මහාසීලවණ්ණනා

21. අඞ්ගානි ආරබ්භ පවත්තත්තා අඞ්ගසහචරිතං සත්ථං ‘‘අඞ්ග’’න්ති වුත්තං උත්තරපදලොපෙන වා. නිමිත්තන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො, තෙනාහ ‘‘හත්ථපාදාදීසූ’’තිආදි. කෙචි පන ‘‘අඞ්ගන්ති අඞ්ගවිකාරං පරෙසං අඞ්ගවිකාරදස්සනෙනාපි ලාභාලාභාදිවිජානන’’න්ති වදන්ති. නිමිත්තසත්ථන්ති නිමිත්තෙන සඤ්ජානනප්පකාරදීපකං සත්ථං, තං වත්ථුනා විභාවෙතුං ‘‘පණ්ඩුරාජා’’තිආදිමාහ. පණ්ඩුරාජාති ච ‘‘දක්ඛිණාරාමාධිපති’’ ඉච්චෙව වුත්තං. සීහළදීපෙ දක්ඛිණාරාමනාමකස්ස සඞ්ඝාරාමස්ස කාරකොති වදන්ති. ‘‘දක්ඛිණමධුරාධිපතී’’ති ච කත්ථචි ලිඛිතං, දක්ඛිණමධුරනගරස්ස අධිපතීති අත්ථො. මුත්තායොති මුත්තිකා. මුට්ඨියාති හත්ථමුද්දාය. ඝරගොලිකායාති සරබුනා. සො ‘‘මුත්තා’’ති සඤ්ඤානිමිත්තෙනාහ, සඞ්ඛ්‍යානිමිත්තෙන පන ‘‘තිස්සො’’ති.

‘‘මහන්තාන’’න්ති එතෙන අප්පකං නිමිත්තමෙව, මහන්තං පන උප්පාදොති නිමිත්තුප්පාදානං විසෙසං දස්සෙති. උප්පතිතන්ති උප්පතනං. සුභාසුභඵලං පකාසෙන්තො උප්පජ්ජති ගච්ඡතීති උප්පාදො, උප්පාතොපි, සුභාසුභසූචිකා භූතවිකති. සො හි ධූමො විය අග්ගිස්ස කම්මඵලස්ස පකාසනමත්තමෙව කරොති, න තු තමුප්පාදෙතීති. ඉදන්ති ඉදං නාම ඵලං. එවන්ති ඉමිනා නාම ආකාරෙන. ආදිසන්තීති නිද්දිසන්ති. පුබ්බණ්හසමයෙති කාලවසෙන. ඉදං නාමාති වත්ථුවසෙන වදති. යො වසභං, කුඤ්ජරං, පාසාදං, පබ්බතං වා ආරුළ්හමත්තානං සුපිනෙ පස්සති, තස්ස ‘‘ඉදං නාම ඵල’’න්තිආදිනා හි වත්ථුකිත්තනං හොති. සුපිනකන්ති සුපිනසත්ථං. අඞ්ගසම්පත්තිවිපත්තිදස්සනමත්තෙන පුබ්බෙ ‘‘අඞ්ග’’න්ති වුත්තං, ඉධ පන මහානුභාවතාදිනිප්ඵාදකලක්ඛණවිසෙසදස්සනෙන ‘‘ලක්ඛණ’’න්ති අයමෙතෙසං විසෙසො, තෙනාහ ‘‘ඉමිනා ලක්ඛණෙනා’’තිආදි. ලක්ඛණන්ති හි අඞ්ගපච්චඞ්ගෙසු දිස්සමානාකාරවිසෙසං සත්තිසිරිවච්ඡගදාපාසාදාදිකමධිප්පෙතං තං තං ඵලං ලක්ඛීයති අනෙනාති කත්වා, සත්ථං පන තප්පකාසනතො ලක්ඛණං. ආහතෙති පුරාණෙ. අනාහතෙති නවෙ. අහතෙති පන පාඨෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො. ඉතො පට්ඨායාති දෙවරක්ඛසමනුස්සාදිභෙදෙන යථාඵලං පරිකප්පිතෙන විවිධවත්ථභාගෙ ඉතො වා එත්තො වා සඤ්ඡින්නෙ ඉදං නාම භොගාදිඵලං හොති. එවරූපෙන දාරුනාති පලාසසිරිඵලාදිදාරුනා, තථා දබ්බියා. යදි දබ්බිහොමාදීනිපි අග්ගිහොමානෙව, අථ කස්මා විසුං වුත්තානීති ආහ ‘‘එවරූපායා’’තිආදි. දබ්බිහොමාදීනි හොමොපකරණාදිවිසෙසෙහි ඵලවිසෙසදස්සනවසෙන වුත්තානි, අග්ගිහොමං පන වුත්තාවසෙසසාධනවසෙන වුත්තන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘දබ්බිහොමාදීනී’’තිආදි.

කුණ්ඩකොති තණ්ඩුලඛණ්ඩං, තිලස්ස ඉදන්ති තෙලං, සමාසතද්ධිතපදානි පසිද්ධෙසු සාමඤ්ඤභූතානීති විසෙසකරණත්ථං ‘‘තිලතෙලාදික’’න්ති වුත්තං. පක්ඛිපනන්ති පක්ඛිපනත්ථං. ‘‘පක්ඛිපනවිජ්ජ’’න්තිපි පාඨො, පක්ඛිපනහෙතුභූතං විජ්ජන්ති අත්ථො. දක්ඛිණක්ඛකජණ්ණුලොහිතාදීහීති දක්ඛිණක්ඛකලොහිතදක්ඛිණජණ්ණුලොහිතාදීහි. ‘‘පුබ්බෙ’’තිආදිනා අඞ්ගඅඞ්ගවිජ්ජානං විසෙසදස්සනෙන පුනරුත්තභාවමපනෙති. අඞ්ගුලට්ඨිං දිස්වාති අඞ්ගුලිභූතං, අඞ්ගුලියා වා ජාතං අට්ඨිං පස්සිත්වා, අඞ්ගුලිච්ඡවිමත්තං අපස්සිත්වා තදට්ඨිවිපස්සනවසෙනෙව බ්‍යාකරොන්තීති වුත්තං හොති. ‘‘අඞ්ගලට්ඨින්ති සරීර’’න්ති (දී. නි. ටී. 1.21) පන ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං, එවං සති අඞ්ගපච්චඞ්ගානං විරුහනභාවෙන ලට්ඨිසදිසත්තා සරීරමෙව අඞ්ගලට්ඨීති විඤ්ඤායති. කුලපුත්තොති ජාතිකුලපුත්තො, ආචාරකුලපුත්තො ච. දිස්වාපීති එත්ථ අපි-සද්දො අදිස්වාපීති සම්පිණ්ඩනත්ථො. අබ්භිනො සත්ථං අබ්භෙය්‍යං. මාසුරක්ඛෙන කතො ගන්ථො මාසුරක්ඛො. රාජූහි පරිභූත්තං සත්ථං රාජසත්ථං. සබ්බානිපෙතානි ඛත්තවිජ්ජාපකරණානි. සිව-සද්දො සන්තිඅත්ථොති ආහ ‘‘සන්තිකරණවිජ්ජා’’ති, උපසග්ගූපසමනවිජ්ජාති අත්ථො. සිවා-සද්දමෙව රස්සං කත්වා එවමහාති සන්ධාය ‘‘සිඞ්ගාලරුතවිජ්ජා’’ති වදන්ති, සිඞ්ගාලානං රුතෙ සුභාසුභසඤ්ජානනවිජ්ජාති අත්ථො. ‘‘භූතවෙජ්ජමන්තොති භූතවසීකරණමන්තො. භූරිඝරෙති අන්තොපථවියං කතඝරෙ, මත්තිකාමයඝරෙ වා. ‘‘භූරිවිජ්ජා සස්සබුද්ධිකරණවිජ්ජා’’ති සාරසමාසෙ. සප්පාව්හායනවිජ්ජාති සප්පාගමනවිජ්ජා. විසවන්තමෙව වාති විසවමානමෙව වා. භාවනිද්දෙසස්ස හි මාන-සද්දස්ස අන්තබ්‍යප්පදෙසො. යාය කරොන්ති, සා විසවිජ්ජාති යොජනා. ‘‘විසතන්ත්‍රමෙව වා’’තිපි පාඨො. එවං සති සරූපදස්සනං හොති, විසවිචාරණගන්ථොයෙවාති අත්ථො. තන්ත්‍රන්ති හි ගන්ථස්ස පරසමඤ්ඤා. සපක්ඛකඅපක්ඛකද්විපදචතුප්පදානන්ති පිඞ්ගලමක්ඛිකාදිසපක්ඛකඝරගොලිකාදිඅපක්ඛකදෙවමනුස්සචඞ්ගොරාදිද්විපද- කණ්ටසසජම්බුකාදිචතුප්පදානං. රුතං වස්සිතං. ගතං ගමනං, එතෙන ‘‘සකුණවිජ්ජා’’ති ඉධ මිගසද්දස්ස ලොපං, නිදස්සනමත්තං වා දස්සෙති. සකුණඤාණන්ති සකුණවසෙන සුභාසුභඵලස්ස ජානනං. නනු සකුණවිජ්ජාය එව වායසවිජ්ජාපවිට්ඨාති ආහ ‘‘තං විසුඤ්ඤෙව සත්ථ’’න්ති. තංතංපකාසකසත්ථානුරූපවසෙන හි ඉධ තස්ස තස්ස වචනන්ති දට්ඨබ්බං.

පරිපක්කගතභාවො අත්තභාවස්ස, ජීවිතකාලස්ස ච වසෙන ගහෙතබ්බොති දස්සෙති ‘‘ඉදානී’’තිආදිනා. ආදිට්ඨඤානන්ති ආදිසිතබ්බස්ස ඤාණං. සරරක්ඛණන්ති සරතො අත්තානං, අත්තතො වා සරස්ස රක්ඛණං. ‘‘සබ්බසඞ්ගාහික’’න්ති ඉමිනා මිග-සද්දස්ස සබ්බසකුණචතුප්පදෙසු පවත්තිං දස්සෙති, එකසෙසනිද්දෙසො වා එස චතුප්පදෙස්වෙව මිග-සද්දස්ස නිරුළ්හත්තා. සබ්බෙසම්පි සකුණචතුප්පදානං රුතජානනසත්ථස්ස මිගචක්කසමඤ්ඤා, යථා තං සුභාසුභජානනප්පකාරෙ සබ්බතො භද්‍රං චක්කාදිසමඤ්ඤාති ආහ ‘‘සබ්බ…පෙ… වුත්ත’’න්ති.

22. ‘‘සාමිනො’’තිආදි පසට්ඨාපසට්ඨකාරණවචනං. ලක්ඛණන්ති තෙසං ලක්ඛණප්පකාසකසත්ථං. පාරිසෙසනයෙන අවසෙසං ආවුධං. ‘‘යම්හි කුලෙ’’තිආදිනා ඉමස්මිං ඨානෙ තථාජානනහෙතු එව සෙසං ලක්ඛණන්ති දස්සෙති. අයං විසෙසොති ‘‘ලක්ඛණ’’න්ති හෙට්ඨා වුත්තා ලක්ඛණතො විසෙසො. තදත්ථාවිකරණත්ථං ‘‘ඉදඤ්චෙත්ථ වත්ථූ’’ති වුත්තං අග්ගිං ධමමානන්ති අග්ගිං මුඛවාතෙන ජාලෙන්තං. මක්ඛෙසීති විනාසෙති. පිළන්ධනකණ්ණිකායාති කණ්ණාලඞ්කාරස්ස. ගෙහකණ්ණිකායාති ගෙහකූටස්ස, එතෙන එකසෙසනයං, සාමඤ්ඤනිද්දෙසං වා උපෙතං. කච්ඡපලක්ඛණන්ති කුම්මලක්ඛණං. සබ්බචතුප්පදානන්ති මිග-සද්දස්ස චතුප්පදවාචකත්තමාහ.

23. අසුකදිවසෙති දුතියාතතියාදිතිථිවසෙන වුත්තං. අසුකනක්ඛත්තෙනාති අස්සයුජභරණීකත්තිකාරොහණීආදිනක්ඛත්තයොගවසෙන. විප්පවුත්ථානන්ති විප්පවසිතානං සදෙසතො නික්ඛන්තානං. උපසඞ්කමනං උපයානං. අපයානං පටික්කමනං. දුතියපදෙපීති ‘‘බාහිරානං රඤ්ඤං…පෙ… භවිස්සතී’’ති වුත්තෙ දුතියවාක්‍යෙපි. ‘‘අබ්භන්තරානං රඤ්ඤං ජයො’’තිආදීහි ද්වීහි වාක්‍යෙහි වුත්තා ජයපරාජයා පාකටායෙව.

24. රාහූති රාහු නාම අසුරිස්සරො අසුරරාජා. තථා හි මහාසමයසුත්තෙ අසුරනිකායෙ වුත්තං –

‘‘සතඤ්ච බලිපුත්තානං, සබ්බෙ වෙරොචනාමකා;

සන්නය්හිත්වා බලිසෙනං, රාහුභද්දමුපාගමු’’න්ති. (දී. නි. 2.339);

තස්ස චන්දිමසූරියානං ගහණං සංයුත්තනිකායෙ චන්දිමසුත්තසූරියසුත්තෙහි දීපෙතබ්බං. ඉති-සද්දො චෙත්ථ ආදිඅත්ථො ‘‘චන්දග්ගාහාදයො’’ති වුත්තත්තා, තෙන සූරියග්ගාහනක්ඛත්තග්ගාහා සඞ්ගය්හන්ති. තස්මා චන්දිමසූරියානමිව නක්ඛත්තානම්පි රාහුනා ගහණං වෙදිතබ්බං. තතො එව හි ‘‘අපි චා’’තිආදිනා නක්ඛත්තගාහෙ දුතියනයො වුත්තො. අඞ්ගාරකාදිගාහසමායොගොපීති අග්ගහිතග්ගහණෙන අඞ්ගාරකසසිපුත්තසූරගරුසුක්කරවිසුතකෙතුසඞ්ඛාතානං ගාහානං සමායොගො අපි නක්ඛත්තගාහොයෙව සහ පයොගෙන ගහණතො. සහපයොගොපි හි වෙදසමයෙන ගහණන්ති වුච්චති. උක්කානං පතනන්ති උක්කොභාසානං පතනං. වාතසඞ්ඝාතෙසු හි වෙගෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්ඝට්ටෙන්තෙසු දීපිකොභාසො විය ඔභාසො උප්පජ්ජිත්වා ආකාසතො පතති, තත්‍රායං උක්කාපාතවොහාරො. ජොතිසත්ථෙපි වුත්තං –

‘‘මහාසිඛා ච සුක්ඛග්ගා-රත්තානිලසිඛොජ්ජලා;

පොරිසී ච පමාණෙන, උක්කා නානාවිධා මතා’’ති.

දිසාකාලුසියන්ති දිසාසු ඛොභනං, තං සරූපතො දස්සෙති ‘‘අග්ගිසිඛධූමසිඛාදීහි ආකුලභාවො වියා’’ති ඉමිනා, අග්ගිසිඛධූමසිඛාදීනං බහුධා පාතුභාවො එව දිසාදාහො නාමාති වුත්තං හොති. තදෙව ‘‘ධූමකෙතූ’’ති ලොකියා වදන්ති. වුත්තඤ්ච ජොතිසත්ථෙ –

‘‘කෙතු විය සිඛාවතී, ජොති උප්පාතරූපිනී’’ති.

සුක්ඛවලාහකගජ්ජනන්ති වුට්ඨිමන්තරෙන වායුවෙගචලිතස්ස වලාහකස්ස නදනං. යං ලොකියා ‘‘නිඝාතො’’ති වදන්ති. වුත්තඤ්ච ජොතිසත්ථෙ –

‘‘යදාන්තලික්ඛෙ බලවා, මාරුතො මාරුතාහතො;

පතත්‍යධො ස නීඝාතො, ජායතෙ වායුසම්භවො’’ති.

උදයනන්ති ලග්ගනමායූහනං.

‘‘යදොදෙති තදා ලගනං, රාසීනමන්වයං කමා’’ති –

හි වුත්තං. අත්ථඞ්ගමනම්පි තතො සත්තමරාසිප්පමාණවසෙන වෙදිතබ්බං. අබ්භා ධූමො රජො රාහූති ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි අවිසුද්ධතා. තබ්බිනිමුත්තතා වොදානං. වුත්තඤ්ච ‘‘චත්තාරොමෙ භික්ඛවෙ, චන්දිමසූරියානං උපක්කිලෙසා, යෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨා චන්දිමසූරියා න තපන්ති න භාසන්ති න විරොචන්ති. කතමෙ චත්තාරො? අබ්භා භික්ඛවෙ, චන්දිමසූරියානං උපක්කිලෙසා, යෙන…පෙ… ධූමො…පෙ… රජො…පෙ… රාහු භික්ඛවෙ…පෙ… ඉමෙ ඛො…පෙ… න විරොචන්තී’’ති (අ. නි. 4.50).

25. දෙවස්සාති මෙඝස්ස. ධාරානුප්පවෙච්ඡනං වස්සනං. අවග්ගාහොති ධාරාය අවග්ගහණං දුග්ගහණං, තෙනාහ ‘‘වස්සවිබන්ධො’’ති. හත්ථමුද්දාති හත්ථෙන අධිප්පෙතවිඤ්ඤාපනං, තං පන අඞ්ගුලිසඞ්කොචනෙන ගණනායෙවාති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (දී. නි. ටී. 1.21) වුත්තං. ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරෙන පන ‘‘හත්ථමුද්දා නාම අඞ්ගුලිපබ්බෙසු සඤ්ඤං ඨපෙත්වා ගණනා’’ති දස්සිතා. ගණනා වුච්චති අච්ඡිද්දකගණනා පරිසෙසඤායෙන, සා පන පාදසිකමිලක්ඛකාදයො විය ‘‘එකං ද්වෙ’’තිආදිනා නවන්තවිධිනා නිරන්තරගණනාති වෙදිතබ්බා. සමූහනං සඞ්කලනං විසුං උප්පාදනං අපනයනං පටුප්පාදනං [සටුප්පාදනං (අට්ඨකථායං)] ‘‘සදුප්පාදන’’න්තිපි පඨන්ති, සම්මා උප්පාදනන්ති අත්ථො. ආදි-සද්දෙන වොකලනභාගහාරාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ වොකලනං විසුං සමූහකරණං, වොමිස්සනන්ති අත්ථො. භාගකරණං භාගො. භුඤ්ජනං විභජනං හාරො. සාති යථාවුත්තා පිණ්ඩගණනා දිස්වාති එත්ථ දිට්ඨමත්තෙන ගණෙත්වාති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

පටිභානකවීති එත්ථ අඞ්ගුත්තරාගමෙ (අ. නි. 4.231) වුත්තානන්ති සෙසො, කවීනං කබ්‍යකරණන්ති සම්බන්ධො, එතෙන කවීහි කතං, කවීනං වා ඉදං කාවෙය්‍යන්ති අත්ථං දස්සෙති. ‘‘අත්තනො චින්තාවසෙනා’’තිආදි තෙසං සභාවදස්සනං. තථා හි වත්ථුං, අනුසන්ධිඤ්ච සයමෙව චිරෙන චින්තෙත්වා කරණවසෙන චින්තාකවි වෙදිතබ්බො. කිඤ්චි සුත්වා සුතෙන අසුතං අනුසන්ධෙත්වා කරණවසෙන සුතකවි, කිඤ්චි අත්ථං උපධාරෙත්වා තස්ස සඞ්ඛිපනවිත්ථාරණාදිවසෙන අත්ථකවි, යං කිඤ්චි පරෙන කතං කබ්බං වා නාටකං වා දිස්වා තංසදිසමෙව අඤ්ඤං අත්තනො ඨානුප්පත්තිකපටිභානෙන කරණවසෙන පටිභානකවීති. න්ති තමත්ථං. තප්පටිභාගන්ති තෙන දිට්ඨෙන සදිසං. ‘‘කත්තබ්බ’’න්ති එත්ථ විසෙසනං, ‘‘කරිස්සාමී’’ති එත්ථ වා භාවනපුංසකං. ඨානුප්පත්තිකපටිභානවසෙනාති කාරණානුරූපං පවත්තනකඤාණවසෙන. ජීවිකත්ථායාති පකරණාධිගතවසෙනෙව වුත්තං. කවීනං ඉදන්ති කබ්‍යං, යං ‘‘ගීත’’න්ති වුච්චති.

26. පරිග්ගහභාවෙන දාරිකාය ගණ්හනං ආවාහනං. තථා දානං විවාහනං. ඉධ පන තථාකරණස්ස උත්තරපදලොපෙන නිද්දෙසො, හෙතුගබ්භවසෙන වා, තෙනාහ ‘‘ඉමස්ස දාරකස්සා’’තිආදි. ඉතීති එවංහොන්තෙසු, එවංභාවතො වා. උට්ඨානන්ති ඛෙත්තාදිතො උප්පන්නමායං. ඉණන්ති ධනවඩ්ඪනත්ථං පරස්ස දින්නං පරියුදඤ්චනං. පුබ්බෙ පරිච්ඡින්නකාලෙ අසම්පත්තෙපි උද්ධරිතමිණං උට්ඨානං, යථාපරිච්ඡින්නකාලෙ පන සම්පත්තෙ ඉණන්ති කෙචි, තදයුත්තමෙව ඉණගහණෙනෙව සිජ්ඣනතො. පරෙසං දින්නං ඉණං වා ධනන්ති සම්බන්ධො. ථාවරන්ති චිරට්ඨිතිකං. දෙසන්තරෙ දිගුණතිගුණාදිගහණවසෙන භණ්ඩප්පයොජනං පයොගො. තත්ථ වා අඤ්ඤත්ථ වා යථාකාලපරිච්ඡෙදං වඩ්ඪිගහණවසෙන පයොජනං උද්ධාරො. ‘‘භණ්ඩමූලරහිතානං වාණිජං කත්වා එත්තකෙන උදයෙන සහ මූලං දෙථා’ති ධනදානං පයොගො, තාවකාලිකදානං උද්ධාරො’’තිපි වදන්ති. අජ්ජ පයොජිතං දිගුණං චතුගුණං හොතීති යදි අජ්ජ පයොජිතං භණ්ඩං, එවං අපරජ්ජ දිගුණං, අජ්ජ චතුගුණං හොතීති අත්ථො. සුභස්ස, සුභෙන වා ගමනං පවත්තනං සුභගො, තස්ස කරණං සුභගකරණං, තං පන පියමනාපස්ස, සස්සිරීකස්ස වා කරණමෙවාති ආහ ‘‘පියමනාපකරණ’’න්තිආදි. සස්සිරීකකරණන්ති සරීරසොභග්ගකරණං. විලීනස්සාති පතිට්ඨහිත්වාපි පරිපක්කමපාපුණිත්වා විලොපස්ස. තථා පරිපක්කභාවෙන අට්ඨිතස්ස. පරියායවචනමෙතං පදචතුක්කං. භෙසජ්ජදානන්ති ගබ්භසණ්ඨාපනභෙසජ්ජස්ස දානං. තීහි කාරණෙහීති එත්ථ වාතෙන, පාණකෙහි වා ගබ්භෙ විනස්සන්තෙ න පුරිමකම්මුනා ඔකාසො කතො, තප්පච්චයා එව කම්මං විපච්චති, සයමෙව පන කම්මුනා ඔකාසෙ කතෙ න එකන්තෙන වාතා, පාණකා වා අපෙක්ඛිතබ්බාති කම්මස්ස විසුං කාරණභාවො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. විනයට්ඨකථායං (වි. අට්ඨ. 2.185) පන වාතෙන පාණකෙහි වා ගබ්භො විනස්සන්තො කම්මං විනා න විනස්සතීති අධිප්පායෙන තමඤ්ඤාත්‍ර ද්වීහි කාරණෙහීති වුත්තං. නිබ්බාපනීයන්ති උපසමකරං. පටිකම්මන්ති යථා තෙ න ඛාදන්ති, තථා පටිකරණං.

බන්ධකරණන්ති යථා ජිං චාලෙතුං න සක්කොති, එවං අනාලොළිතකරණං. පරිවත්තනත්ථන්ති ආවුධාදිනා සහ උක්ඛිත්තහත්ථානං අඤ්ඤත්ථ පරිවත්තනත්ථං, අත්තනා ගොපිතට්ඨානෙ අඛිපෙත්වා පරත්ථ ඛිපනත්ථන්ති වුත්තං හොති. ඛිපතීති ච අඤ්ඤත්ථ ඛිපතීති අත්ථො. විනිච්ඡයට්ඨානෙති අඩ්ඩවිනිච්ඡයට්ඨානෙ. ඉච්ඡිතත්ථස්ස දෙවතාය කණ්ණෙ කථනවසෙන ජප්පනං කණ්ණජප්පනන්ති ච වදන්ති. දෙවතං ඔතාරෙත්වාති එත්ථ මන්තජප්පනෙන දෙවතාය ඔතාරණං. ජීවිකත්ථායාති යථා පාරිචරියං කත්වා ජීවිතවුත්ති හොති, තථා ජීවිතවුත්තිකරණත්ථාය. ආදිච්චපාරිචරියාති කරමාලාහි පූජං කත්වා සකලදිවසං ආදිච්චාභිමුඛාවට්ඨානෙන ආදිච්චස්ස පරිචරණං. ‘‘තථෙවා’’ති ඉමිනා ‘‘ජීවිකත්ථායා’’ති පදමාකඩ්ඪති. සිරිව්හායනන්ති ඊ-කාරතො අ-කාරලොපෙන සන්ධිනිද්දෙසො, තෙනාහ ‘‘සිරියා අව්හායන’’න්ති. ‘‘සිරෙනා’’ති පන ඨානවසෙන අව්හායනාකාරං දස්සෙති. යෙ තු අ-කාරතො අ-කාරස්ස ලොපං කත්වා ‘‘සිරව්හායන’’න්ති පඨන්ති, තෙසං පාඨෙ අයමත්ථො ‘‘මන්තං ජප්පෙත්වා සිරසා ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස අව්හායන’’න්ති.

27. දෙවට්ඨානන්ති දෙවායතනං. උපහාරන්ති පූජං. සමිද්ධිකාලෙති ආයාචිතස්ස අත්ථස්ස සිද්ධකාලෙ. සන්තිපටිස්සවකම්මන්ති දෙවතායාචනාය යා සන්ති පටිකත්තබ්බා, තස්සා පටිස්සවකරණං. සන්තීති චෙත්ථ මන්තජප්පනෙන පූජාකරණං, තාය සන්තියා ආයාචනප්පයොගොති අත්ථො. තස්මින්ති යං ‘‘සචෙ මෙ ඉදං නාම සමිජ්ඣිස්සතී’’ති වුත්තං, තස්මිං පටිස්සවඵලභූතෙ යථාභිපත්ථිතකම්මස්මිං. තස්සාති යො ‘‘පණිධී’’ති ච වුත්තො, තස්ස පටිස්සවස්ස. යථාපටිස්සවඤ්හි උපහාරෙ කතෙ පණිධිආයාචනා කතා නිය්‍යාතිතා හොතීති. ගහිතමන්තස්සාති උග්ගහිතමන්තස්ස. පයොගකරණන්ති උපචාරකම්මකරණං. ඉතීති කාරණත්ථෙ නිපාතො, තෙන වස්සවොස්ස-සද්දානං පුරිසපණ්ඩකෙසු පවත්තිං කාරණභාවෙන දස්සෙති, පණ්ඩකතො විසෙසෙන අසති භවතීති වස්සො. පුරිසලිඞ්ගතො විරහෙන අවඅසති හීළිතො හුත්වා භවතීති වොස්සො. විසෙසො රාගස්සවො යස්සාති වස්සො. විගතො රාගස්සවො යස්සාති වොස්සොති නිරුත්තිනයෙන පදසිද්ධීතිපි වදන්ති. වස්සකරණං තදනුරූපභෙසජ්ජෙන. වොස්සකරණං පන උද්ධතබීජතාදිනාපි, තෙනෙව ජාතකට්ඨකථායං ‘‘වොස්සවරාති උද්ධතබීජා ඔරොධපාලකා’’ති වුත්තං. අච්ඡන්දිකභාවමත්තන්ති ඉත්ථියා අකාමභාවමත්තං. ලිඞ්ගන්ති පුරිසනිමිත්තං.

වත්ථුබලිකම්මකරණන්ති ඝරවත්ථුස්මිං බලිකම්මස්ස කරණං, තං පන උපද්දවපටිබාහනත්ථං, වඩ්ඪනත්ථඤ්ච කරොන්ති, මන්තජප්පනෙන අත්තනො, අඤ්ඤෙසඤ්ච මුඛසුද්ධිකරණං.තෙසන්ති අඤ්ඤෙසං. යොගන්ති භෙසජ්ජපයොගං. වමනන්ති පච්ඡින්දනං. උද්ධංවිරෙචනන්ති වමනභෙදමෙව ‘‘උද්ධං දොසානං නීහරණ’’න්ති වුත්තත්තා. විරෙචනන්ති පකතිවිරෙචනමෙව. අධොවිරෙචනන්ති සුද්ධවත්ථිකසාවවත්ථිආදිවත්ථිකිරියා ‘‘අධො දොසානං නීහරණ’’න්ති වුත්තත්තා. අථො වමනං උග්ගිරණමෙව, උද්ධංවිරෙචනං දොසනීහරණං. තථා විරෙචනං විරෙකොව, අධොවිරෙචනං දොසනීහරණන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො පාකටො හොති. දොසානන්ති ච පිත්තාදිදොසානන්ති අත්ථො. සෙම්හනීහරණාදි සිරොවිරෙචනං.කණ්ණබන්ධනත්ථන්ති ඡින්නකණ්ණානං සඞ්ඝටනත්ථං. වණහරණත්ථන්ති අරුපනයනත්ථං. අක්ඛිතප්පනතෙලන්ති අක්ඛීසු උසුමස්ස නීහරණතෙලං. යෙන අක්ඛිම්හි අඤ්ජිතෙ උණ්හං උසුමං නික්ඛමති. යං නාසිකාය ගණ්හීයති, තං නත්ථු.පටලානීති අක්ඛිපටලානි. නීහරණසමත්ථන්ති අපනයනසමත්ථං. ඛාරඤ්ජනන්ති ඛාරකමඤ්ජනං. සීතමෙව සච්චං නිරුත්තිනයෙන, තස්ස කාරණං අඤ්ජනං සච්චඤ්ජනන්ති ආහ ‘‘සීතලභෙසජ්ජඤ්ජන’’න්ති. සලාකවෙජ්ජකම්මන්ති අක්ඛිරොගවෙජ්ජකම්මං. සලාකසදිසත්තා සලාකසඞ්ඛාතස්ස අක්ඛිරොගස්ස වෙජ්ජකම්මන්ති හි සාලාකියං. ඉදං පන වුත්තාවසෙසස්ස අක්ඛිරොගපටිකම්මස්ස සඞ්ගහණත්ථං වුත්තං ‘‘තප්පනාදයොපි හි සාලාකියානෙවා’’ති. පටිවිද්ධස්ස සලාකස්ස නික්ඛමනත්ථං වෙජ්ජකම්මං සලාකවෙජ්ජකම්මන්ති කෙචි, තං පන සල්ලකත්තියපදෙනෙව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

සල්ලස්ස පටිවිද්ධස්ස කත්තනං උබ්බාහනං සල්ලකත්තං, තදත්ථාය වෙජ්ජකම්මං සල්ලකත්තවෙජ්ජකම්මං. කුමාරං භරතීති කුමාරභතො, තස්ස භාවො කොමාරභච්චං, කුමාරො එව වා කොමාරො, භතනං භච්චං, තස්ස භච්චං තථා, තදභිනිප්ඵාදකං වෙජ්ජකම්මන්ති අත්ථො. මූලානි පධානානි රොගූපසමනෙ සමත්ථානි භෙසජ්ජානි මූලභෙසජ්ජානි, මූලානං වා බ්‍යාධීනං භෙසජ්ජානි තථා. මූලානුබන්ධවසෙන හි දුවිධො බ්‍යාධි. තත්‍ර මූලබ්‍යාධිම්හි තිකිච්ඡිතෙ යෙභුය්‍යෙන ඉතරං වූපසමති, තෙනාහ ‘‘කායතිකිච්ඡතංදස්සෙතී’’තිආදි. තත්ථ කායතිකිච්ඡතන්ති මූලභාවතො සරීරභූතෙහි භෙසජ්ජෙහි, සරීරභූතානං වා රොගානං තිකිච්ඡකභාවං. ඛාරාදීනීති ඛාරොදකාදීනි. තදනුරූපෙ වණෙති වූපසමිතස්ස මූලබ්‍යාධිනො අනුච්ඡවිකෙ අරුම්හි. තෙසන්ති මූලභෙසජ්ජානං. අපනයනං අපහරණං, තෙහි අතිකිච්ඡනන්ති වුත්තං හොති. ඉදඤ්ච කොමාරභච්චසල්ලකත්තසාලාකියාදිවිසෙසභූතානං තන්තීනං පුබ්බෙ වුත්තත්තා පාරිසෙසවසෙන වුත්තං, තස්මා තදවසෙසාය තන්තියා ඉධ සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො, සබ්බානි චෙතානි ආජීවහෙතුකානියෙව ඉධාධිප්පෙතානි ‘‘මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙන්තී’’ති (දී. නි. 1.21) වුත්තත්තා. යං පන තත්ථ තත්ථ පාළියං ‘‘ඉති වා’’ති වුත්තං. තත්ථ ඉතී-ති පකාරත්ථෙ නිපාතො, වා-ති විකප්පනත්ථෙ. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමිනා පකාරෙන, ඉතො අඤ්ඤෙන වාති. තෙන යානි ඉතො බාහිරකපබ්බජිතා සිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානාදීනි ජීවිකොපායභූතානි ආජීවිකපකතා උපජීවන්ති, තෙසං පරිග්ගහො කතොති වෙදිතබ්බං.

මහාසීලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.