පුබ්බන්තකප්පිකසස්සතවාදවණ්ණනා

28. ඉදානි සුඤ්ඤතාපකාසනවාරස්සත්ථං වණ්ණෙන්තො අනුසන්ධිං පකාසෙතුං ‘‘එව’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ වුත්තවණ්ණස්සාති සහත්ථෙ ඡට්ඨිවචනං, සාමිඅත්ථෙ වා අනුසන්ධි-සද්දස්ස භාවකම්මවසෙන කිරියාදෙසනාසු පවත්තනතො. භික්ඛුසඞ්ඝෙන වුත්තවණ්ණස්සාති ‘‘යාවඤ්චිදං තෙන භගවතා’’තිආදිනා වුත්තවණ්ණස්ස. තත්‍ර පාළියං අයං සම්බන්ධො – න භික්ඛවෙ, එත්තකා එව බුද්ධගුණා යෙ තුම්හාකං පාකටා, අපාකටා පන ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ, අඤ්ඤෙ ධම්මා’’ති විත්ථාරො. ‘‘ඉමෙ දිට්ඨිට්ඨානා එවං ගහිතා’’තිආදිනා සස්සතාදිදිට්ඨිට්ඨානානං යථාගහිතාකාරස්ස සුඤ්ඤභාවප්පකාසනතො, ‘‘තඤ්ච පජානනං න පරාමසතී’’ති සීලාදීනඤ්ච අපරාමසනීයභාවදීපනෙන නිච්චසාරාදිවිරහප්පකාසනතො, යාසු වෙදනාසු අවීතරාගතාය බාහිරානං එතානි දිට්ඨිවිබන්ධකානි සම්භවන්ති, තාසං පච්චයභූතානඤ්ච සම්මොහාදීනං වෙදකකාරකසභාවාභාවදස්සනමුඛෙන සබ්බධම්මානං අත්තත්තනියතාවිරහදීපනතො, අනුපාදාපරිනිබ්බානදීපනතො ච අයං දෙසනා සුඤ්ඤතාවිභාවනප්පධානාති ආහ ‘‘සුඤ්ඤතාපකාසනං ආරභී’’ති.

පරියත්තීති විනයාදිභෙදභින්නා මනසා වවත්ථාපිතා තන්ති. දෙසනාති තස්සා තන්තියා මනසා වවත්ථාපිතාය විභාවනා, යථාධම්මං ධම්මාභිලාපභූතා වා පඤ්ඤාපනා, අනුලොමාදිවසෙන වා කථනන්ති පරියත්තිදෙසනානං විසෙසො පුබ්බෙයෙව වවත්ථාපිතොති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘දෙසනාය, පරියත්තිය’’න්ති ච වුත්තං. එවමාදීසූති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සච්චසභාවසමාධිපඤ්ඤාපකතිපුඤ්ඤාපත්තිඤෙය්‍යාදයො සඞ්ගය්හන්ති. තථා හි අයං ධම්ම-සද්දො ‘‘චතුන්නං භික්ඛවෙ, ධම්මානං අනනුබොධා’’තිආදීසු (අ. නි. 4.1) සච්චෙ පවත්තති, ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. තිකමාතිකා 1) සභාවෙ, ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.13, 94, 145; 3.142; ම. නි. 3.167; සං. නි. 5.378) සමාධිම්හි, ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, ස වෙ පෙච්ච න සොචති’’තිආදීසු (සං. නි. 1.246; සු. නි. 190) පඤ්ඤායං, ‘‘ජාතිධම්මානං භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.131; 3.373; පටි. ම. 1.33) පකතියං, ‘‘ධම්මො සුචිණ්ණො සුඛමාවහාතී’’තිආදීසු (සු. නි. 184; ථෙරගා. 303; ජා. 1.10.102; 15.385) පුඤ්ඤෙ, ‘‘චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදීසු (පාරා. 233) ආපත්තියං, ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථමාගච්ඡන්තී’’තිආදීසු (මහානි. 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5) ඤෙය්‍යෙ පවත්තති. ධම්මා හොන්තීති සත්තජීවතො සුඤ්ඤා ධම්මමත්තා හොන්තීති අත්ථො. කිමත්ථියං ගුණෙ පවත්තනන්ති ආහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

මකසතුණ්ඩසූචියාති සූචිමුඛමක්ඛිකාය තුණ්ඩසඞ්ඛාතාය සූචියා. අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨො වියාති සම්බන්ධො. අඤ්ඤත්‍ර තථාගතාති ඨපෙත්වා තථාගතං. ‘‘දුද්දසා’’ති පදෙනෙව තෙසං ධම්මානං දුක්ඛොගාහතා පකාසිතාති ‘‘අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා’’ ඉච්චෙව වුත්තං. ලභිතබ්බාති ලබ්භනීයා, සා එව ලබ්භනෙය්‍යා, ලභීයතෙ වා ලබ්භනං, තමරහතීති ලබ්භනෙය්‍යා, න ලබ්භනෙය්‍යා අලබ්භනෙය්‍යා, පතිට්ඨහන්ති එත්ථාති පතිට්ඨා, පතිට්ඨහනං වා පතිට්ඨා, අලබ්භනෙය්‍යා පතිට්ඨා එත්ථාති අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා. ඉදං වුත්තං හොති – සචෙ කොචි අත්තනො පමාණං අජානන්තො ඤාණෙන තෙ ධම්මෙ ඔගාහිතුං උස්සාහං කරෙය්‍ය, තස්ස තං ඤාණං අප්පතිට්ඨමෙව මකසතුණ්ඩසූචි විය මහාසමුද්දෙති. ඔගාහිතුමසක්කුණෙය්‍යතාය ‘‘එත්තකා එතෙ ඊදිසා වා’’ති තෙ පස්සිතුං න සක්කාති වුත්තං ‘‘ගම්භීරත්තා එව දුද්දසා’’ති. යෙ පන දට්ඨුමෙව න සක්කා, තෙසං ඔගාහිත්වා අනු අනු බුජ්ඣනෙ කථා එව නත්ථීති ආහ ‘‘දුද්දසත්තා එව දුරනුබොධාති. සබ්බකිලෙසපරිළාහපටිප්පස්සද්ධිසඞ්ඛාතඅග්ගඵලමත්ථකෙ සමුප්පන්නතා, පුරෙචරානුචරවසෙන නිබ්බුතසබ්බකිලෙසපරිළාහසමාපත්තිසමොකිණ්ණත්තා ච නිබ්බුතසබ්බපරිළාහා. තබ්භාවතො සන්තාති අත්ථො. සන්තාරම්මණානි මග්ගඵලනිබ්බානානි අනුපසන්තසභාවානං කිලෙසානං, සඞ්ඛාරානඤ්ච අභාවතො.

අථ වා කසිණුග්ඝාටිමාකාසතබ්බිසයවිඤ්ඤාණානං අනන්තභාවො විය සුසමූහතවික්ඛෙපතාය නිච්චසමාහිතස්ස මනසිකාරස්ස වසෙන තදාරම්මණධම්මානං සන්තභාවො වෙදිතබ්බො. අවිරජ්ඣිත්වා නිමිත්තපටිවෙධො විය ඉස්සාසානං අවිරජ්ඣිත්වා ධම්මානං යථාභූතසභාවාවබොධො සාදුරසො මහාරසොව හොතීති ආහ ‘‘අතිත්තිකරණට්ඨෙනා’’ති, අතප්පනකරණසභාවෙනාති අත්ථො. සොහිච්චං තිත්ති තප්පනන්ති හි පරියායො. අතිත්තිකරණට්ඨෙනාති පත්ථෙත්වා සාදුරසකරණට්ඨෙනාතිපි අත්ථං වදන්ති. පටිවෙධප්පත්තානං තෙසු ච බුද්ධානමෙව සබ්බාකාරෙන විසයභාවූපගමනතො න තක්කබුද්ධියා ගොචරාති ආහ ‘‘උත්තමඤාණවිසයත්තා’’තිආදි. නිපුණාති ඤෙය්‍යෙසු තික්ඛප්පවත්තියා ඡෙකා. යස්මා පන සො ඡෙකභාවො ආරම්මණෙ අප්පටිහතවුත්තිතාය, සුඛුමඤෙය්‍යග්ගහණසමත්ථතාය ච සුපාකටො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘සණ්හසුඛුමසභාවත්තා’’ති. පණ්ඩිතෙහියෙවාති අවධාරණං සමත්ථෙතුං ‘‘බාලානං අවිසයත්තා’’ති ආහ.

අයං අට්ඨකථානයතො අපරො නයො – විනයපණ්ණත්තිආදිගම්භීරනෙය්‍යවිභාවනතො ගම්භීරා. කදාචියෙව අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ මහාකප්පෙ අතික්කමිත්වාපි දුල්ලභදස්සනතාය දුද්දසා. දස්සනඤ්චෙත්ථ පඤ්ඤාචක්ඛුවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. ධම්මන්වයසඞ්ඛාතස්ස අනුබොධස්ස කස්සචිදෙව සම්භවතො දුරනුබොධා. සන්තසභාවතො, වෙනෙය්‍යානඤ්ච සබ්බගුණසම්පදානං පරියොසානත්තා සන්තා. අත්තනො පච්චයෙහි පධානභාවං නීතතාය පණීතා. සමධිගතසච්චලක්ඛණතාය අතක්කෙහි පුග්ගලෙහි, අතක්කෙන වා ඤාණෙන අවචරිතබ්බතො අතක්කාවචරා. නිපුණං, නිපුණෙ වා අත්ථෙ සච්චපච්චයාකාරාදිවසෙන විභාවනතො නිපුණා. ලොකෙ අග්ගපණ්ඩිතෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන වෙදිතබ්බතො පකාසිතබ්බතො පණ්ඩිතවෙදනීයා.

අනාවරණඤාණපටිලාභතො හි භගවා ‘‘සබ්බවිදූහමස්මි, (ම. නි. 1.178; 2.342; ධ. ප. 353; මහාව. 11) දසබලසමන්නාගතො භික්ඛවෙ, තථාගතො’’තිආදිනා (සං. නි. 2.21; 2.22) අත්තනො සබ්බඤ්ඤුතාදිගුණෙ පකාසෙසි, තෙනෙවාහ ‘‘සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙතී’’ති. සයං-සද්දෙන, නිද්ධාරිතාවධාරණෙන වා නිවත්තෙතබ්බමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අනඤ්ඤනෙය්‍යො හුත්වා’’ති වුත්තං, අඤ්ඤෙහි අබොධිතො හුත්වාති අත්ථො. අභිඤ්ඤාති ය-කාරලොපො ‘‘අඤ්ඤාණතා ආපජ්ජතී’’තිආදීසු (පරි. 296) වියාති දස්සෙති ‘‘අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙනා’’ති ඉමිනා. අපිච ‘‘සයං අභිඤ්ඤා’’ති පදස්ස අනඤ්ඤනෙය්‍යො හුත්වාති අත්ථවචනං, ‘‘සච්ඡිකත්වා’’ති පදස්ස පන සයමෙව…පෙ… කත්වාති. සයං-සද්දා හි සච්ඡිකත්වාති එත්ථාපි සම්බජ්ඣිතබ්බො. අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙනාති ච තස්ස හෙතුවචනං, කරණවචනං වා.

තත්ථ කිඤ්චාපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඵලනිබ්බානානි විය සච්ඡිකාතබ්බසභාවං න හොති, ආසවක්ඛයඤාණෙ පන අධිගතෙ අධිගතමෙව හොති, තස්මා තස්ස පච්චක්ඛකරණං සච්ඡිකිරියාති ආහ ‘‘අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන පච්චක්ඛං කත්වා’’ති. හෙතුඅත්ථෙ චෙතං කරණවචනං, අග්ගමග්ගඤාණසඞ්ඛාතස්ස අභිවිසිට්ඨඤාණස්සාධිගමහෙතූති අත්ථො. අභිවිසිට්ඨඤාණන්ති වා පච්චවෙක්ඛණාඤාණෙ අධිප්පෙතෙ කරණත්ථෙ කරණවචනම්පි යුජ්ජතෙව. පවෙදනඤ්චෙත්ථ අඤ්ඤාවිසයානං සච්චාදීනං දෙසනාකිච්චසාධනතො, ‘‘එකොම්හි සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිනා (මහාව. 11; කථා. 405) පටිජානනතො ච වෙදිතබ්බං. ගුණධම්මෙහීති ගුණසඞ්ඛාතෙහි ධම්මෙහි. යථාභූතමෙව යථාභුච්චං සකත්ථෙ ණ්‍යපච්චයවසෙන.

වදමානාති එත්ථ සත්තිඅත්ථො මානසද්දො යථා ‘‘එකපුග්ගලො භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජතී’’ති, (අ. නි. 1.170; කථා. 405) තස්මා වත්තුං උස්සාහං කරොන්තොති අත්ථො. එවංභූතා හි වත්තුකාමා නාම හොන්ති, තෙනාහ ‘‘තථාගතස්සා’’තිආදි. සාවසෙසං වදන්තාපි විපරීතවදන්තා විය සම්මා වදන්තීති න වත්තබ්බාති යථා සම්මා වදන්ති, තථා දස්සෙතුං ‘‘අහාපෙත්වා’’තිආදි වුත්තං. තෙන හි අනවසෙසවදනමෙව සම්මා වදනන්ති දස්සෙති. ‘‘වත්තුං සක්කුණෙය්‍යු’’න්ති ඉමිනා ච ‘‘වදෙය්‍යු’’න්ති එතස්ස සමත්ථනත්ථභාවමාහ යථා ‘‘සො ඉමං විජටයෙ ජට’’න්ති (සං. නි. 1.23; පෙටකො. 22; මි. ප. 1.1.9) යෙ එවං භගවතා ථොමිතා, තෙ ධම්මා කතමෙති යොජනා. ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ, අඤ්ඤෙව ධම්මා’’තිආදිපාළියා ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණ’’න්ති වුත්තවචනස්ස විරොධිභාවං චොදෙන්තො ‘‘යදි එව’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ යදි එවන්ති එවං ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණ’’න්ති වුත්තවචනං යදි සියාති අත්ථො. බහුවචනනිද්දෙසොති ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ’’තිආදීනි සන්ධාය වුත්තං. අත්ථි-සද්දොපි හි ඉධ බහුවචනොයෙව ‘‘අත්ථි ඛීරා, අත්ථි ගාවො’’තිආදීසු විය නිපාතභාවස්සෙව ඉච්ඡිතත්තා. යදිපි තදිදං ඤාණං එකමෙව සභාවතො, තථාපි සම්පයොගතො, ආරම්මණතො ච පුථුවචනප්පයොගමරහතීති විස්සජ්ජෙති ‘‘පුථුචිත්ත…පෙ… රම්මණතො’’ති ඉමිනා. පුථුචිත්තසමායොගතොති පුථූහි චිත්තෙහි සම්පයොගතො. පුථූනි ආරම්මණානි එතස්සාති පුථුආරම්මණං, තබ්භාවතො සබ්බාරම්මණත්තාති වුත්තං හොති.

අපිච පුථු ආරම්මණං ආරම්මණමෙතස්සාති පුථුආරම්මණාරම්මණන්ති එතස්මිං අත්ථෙ ‘‘ඔට්ඨමුඛො, කාමාවචර’’න්තිආදීසු විය එකස්ස ආරම්මණසද්දස්ස ලොපං කත්වා ‘‘පුථුආරම්මණතො’’ති වුත්තං, තෙනස්ස පුථුඤාණකිච්චසාධකත්තං දස්සෙති. තථා හෙතං ඤාණං තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං, චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං, පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණං, ඡසු අසාධාරණඤාණෙසු සෙසාසාධාරණඤාණානි, සත්තාරියපුග්ගලවිභාවනකඤාණං, අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පනඤාණං, නවසත්තාවාසපරිජානනඤාණං, දසබලඤාණන්ති එවමාදීනං අනෙකසතසහස්සභෙදානං ඤාණානං යථාසම්භවං කිච්චං සාධෙති, තෙසං ආරම්මණභූතානං අනෙකෙසම්පි ධම්මානං තදාරම්මණභාවතොති දට්ඨබ්බං. ‘‘තඤ්හී’’තිආදි යථාක්කමං තබ්බිවරණං. ‘‘යථාහා’’තිආදිනා පටිසම්භිදාමග්ගපාළිං සාධකභාවෙන දස්සෙති. තත්ථාති අතීතධම්මෙ. එකවාරවසෙන පුථුආරම්මණභාවං නිවත්තෙත්වා අනෙකවාරවසෙන කමප්පවත්තියා තං දස්සෙතුං ‘‘පුනප්පුනං උප්පත්තිවසෙනා’’ති වුත්තං. කමෙනාපි හි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විසයෙසු පවත්තති, න තථා සකිංයෙව. යථා බාහිරකා වදන්ති ‘‘සකිංයෙව සබ්බඤ්ඤූ සබ්බං ජානාති, න කමෙනා’’ති.

යදි එවං අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යප්පභෙදස්ස ඤෙය්‍යස්ස පරිච්ඡෙදවතා එකෙන ඤාණෙන නිරවසෙසතො කථං පටිවෙධොති, කො වා එවමාහ ‘‘පරිච්ඡෙදවන්තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණ’’න්ති. අපරිච්ඡෙදඤ්හි තං ඤාණං ඤෙය්‍යමිව. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යාවතකං ඤාණං, තාවතකං ඤෙය්‍යං. යාවතකං ඤෙය්‍යං, තාවතකං ඤාණ’’න්ති (මහානි. 69, 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5 අධිප්පායත්ථමෙව ගහිතං විය දිස්සති) එවම්පි ජාතිභූමිසභාවාදිවසෙන, දිසාදෙසකාලාදිවසෙන ච අනෙකභෙදභින්නෙ ඤෙය්‍යෙ කමෙන ගය්හමානෙ අනවසෙසපටිවෙධො න සම්භවතියෙවාති? නයිදමෙවං. යඤ්හි කිඤ්චි භගවතා ඤාතුමිච්ඡිතං සකලමෙකදෙසො වා, තත්ථ අප්පටිහතචාරිතාය පච්චක්ඛතො ඤාණං පවත්තති. වික්ඛෙපාභාවතො ච භගවා සබ්බකාලං සමාහිතොති ඤාතුමිච්ඡිතස්ස පච්චක්ඛභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං. වුත්තඤ්හි ‘‘ආකඞ්ඛාපටිබද්ධං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණ’’න්තිආදි, (මහානි. 69, 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5) නනු චෙත්ථ දූරතො චිත්තපටං පස්සන්තානං විය, ‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති විපස්සන්තානං විය ච අනෙකධම්මාවබොධකාලෙ අනිරූපිතරූපෙන භගවතො ඤාණං පවත්තතීති ගහෙතබ්බන්ති? ගහෙතබ්බං අචින්තෙය්‍යානුභාවතාය බුද්ධඤාණස්ස. තෙනෙවාහ ‘‘බුද්ධවිසයො අචින්තෙය්‍යො’’ති, (අ. නි. 4.77) ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානං – සබ්බාකාරෙන සබ්බධම්මාවබොධනසමත්ථස්ස ආකඞ්ඛාපටිබද්ධවුත්තිනො අනාවරණඤාණස්ස පටිලාභෙන භගවා සන්තානෙන සබ්බධම්මපටිවෙධසමත්ථො අහොසි සබ්බනෙය්‍යාවරණස්ස පහානතො, තස්මා සබ්බඤ්ඤූ, න සකිංයෙව සබ්බධම්මාවබොධතො යථාසන්තානෙන සබ්බස්ස ඉන්ධනස්ස දහනසමත්ථතාය පාවකො ‘‘සබ්බභූ’’ති වුච්චතීති.

කාමඤ්චායමත්ථො පුබ්බෙ විත්ථාරිතොයෙව, පකාරන්තරෙන පන සොතුජනානුග්ගහකාමතාය, ඉමිස්සා ච පොරාණසංවණ්ණනාවිසොධනවසෙන පවත්තත්තා පුන විභාවිතොති න චෙත්ථ පුනරුත්තිදොසො පරියෙසිතබ්බො, එවමීදිසෙසු. එත්ථ ච කිඤ්චාපි භගවතො දසබලාදිඤාණානිපි අනඤ්ඤසාධාරණානි, සබ්බදෙසවිසයත්තා පන තෙසං ඤාණානං න තෙහි බුද්ධගුණා අහාපෙත්වා ගහිතා නාම හොන්ති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පන නිප්පදෙසවිසයත්තා තස්මිං ගහිතෙ සබ්බෙපි බුද්ධගුණා ගහිතා එව නාම හොන්ති, තස්මා පාළිඅත්ථානුසාරෙන තදෙව ඤාණං ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. පාළියම්පි හි ‘‘යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යු’’න්ති තමෙව පකාසිතං තමන්තරෙන අඤ්ඤස්ස නිප්පදෙසවිසයස්ස අභාවතො, නිප්පදෙසවිසයෙනෙව ච යථාභුච්චං සම්මා වදනසම්භවතොති.

අඤ්ඤෙවාති එත්ථ එව-සද්දො සන්නිට්ඨාපනත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘අඤ්ඤෙවාති ඉදං පනෙත්ථ වවත්ථාපනවචන’’න්ති වුත්තං, වවත්ථාපනවචනන්ති ච සන්නිට්ඨාපනවචනන්ති අත්ථො, සන්නිට්ඨාපනඤ්ච අවධාරණමෙව. කථන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙවා’’තිආදි. ‘‘න පාණාතිපාතා වෙරමණිආදයො’’ති ඉමිනා අවධාරණෙන නිවත්තිතං දස්සෙති. අයඤ්ච එව-සද්දො අනියතදෙසතාය ච-සද්දො විය යත්ථ වුත්තො, තතො අඤ්ඤත්ථාපි වචනිච්ඡාවසෙන උපතිට්ඨතීති ආහ ‘‘ගම්භීරාවා’’තිආදි. ඉති-සද්දෙන ච ආදිඅත්ථෙන දුද්දසාව න සුදසා, දුරනුබොධාව න සුරනුබොධා, සන්තාව න දරථා, පණීතාව න හීනා, අතක්කාවචරාව න තක්කාවචරා, නිපුණාව න ලූඛා, පණ්ඩිතවෙදනීයාව න බාලවෙදනීයාති නිවත්තිතං දස්සෙති. සබ්බපදෙහීති යාව ‘‘පණ්ඩිතවෙදනීයා’’ති ඉදං පදං, තාව සබ්බපදෙහි.

එවං නිවත්තෙතබ්බතං යුත්තියා දළ්හීකරොන්තො ‘‘සාවකපාරමිඤාණ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සාවකපාරමිඤාණන්ති සාවකානං දානාදිපාරමිපාරිපූරියා නිප්ඵන්නං විජ්ජත්තයඡළභිඤ්ඤාචතුපටිසම්භිදාභෙදං ඤාණං, තථා පච්චෙකබුද්ධානං පච්චෙකබොධිඤාණං. තතොති සාවකපාරමිඤාණතො. තත්ථාති සාවකපාරමිඤාණෙ. තතොපීති අනන්තරනිද්දිට්ඨතො පච්චෙකබොධිඤාණතොපි. අපි-සද්දෙන, පි-සද්දෙන වා කො පන වාදො සාවකපාරමිඤාණතොති සම්භාවෙති. තත්ථාපීති පච්චෙකබොධිඤාණෙපි. ඉතො පනාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො පන, තස්මා එත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ වවත්ථානං ලබ්භතීති අධිප්පායො. ගම්භීරෙසු විසෙසා, ගම්භීරානං වා විසෙසෙන ගම්භීරා. අයඤ්ච ගම්භීරො අයඤ්ච ගම්භීරො ඉමෙ ඉමෙසං විසෙසෙන ගම්භීරාති වා ගම්භීරතරා. තරසද්දෙනෙවෙත්ථ බ්‍යවච්ඡෙදනං සිද්ධං.

එත්ථායං යොජනා – කිඤ්චාපි සාවකපාරමිඤාණං හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමං සෙක්ඛඤාණං පුථුජ්ජනඤාණඤ්ච උපාදාය ගම්භීරං, පච්චෙකබොධිඤාණං පන උපාදාය න තථා ගම්භීරන්ති ‘‘ගම්භීරමෙවා’’ති න සක්කා බ්‍යවච්ඡිජ්ජිතුං, තථා පච්චෙකබොධිඤාණම්පි යථාවුත්තං ඤාණමුපාදාය ගම්භීරං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන උපාදාය න එවං ගම්භීරන්ති ‘‘ගම්භීරමෙවා’’ති න සක්කා බ්‍යවච්ඡිජ්ජිතුං, තස්මා තත්ථ වවත්ථානං න ලබ්භති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මා පන සාවකපාරමිඤාණාදීනමිව කිඤ්චි උපාදාය ගම්භීරාභාවාභාවතො ‘‘ගම්භීරා එවා’’ති වවත්ථානං ලබ්භතීති. යථා චෙත්ථ වවත්ථානං දස්සිතං, එවං සාවකපාරමිඤාණං දුද්දසං. ‘‘පච්චෙකබොධිඤාණං පන තතො දුද්දසතරන්ති තත්ථ වවත්ථානං නත්ථී’’තිආදිනා වවත්ථානසම්භවො නෙතබ්බො, තෙනෙවාහ ‘‘තථා දුද්දසාව…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති.

පුච්ඡාවිස්සජ්ජනන්තිපි පාඨො, තස්සා පුච්ඡාය විස්සජ්ජනන්ති අත්ථො. එතන්ති යථාවුත්තං විස්සජ්ජනවචනං. එවන්ති ඉමිනා දිට්ඨීනං විභජනාකාරෙන. එත්ථායමධිප්පායො – භවතු තාව නිරවසෙසබුද්ධගුණවිභාවනුපායභාවතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව එකම්පි පුථුනිස්සයාරම්මණඤාණකිච්චසිද්ධියා ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ, අඤ්ඤෙව ධම්මා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.18) බහුවචනෙන උද්දිට්ඨං, තස්ස පන විස්සජ්ජනං සච්චපච්චයාකාරාදිවිසයවිසෙසවසෙන අනඤ්ඤසාධාරණෙන විභජනනයෙන අනාරභිත්වා සනිස්සයානං දිට්ඨිගතානං විභජනනයෙන කස්මා ආරද්ධන්ති? තත්ථ යථා සච්චපච්චයාකාරාදීනං විභජනං අනඤ්ඤසාධාරණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙව විසයො, එවං නිරවසෙසදිට්ඨිගතවිභජනම්පීති දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධානඤ්හී’’තිආදි ආරද්ධං, තත්ථ ඨානානීති කාරණානි. ගජ්ජිතං මහන්තං හොතීති දෙසෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස අනෙකවිධතාය, දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යතාය ච නානානයෙහි පවත්තමානං දෙසනාගජ්ජිතං මහන්තං විපුලං, බහුප්පභෙදඤ්ච හොති. ඤාණං අනුපවිසතීති තතො එව ච දෙසනාඤාණං දෙසෙතබ්බධම්මෙ විභාගසො කුරුමානං අනුපවිසති, තෙ අනුපවිසිත්වා ඨිතං විය හොතීති අත්ථො.

බුද්ධඤාණස්ස මහන්තභාවො පඤ්ඤායතීති එවංවිධස්ස නාම ධම්මස්ස දෙසකං, පටිවෙධකඤ්චාති බුද්ධානං දෙසනාඤාණස්ස, පටිවෙධඤාණස්ස ච උළාරභාවො පාකටො හොති. දෙසනා ගම්භීරා හොතීති සභාවෙන ගම්භීරානං තෙසං චතුබ්බිධානම්පි දෙසනා දෙසෙතබ්බවසෙන ගම්භීරාව හොති, සා පන බුද්ධානං දෙසනා සබ්බත්ථ, සබ්බදා ච යානත්තයමුඛෙනෙවාති වුත්තං ‘‘තිලක්ඛණාහතා සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තා’’ති, තීහි ලක්ඛණෙහි ආහතා, අත්තත්තනියතො සුඤ්ඤභාවපටිසඤ්ඤුත්තා චාති අත්ථො. එත්ථ ච කිඤ්චාපි ‘‘සබ්බං වචීකම්මං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තී’’ති (මහානි. 69, 156; චූළනි. 85; පටි. ම. 3.5; නෙත්ති. 15) වචනතො සබ්බාපි භගවතො දෙසනා ඤාණරහිතා නාම නත්ථි, සමසමපරක්කමනවසෙන සීහසමානවුත්තිතාය ච සබ්බත්ථ සමානුස්සාහප්පවත්ති, දෙසෙතබ්බධම්මවසෙන පන දෙසනා විසෙසතො ඤාණෙන අනුපවිට්ඨා, ගම්භීරතරා ච හොතීති දට්ඨබ්බං.

කථං පන විනයපණ්ණත්තිං පත්වා දෙසනා තිලක්ඛණාහතා, සුඤ්ඤතාපටිසඤ්ඤුත්තා ච හොති, නනු තත්ථ විනයපණ්ණත්තිමත්තමෙවාති? න තත්ථ විනයපණ්ණත්තිමත්තමෙව. තත්ථාපි හි සන්නිසින්නපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං පවත්තමානා දෙසනා සඞ්ඛාරානං අනිච්චතාදිවිභාවිනී සබ්බධම්මානං අත්තත්තනියතා, සුඤ්ඤභාවප්පකාසිනී ච හොති, තෙනෙවාහ ‘‘අනෙකපරියායෙන ධම්මිං කථං කත්වා’’තිආදි. විනයපඤ්ඤත්තින්ති විනයස්ස පඤ්ඤාපනං. ඤ්ඤ-කාරස්ස පන ණ්ණ-කාරෙ කතෙ විනයපණ්ණත්තින්තිපි පාඨො. භූමන්තරන්ති ධම්මානං අවත්ථාවිසෙසඤ්ච ඨානවිසෙසඤ්ච. භවන්ති ධම්මා එත්ථාති භූමීති හි අවත්ථාවිසෙසො, ඨානඤ්ච වුච්චති. තත්ථ අවත්ථාවිසෙසො සතිආදිධම්මානං සතිපට්ඨානින්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගාදිභෙදො ‘‘වච්ඡො, දම්මො, බලීබද්දො’’ති ආදයො විය. ඨානවිසෙසො කාමාවචරාදිභෙදො. පච්චයාකාර-සද්දස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සමයන්තරන්ති දිට්ඨිවිසෙසං, නානාවිහිතා දිට්ඨියොති අත්ථො, අඤ්ඤසමයං වා, බාහිරකසමයන්ති වුත්තං හොති. විනයපඤ්ඤත්තිං පත්වා මහන්තං ගජ්ජිතං හොතීතිආදිනා සම්බන්ධො. තස්මාති යස්මා ගජ්ජිතං මහන්තං…පෙ… පටිසංයුත්තා, තස්මා. ඡෙජ්ජගාමිනීති අතෙකිච්ඡගාමිනී.

එවං ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මින්ති යථාවුත්තනයෙන ලහුකගරුකාදිවසෙන තදනුරූපෙ වත්ථුම්හි ඔතරන්තෙ. යං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං නාම අත්ථි, තත්ථාති සම්බන්ධො. ථාමොති ඤාණසාමත්ථියං. බලන්ති අකම්පනසඞ්ඛාතො වීරභාවො. ථාමො බලන්ති වා සාමත්ථියවචනමෙව පච්චවෙක්ඛණාදෙසනාඤාණවසෙන යොජෙතබ්බං. පච්චවෙක්ඛණාඤාණපුබ්බඞ්ගමඤ්හි දෙසනාඤාණං. එසාති සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනමෙව වුච්චමානපදමපෙක්ඛිත්වා පුල්ලිඞ්ගෙන නිද්දිසති, එසො සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනසඞ්ඛාතො විසයො අඤ්ඤෙසං අවිසයොති අත්ථො. ඉතීති තථාවිසයාවිසයභාවස්ස හෙතුභාවෙන පටිනිද්දෙසවචනං, නිදස්සනත්ථො වා ඉති-සද්දො, තෙන ‘‘ඉදං ලහුකං, ඉදං ගරුක’’න්තිආදිනයං නිද්දිසති. එවමපරත්ථාපි යථාසම්භවං.

යදිපි කායානුපස්සනාදිවසෙන සතිපට්ඨානාදයො සුත්තන්තපිටකෙ (දී. නි. 2.374; ම. නි. 1.107) විභත්තා, තථාපි සුත්තන්තභාජනීයාදිවසෙන අභිධම්මෙයෙව තෙ විසෙසතො විභත්තාති ආහ ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අභිධම්මපිටකං විභජිත්වා’’ති. තත්ථ සත්ත ඵස්සාති සත්තවිඤ්ඤාණධාතුසම්පයොගවසෙන වුත්තං. තථා ‘‘සත්ත වෙදනා’’තිආදිපි. ලොකුත්තරා ධම්මා නාමාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන වුත්තාවසෙසං අභිධම්මෙ ආගතං ධම්මානං විභජිතබ්බාකාරං සඞ්ගණ්හාති. චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානානි එත්ථාති චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානන්ති බාහිරත්ථසමාසො. ‘‘අභිධම්මපිටක’’න්ති එතස්ස හි ඉදං විසෙසනං. එත්ථ ච පච්චයනයං අග්ගහෙත්වා ධම්මවසෙනෙව සමන්තපට්ඨානස්ස චතුවීසතිවිධතා වුත්තා. යථාහ –

‘‘තිකඤ්ච පට්ඨානවරං දුකුත්තමං,

දුකතිකඤ්චෙව තිකදුකඤ්ච;

තිකතිකඤ්චෙව දුකදුකඤ්ච,

ඡ අනුලොමම්හි නයා සුගම්භීරා…පෙ…

ඡ පච්චනීයම්හි…පෙ… අනුලොමපච්චනීයම්හි…පෙ…

පච්චනීයානුලොමම්හි නයා සුගම්භීරා’’ති. [පට්ඨා. 1.1.41(ක), 44(ඛ), 48(ග), 52(ඝ)];

එවං ධම්මවසෙන චතුවීසතිභෙදෙසු තිකපට්ඨානාදීසු එකෙකං පච්චයනයෙන අනුලොමාදිවසෙන චතුබ්බිධං හොතීති ඡන්නවුතිසමන්තපට්ඨානානි. තත්ථ පන ධම්මානුලොමෙ තිකපට්ඨානෙ කුසලත්තිකෙ පටිච්චවාරෙ පච්චයානුලොමෙ හෙතුමූලකෙ හෙතුපච්චයවසෙන එකූනපඤ්ඤාස පුච්ඡානයා සත්ත විස්සජ්ජනනයාතිආදිනා දස්සියමානා අනන්තභෙදා නයාති ආහ ‘‘අනන්තනය’’න්ති.

නවහාකාරෙහීති උප්පාදාදීහි නවහි පච්චයාකාරෙහි. තං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘උප්පාදො හුත්වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උප්පජ්ජති එතස්මා ඵලන්ති උප්පාදො, ඵලුප්පත්තියා කාරණභාවො. සති ච අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති, නාසති. තස්මා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං උප්පාදො හුත්වා පච්චයො හොති, තථා පවත්තති ධරති එතස්මිං ඵලන්ති පවත්තං. නිමීයති ඵලමෙතස්මින්ති නිමිත්තං. (නිදදාති ඵලං අත්තනො පච්චයුප්පන්නං එතෙනාති නිදානං.) (එත්ථන්තරෙ අට්ඨකථාය න සමෙති) ආයූහති ඵලං අත්තනො පච්චයුප්පන්නුප්පත්තියා ඝටෙති එතෙනාති ආයූහනං. සංයුජ්ජති ඵලං අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙන එතස්මින්ති සංයොගො. යත්ථ සයං උප්පජ්ජති, තං පලිබුද්ධති ඵලමෙතෙනාති පලිබොධො. පච්චයන්තරසමවායෙ සති ඵලමුදයති එතෙනාති සමුදයො. හිනොති කාරණභාවං ගච්ඡතීති හෙතු. අවිජ්ජාය හි සති සඞ්ඛාරා පවත්තන්ති, ධරන්ති ච, තෙ අවිජ්ජාය සති අත්තනො ඵලං (නිදදන්ති) (පටි. ම. 1.45; දී. නි. ටී. 1.28 පස්සිතබ්බං) භවාදීසු ඛිපන්ති, ආයූහන්ති අත්තනො ඵලුප්පත්තියා ඝටෙන්ති, අත්තනො ඵලෙන සංයුජ්ජන්ති, යස්මිං සන්තානෙ සයං උප්පන්නා තං පලිබුද්ධන්ති, පච්චයන්තරසමවායෙ උදයන්ති උප්පජ්ජන්ති, හිනොති ච සඞ්ඛාරානං කාරණභාවං ගච්ඡති, තස්මා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පවත්තං හුත්වා…පෙ… පච්චයො හුත්වා පච්චයො හොති. එවං අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං කාරණභාවූපගමනවිසෙසා උප්පාදාදයො වෙදිතබ්බා. සඞ්ඛාරාදීනං විඤ්ඤාණාදීසුපි එසෙව නයො.

තමත්ථං පටිසම්භිදාමග්ගපාළියා සාධෙන්තෙන ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තිට්ඨති එතෙනාති ඨිති, පච්චයො, උප්පාදො එව ඨිති උප්පාදට්ඨිති. එවං සෙසෙසුපි. යස්මා පන ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) වුත්තත්තා ආසවාව අවිජ්ජාය පච්චයො, තස්මා වුත්තං ‘‘උභොපෙතෙ ධම්මා ‘‘පච්චයසමුප්පන්නා’’ති, අවිජ්ජා ච සඞ්ඛාරා ච උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයතො එව සමුප්පන්නා, න විනා පච්චයෙනාති අත්ථො. පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤාති සඞ්ඛාරානං, අවිජ්ජාය ච උප්පාදාදිකෙ පච්චයාකාරෙ පරිච්ඡින්දිත්වා ගහණවසෙන පවත්තා පඤ්ඤා. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති පච්චයුප්පන්නධම්මානං පච්චයභාවතො ධම්මට්ඨිතිසඞ්ඛාතෙ පටිච්චසමුප්පාදෙ ඤාණං. ‘‘ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති වචනතො හි ද්වාදස පච්චයා එව පටිච්චසමුප්පාදො. අයඤ්ච නයො න පච්චුප්පන්නෙ එව, අථ ඛො අතීතානාගතෙසුපි, න ච අවිජ්ජාය එව සඞ්ඛාරෙසු, අථ ඛො සඞ්ඛාරාදීනං විඤ්ඤාණාදීසුපි ලබ්භතීති පරිපුණ්ණං කත්වා පච්චයාකාරස්ස විභත්තභාවං දස්සෙතුං ‘‘අතීතම්පි අද්ධාන’’න්තිආදි පාළිමාහරි. පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 1.1) පන දස්සිතා හෙතාදිපච්චයාඑවෙත්ථ උප්පාදාදිපච්චයාකාරෙහි ගහිතාති තෙපි යථාසම්භවං නීහරිත්වා යොජෙතබ්බා. අතිවිත්ථාරභයෙන පන න යොජයිම්හ, අත්ථිකෙහි ච විසුද්ධිමග්ගාදිතො (විසුද්ධි. 2.594) ගහෙතබ්බා.

තස්ස තස්ස ධම්මස්සාති සඞ්ඛාරාදිපච්චයුප්පන්නධම්මස්ස. තථා තථා පච්චයභාවෙනාති උප්පාදාදිහෙතාදිපච්චයසත්තියා. කම්මකිලෙසවිපාකවසෙන තීණි වට්ටානි යස්සාති තිවට්ටං. අතීතපච්චුප්පන්නානාගතවසෙන තයො අද්ධා කාලා එතස්සාති තියද්ධං. හෙතුඵලඵලහෙතුහෙතුඵලවසෙන තයො සන්ධයො එතස්සාති තිසන්ධි. සඞ්ඛිප්පන්ති එත්ථ අවිජ්ජාදයො, විඤ්ඤාණාදයො චාති සඞ්ඛෙපා, හෙතු, විපාකො ච. අථ වා හෙතු විපාකොති සඞ්ඛිප්පන්තීති සඞ්ඛෙපා. අවිජ්ජාදයො, විඤ්ඤාණාදයො ච කොට්ඨාසපරියායො වා සඞ්ඛෙපසද්දො. අතීතහෙතුසඞ්ඛෙපාදිවසෙන චත්තාරො සඞ්ඛෙපා යස්සාති චතුසඞ්ඛෙපං. සරූපතො අවුත්තාපි තස්මිං තස්මිං සඞ්ඛෙපෙ ආකිරීයන්ති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිග්ගහණෙහි පකාසීයන්තීති ආකාරා, අතීතහෙතුආදීනං පකාරා. තෙ සඞ්ඛෙපෙ පඤ්ච පඤ්ච කත්වා වීසති ආකාරා එතස්සාති වීසතාකාරං.

ඛත්තියාදිභෙදෙන අනෙකභෙදභින්නාපි සස්සතවාදිනො ජාතිසතසහස්සානුස්සරණාදිකස්ස අභිනිවෙසහෙතුනො වසෙන චත්තාරොව හොන්ති, න තතො උද්ධං, අධො වාති සස්සතවාදීනං පරිමාණපරිච්ඡෙදස්ස අනඤ්ඤවිසයතං දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො ජනා’’තිආදිමාහ. එස නයො ඉතරෙසුපි. තත්ථ චත්තාරො ජනාති චත්තාරො ජනසමූහාති අත්ථො ගහෙතබ්බො තෙසු එකෙකස්සාපි අනෙකප්පභෙදතො. තෙති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවාදිනො. ඉදං නිස්සායාති ඉදප්පච්චයතාය සම්මා අග්ගහණං. තත්ථාපි ච හෙතුඵලභාවෙන සම්බන්ධානං ධම්මානං සන්තතිඝනස්ස අභෙදිතත්තා පරමත්ථතො විජ්ජමානම්පි භෙදනිබන්ධනං නානත්තනයං අනුපධාරෙත්වා ගහිතං එකත්තග්ගහණං නිස්සාය. ඉදං ගණ්හන්තීති ඉදං සස්සතග්ගහණං අභිනිවිස්ස වොහරන්ති, ඉමිනා නයෙන එකච්චසස්සතවාදාදයොපි යථාසම්භවං යොජෙත්වා වත්තබ්බා. භින්දිත්වාති ‘‘ආතප්පමන්වායා’’තිආදිනා විභජිත්වා, ‘‘තයිදං භික්ඛවෙ තථාගතො පජානාතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.36) වා විධමිත්වා. නිජ්ජටන්ති අනොනද්ධං. නිගුම්බන්ති අනාවුටං. අපිච වෙළුආදීනං හෙට්ඨුපරියසංසිබ්බනට්ඨෙන ජටා. කුසාදීනං ඔවරණට්ඨෙන ගුම්බො. තස්සදිසතාය දිට්ඨිගතානං බ්‍යාකුලා පාකටතා ‘‘ජටා, ගුම්බො’’ති ච වුච්චති, දිට්ඨිජටාවිජටනෙන, දිට්ඨිගුම්බවිවරණෙන ච නිජ්ජටං නිගුම්බං කත්වාති අත්ථො.

‘‘තස්මා’’තිආදිනා බුද්ධගුණෙ ආරබ්භ දෙසනාය සමුට්ඨිතත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං උද්දිසිත්වා දෙසනාකුසලො භගවා සමයන්තරං විග්ගහණවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව විස්සජ්ජෙතීති දස්සෙති.

29. අත්ථි පරියායො සන්ති-සද්දො, සො ච සංවිජ්ජන්තිපරියායො, සංවිජ්ජමානතා ච ඤාණෙන උපලබ්භමානතාති ආහ ‘‘සන්තී’’තිආදි. සංවිජ්ජමානපරිදීපනෙන පන ‘‘සන්තී’’ති ඉමිනා පදෙන තෙසං දිට්ඨිගතිකානං විජ්ජමානතාය අවිච්ඡින්නතං, තතො ච නෙසං මිච්ඡාගාහතො සිථිලකරණවිවෙචනෙහි අත්තනො දෙසනාය කිච්චකාරිතං, අවිතථතඤ්ච දීපෙති ධම්මරාජා. අත්ථීති ච සන්තිපදෙන සමානත්ථො පුථුවචනවිසයො එකො නිපාතො ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110; 3.154; සං. නි. 4.127) විය. ආලපනවචනන්ති බුද්ධාලපනවචනං. භගවායෙව හි ‘‘භික්ඛවෙ, භික්ඛවො’’ති ච ආලපති, න සාවකා. සාවකා පන ‘‘ආවුසො, ආයස්මා’’තිආදිසම්බන්ධනෙනෙව. ‘‘එකෙ’’ති වුත්තෙ එකච්චෙති අත්ථො එව සඞ්ඛ්‍යාවාචකස්ස එක-සද්දස්ස නියතෙකවචනත්තා, න සමිතබහිතපාපතාය සමණබ්‍රාහ්මණාති ආහ ‘‘පබ්බජ්ජූපගතභාවෙනා’’තිආදි. තථා වා හොන්තු, අඤ්ඤථා වා, සම්මුතිමත්තෙනෙව ඉධාධිප්පෙතාති දස්සෙති ‘‘ලොකෙනා’’තිආදිනා. සස්සතාදිවසෙන පුබ්බන්තං කප්පෙන්තීති පුබ්බන්තකප්පිකා. යස්මා පන තෙසං පුබ්බන්තං පුරිමසිද්ධෙහි තණ්හාදිට්ඨිකප්පෙහි කප්පෙත්වා ආසෙවනබලවතාය, විචිත්‍රවුත්තිතාය ච විකප්පෙත්වා අපරභාගසිද්ධෙහි අභිනිවෙසභූතෙහි තණ්හාදිට්ඨිගාහෙහි ගණ්හන්ති අභිනිවිසන්ති පරාමසන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘පුබ්බන්තං කප්පෙත්වා විකප්පෙත්වා ගණ්හන්තී’’ති. පුරිමභාගපච්ඡිමභාගසිද්ධානං වා තණ්හාඋපාදානානං වසෙන යථාක්කමං කප්පනගහණානි වෙදිතබ්බානි. තණ්හාපච්චයා හි උපාදානං සම්භවති. පහුතපසංසානින්දාතිසයසංසග්ගනිච්චයොගාදිවිසයෙසු ඉධ නිච්චයොගවසෙන විජ්ජමානත්ථො සම්භවතීති වුත්තං ‘‘පුබ්බන්ත කප්පො වා’’තිආදි වුත්තඤ්ච –

‘‘පහුතෙ ච පසංසායං, නින්දායඤ්චාතිසයනෙ;

නිච්චයොගෙ ච සංසග්ගෙ, හොන්තිමෙ මන්තුආදයො’’ති.

කොට්ඨාසෙසූති එත්ථ කොට්ඨාසාදීසූති අත්ථො වෙදිතබ්බො ආදි-සද්දලොපෙන, නිදස්සනනයෙන ච වුත්තත්තා. පදපූරණසමීපඋම්මග්ගාදීසුපි හි අන්ත-සද්දො දිස්සති. තථා හි ‘‘ඉඞ්ඝ තාව සුත්තන්තෙ වා ගාථායො වා අභිධම්මං වා පරියාපුණස්සු (පාචි. 442), සුත්තන්තෙ ඔකාසං කාරාපෙත්වා’’තිආදීසු (පාචි. 1221) ච පදපූරණෙ අන්ත-සද්දො වත්තති, ‘‘ගාමන්තසෙනාසන’’න්තිආදීසු (විසුද්ධි. 1.31) සමීපෙ, ‘‘කාමසුඛල්ලිකානුයොගො එකො අන්තො, අත්ථීති ඛො කච්චාන අයමෙකො අන්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 1.258; සං. නි. 2.110) ච උම්මග්ගෙති.

අන්තපූරොති මහාඅන්තඅන්තගුණෙහි පූරො. ‘‘සා හරිතන්තං වා පන්ථන්තං වා’’ති (ම. නි. 1.304) මජ්ඣිමනිකායෙ මහාහත්ථිපදොපමසුත්තන්තපාළි. තත්ථ සාති තෙජොධාතු. හරිතන්තන්ති හරිතතිණරුක්ඛමරියාදං. පන්ථන්තන්ති මග්ගමරියාදං. ආගම්ම අනාහාරා නිබ්බායතීති සෙසො. ‘‘අන්තමිදං භික්ඛවෙ, ජීවිකානං යදිදං පිණ්ඩොල්‍ය’’න්ති (සං. නි. 3.80; ඉතිවු. 91) පිණ්ඩියාලොපසුත්තන්තපාළි. තත්ථ පිණ්ඩං උලති ගවෙසතීති පිණ්ඩොලො, පිණ්ඩාචාරිකො, තස්ස භාවො පිණ්ඩොල්‍යං, පිණ්ඩචරණෙන ජීවිකතාති අත්ථො. එසෙවාති සබ්බපච්චයසඞ්ඛයභූතො නිබ්බානධම්මො එව, තෙනාහ ‘‘සබ්බ…පෙ… වුච්චතී’’ති. එතෙන සබ්බපච්චයසඞ්ඛයනතො අසඞ්ඛතං නිබ්බානං සඞ්ඛතභූතස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස පරභාගං පරියොසානභූතං, තස්මා එත්ථ පරභාගොව අත්ථො යුත්තොති දස්සෙති. සක්කායොති සක්කායගාහො.

කප්පොති ලෙසො. කප්පකතෙනාති තිණ්ණං දුබ්බණ්ණකරණානං අඤ්ඤතරදුබ්බණ්ණකතෙන. ආදි-සද්දෙන චෙත්ථ කප්ප-සද්දො මහාකප්පසමන්තභාවකිලෙසකාමවිතක්කකාලපඤ්ඤත්තිසදිසභාවාදීසුපි වත්තතීති දස්සෙති. තථා හෙස ‘‘චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.156) මහාකප්පෙ වත්තති, ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.94) සමන්තභාවෙ, ‘‘සඞ්කප්පො කාමො රාගො කාමො සඞ්කප්පරාගො කාමො’’තිආදීසු (මහානි. 1; චූළනි. 8) කිලෙසකාමෙ, ‘‘තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො’’තිආදීසු විතක්කෙ, ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.387) කාලෙ, ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’තිආදීසු (සු. නි. 1018) පඤ්ඤත්තියං, ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත කිර භො සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා න ජානිම්හා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.260) සදිසභාවෙති.

තණ්හාදිට්ඨීසු පවත්තිං මහානිද්දෙසපාළියා (මහානි. 28) සාධෙන්තො ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ උද්දානතොති සඞ්ඛෙපතො. ‘‘තස්මා’’තිආදි යථාවුත්තාය අත්ථවණ්ණනාය ගුණවචනං. තණ්හාදිට්ඨිවසෙනාති උපනිස්සයසහජාතභූතාය අභිනන්දනසඞ්ඛාතාය තණ්හාය චෙව සස්සතාදිආකාරෙන අභිනිවිසන්තස්ස මිච්ඡාගාහස්ස ච වසෙන. පුබ්බෙ නිවුත්ථධම්මවිසයාය කප්පනාය ඉධ අධිප්පෙතත්තා අතීතකාලවාචකොයෙව පුබ්බ-සද්දො, න පන ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’තිආදීසු විය පධානාදිවාචකො, රූපාදිඛන්ධවිනිමුත්තස්ස කප්පනවත්ථුනො අභාවා අන්ත-සද්දො ච කොට්ඨාසවාචකො, න පන අබ්භන්තරාදිවාචකොති දස්සෙතුං ‘‘අතීතං ඛන්ධකොට්ඨාස’’න්ති වුත්තං. කප්පෙත්වාති ච තස්මිං පුබ්බන්තෙ තණ්හායනාභිනිවෙසනානං සමත්ථනං පරිනිට්ඨාපනමාහ. ඨිතාති තස්සා ලද්ධියා අවිජහනං, පුබ්බන්තමෙව අනුගතා දිට්ඨි තෙසමත්ථීති යොජනා. අත්ථිතා, අනුගතතා ච නාම පුනප්පුනං පවත්තියාති දස්සෙති ‘‘පුනප්පුනං උප්පජ්ජනවසෙනා’’ති ඉමිනා. ‘‘තෙ එව’’න්තිආදිනා ‘‘පුබ්බන්තං ආරබ්භා’’තිආදිපාළියා අත්ථං සංවණ්ණෙති. තත්ථ ආරබ්භාති ආලම්බිත්වා. විසයො හි තස්සා දිට්ඨියා පුබ්බන්තො. විසයභාවතො හෙස තස්සා ආගමනට්ඨානං, ආරම්මණපච්චයො චාති වුත්තං ‘‘ආගම්ම පටිච්චා’’ති. තදෙතං අඤ්ඤෙසං පතිට්ඨාපනදස්සනන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤම්පි ජනං දිට්ඨිගතිතං කරොන්තා’’ති.

අධිවචනපථානීති [අධිවචනපඅදානි (අට්ඨකථායං)] රුළ්හිමත්තෙන පඤ්ඤත්තිපථානි. දාසාදීසු හි සිරිවඩ්ඪකාදිසද්දා විය වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තියා තථා පණ්ණත්තියෙව අධිවචනං, සා ච වොහාරස්ස පථොති. අථ වා අධි-සද්දො උපරිභාගෙ, වුච්චතීති වචනං. අධි උපරිභාගෙ වචනං අධිවචනං. උපාදානියභූතානං රූපාදීනං [උපාදාභූතරූපාදීනං (දී. නි. ටී. 1.29)] උපරි පඤ්ඤාපියමානා උපාදාපඤ්ඤත්ති, තස්මා පඤ්ඤත්තිදීපකපථානීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. පඤ්ඤත්තිමත්තඤ්හෙතං වුච්චති, යදිදං ‘‘අත්තා, ලොකො’’ති ච, න රූපවෙදනාදයො විය පරමත්ථොති. අධිමුත්ති-සද්දො චෙත්ථ අධිවචන-සද්දෙන සමානත්ථො ‘‘නිරුත්තිපථො’’තිආදීසු (ධ. ස. 107 දුකමාතිකා) විය උත්තිසද්දස්ස වචනපරියායත්තා. ‘‘භූතං අත්ථ’’න්තිආදිනා පන භූතසභාවතො අතිරෙකං. තමතිධාවිත්වා වා මුච්චන්තීති අධිමුත්තියො, තාසං පථානි තද්දීපකත්තාති අත්ථං දස්සෙති, අධිකං වා සස්සතාදිකං මුච්චන්තීති අධිමුත්තියො. අධිකඤ්හි සස්සතාදිං, පකතිආදිං, දබ්බාදිං, ජීවාදිං, කායාදිඤ්ච අභූතං අත්ථං සභාවධම්මෙසු අජ්ඣාරොපෙත්වා දිට්ඨියො පවත්තන්ති.

30. අභිවදන්තීති ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිසිත්වා වදන්ති. ‘‘අයමෙව ධම්මො, නායං ධම්මො’’තිආදිනා අභිභවිත්වාපි වදන්ති. අභිවදනකිරියාය අජ්ජාපි අවිච්ඡෙදභාවදස්සනත්ථං වත්තමානවචනං කතන්ති අයමෙත්ථ පාළිවණ්ණනා. කථෙතුකම්‍යතාය හෙතුභූතාය පුච්ඡිත්වාති සම්බන්ධො. මිච්ඡා පස්සතීති දිට්ඨි, දිට්ඨි එව දිට්ඨිගතං ‘‘මුත්තගතං, (අ. නි. 9.11) සඞ්ඛාරගත’’න්තිආදීසු (මහානි. 41) විය ගත-සද්දස්ස තබ්භාවවුත්තිතො, ගන්තබ්බාභාවතො වා දිට්ඨියා ගතමත්තන්ති දිට්ඨිගතං. දිට්ඨියා ගහණමත්තමෙව, නත්ථඤ්ඤං අවගන්තබ්බන්ති අත්ථො, දිට්ඨිපකාරො වා දිට්ඨිගතං. ලොකියා හි විධයුත්තගතපකාරසද්දෙ සමානත්ථෙ ඉච්ඡන්ති. එකස්මිංයෙව ඛන්ධෙ ‘‘අත්තා’’ති ච ‘‘ලොකො’’ති ච ගහණවිසෙසං උපාදාය පඤ්ඤාපනං හොතීති ආහ ‘‘රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තාති ච ලොකොති ච ගහෙත්වා’’ති. අමරං නිච්චං ධුවන්ති සස්සතවෙවචනානි, මරණාභාවෙන වා අමරං. උප්පාදාභාවෙන සබ්බදාපි අත්ථිතාය නිච්චං. ථිරට්ඨෙන විකාරාභාවෙන ධුවං.‘‘යථාහා’’තිආදිනා මහානිද්දෙස පටිසම්භිදාමග්ගපාළීහි යථාවුත්තමත්ථං විභාවෙති. තත්ථ ‘‘රූපං ගහෙත්වා’’ති පාඨසෙසෙන සම්බන්ධො. අයං පනත්ථො – ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සති. වෙදනං, සඤ්ඤං, සඞ්ඛාරෙ, විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති ඉමිස්සා පඤ්චවිධාය සක්කායදිට්ඨියා වසෙන වුත්තො, ‘‘රූපවන්තං අත්තාන’’න්තිආදිකාය පන පඤ්චදසවිධායපි තදවසෙසාය සක්කායදිට්ඨියා වසෙන චත්තාරො ඛන්ධෙ ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤො ‘‘ලොකො’’ති පඤ්ඤපෙන්තීති අයම්පි අත්ථො ලබ්භතෙව. තථා එකං ඛන්ධං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා අඤ්ඤො අත්තනො උපභොගභූතො ‘‘ලොකො’’ති ච. සසන්තතිපතිතෙ ඛන්ධෙ ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤො පරසන්තතිපතිතො ‘‘ලොකො’’ති ච පඤ්ඤපෙතීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එත්ථාහ – ‘‘සස්සතො වාදො එතෙස’’න්ති කස්මා හෙට්ඨා වුත්තං, නනු තෙසං අත්තා ච ලොකො ච සස්සතොති අධිප්පෙතො, න වාදොති? සච්චමෙතං, සස්සතසහචරිතතාය පන වාදොපි සස්සතොති වුත්තො යථා ‘‘කුන්තා පචරන්තී’’ති, සස්සතො ඉති වාදො එතෙසන්ති වා තත්ථ ඉති-සද්දලොපො දට්ඨබ්බො. සස්සතං වදන්ති ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිස්ස වොහරන්තීති සස්සතවාදා තිපි යුජ්ජති.

31. ආතාපනභාවෙනාති විබාධනස්ස භාවෙන, විබාධනට්ඨෙන වා. පහානඤ්චෙත්ථ විබාධනං. පදහනවසෙනාති සමාදහනවසෙන. සමාදහනං පන කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුමදත්වා චිත්තස්ස උස්සාහනං. යථා සමාධි විසෙසභාගියතං පාපුණාති, එවං වීරියස්ස බහුලීකරණං අනුයොගො. ඉති පදත්තයෙන වීරියමෙව වුත්තන්ති ආහ ‘‘එවං තිප්පභෙදං වීරිය’’න්ති. යථාක්කමඤ්හිහ තීහි පදෙහි උපචාරප්පනාචිත්තපරිදමනවීරියානි දස්සෙති. න පමජ්ජති එතෙනාති අප්පමාදො, සතියා අවිප්පවාසො. සො පන සතිපට්ඨානා චත්තාරො ඛන්ධා එව. සම්මා උපායෙන මනසි කරොති කම්මට්ඨානමෙතෙනාති සම්මාමනසිකාරො, සො පන ඤාණමෙව, න ආරම්මණවීථිජවනපටිපාදකා, තෙනාහ ‘‘අත්ථතො ඤාණ’’න්ති. පථමනසිකාරොති කාරණමනසිකාරො. තදෙවත්ථං සමත්ථෙති ‘‘යස්මිඤ්හී’’තිආදිනා. තත්ථ යස්මිං මනසිකාරෙති කම්මට්ඨානමනසිකරණූපායභූතෙ ඤාණසඞ්ඛාතෙ මනසිකාරෙ. ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ’’ති ඉමිනා සද්දන්තරසම්පයොගාදිනා විය පකරණවසෙනාපි සද්දො විසෙසවිසයොති දීපෙති. වීරියඤ්චාති යථාවුත්තෙහි තීහි පදෙහි වුත්තං තිප්පභෙදං වීරියඤ්ච. එත්ථාති ‘‘ආතප්ප…පෙ… මනසිකාරමන්වායා’’ති ඉමස්මිං පාඨෙ, සීලවිසුද්ධියා සද්ධිං චතුන්නං රූපාවචරජ්ඣානානං අධිගමනපටිපදා ඉධ වත්තබ්බා, සා පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.401) විත්ථාරතො වුත්තාති ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපත්ථො’’ති. තථාජාතිකන්ති තථාසභාවං, එතෙන චුද්දසවිධෙහි චිත්තපරිදමනෙහි රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානස්ස පගුණතාපාදනෙන දමිතතං දස්සෙති. චෙතසො සමාධි චෙතොසමාධි, සො පන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතරූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානස්සෙව සමාධි. යථා-සද්දො ‘‘යෙනා’’ති අත්ථෙ නිපාතොති ආහ ‘‘යෙන සමාධිනා’’ති.

විජම්භනභූතෙහි ලොකියාභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙහි ඣානානුභාවෙහි සම්පන්නොති ඣානානුභාවසම්පන්නො. සො දිට්ඨිගතිකො එවං වදතීති වත්තමානවචනං, තථාවදනස්ස අවිච්ඡෙදභාවෙන සබ්බකාලිකතාදස්සනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. අනියමිතෙ හි කාලවිසෙසෙ විප්පකතකාලවචනන්ති. වනති යාචති පුත්තන්ති වඤ්ඣා ඣ-පච්චයං, න-කාරස්ස ච නිග්ගහිතං කත්වා, වධති පුත්තං, ඵලං වා හනතීතිපි වඤ්ඣා සපච්චයඝ්‍ය-කාරස්ස ඣ-කාරං, නිග්ගහිතාගමඤ්ච කත්වා. සා විය කස්සචි ඵලස්ස අජනෙනාති වඤ්ඣො, තෙනාහ ‘‘වඤ්ඣපසූ’’තිආදි. එවං පදත්ථවතා ඉමිනා කීදිසං සාමත්ථියත්ථං දස්සෙතීති අන්තොලීනචොදනං පරිහරිතුං ‘‘එතෙනා’’තිආදිමාහ. ඣානලාභිස්ස විසෙසෙන ඣානධම්මා ආපාථමාගච්ඡන්ති, තම්මුඛෙන පන සෙසධම්මාපීති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘ඣානාදීන’’න්ති වුත්තං. රූපාදිජනකභාවන්ති රූපාදීනං ජනකසාමත්ථියං. පටික්ඛිපතීති ‘‘නයිමෙ කිඤ්චි ජනෙන්තී’’ති පටික්ඛිපති. කස්මාති චෙ? සති හි ජනකභාවෙ රූපාදිධම්මානං විය, සුඛාදිධම්මානං විය ච පච්චයායත්තවුත්තිතාය උප්පාදවන්තතා විඤ්ඤායති, උප්පාදෙ ච සති අවස්සංභාවී නිරොධොති අනවකාසාව නිච්චතා සියා, තස්මා තං පටික්ඛිපතීති.

ඨිතොති නිච්චලං පතිට්ඨිතො, කූටට්ඨ-සද්දොයෙව වා ලොකෙ අච්චන්තං නිච්චෙ නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො. තිට්ඨතීති ඨායී, එසිකා ච සා ඨායී චාති එසිකට්ඨායී, විසෙසනපරනිපාතො චෙස, තස්මා ගම්භීරනෙමො නිච්චලට්ඨිතිකො ඉන්දඛීලො වියාති අත්ථො, තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. ‘‘කූටට්ඨො’’ති ඉමිනා චෙත්ථ අනිච්චතාභාවමාහ. ‘‘එසිකට්ඨායී ඨිතො’’ති ඉමිනා පන යථා එසිකා වාතප්පහාරාදීහි න චලති, එවං න කෙනචි විකාරමාපජ්ජතීති විකාරාභාවං, විකාරොපි අත්ථතො විනාසොයෙවාති වුත්තං ‘‘උභයෙනාපි ලොකස්ස විනාසාභාවං දස්සෙතී’’ති.

එවමට්ඨකථාවාදං දස්සෙත්වා ඉදානි කෙචිවාදං දස්සෙතුං ‘‘කෙචි පනා’’තිආදි වුත්තං. මුඤ්ජතොති [මුඤ්ජෙ (අට්ඨකථායං)] මුඤ්ජතිණතො. ඊසිකාති කළීරො. යදිදං අත්තසඞ්ඛාතං ධම්මජාතං ජායතීති වුච්චති, තං සත්තිරූපවසෙන පුබ්බෙ විජ්ජමානමෙව බ්‍යත්තිරූපවසෙන නික්ඛමති, අභිබ්‍යත්තිං ගච්ඡතීති අත්ථො. ‘‘විජ්ජමානමෙවා’’ති හි එතෙන කාරණෙ ඵලස්ස අත්ථිභාවදස්සනෙන බ්‍යත්තිරූපවසෙන අභිබ්‍යත්තිවාදං දස්සෙති. සාලිගබ්භෙ සංවිජ්ජමානං සාලිසීසං විය හි සත්තිරූපං, තදභිනික්ඛන්තං විය බ්‍යත්තිරූපන්ති. කථං පන සත්තිරූපවසෙන විජ්ජමානොයෙව පුබ්බෙ අනභිබ්‍යත්තො බ්‍යත්තිරූපවසෙන අභිබ්‍යත්තිං ගච්ඡතීති? යථා අන්ධකාරෙන පටිච්ඡන්නො ඝටො ආලොකෙන අභිබ්‍යත්තිං ගච්ඡති, එවමයම්පීති.

ඉදමෙත්ථ විචාරෙතබ්බං – කිං කරොන්තො ආලොකො ඝටං පකාසෙතීති වුච්චති, යදි ඝටවිසයං බුද්ධිං කරොන්තො පකාසෙති, අනුප්පන්නාය එව බුද්ධියා උප්පත්තිදීපනතො අභිබ්‍යත්තිවාදො හායති. අථ ඝටවිසයාය බුද්ධියා ආවරණභූතං අන්ධකාරං විධමන්තො පකාසෙති, එවම්පි අභිබ්‍යත්තිවාදො හායතෙව. සති හි ඝටවිසයාය බුද්ධියා කථං අන්ධකාරො තස්සා ආවරණං හොතීති. යථා ච ඝටස්ස අභිබ්‍යත්ති න යුජ්ජති, එවං දිට්ඨිගතිකපරිකප්පිතස්ස අත්තනොපි අභිබ්‍යත්ති න යුජ්ජතියෙව. තත්ථාපි හි යදි ඉන්ද්‍රියවිසයාදිසන්නිපාතෙන අනුප්පන්නා එව බුද්ධි උප්පන්නා, උප්පත්තිවචනෙනෙව අභිබ්‍යත්තිවාදො හායති අභිබ්‍යත්තිමත්තමතික්කම්ම අනුප්පන්නාය එව බුද්ධියා උප්පත්තිදීපනතො. තථා සස්සතවාදොපි තෙනෙව කාරණෙන. අථ බුද්ධිප්පවත්තියා ආවරණභූතස්ස අන්ධකාරට්ඨානියස්ස මොහස්ස විධමනෙන බුද්ධි උප්පන්නා. එවම්පි සති අත්ථවිසයාය බුද්ධියා කථං මොහො තස්සා ආවරණං හොතීති, හායතෙව අභිබ්‍යත්තිවාදො, කිඤ්ච භිය්‍යො – භෙදසබ්භාවතොපි අභිබ්‍යත්තිවාදො හායති. න හි අභිබ්‍යඤ්ජනකානං චන්දිමසූරියමණිපදීපාදීනං භෙදෙන අභිබ්‍යඤ්ජිතබ්බානං ඝටාදීනං භෙදො හොති, හොති ච විසයභෙදෙන බුද්ධිභෙදො යථාවිසයං බුද්ධියා සම්භවතොති භිය්‍යොපි අභිබ්‍යත්ති න යුජ්ජතියෙව, න චෙත්ථ විජ්ජමානතාභිබ්‍යත්තිවසෙන වුත්තිකප්පනා යුත්තා විජ්ජමානතාභිබ්‍යත්තිකිරියාසඞ්ඛාතාය වුත්තියා වුත්තිමතො ච අනඤ්ඤථානුජානනතො. අනඤ්ඤායෙව හි තථා වුත්තිසඞ්ඛාතා කිරියා තබ්බන්තවත්ථුතො, යථා ඵස්සාදීහි ඵුසනාදිභාවො, තස්මා වුත්තිමතො අනඤ්ඤාය එව විජ්ජමානතාභිබ්‍යත්තිසඞ්ඛාතාය වුත්තියා පරිකප්පිතො කෙසඤ්චි අභිබ්‍යත්තිවාදො න යුත්තො එවාති. යෙ පන ‘‘ඊසිකට්ඨායී ඨිතො’’ති පඨිත්වා යථාවුත්තමත්ථමිච්ඡන්ති, තෙ තදිදං කාරණභාවෙන ගහෙත්වා ‘‘තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්ති සංසරන්ති චවන්ති උපපජ්ජන්තී’’ති පදෙහි අත්ථසම්බන්ධම්පි කරොන්ති, න අට්ඨකථායමිව අසම්බන්ධන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යස්මා චා’’තිආදිමාහ. තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්තීති එත්ථ යෙ ඉධ මනුස්සභාවෙන අවට්ඨිතා, තෙයෙව දෙවභාවාදිඋපගමනෙන ඉතො අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තීති අත්ථො. අඤ්ඤථා කතස්ස කම්මස්ස විනාසො, අකතස්ස ච අබ්භාගමො ආපජ්ජෙය්‍යාති අධිප්පායො.

අපරාපරන්ති අපරස්මා භවා අපරං භවං, අපරමපරං වා, පුනප්පුනන්ති අත්ථො. ‘‘චවන්තී’’ති පදමුල්ලිඞ්ගෙත්වා ‘‘එවං සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්තී’’ති අත්ථං විවරති, අත්තනො තථාගහිතස්ස නිච්චසභාවත්තා න චුතූපපත්තියො. සබ්බබ්‍යාපිතාය නාපි සන්ධාවනසංසරණානි, ධම්මානංයෙව පන පවත්තිවිසෙසෙන එවං සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති එවං වොහරීයන්තීති අධිප්පායො. එතෙන ‘‘අවට්ඨිතසභාවස්ස අත්තනො, ධම්මිනො ච ධම්මමත්තං උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති චා’’ති ඉමං විපරිණාමවාදං දස්සෙති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං ඉමිස්සං සස්සතවාදවිචාරණායමෙව ‘‘එවංගතිකා’’ති පදත්ථවිභාවනෙ වක්ඛාම. ඉදානි අට්ඨකථායං වුත්තං අසම්බන්ධමත්තං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදි වුත්තං. සන්ධාවන්තීතිආදිනා වචනෙන අත්තනො වාදං භින්දති විනාසෙති සන්ධාවනාදිවචනසිද්ධාය අනිච්චතාය පුබ්බෙ අත්තනා පටිඤ්ඤාතස්ස සස්සතවාදස්ස විරුද්ධභාවතොති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨිගතිකස්සා’’තිආදි තදත්ථසමත්ථනං. න නිබද්ධන්ති න ථිරං. ‘‘සන්ධාවන්තී’’තිආදිවචනං, සස්සතවාදඤ්ච සන්ධාය ‘‘සුන්දරම්පි අසුන්දරම්පි හොතියෙවා’’ති වුත්තං. සබ්බදා සරන්ති පවත්තන්තීති සස්සතියො ර-කාරස්ස ස-කාරං, ද්විභාවඤ්ච කත්වා, පථවීසිනෙරුචන්දිමසූරියා, සස්සතීහි සමං සදිසං තථා, භාවනපුංසකවචනඤ්චෙතං. ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති හි කත්තුඅධිකාරො. සස්සතිසමන්ති වා ලිඞ්ගබ්‍යත්තයෙන කත්තුනිද්දෙසො. සස්සතිසමො අත්තා ච ලොකො ච අත්ථි එවාති අත්ථො, ඉති-සද්දො චෙත්ථ පදපූරණමත්තං. එව-සද්දස්ස හි එ-කාරෙ පරෙ ඉති-සද්දෙ ඉ-කාරස්ස ව-කාරමිච්ඡන්ති සද්දවිදූ. සස්සතිසමන්ති සස්සතං ථාවරං නිච්චකාලන්තිපි අත්ථො, සස්සතිසම-සද්දස්ස සස්සතපදෙන සමානත්ථතං සන්ධාය ටීකායං (දී. නි. ටී. 1.31) වුත්තො.

හෙතුං දස්සෙන්තොති යෙසං ‘‘සස්සතො’’ති අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙති, තෙසං හෙතුං දස්සෙන්තො අයං දිට්ඨිගතිකො ආහාති සම්බන්ධො. න හි අත්තනො දිට්ඨියා පච්චක්ඛකතමත්ථං අත්තනොයෙව සාධෙති, අත්තනො පන පච්චක්ඛකතෙන අත්ථෙන අත්තනො අප්පච්චක්ඛභූතම්පි අත්ථං සාධෙති, අත්තනා ච යථානිච්ඡිතං අත්ථං පරෙපි විඤ්ඤාපෙති, න අනිච්ඡිතං, ඉදං පන හෙතුදස්සනං එතෙසු අනෙකෙසු ජාතිසතසහස්සෙසු එකොවායං මෙ අත්තා ච ලොකො ච අනුස්සරණසම්භවතො. යො හි යමත්ථං අනුභවති, සො එව තං අනුස්සරති, න අඤ්ඤො. න හි අඤ්ඤෙන අනුභූතමත්ථං අඤ්ඤො අනුස්සරිතුං සක්කොති යථා තං බුද්ධරක්ඛිතෙන අනුභූතං ධම්මරක්ඛිතො. යථා චෙතාසු, එවං ඉතො පුරිමතරාසුපි ජාතීසු, තස්මා ‘‘සස්සතො මෙ අත්තා ච ලොකො ච, යථා ච මෙ, එවං අඤ්ඤෙසම්පි සත්තානං සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති සස්සතවසෙන දිට්ඨිගහණං පක්ඛන්දන්තො දිට්ඨිගතිකො පරෙපි තත්ථ පතිට්ඨපෙති. පාළියං පන ‘‘අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපථානි අභිවදන්ති, සො එවමාහා’’ති වචනතො පරානුගාහාපනවසෙන ඉධ හෙතුදස්සනං අධිප්පෙතන්ති විඤ්ඤායති. එතන්ති අත්තනො ච ලොකස්ස ච සස්සතභාවං. ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි අත්ථතො ආපන්නදස්සනං. ඨාන-සද්දො කාරණෙ, තඤ්ච ඛො ඉධ පුබ්බෙනිවාසානුස්සතියෙවාති ආහ ‘‘ඉද’’න්තිආදි. කාරණඤ්ච නාමෙතං තිවිධං සම්පාපකං නිබ්බත්තකං ඤාපකන්ති. තත්ථ අරියමග්ගො නිබ්බානස්ස සම්පාපකකාරණං, බීජං අඞ්කුරස්ස නිබ්බත්තකකාරණං, පච්චයුප්පන්නතාදයො අනිච්චතාදීනං ඤාපකකාරණං, ඉධාපි ඤාපකකාරණමෙව අධිප්පෙතං. ඤාපකො හි අත්ථො ඤාපෙතබ්බත්ථවිසයස්ස ඤාණස්ස හෙතුභාවතො කාරණං. තදායත්තවුත්තිතාය තං ඤාණං තිට්ඨති එත්ථාති ඨානං, වසති තං ඤාණමෙත්ථ තිට්ඨතීති ‘‘වත්ථූ’’ති ච වුච්චති. තථා හි භගවතා වත්ථු-සද්දෙන උද්දිසිත්වාපි ඨාන-සද්දෙන නිද්දිට්ඨන්ති.

32-33. දුතියතතියවාරානං පඨමවාරතො විසෙසො නත්ථි ඨපෙත්වා කාලභෙදන්ති ආහ ‘‘උපරි වාරද්වයෙපි එසෙව නයො’’ති. තදෙතං කාලභෙදං යථාපාළිං දස්සෙතුං ‘‘කෙවලඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. ඉතරෙන දුතියතතියවාරා යාව දසසංවට්ටවිවට්ටකප්පා, යාව චත්තාලීසසංවට්ටවිවට්ටකප්පා ච අනුස්සරණවසෙන වුත්තාති අධිප්පායො. යදෙවං කස්මා සස්සතවාදො චතුධා විභත්තො, නනු තිධා කාලභෙදමකත්වා අධිච්චසමුප්පත්තිකවාදො විය දුවිධෙනෙව විභජිතබ්බො සියාති චොදනං සොධෙතුං ‘‘මන්දපඤ්ඤො හී’’තිආදිමාහ. මන්දපඤ්ඤාදීනං තිණ්ණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණලාභීනං වසෙන තිධා කාලභෙදං කත්වා තක්කනෙන සහ චතුධා විභත්තොති අධිප්පායො. නනු ච අනුස්සවාදිවසෙන තක්කිකානං විය මන්දපඤ්ඤාදීනම්පි විසෙසලාභීනං හීනාදිවසෙන අනෙකභෙදසම්භවතො බහුධා භෙදො සියා, අථ කස්මා සබ්බෙපි විසෙසලාභිනො තයො එව රාසී කත්වා වුත්තාති? උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන දස්සෙතුකාමත්තා. තීසු හි රාසීසු යෙ හීනමජ්ඣිමපඤ්ඤා, තෙ වුත්තපරිච්ඡෙදතො ඌනකමෙව අනුස්සරන්ති. යෙ පන උක්කට්ඨපඤ්ඤා, තෙ වුත්තපරිච්ඡෙදං අතික්කමිත්වා නානුස්සරන්තීති තත්ථ තත්ථ උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන දස්සෙතුකාමතො අනෙකජාතිසතසහස්සදසචත්තාරීසසංවට්ටවිවට්ටානුස්සරණවසෙන තයො එව රාසී කත්වා වුත්තාති. න තතො උද්ධන්ති යථාවුත්තකාලත්තයතො, චත්තාරීසසංවට්ටවිවට්ටකප්පතො වා උද්ධං නානුස්සරති, කස්මා? දුබ්බලපඤ්ඤත්තා. තෙසඤ්හි නාමරූපපරිච්ඡෙදවිරහතො දුබ්බලා පඤ්ඤා හොතීති අට්ඨකථාසු වුත්තං.

34. තප්පකතියත්තොපි කත්තුත්ථොයෙවාති ආහ ‘‘තක්කයතී’’ති. තප්පකතියත්තත්තා එව හි දුතියනයොපි උපපන්නො හොති. තත්ථ තක්කයතීති ඌහයති, සස්සතාදිආකාරෙන තස්මිං තස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපයතීති අත්ථො. තක්කොති ආකොටනලක්ඛණො, විනිච්ඡයලක්ඛණො වා දිට්ඨිට්ඨානභූතො විතක්කො. තෙන තෙන පරියායෙන තක්කනං සන්ධාය ‘‘තක්කෙත්වා විතක්කෙත්වා’’ති වුත්තං වීමංසාය සමන්නාගතොති අත්ථවචනමත්තං. නිබ්බචනං පන තක්කිපදෙ විය ද්විධා වත්තබ්බං. වීමංසා නාම විචාරණා, සා ච දුවිධා පඤ්ඤා චෙව පඤ්ඤාපතිරූපිකා ච. ඉධ පන පඤ්ඤාපතිරූපිකාව, සා චත්ථතො ලොභසහගතචිත්තුප්පාදො, මිච්ඡාභිනිවෙසසඞ්ඛාතො වා අයොනිසොමනසිකාරො. පුබ්බභාගෙ වා මිච්ඡාදස්සනභූතං දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං, තදෙතමත්ථත්තයං දස්සෙතුං ‘‘තුලනා රුච්චනා ඛමනා’’ති වුත්තං. ‘‘තුලයිත්වා’’තිආදීසුපි යථාක්කමං ‘‘ලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙනා’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. සමන්තතො, පුනප්පුනං වා ආහනනං පරියාහතං, තං පන විතක්කස්ස ආරම්මණං ඌහනමෙව, භාවනපුංසකඤ්චෙතං පදන්ති දස්සෙති ‘‘තෙන තෙන පරියායෙන තක්කෙත්වා’’ති ඉමිනා. පරියායෙනාති ච කාරණෙනාති අත්ථො. වුත්තප්පකාරායාති තිධා වුත්තප්පභෙදාය. අනුවිචරිතන්ති අනුපවත්තිතං, වීමංසානුගතෙන වා විචාරෙන අනුමජ්ජිතං. තදනුගතධම්මකිච්චම්පි හි පධානධම්මෙ ආරොපෙත්වා තථා වුච්චති. පටිභාති දිස්සතීති පටිභානං, යථාසමාහිතාකාරවිසෙසවිභාවකො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදො, තතො ජාතන්ති පටිභානං, තථා පඤ්ඤායනං, සයං අත්තනො පටිභානං සයංපටිභානං, තෙනෙවාහ ‘‘අත්තනො පටිභානමත්තසඤ්ජාත’’න්ති. මත්ත-සද්දෙන චෙත්ථ විසෙසාධිගමාදයො නිවත්තෙති. අනාමට්ඨකාලවචනෙ වත්තමානවසෙනෙව අත්ථනිද්දෙසො උපපන්නොති ආහ ‘‘එවං වදතී’’ති.

පාළියං ‘‘තක්කී හොති වීමංසී’’ති සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, එකසෙසෙන වා වුත්තං තක්කීභෙදං විභජන්තො ‘‘තත්ථ චතුබ්බිධො’’තිආදිමාහ. පරෙහි පුන සවනං අනුස්සුති, සා යස්සායං අනුස්සුතිකො. පුරිමං අනුභූතපුබ්බං ජාතිං සරතීති ජාතිස්සරො. ලබ්භතෙති ලාභො, යං කිඤ්චි අත්තනා පටිලද්ධං රූපාදි, සුඛාදි ච, න පන ඣානාදිවිසෙසො, තෙනෙවාහ පාළියං ‘‘සො තක්කපරියාහතං වීමංසානුවිචරිතං සයංපටිභානං එවමාහා’’ති. අට්ඨකථායම්පි වුත්තං ‘‘අත්තනො පටිභානමත්තසඤ්ජාත’’න්ති. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරොපි වදති ‘‘මත්ත-සද්දෙන විසෙසාධිගමාදයො නිවත්තෙතී’’ති (දී. නි. ටී. 1.34) සො එතස්සාති ලාභී. සුද්ධෙන පුරිමෙහි අසම්මිස්සෙන, සුද්ධං වා තක්කනං සුද්ධතක්කො, සො යස්සායං සුද්ධතක්කිකො. තෙන හීති උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතො, තෙන තථා වෙස්සන්තරරඤ්ඤොව භගවති සමානෙති දිට්ඨිග්ගාහං උය්‍යොජෙති. ලාභිතායාති රූපාදිසුඛාදිලාභීභාවතො. ‘‘අනාගතෙපි එවං භවිස්සතී’’ති ඉදං ලාභීතක්කිනො එවම්පි සම්භවතීති සම්භවදස්සනවසෙන ඉධාධිප්පෙතං තක්කනං සන්ධාය වුත්තං. අනාගතංසතක්කනෙනෙව හි සස්සතග්ගාහී භවති. ‘‘අතීතෙපි එවං අහොසී’’ති ඉදං පන අනාගතංසතක්කනස්ස උපනිස්සයනිදස්සනමත්තං. සො හි ‘‘යථා මෙ ඉදානි අත්තා සුඛී හොති, එවං අතීතෙපීති පඨමං අතීතංසානුතක්කනං උපනිස්සාය අනාගතෙපි එවං භවිස්සතී’’ති තක්කයන්තො දිට්ඨිං ගණ්හාති. ‘‘එවං සති ඉදං හොතී’’ති ඉමිනා අනිච්චෙසු භාවෙසු අඤ්ඤො කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදෙතීති දොසො ආපජ්ජති, තථා ච සති කතස්ස විනාසො අකතස්ස ච අජ්ඣාගමො සියා. නිච්චෙසු පන භාවෙසු අඤ්ඤො කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදෙතීති දොසො නාපජ්ජති. එවඤ්ච සති කතස්ස අවිනාසො, අකතස්ස ච අනජ්ඣාගමො සියාති තක්කිකස්ස යුත්තිගවෙසනාකාරං දස්සෙති.

තක්කමත්තෙනෙවාති සුද්ධතක්කනෙනෙව. මත්ත-සද්දෙන හි ආගමාදීනං, අනුස්සවාදීනඤ්ච අභාවං දස්සෙති. ‘‘නනු ච විසෙසලාභිනොපි සස්සතවාදිනො විසෙසාධිගමහෙතු අනෙකෙසු ජාතිසතසහස්සෙසු, දසසු සංවට්ටවිවට්ටෙසු, චත්තාලීසාය ච සංවට්ටවිවට්ටෙසු යථානුභූතං අත්තනො සන්තානං, තප්පටිබද්ධඤ්ච ධම්මජාතං ‘‘අත්තා, ලොකො’’ති ච අනුස්සරිත්වා තතො පුරිමතරාසුපි ජාතීසු තථාභූතස්ස අත්ථිතානුවිතක්කනමුඛෙන අනාගතෙපි එවං භවිස්සතීති අත්තනො භවිස්සමානානුතක්කනං, සබ්බෙසම්පි සත්තානං තථාභාවානුතක්කනඤ්ච කත්වා සස්සතාභිනිවෙසිනො ජාතා, එවඤ්ච සති සබ්බොපි සස්සතවාදී අනුස්සුතිකජාතිස්සරලාභීතක්කිකා විය අත්තනො උපලද්ධවත්ථුනිමිත්තෙන තක්කනෙන පවත්තවාදත්තා තක්කීපක්ඛෙයෙව තිට්ඨෙය්‍ය, තථා ච සති විසෙසභෙදරහිතත්තා එකොවායං සස්සතවාදො වවත්ථිතො භවෙය්‍ය, අවස්සඤ්ච වුත්තප්පකාරං තක්කනමිච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා විසෙසලාභී සස්සතවාදී එකච්චසස්සතිකපක්ඛං, අධිච්චසමුප්පන්නිකපක්ඛං වා භජෙය්‍යාති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. විසෙසලාභීනඤ්හි ඛන්ධසන්තානස්ස දීඝදීඝතරං දීඝතමකාලානුස්සරණං සස්සතග්ගාහස්ස අසාධාරණකාරණං. තථා හි ‘‘අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරාමි. ඉමිනාමහං එතං ජානාමී’’ති අනුස්සරණමෙව පධානකාරණභාවෙන දස්සිතං. යං පන තස්ස ‘‘ඉමිනාමහං එතං ජානාමී’’ති පවත්තං තක්කනං, න තං ඉධ පධානං අනුස්සරණං පටිච්ච තස්ස අපධානභාවතො, පධානකාරණෙන ච අසාධාරණෙන නිද්දෙසො සාසනෙ, ලොකෙපි ච නිරුළ්හො යථා ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං යවඞ්කුරො’’තිආදි.

එවං පනායං දෙසනා පධානකාරණවිභාවිනී, තස්මා සතිපි අනුස්සවාදිවසෙන, තක්කිකානං හීනාදිවසෙන ච මන්දපඤ්ඤාදීනං විසෙසලාභීනං බහුධා භෙදෙ අඤ්ඤතරභෙදසඞ්ගහවසෙන භගවතා චත්තාරිට්ඨානානි විභජිත්වා වවත්ථිතා සස්සතවාදානං චතුබ්බිධතා. න හි, ඉධ සාවසෙසං ධම්මං දෙසෙති ධම්මරාජාති. යදෙවං අනුස්සුතිකාදීසුපි අනුස්සවාදීනං පධානභාවො ආපජ්ජතීති? න තෙසං අඤ්ඤාය සච්ඡිකිරියාය අභාවෙන තක්කපධානත්තා, ‘‘පධානකාරණෙන ච අසාධාරණෙන නිද්දෙසො සාසනෙ, ලොකෙපි ච නිරුළ්හො’’ති වුත්තොවායමත්ථොති. අථ වා විසෙසාධිගමනිමිත්තරහිතස්ස තක්කනස්ස සස්සතග්ගාහෙ විසුං කාරණභාවදස්සනත්ථං විසෙසාධිගමො විසුං සස්සතග්ගාහකාරණභාවෙන වත්තබ්බො, සො ච මන්දමජ්ඣිමතික්ඛපඤ්ඤාවසෙන තිවිධොති තිධා විභජිත්වා, සබ්බතක්කිනො ච තක්කීභාවසාමඤ්ඤතො එකජ්ඣං ගහෙත්වා චතුධා එව වවත්ථාපිතො සස්සතවාදො භගවතාති.

35. ‘‘අඤ්ඤතරෙනා’’ති එතස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘එකෙනා’’ති වුත්තං. අට්ඨානපයුත්තස්ස පන වා-සද්දස්ස අනියමත්ථතං සන්ධායාහ ‘‘ද්වීහි වා තීහි වා’’ති, තෙන චතූසු වත්ථූසු යථාරහමෙකච්චං එකච්චස්ස පඤ්ඤාපනෙ සහකාරීකාරණන්ති දස්සෙති. ‘‘බහිද්ධා’’ති බාහ්‍යත්ථවාචකො කත්තුනිද්දිට්ඨො නිපාතොති දස්සෙතුං ‘‘බහී’’තිආදි වුත්තං. එත්ථාහ – කිං පනෙතානි වත්ථූනි අත්තනො අභිනිවෙසස්ස හෙතු, උදාහු පරෙසං පතිට්ඨාපනස්සාති. කිඤ්චෙත්ථ, යදි තාව අත්තනො අභිනිවෙසස්ස හෙතු, අථ කස්මා අනුස්සරණතක්කනානියෙව ගහිතානි, න සඤ්ඤාවිපල්ලාසාදයො. තථා හි විපරීතසඤ්ඤාඅයොනිසොමනසිකාරඅසප්පුරිසූපනිස්සයඅසද්ධම්මස්සවනාදීනිපි දිට්ඨියා පවත්තනට්ඨෙන දිට්ඨිට්ඨානානි. අථ පන පරෙසං පතිට්ඨාපනස්ස හෙතු, අනුස්සරණහෙතුභූතො අධිගමො විය, තක්කනපරියෙට්ඨිභූතා යුත්ති විය ච ආගමොපි වත්ථුභාවෙන වත්තබ්බො, උභයථාපි ච යථාවුත්තස්ස අවසෙසකාරණස්ස සම්භවතො ‘‘නත්ථි ඉතො බහිද්ධා’’ති වචනං න යුජ්ජතෙවාති? නො න යුජ්ජති, කස්මා? අභිනිවෙසපක්ඛෙ තාව අයං දිට්ඨිගතිකො අසප්පුරිසූපනිස්සයඅසද්ධම්මස්සවනෙහි අයොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා විපල්ලාසසඤ්ඤො රූපාදිධම්මානං ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනසභාවස්ස අනවබොධතො ධම්මයුත්තිං අතිධාවන්තො එකත්තනයං මිච්ඡා ගහෙත්වා යථාවුත්තානුස්සරණතක්කනෙහි ඛන්ධෙසු ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති (දී. නි. 31) අභිනිවෙසං උපනෙසි, ඉති ආසන්නකාරණත්තා, පධානකාරණත්තා ච තග්ගහණෙනෙව ච ඉතරෙසම්පි ගහිතත්තා අනුස්සරණතක්කනානියෙව ඉධ ගහිතානි. පතිට්ඨාපනපක්ඛෙ පන ආගමොපි යුත්තියමෙව ඨිතො විසෙසෙන නිරාගමානං බාහිරකානං තක්කග්ගාහිභාවතො, තස්මා අනුස්සරණතක්කනානියෙව සස්සතග්ගාහස්ස වත්ථුභාවෙන ගහිතානි.

කිඤ්ච භිය්‍යො – දුවිධං පරමත්ථධම්මානං ලක්ඛණං සභාවලක්ඛණං, සාමඤ්ඤලක්ඛණඤ්ච. තත්ථ සභාවලක්ඛණාවබොධො පච්චක්ඛඤාණං, සාමඤ්ඤලක්ඛණාවබොධො අනුමානඤාණං. ආගමො ච සුතමයාය පඤ්ඤාය සාධනතො අනුමානඤාණමෙව ආවහති, සුතානං පන ධම්මානං ආකාරපරිවිතක්කනෙන නිජ්ඣානක්ඛන්තියං ඨිතො චින්තාමයපඤ්ඤං නිබ්බත්තෙත්වා අනුක්කමෙන භාවනාය පච්චක්ඛඤාණං අධිගච්ඡතීති එවං ආගමොපි තක්කනවිසයං නාතික්කමති, තස්මා චෙස තක්කග්ගහණෙන ගහිතොවාති වෙදිතබ්බො. සො අට්ඨකථායං අනුස්සුතිතක්කග්ගහණෙන විභාවිතො, එවං අනුස්සරණතක්කනෙහි අසඞ්ගහිතස්ස අවසිට්ඨස්ස කාරණස්ස අසම්භවතො යුත්තමෙවිදං ‘‘නත්ථි ඉතො බහිද්ධා’’ති වචනන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්තී’’ති (දී. නි. 1.29), ‘‘සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්තී’’ති (දී. නි. 1.30) ච වචනතො පන පතිට්ඨාපනවත්ථූනියෙව ඉධ දෙසිතානි තංදෙසනාය එව අභිනිවෙසස්සාපි සිජ්ඣනතො. අනෙකභෙදෙසු හි දෙසිතෙසු යස්මිං දෙසිතෙ තදඤ්ඤෙපි දෙසිතා සිද්ධා හොන්ති, තමෙව දෙසෙතීති දට්ඨබ්බං. අභිනිවෙසපතිට්ඨාපනෙසු ච අභිනිවෙසෙ දෙසිතෙපි පතිට්ඨාපනං න සිජ්ඣති අභිනිවෙසස්ස පතිට්ඨාපනෙ අනියමතො. අභිනිවෙසිනොපි හි කෙචි පතිට්ඨාපෙන්ති, කෙචි න පතිට්ඨාපෙන්ති. පතිට්ඨාපනෙ පන දෙසිතෙ අභිනිවෙසොපි සිජ්ඣති පතිට්ඨාපනස්ස අභිනිවෙසෙ නියමතො. යො හි යත්ථ පරෙ පතිට්ඨාපෙති, සොපි තමභිනිවිසතීති.

36. තයිදන්ති එත්ථ ත-සද්දෙන ‘‘සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්තී’’ති එතස්ස පරාමසනන්ති ආහ ‘‘තං ඉදං චතුබ්බිධම්පි දිට්ඨිගත’’න්ති. තතොති තස්මා පකාරතො ජානනත්තා. පරමවජ්ජතාය අනෙකවිහිතානං අනත්ථානං කාරණභාවතො දිට්ඨියො එව ඨානා දිට්ඨිට්ඨානා. යථාහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමාහං භික්ඛවෙ, වජ්ජං වදාමී’’ති තදෙවත්ථං සන්ධාය ‘‘දිට්ඨියොව දිට්ඨිට්ඨානා’’ති වුත්තං. දිට්ඨීනං කාරණම්පි දිට්ඨිට්ඨානමෙව දිට්ඨීනං උප්පාදාය සමුට්ඨානට්ඨෙන. ‘‘යථාහා’’තිආදි පටිසම්භිදාපාළියා (පටි. ම. 1.124) සාධනං. තත්ථ ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං ආරම්මණට්ඨෙන. වුත්තඤ්හි ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදි, (සං. නි. 3.81) අවිජ්ජාපි උපනිස්සයාදිභාවෙන. යථාහ ‘‘අස්සුතවා භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො’’තිආදි (ම. නි. 1.2; පටි. ම. 1.131) ඵස්සොපි ඵුසිත්වා ගහණූපායට්ඨෙන. තථා හි වුත්තං ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා (දී. නි. 1.118) ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදෙන්තී’’ති (දී. නි. 1.144) සඤ්ඤාපි ආකාරමත්තග්ගහණට්ඨෙන. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා’’ති (සු. නි. 880; මහා. නි. 109) පථවිං පථවිතො සඤ්ඤත්වා’’ති (ම. නි. 1.2) ච ආදි. විතක්කොපි ආකාරපරිවිතක්කනට්ඨෙන. තෙන වුත්තං ‘‘තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති, (සු. නි. 892; මහානි. 121) ‘‘තක්කී හොති වීමංසී’’ති (දී. නි. 1.34) ච ආදි. අයොනිසො මනසිකාරොපි අකුසලානං සාධාරණකාරණට්ඨෙන. තෙනාහ ‘‘තස්ස එවං අයොනිසො මනසි කරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති. අත්ථි මෙ අත්තා’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨිඋප්පජ්ජතී’’තිආදි (ම. නි. 1.19) පාපමිත්තොපි දිට්ඨානුගති ආපජ්ජනට්ඨෙන. වුත්තම්පි ච ‘‘බාහිරං භික්ඛවෙ, අඞ්ගන්ති කරිත්වා නාඤ්ඤං එකඞ්ගම්පි සමනුපස්ස්සාමි, යං එවං මහතො අනත්ථාය සංවත්තති, යථයිදං භික්ඛවෙ, පාපමිත්තතා’’තිආදි (අ. නි. 1.110) පරතොඝොසොපි දුරක්ඛාතධම්මස්සවනට්ඨෙන. තථා චෙව වුත්තං ‘‘ද්වෙමෙ භික්ඛවෙ, පච්චයා මිච්ඡාදිට්ඨියා උප්පාදාය. කතමෙ ද්වෙ? පරතො ච ඝොසො, අයොනිසො ච මනසිකාරො’’තිආදි (අ. නි. 2.126) පරෙහි සුතා, දෙසිතා වා දෙසනා පරතොඝොසො.

‘‘ඛන්ධා හෙතූ’’තිආදිපාළි තදත්ථවිභාවිනී. තත්ථ ජනකට්ඨෙන හෙතු, උපත්ථම්භකට්ඨෙන පච්චයො. උපාදායාති උපාදියිත්වා, පටිච්චාති අත්ථො. ‘‘උප්පාදායා’’තිපි පාඨො, උප්පජ්ජනායාති අත්ථො. සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං, ඛන්ධාදයො එව. ඉධ පන සමුට්ඨානභාවොයෙව සමුට්ඨාන-සද්දෙන වුත්තො භාවලොපත්තා, භාවප්පධානත්තා ච. ආදින්නා සකසන්තානෙ. පවත්තිතා සපරසන්තානෙසු. පර-සද්දො අභිණ්හත්ථොති වුත්තං ‘‘පුනප්පුන’’න්ති. පරිනිට්ඨාපිතාති ‘‘ඉදමෙව දස්සනං සච්චං, අඤ්ඤං පන මොඝං තුච්ඡං මුසා’’ති අභිනිවෙසස්ස පරියොසානං මත්ථකං පාපිතාති අත්ථො. ආරම්මණවසෙනාති අට්ඨසු දිට්ඨිට්ඨානෙසු ඛන්ධෙ සන්ධායාහ. පවත්තනවසෙනාති අවිජ්ජාඵස්සසඤ්ඤාවිතක්කායොනිසොමනසිකාරෙ. ආසෙවනවසෙනාති පාපමිත්තපරතොඝොසෙ. යදිපි සරූපත්ථවසෙන වෙවචනං, සඞ්කෙතත්ථවසෙන පන එවං වත්තබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘එවංවිධපරලොකා’’ති වුත්තං. යෙන කෙනචි හි විසෙසනෙනෙව වෙවචනං සාත්ථකං සියා. පරලොකො ච කම්මවසෙන අභිමුඛො සම්පරෙති ගච්ඡති පවත්තති එත්ථාති අභිසම්පරායොති වුච්චති. ‘‘ඉති ඛො ආනන්ද, කුසලානි සීලානි අනුපුබ්බෙන අග්ගාය පරෙන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 10.2) විය හි චුරාදිගණවසෙන පර-සද්දං ගතියමිච්ඡන්ති සද්දවිදූ, අයමෙත්ථ අට්ඨකථාතො අපරො නයො.

එවංගතිකාති එවංගමනා එවංනිට්ඨා, එවමනුයුඤ්ජනෙන භිජ්ජනනස්සනපරියොසානාති අත්ථො. ගති-සද්දො චෙත්ථ ‘‘යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙව ගතියො භවන්තී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.258; 2.33, 35; 3.199, 200; ම. නි. 2.384, 397) විය නිට්ඨානත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ දිට්ඨිසඞ්ඛාතා දිට්ඨිට්ඨානා එවං පරමත්ථතො අසන්තං අත්තානං, සස්සතභාවඤ්ච තස්මිං අජ්ඣාරොපෙත්වා ගහිතා, පරාමට්ඨා ච සමානා බාලලපනායෙව හුත්වා යාව පණ්ඩිතා න සමනුයුඤ්ජන්ති, තාව ගච්ඡන්ති, පාතුභවන්ති ච, පණ්ඩිතෙහි සමනුයුඤ්ජියමානා පන අනවට්ඨිතවත්ථුකා අවිමද්දක්ඛමා සූරියුග්ගමනෙ උස්සාවබින්දූ විය, ඛජ්ජොපනකා විය ච භිජ්ජන්ති, විනස්සන්ති චාති.

තත්ථායං අනුයුඤ්ජනෙ සඞ්ඛෙපකථා – යදි හි පරෙහි කප්පිතො අත්තා ලොකො වා සස්සතො සියා, තස්ස නිබ්බිකාරතාය පුරිමරූපාවිජහනතො කස්සචි විසෙසාධානස්ස කාතුමසක්කුණෙය්‍යතාය අහිතතො නිවත්තනත්ථං, හිතෙ ච පටිපජ්ජනත්ථං උපදෙසො එව සස්සතවාදිනො නිප්පයොජනො සියා, කථං වා තෙන සො උපදෙසො පවත්තීයති විකාරාභාවතො. එවඤ්ච සති පරිකප්පිතස්ස අත්තනො අජටාකාසස්ස විය දානාදිකිරියා, හිංසාදිකිරියා ච න සම්භවති, තථා සුඛස්ස, දුක්ඛස්ස ච අනුභවනනිබන්ධො එව සස්සතවාදිනො න යුජ්ජති කම්මබද්ධාභාවතො. ජාතිආදීනඤ්ච අසම්භවතො විමොක්ඛො න භවෙය්‍ය, අථ පන ධම්මමත්තං තස්ස උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති ච, යස්ස වසෙනායං කිරියාදිවොහාරොති වදෙය්‍ය, එවම්පි පුරිමරූපාවිජහනෙන අවට්ඨිතස්ස අත්තනො ධම්මමත්තන්ති න සක්කා සම්භාවෙතුං, තෙ වා පනස්ස ධම්මා අවත්ථාභූතා, තස්මා තස්ස උප්පන්නා අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා, යදි අඤ්ඤෙ, න තාහි අවත්ථාහි තස්ස උප්පන්නාහිපි කොචි විසෙසො අත්ථි, යාහි කරොති පටිසංවෙදෙති චවති උප්පජ්ජති චාති ඉච්ඡිතං, එවඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථකා සියා, තස්මා තදවත්ථො එව යථාවුත්තදොසො, අථානඤ්ඤෙ, උප්පාදවිනාසවන්තීහි අවත්ථාහි අනඤ්ඤස්ස අත්තනො තාසං විය උප්පාදවිනාසසබ්භාවතො කුතො භවෙය්‍ය නිච්චතාවකාසො, තාසම්පි වා අත්තනො විය නිච්චතාපවත්ති, තස්මා බන්ධවිමොක්ඛානං අසම්භවො එවාති න යුජ්ජතියෙව සස්සතවාදො, න චෙත්ථ කොචි වාදී ධම්මානං සස්සතභාවෙ පරිසුද්දං යුත්තිං වත්තුං සමත්ථො භවෙය්‍ය, යුත්තිරහිතඤ්ච වචනං න පණ්ඩිතානං චිත්තං ආරාධෙති, තෙනාවොචුම්හ ‘‘යාව පණ්ඩිතා න සමනුයුඤ්ජන්ති, තාව ගච්ඡන්ති, පාතුභවන්ති චා’’ති.

සකාරණං සගතිකන්ති එත්ථ සහ-සද්දො විජ්ජමානත්ථො ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’තිආදීසු විය, න පන සමවායත්ථො ච-සද්දෙන ‘‘තයිදං භික්ඛවෙ, තථාගතො පජානාතී’’ති වුත්තස්ස දිට්ඨිගතස්ස සමුච්චිනිතත්තා, ‘‘තඤ්ච තථාගතො පජානාතී’’ති ඉමිනා ච කාරණගතීනමෙව පජානනභාවෙන වුත්තත්තා. ඉදං වුත්තං හොති – තයිදං භික්ඛවෙ, කාරණවන්තං ගතිවන්තං දිට්ඨිගතං තථාගතො පජානාති, න කෙවලඤ්ච තදෙව, අථ ඛො තස්ස කාරණගතිසඞ්ඛාතං තඤ්ච සබ්බන්ති. ‘‘තතො…පෙ… පජානාතී’’ති වුත්තවාක්‍යස්ස අත්ථං වුත්තනයෙන සංවණ්ණෙති ‘‘තතො චා’’තිආදිනා. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙවිධ විභජනන්ති පකරණානුරූපමත්ථං ආහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චා’’ති, තස්මිං වා වුත්තෙ තදධිට්ඨානතො ආසවක්ඛයඤාණං, තදවිනාභාවතො වා සබ්බම්පි දසබලාදිඤාණං ගහිතමෙවාතිපි තදෙව වුත්තං.

එවංවිධන්ති ‘‘සීලඤ්චා’’තිආදිනා එවංවුත්තප්පකාරං. පජානන්තොපීති එත්ථ පි-සද්දෙන, අපි-සද්දෙන වා ‘‘තඤ්චා’’ති වුත්ත ච-සද්දස්ස සම්භාවනත්ථභාවං දස්සෙති, තෙන තතො දිට්ටිගතතො උත්තරිතරං සාරභූතං සීලාදිගුණවිසෙසම්පි තථාගතො නාභිනිවිසති, කො පන වාදො වට්ටාමිසෙති සම්භාවෙති. ‘‘අහ’’න්ති දිට්ටිමානවසෙන පරාමසනාකාරදස්සනං. පජානාමීති එත්ථ ඉති-සද්දෙන පකාරත්ථෙන, නිදස්සනත්ථෙන වා. ‘‘මම’’න්ති තණ්හාවසෙන පරාමසනාකාරං දස්සෙති. තණ්හාදිට්ඨිමානපරාමාසවසෙනාති තණ්හාදිට්ඨිමානසඞ්ඛාතපරාමාසවසෙන. ධම්මසභාවමතික්කමිත්වා ‘‘අහං මම’’න්ති පරතො අභූතතො ආමසනං පරාමාසො, තණ්හාදයො එව. න හි තං අත්ථි, යං ඛන්ධෙසු ‘‘අහ’’න්ති වා ‘‘මම’’න්ති වා ගහෙතබ්බං සියා, අපරාමසතො අපරාමසන්තස්ස අස්ස තථාගතස්ස නිබ්බුති විදිතාති සම්බන්ධො. ‘‘අපරාමසතො’’ති චෙදං නිබ්බුතිපවෙදනාය (නිබ්බුතිවෙදනස්ස දී. නි. ටී. 1.36) හෙතුගබ්භවිසෙසනං. ‘‘විදිතා’’ති පදමපෙක්ඛිත්වා කත්තරි සාමිවචනං. අපරාමසතො පරාමාසරහිතපටිපත්තිහෙතු අස්ස තථාගතස්ස කත්තුභූතස්ස නිබ්බුති අසඞ්ඛතධාතු විදිතා, අධිගතාති වා අත්ථො. ‘‘අපරාමසතො’’ති හෙදං හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනං.

‘‘අපරාමාසපච්චයා’’ති පච්චත්තඤ්ඤෙව පවෙදනාය කාරණදස්සනං. අස්සාති කත්තාරං වත්වාපි පච්චත්තඤ්ඤෙවාති විසෙසදස්සනත්ථං පුන කත්තුවචනන්ති ආහ ‘‘සයමෙව අත්තනායෙවා’’ති. සයං, අත්තනාති වා භාවනපුංසකං. නිපාතපදඤ්හෙතං. ‘‘අපරාමසතො’’ති වචනතො පරාමාසානමෙව නිබ්බුති ඉධ දෙසිතා, තංදෙසනාය එව තදඤ්ඤෙසම්පි නිබ්බුතියා සිජ්ඣනතොති දස්සෙති ‘‘තෙසං පරාමාසකිලෙසාන’’න්ති ඉමිනා, පරාමාසසඞ්ඛාතානං කිලෙසානන්ති අත්ථො. අපිච කාමං ‘‘අපරාමසතො’’ති වචනතො පරාමාසානමෙව නිබ්බුති ඉධ දෙසිතාති විඤ්ඤායති, තංදෙසනාය පන තදවසෙසානම්පි කිලෙසානං නිබ්බුති දෙසිතා නාම භවති පහානෙකට්ඨතාදිභාවතො, තස්මා තෙසම්පි නිබ්බුති නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතබ්බාති වුත්තං ‘‘තෙසං පරාමාසකිලෙසාන’’න්ති, තණ්හාදිට්ඨිමානසඞ්ඛාතානං පරාමාසානං, තදඤ්ඤෙසඤ්ච කිලෙසානන්ති අත්ථො. ගොබලීබද්දනයො හෙස. නිබ්බුතීති ච නිබ්බායනභූතා අසඞ්ඛතධාතු, තඤ්ච භගවා බොධිමූලෙයෙව පත්තො, තස්මා සා පච්චත්තඤ්ඤෙව විදිතාති.

යථාපටිපන්නෙනාති යෙන පටිපන්නෙන. තප්පටිපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘තාසංයෙව…පෙ… ආදිමාහා’’ති අනුසන්ධිදස්සනං. කස්මා පන වෙදනානඤ්ඤෙව කම්මට්ඨානමාචික්ඛතීති ආහ ‘‘යාසූ’’තිආදි, ඉමිනා දෙසනාවිලාසං දස්සෙති. දෙසනාවිලාසප්පත්තො හි භගවා දෙසනාකුසලො ඛන්ධායතනාදිවසෙන අනෙකවිධාසු චතුසච්චදෙසනාසු සම්භවන්තීසුපි දිට්ඨිගතිකා වෙදනාසු මිච්ඡාපටිපත්තියා දිට්ඨිගහනං පක්ඛන්දාති දස්සනත්ථං තථාපක්ඛන්දනමූලභූතා වෙදනායෙව පරිඤ්ඤාභූමිභාවෙන උද්ධරතීති. ඉධාති ඉමස්මිං වාදෙ. එවං එත්ථාතිපි. කම්මට්ඨානන්ති චතුසච්චකම්මට්ඨානං. එත්ථ හි වෙදනාගහණෙන ගහිතා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං. වෙදනානං සමුදයග්ගහණෙන ගහිතො අවිජ්ජාසමුදයො සමුදයසච්චං, අත්ථඞ්ගමනිස්සරණපරියායෙහි නිරොධසච්චං, ‘‘යථාභූතං විදිත්වා’’ති එතෙන මග්ගසච්චන්ති එවං චත්තාරි සච්චානි වෙදිතබ්බානි. ‘‘යථාභූතං විදිත්වා’’ති ඉදං විභජ්ජබ්‍යාකරණත්ථපදන්ති තදත්ථං විභජ්ජ දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. විසෙසතො හි ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා වෙදනාසමුදයො’’තිආදිලක්ඛණානං වසෙන සමුදයාදීසු අත්ථො යථාරහං විභජ්ජ දස්සෙතබ්බො. අවිසෙසතො පන වෙදනාය සමුදයාදීනි විපස්සනාපඤ්ඤාය ආරම්මණපටිවෙධවසෙන, මග්ගපඤ්ඤාය අසම්මොහපටිවෙධවසෙන ජානිත්වා පටිවිජ්ඣිත්වාති අත්ථො. පච්චයසමුදයට්ඨෙනාති ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.404; සං. නි. 2.21; උදා. 1) වුත්තලක්ඛණෙන අවිජ්ජාදීනං පච්චයානං උප්පාදෙන චෙව මග්ගෙන අසමුග්ඝාටෙන ච. යාව හි මග්ගෙන න සමුග්ඝාටීයති, තාව පච්චයොති වුච්චති. නිබ්බත්තිලක්ඛණන්ති උප්පාදලක්ඛණං, ජාතින්ති අත්ථො. පඤ්චන්නං ලක්ඛණානන්ති එත්ථ ච චතුන්නම්පි පච්චයානං උප්පාදලක්ඛණමෙව අග්ගහෙත්වා පච්චයලක්ඛණම්පි ගහෙතබ්බං සමුදයං පටිච්ච තෙසං යථාරහං උපකාරකත්තා. තථා චෙව සංවණ්ණිතං ‘‘මග්ගෙන අසමුග්ඝාටෙන චා’’ති. පච්චයනිරොධට්ඨෙනාති ‘‘ඉමස්මිං නිරුද්ධෙ ඉදං නිරුද්ධං හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති (ම. නි. 1.406; උදා. 3; සං. නි. 2.41) වුත්තලක්ඛණෙන අවිජ්ජාදීනං පච්චයානං නිරොධෙන චෙව මග්ගෙන සමුග්ඝාටෙන ච. විපරිණාමලක්ඛණන්ති නිරොධලක්ඛණං, භඞ්ගන්ති අත්ථො. වයන්ති නිරොධං. යන්ති යස්මා පච්චයභාවසඞ්ඛාතහෙතුතො. වෙදනං පටිච්චාති පුරිමුප්පන්නං ආරම්මණාදිපච්චයභූතං වෙදනං ලභිත්වා. සුඛං සොමනස්සන්ති සුඛඤ්චෙව සොමනස්සඤ්ච. අයන්ති පුරිමවෙදනාය යථාරහං පච්ඡිමුප්පන්නානං සුඛසොමනස්සානං පච්චයභාවො. අස්සාදො නාම අස්සාදිතබ්බොති කත්වා.

අපරො නයො – යන්ති සුඛං, සොමනස්සඤ්ච. අයන්ති ච නපුංසකලිඞ්ගෙන නිද්දිට්ඨං සුඛසොමනස්සමෙව අස්සාදපදමපෙක්ඛිත්වා පුල්ලිඞ්ගෙන නිද්දිසීයති, ඉමස්මිං පන විකප්පෙ සුඛසොමනස්සානං උප්පාදොයෙව තෙහි උප්පාදවන්තෙහි නිද්දිට්ඨො, සත්තියා, සත්තිමතො ච අභින්නත්තා. න හි සුඛසොමනස්සමන්තරෙන තෙසං උප්පාදො ලබ්භති. ඉති පුරිමවෙදනං පටිච්ච සුඛසොමනස්සුප්පාදොපි පුරිමවෙදනාය අස්සාදො නාම අස්සාදීයතෙති කත්වා. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – පුරිමමුප්පන්නං වෙදනං ආරබ්භ සොමනස්සුප්පත්තියං යො පුරිමවෙදනාය පච්චයභාවසඞ්ඛාතො අස්සාදෙතබ්බාකාරො, සොමනස්සස්ස වා උප්පාදසඞ්ඛාතො තදස්සාදනාකාරො, අයං පුරිමවෙදනාය අස්සාදොති. කථං පන වෙදනං ආරබ්භ සුඛං උප්පජ්ජති, නනු ඵොට්ඨබ්බාරම්මණන්ති? චෙතසිකසුඛස්සෙව ආරබ්භ පවත්තියමධිප්පෙතත්තා නායං දොසො. ආරබ්භ පවත්තියඤ්හි විසෙසනමෙව සොමනස්සග්ගහණං සොමනස්සං සුඛන්ති යථා ‘‘රුක්ඛො සීසපා’’ති අඤ්ඤපච්චයවසෙන උප්පත්තියං පන කායිකසුඛම්පි අස්සාදොයෙව, යථාලාභකථා වා එසාති දට්ඨබ්බං.

‘‘යා වෙදනා අනිච්චා’’තිආදිනා සත්තිමතා සත්ති නිදස්සිතා. තත්‍රායමත්ථො – යා වෙදනා හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා, උදයබ්බයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛා, ජරාය, මරණෙන චාති ද්විධා විපරිණාමෙතබ්බට්ඨෙන විපරිණාමධම්මා. තස්සා එවංභූතාය අයං අනිච්චදුක්ඛවිපරිණාමභාවො වෙදනාය සබ්බායපිආදීනවොති. ආදීනං පරමකාරුඤ්ඤං වාති පවත්තති එතස්මාති හි ආදීනවො. අපිචආදීනං අතිවිය කපණං පවත්තනට්ඨෙන කපණමනුස්සො ආදීනවො, අයම්පි එවංසභාවොති තථා වුච්චති. සත්තිමතා හි සත්ති අභින්නා තදවිනාභාවතො.

එත්ථ ච ‘‘අනිච්චා’’ති ඉමිනා සඞ්ඛාරදුක්ඛතාවසෙන උපෙක්ඛාවෙදනාය, සබ්බාසු වා වෙදනාසුආදීනවමාහ, ‘‘දුක්ඛා’’ති ඉමිනා දුක්ඛදුක්ඛතාවසෙනදුක්ඛවෙදනාය, ‘‘විපරිණාමධම්මා’’ති ඉමිනා විපරිණාමදුක්ඛතාවසෙන සුඛවෙදනාය. අවිසෙසෙන වා තීණිපි පදානි තිස්සන්නම්පි වෙදනානං වසෙන යොජෙතබ්බානි. ඡන්දරාගවිනයොති ඡන්දසඞ්ඛාතරාගවිනයනං විනාසො. ‘‘අත්ථවසා ලිඞ්ගවිභත්තිවිපරිණාමො’’ති වචනතො යං ඡන්දරාගප්පහානන්ති යොජෙතබ්බං. පරියායවචනමෙවිදං පදද්වයං. යථාභූතං විදිත්වාති මග්ගස්ස වුත්තත්තා මග්ගනිබ්බානවසෙන වා යථාක්කමං යොජනාපි වට්ටති. වෙදනායාති නිස්සක්කවචනං. නිස්සරණන්ති නෙක්ඛම්මං. යාව හි වෙදනාපටිබද්ධං ඡන්දරාගං නප්පජහති, තාවායං පුරිසො වෙදනාය අල්ලීනොයෙව හොති. යදා පන තං ඡන්දරාගං පජහති, තදායං පුරිසො වෙදනාය නිස්සටො විසංයුත්තො හොති, තස්මා ඡන්දරාගප්පහානං වෙදනාය නිස්සරණං වුත්තං. තබ්බචනෙන පන වෙදනාසහජාතනිස්සයාරම්මණභූතා රූපාරූපධම්මා ගහිතා එව හොන්තීතිපි පඤ්චහි උපාදානක්ඛන්ධෙහි නිස්සරණවචනං සිද්ධමෙව. වෙදනාසීසෙන හි දෙසනා ආගතා, තත්ථ පන කාරණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ලක්ඛණහාරවසෙනාපි අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. වුත්තඤ්හි ආයස්මතා මහාකච්චානත්ථෙරෙන –

‘‘වුත්තම්හි එකධම්මෙ, යෙ ධම්මා එකලක්ඛණා කෙචි;

වුත්තා භවන්ති සබ්බො, සො හාරො ලක්ඛණො නාමා’’ති. (නෙත්ති. 485);

කාමුපාදානමූලකත්තා සෙසුපාදානානං පහීනෙ ච කාමුපාදානෙ උපාදානසෙසාභාවතො ‘‘විගතඡන්දරාගතාය අනුපාදානො’’ති වුත්තං, එතෙන ‘‘අනුපාදාවිමුත්තො’’ති එතස්සත්ථං සඞ්ඛෙපෙන දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති – විගතඡන්දරාගතාය අනුපාදානො, අනුපාදානත්තා ච අනුපාදාවිමුත්තොති. තමත්ථං විත්ථාරෙතුං, සමත්ථෙතුං වා ‘‘යස්මි’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යස්මිං උපාදානෙති සෙසුපාදානමූලභූතෙ කාමුපාදානෙ. තස්සාති කාමුපාදානස්ස. අනුපාදියිත්වාති ඡන්දරාගවසෙන අනාදියිත්වා, එතෙන ‘‘අනුපාදාවිමුත්තො’’ති පදස්ස ය-කාරලොපෙන සමාසභාවං, බ්‍යාසභාවං වා දස්සෙති.

37. ‘‘ඉමෙ ඛො’’තිආදි යථාපුට්ඨස්ස ධම්මස්ස විස්සජ්ජිතභාවෙන නිගමනවචනං, ‘‘පජානාතී’’ති වුත්තපජානනමෙව ච ඉම-සද්දෙන නිද්දිට්ඨන්ති දස්සෙතුං ‘‘යෙ තෙ’’තිආදිමාහ. යෙ තෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මෙ…පෙ… අපුච්ඡිං, යෙහි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මෙහි…පෙ… වදෙය්‍යුං, තඤ්ච…පෙ… පජානාතීති එවං නිද්දිට්ඨා ඉමෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මා ගම්භීරා…පෙ… පණ්ඩිතවෙදනීයා චාති වෙදිතබ්බාති යොජනා. ‘‘එව’’න්තිආදි පිණ්ඩත්ථදස්සනං. තත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘අනුපාදාවිමුත්තො භික්ඛවෙ, තථාගතො’’ති ඉමිනා අග්ගමග්ගඵලුප්පත්තිං දස්සෙති, ‘‘වෙදනානං, සමුදයඤ්චා’’තිආදිනා ච චතුසච්චකම්මට්ඨානං. තථාපි යස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා ඉමං දිට්ඨිගතං සකාරණං සගතිකං පභෙදතො විභජිතුං සමත්ථො හොති, තස්සා පදට්ඨානෙන චෙව සද්ධිං පුබ්බභාගපටිපදාය උප්පත්තිභූමියා ච තදෙව පාකටතරං කත්තුකාමො ධම්මරාජා එවං දස්සෙතීති වුත්තං ‘‘තදෙව නිය්‍යාතිත’’න්ති, නිගමිතං නිට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. අන්තරාති පුච්ඡිතවිස්සජ්ජිතධම්මදස්සනවචනානමන්තරා දිට්ඨියො විභත්තා තස්ස පජානනාකාරදස්සනවසෙනාති අත්ථො.

පඨමභාණවාරවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා.