහා’’ති වුත්තං. කරොති පුත්තෙ නිබ්බත්තෙතීති කරො, සුක්කසොණිතං, තෙන ජාතො කරජොතිපි වදන්ති. තථා අසම්භූතොපි ච දෙවාදීනං කායො තබ්බොහාරෙන ‘‘කරජකායො’’ති වුච්චති යථා ‘‘පූතිකායො, ජරසිඞ්ගාලො’’ති. තෙසන්ති මනුස්සානං. අච්ඡයාගු නාම පසන්නා අකසටා යාගු. වත්ථුන්ති කරජකායං. එකං ආහාරවෙලන්ති එකදිවසමත්තං, කෙසඤ්චි මතෙන පන සත්තාහං.

එවං අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච දස්සෙත්වා උපමාවසෙනපි තමාවිකරොන්තො ‘‘යථා නාමා’’තිආදිමාහ. තත්තපාසාණෙති අච්චුණ්හපාසාණෙ. රත්තසෙතපදුමතො අවසිට්ඨං උප්පලං. අකථායන්ති මහාඅට්ඨකථායං. අවිසෙසෙනාති ‘‘දෙවාන’’න්ති අවිසෙසෙන, දෙවානං කම්මජතෙජො බලවා හොති, කරජං මන්දන්ති වා කම්මජතෙජකරජකායානං බලවමන්දතාසඞ්ඛාත කාරණසාමඤ්ඤෙන. තදෙතඤ්හි කාරණං සබ්බෙසම්පි දෙවානං සමානමෙව, තස්මා සබ්බෙපි දෙවා ගහෙතබ්බාති වුත්තං හොති. කබළීකාරභූතං සුධාහාරං උපනිස්සාය ජීවන්තීති කබළීකාරාහාරූපජීවිනො. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. ‘‘ඛිඩ්ඩාපදුස්සනමත්තෙනෙව හෙතෙ ඛිඩ්ඩාපදොසිකාති වුත්තා’’ති අයං පාඨො ‘‘තෙයෙව චවන්තීති වෙදිතබ්බා’’ති එතස්සානන්තරෙ පඨිතබ්බො තදනුසන්ධිකත්තා. අයඤ්හෙත්ථානුසන්ධි – යදි සබ්බෙපි එවං කරොන්තා කාමාවචරදෙවා චවෙය්‍යුං, අථ කස්මා ‘‘ඛිඩ්ඩාපදොසිකා’’ති නාමවිසෙසෙන භගවතා වුත්තාති? විචාරණාය එවමාහාති, එතෙන ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘සබ්බෙපි දෙවා එවං චවන්තාපි ඛිඩ්ඩාය පදුස්සනසභාවමත්තං පති නාමවිසෙසෙන තථා වුත්තා’’ති. යදෙකෙ වදෙය්‍යුං ‘‘කෙචිවාදපතිට්ඨාපකොයං පාඨො’’ති, තදයුත්තමෙව ඉති-සද්දන්තරිකත්තා, අන්තෙ ච තස්ස අවිජ්ජමානත්තා. අත්ථිකෙහි පන තස්ස කෙචිවාදසමවරොධනං අන්තෙ ඉතිසද්දො යොජෙතබ්බොති.

47-48. මනොපදොසිනොති කත්තුවසෙන පදසිද්ධි, මනොපදොසිකාති ච සකත්ථවුත්තිවසෙන, අත්ථමත්තං පන දස්සෙතුං ‘‘මනෙනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘මනොපදොසකා’’ති වා වත්තබ්බෙ ඉ-කාරාගමවසෙන එවං වුත්තං. මනෙනාති ඉස්සාපකතත්තා පදුට්ඨෙන මනසා. අපරො නයො – උසූයනවසෙන මනසා පදොසො මනොපදොසො, විනාසභූතො සො එතෙසමත්ථීති මනොපදොසිකාති. ‘‘තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤම්හි පදුට්ඨචිත්තා කිලන්තකායා කිලන්තචිත්තා තෙ දෙවා තම්හා කායා චවන්තී’’ති වචනතො ‘‘එතෙ චාතුමහාරාජිකා’’ති ආහ. මනෙන පදුස්සනමත්තෙනෙව හෙතෙ මනොපදොසිකාති වුත්තා. ‘‘තෙසු කිරා’’තිආදි විත්ථාරො. රථෙන වීථිං පටිපජ්ජතීති උපලක්ඛණමත්තං අඤ්ඤෙහි අඤ්ඤත්ථාපි පටිපජ්ජනසම්භවතො. එතන්ති අත්තනො සම්පත්තිං. උද්ධුමාතො වියාති පීතියා කරණභූතාය උන්නතො විය. භිජ්ජමානො වියාති තාය භිජ්ජන්තො විය, පීතියා වා කත්තුභූතාය භඤ්ජිතො විය. කුද්ධා නාම සුවිජානනා හොන්ති, තස්මා කුද්ධභාවමස්ස ඤත්වාති අත්ථො.

අකුද්ධො රක්ඛතීති කුද්ධස්ස සො කොධො ඉතරස්මිං අකුජ්ඣන්තෙ අනුපාදානො චෙව එකවාරමත්තං උප්පත්තියා අනාසෙවනො ච හුත්වා චාවෙතුං න සක්කොති, උදකන්තං පත්වා අග්ගි විය නිබ්බායති, තස්මා අකුද්ධො ඉතරං චවනතො රක්ඛති. උභොසු පන කුද්ධෙසු භිය්‍යො භිය්‍යො අඤ්ඤමඤ්ඤම්හි පරිවඩ්ඪනවසෙන තිඛිණසමුදාචාරො නිස්සයදහනරසො කොධො උප්පජ්ජමානො හදයවත්ථුං නිදහන්තො අච්චන්තසුඛුමාලකරජකායං විනාසෙති, තතො සකලොපි අත්තභාවො අන්තරධායති, තමත්ථං දස්සෙතුමාහ ‘‘උභොසු පනා’’තිආදි. තථා චාහ පාළියං ‘‘තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤම්හි පදුට්ඨචිත්තා කිලන්තකායා කිලන්තචිත්තා තෙ දෙවා තම්හා කායා චවන්තී’’ති. එකස්ස කොධො ඉතරස්ස පච්චයො හොති, තස්සපි කොධො ඉතරස්ස පච්චයො හොතීති එත්ථ කොධස්ස භිය්‍යො භිය්‍යො පරිවඩ්ඪනාය එව පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො, න චවනාය නිස්සයදහනරසෙන අත්තනොයෙව කොධෙන හදයවත්ථුං නිදහන්තෙන අච්චන්තසුඛුමාලස්ස කරජකායස්ස චවනතො. කන්දන්තානංයෙව ඔරොධානන්ති අනාදරත්ථෙ සාමිවචනං. අයමෙත්ථ ධම්මතාති අයං තෙසං කරජකායමන්දතාය, තථාඋප්පජ්ජනකස්ස ච කොධස්ස බලවතාය ඨානසො චවනභාවො එතෙසු දෙවෙසු රූපාරූපධම්මානං ධම්මනියාමො සභාවොති අත්ථො.

49-52. චක්ඛාදීනං භෙදං පස්සතීති විරොධිපච්චයසන්නිපාතෙ විකාරාපත්තිදස්සනතො, අන්තෙ ච අදස්සනූපගමනතො විනාසං පස්සති ඔළාරිකත්තා රූපධම්මභෙදස්ස. පච්චයං දත්වාති අනන්තරපච්චයාදිවසෙන පච්චයසත්තිං දත්වා, පච්චයො හුත්වාති වුත්තං හොති, තස්මා න පස්සතීති සම්බන්ධො, බලවතරම්පි සමානං ඉමිනා කාරණෙන න පස්සතීති අධිප්පායො. බලවතරන්ති ච චිත්තස්ස ලහුතරභෙදං සන්ධාය වුත්තං. තථා හි එකස්මිං රූපෙ ධරන්තෙයෙව සොළස චිත්තානි භිජ්ජන්ති. චිත්තස්ස භෙදං න පස්සතීති එත්ථ ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජන්තම්පි චිත්තං පරස්ස අනන්තරපච්චයභාවෙනෙව භිජ්ජති, තස්මා පුරිමචිත්තස්ස අභාවං පටිච්ඡාදෙත්වා විය පච්ඡිමචිත්තස්ස උප්පත්තිතො භාවපක්ඛො බලවතරො පාකටොව හොති, න අභාවපක්ඛොති ඉදං කාරණං දස්සෙතුං ‘‘චිත්තං පනා’’තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අයඤ්චත්ථො අලාභචක්කනිදස්සනෙන දීපෙතබ්බො. යස්මා පන තක්කීවාදී නානත්තනයස්ස දුරවධානතාය, එකත්තනයස්ස ච මිච්ඡාගහිතත්තා ‘‘යදෙවිදං විඤ්ඤාණං සබ්බදාපි එවරූපෙන පවත්තති, අයං මෙ අත්තා නිච්චො’’තිආදිනා අභිනිවෙසං ජනෙසි, තස්මා තමත්ථං ‘‘සො තං අපස්සන්තො’’තිආදිනා සහ උපමාය විභාවෙති.