මජ්ඣිමසීලවණ්ණනා

11. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො’’තිආදිදෙසනාය සම්බන්ධමාහ ‘‘ඉදානී’’තිආදිනා. තත්ථායමට්ඨකථාමුත්තකො නයො – යථාති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො. වාති විකප්පනත්ථෙ, තෙන ඉමමත්ථං විකප්පෙති ‘‘උස්සාහං කත්වා මම වණ්ණං වදමානොපි පුථුජ්ජනො පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො’’තිආදිනා පරානුද්දෙසිකනයෙන වා සබ්බථාපි ආචාරසීලමත්තමෙව වදෙය්‍ය, න තදුත්තරිං. ‘‘යථාපනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණභාවං පටිජානමානා, පරෙහි ච තථා සම්භාවියමානා තදනුරූපපටිපත්තිං අජානනතො, අසමත්ථනතො ච න අභිසම්භුණන්ති, න එවමයං. අයං පන සමණො ගොතමො සබ්බථාපි සමණසාරුප්පපටිපත්තිං පූරෙසියෙවා’’ති එවං අඤ්ඤුද්දෙසිකනයෙන වා සබ්බථාපි ආචාරසීලමත්තමෙව වදෙය්‍ය, න තදුත්තරින්ති. පනාති වචනාලඞ්කාරෙ විකප්පනත්ථෙනෙව උපන්‍යාසාදිඅත්ථස්ස සිජ්ඣනතො. එකෙති අඤ්ඤෙ. ‘‘එකච්චෙ’’තිපි වදන්ති. භොන්තොති සාධූනං පියසමුදාහාරො. සාධවො හි පරෙ ‘‘භොන්තො’’ති වා ‘‘දෙවානං පියා’’ති වා ‘‘ආයස්මන්තො’’ති වා සමාලපන්ති. සමණබ්‍රාහ්මණාති යං කිඤ්චි පබ්බජ්ජං උපගතතාය සමණා. ජාතිමත්තෙන ච බ්‍රාහ්මණාති.

සද්ධා නාම ඉධ චතුබ්බිධෙසු ඨානෙසූති ආහ ‘‘කම්මඤ්චා’’තිආදි. කම්මකම්මඵලසම්බන්ධෙනෙව ඉධලොකපරලොකසද්දහනං දට්ඨබ්බං ‘‘එත්ථ කම්මං විපච්චති, කම්මඵලඤ්ච අනුභවිතබ්බ’’න්ති. තදත්ථං බ්‍යතිරෙකතො ඤාපෙති ‘‘අයං මෙ’’තිආදිනා. පටිකරිස්සතීති පච්චුපකාරං කරිස්සති. තදෙව සමත්ථෙතුං ‘‘එවංදින්නානි හී’’තිආදිමාහ. දෙසනාසීසමත්තං පධානං කත්වා නිදස්සනතො. තෙන චතුබ්බිධම්පි පච්චයං නිදස්සෙතීති වුත්තං ‘‘අත්ථතො පනා’’තිආදි.

‘‘සෙය්‍යථිද’’න්ති අයං සද්දො ‘‘සො කතමො’’ති අත්ථෙ එකො නිපාතො, නිපාතසමුදායො වා, තෙන ච බීජගාමභූතගාමසමාරම්භපදෙ සද්දක්කමෙන අප්පධානභූතොපි බීජගාමභූතගාමො විභජ්ජිතබ්බට්ඨානෙ පධානභූතො විය පටිනිද්දිසීයති. අඤ්ඤො හි සද්දක්කමො අඤ්ඤො අත්ථක්කමොති ආහ ‘‘කතමො සො බීජගාමභූතගාමො’’ති. තස්මිඤ්හි විභත්තෙ තබ්බිසයසමාරම්භොපි විභත්තොව හොති. ඉමමත්ථඤ්හි දස්සෙතුං ‘‘යස්ස සමාරම්භං අනුයුත්තා විහරන්තී’’ති වුත්තං. තෙනෙව ච පාළියං ‘‘මූලබීජ’’න්තිආදිනා සො නිද්දිට්ඨොති. මූලමෙව බීජං මූලබීජං, මූලං බීජං එතස්සාතිපි මූලබීජන්ති ඉධ ද්විධා අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අතො න චොදෙතබ්බමෙතං ‘‘කස්මා පනෙත්ථ බීජගාමභූතගාමං පුච්ඡිත්වා බීජගාමො එව විභත්තො’’ති. තත්ථ හි පඨමෙන අත්ථෙන බීජගාමො නිද්දිට්ඨො, දුතියෙන භූතගාමො, දුවිධොපෙස සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන වා මූලබීජඤ්ච මූලබීජඤ්ච මූලබීජන්ති එකසෙසනයෙන වා නිද්දිට්ඨොති වෙදිතබ්බො, තෙනෙව වක්ඛති ‘‘සබ්බඤ්හෙත’’න්තිආදිං. අතීව විසති භෙසජ්ජපයොගෙසූති අතිවිසං, අතිවිසා වා, යා ‘‘මහොසධ’’න්තිපි වුච්චති කච්ඡකොති කාළකච්ඡකො, යං ‘‘පිලක්ඛො’’තිපි වදන්ති. කපිත්ථනොති අම්බිලඞ්කුරඵලො සෙතරුක්ඛො. සො හි කම්පති චලතීති කපිථනො ථනපච්චයෙන, කපීති වා මක්කටො, තස්ස ථනසදිසං ඵලං යස්සාති කපිත්ථනො. ‘‘කපිත්ථනොති පිප්පලිරුක්ඛො’’ති (විසුද්ධි. ටී. 1.108) හි විසුද්ධිමග්ගටීකායං වුත්තං. ඵළුබීජං නාම පබ්බබීජං. අජ්ජකන්ති සෙතපණ්ණාසං. ඵණිජ්ජකන්ති සමීරණං. හිරිවෙරන්ති වාරං. පච්චයන්තරසමවායෙ සදිසඵලුප්පත්තියා විසෙසකාරණභාවතො විරුහනසමත්ථෙ සාරඵලෙ නිරුළ්හො බීජසද්දොති දස්සෙති ‘‘විරුහනසමත්ථමෙවා’’ති ඉමිනා. ඉතරඤ්හි අබීජසඞ්ඛ්‍යං ගතං, තඤ්ච ඛො රුක්ඛතො වියොජිතමෙව. අවියොජිතං පන තථා වා හොතු, අඤ්ඤථා වා ‘‘භූතගාමො’’ත්වෙව වුච්චති යථාවුත්තෙන දුතියට්ඨෙන. විනයා (පාචි. 91) නුරූපතො තෙසං විසෙසං දස්සෙති ‘‘තත්ථා’’තිආදිනා. යමෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

12. සන්නිධානං සන්නිධි, තාය කරීයතෙති සන්නිධිකාරො, අන්නපානාදි. එවං කාර-සද්දස්ස කම්මත්ථතං සන්ධාය ‘‘සන්නිධිකාරපරිභොග’’න්ති වුත්තං. අයමපරො නයො – යථා ‘‘ආචයං ගාමිනො’’ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපෙන ‘‘ආචයගාමිනො’’ති (ධ. ස. 10) නිද්දෙසො කතො, එවමිධාපි ‘‘සන්නිධිකාරං පරිභොග’’න්ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපෙන ‘‘සන්නිධිකාරපරිභොග’’න්ති වුත්තං, සන්නිධිං කත්වා පරිභොගන්ති අත්ථො. විනයවසෙනාති විනයාගතාචාරවසෙන. විනයාගතාචාරො හි උත්තරලොපෙන ‘‘විනයො’’ති වුත්තො, කායවාචානං වා විනයනං විනයො. සුත්තන්තනයපටිපත්තියා විසුං ගහිතත්තා විනයාචාරොයෙව ඉධ ලබ්භති. සම්මා කිලෙසෙ ලිඛතීති සල්ලෙඛොති ච විනයාචාරස්ස විසුං ගහිතත්තා සුත්තන්තනයපටිපත්ති එව. පටිග්ගහිතන්ති කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා පටිග්ගහිතං. අපරජ්ජූති අපරස්මිං දිවසෙ. දත්වාති පරිවත්තනවසෙන දත්වා. ඨපාපෙත්වාති ච අත්තනො සන්තකකරණෙන ඨපාපෙත්වා. තෙසම්පි සන්තකං විස්සාසග්ගාහාදිවසෙන පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. සුත්තන්තනයවසෙන සල්ලෙඛො එව න හොති.

යානි ච තෙසං අනුලොමානීති එත්ථ සානුලොමධඤ්ඤරසං, මධුකපුප්ඵරසං, පක්කඩාකරසඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසා සබ්බෙපි ඵලපුප්ඵපත්තරසා අනුලොමපානානීති දට්ඨබ්බං, යථාපරිච්ඡෙදකාලං අනධිට්ඨිතං අවිකප්පිතන්ති අත්ථො.

සන්නිධීයතෙති සන්නිධි, වත්ථමෙව. පරියායති කප්පීයතීති පරියායො, කප්පියවාචානුසාරෙන පටිපත්ති, තස්ස කථාති පරියායකථා. තබ්බිපරීතො නිප්පරියායො, කප්පියම්පි අනුපග්ගම්ම සන්තුට්ඨිවසෙන පටිපත්ති, පරියාය-සද්දො වා කාරණෙ, තස්මා කප්පියකාරණවසෙන වුත්තා කථා පරියායකථා. තදපි අවත්වා සන්තුට්ඨිවසෙන වුත්තා නිප්පරියායො.‘‘සචෙ’’තිආදි අඤ්ඤස්ස දානාකාරදස්සනං. පාළියා උද්දිසනං උද්දෙසො. අත්ථස්ස පුච්ඡා පරිපුච්ඡනං. ‘‘අදාතුං න වට්ටතී’’ති ඉමිනා අදානෙ සල්ලෙඛකොපනං දස්සෙති. අප්පහොන්තෙති කාතුං අප්පහොනකෙ සති. පච්චාසායාති චීවරපටිලාභාසාය. අනුඤ්ඤාතකාලෙති අනත්ථතෙ කථිනෙ එකො පච්ඡිමකත්තිකමාසො, අත්ථතෙ කථිනෙ පච්ඡිමකත්තිකමාසෙන සහ හෙමන්තිකා චත්තාරො මාසා, පිට්ඨිසමයෙ යො කොචි එකො මාසොති එවං තතියකථිනසික්ඛාපදාදීසු අනුඤ්ඤාතසමයෙ. සුත්තන්ති චීවරසිබ්බනසුත්තං. විනයකම්මං කත්වාති මූලචීවරං පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨහිත්වා පච්චාසාචීවරමෙව මූලචීවරං කත්වා ඨපෙතබ්බං, තං පුන මාසපරිහාරං ලභති, එතෙන උපායෙන යාව ඉච්ඡති, තාව අඤ්ඤමඤ්ඤං මූලචීවරං කත්වා ඨපෙතුං ලබ්භතීති වුත්තනයෙන, විකප්පනාවසෙන වා විනයකම්මං කත්වා. කස්මා න වට්ටතීති ආහ ‘‘සන්නිධි ච හොති සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙතී’’ති.

උපරි මණ්ඩපසදිසං පදරච්ඡන්නං, සබ්බපලිගුණ්ඨිමං වා ඡාදෙත්වා කතං වය්හං. උභොසු පස්සෙසු සුවණ්ණරජතාදිමයා ගොපානසියො දත්වා ගරුළපක්ඛකනයෙන කතා සන්දමානිතා. ඵලකාදිනා කතං පීඨකයානං සිවිකා. අන්තොලිකාසඞ්ඛාතා පටපොටලිකා පාටඞ්කී. ‘‘එකභික්ඛුස්ස හී’’තිආදි තදත්ථස්ස සමත්ථනං. අරඤ්ඤත්ථායාති අරඤ්ඤගමනත්ථාය. ධොතපාදකත්ථායාති ධොවිතපාදානමනුරක්ඛණත්ථාය. සංහනිතබ්බා බන්ධිතබ්බාති සඞ්ඝාටා, උපාහනායෙව සඞ්ඝාටා තථා, යුගළභූතා උපාහනාති අත්ථො. අඤ්ඤස්ස දාතබ්බාති එත්ථ වුත්තනයෙන දානං වෙදිතබ්බං.

මඤ්චොති නිදස්සනමත්තං. සබ්බෙපි හි පීඨභිසාදයො නිසීදනසයනයොග්ගා ගහෙතබ්බා තෙසුපි තථාපටිපජ්ජිතබ්බතො.

ආබාධපච්චයා එව අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බා ගන්ධා වට්ටන්තීති දස්සෙති ‘‘කණ්ඩුකච්ඡුඡවිදොසාදිආබාධෙ සතී’’ති ඉමිනා. ‘‘ලක්ඛණෙ හි සති හෙතුත්ථොපි කත්ථචි සම්භවතී’’ති හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. තත්ථ කණ්ඩූති ඛජ්ජු. කච්ඡූති විතච්ඡිකා. ඡවිදොසොති කිලාසාදි. ආහරාපෙත්වාති ඤාතිපවාරිතතො භික්ඛාචාරවත්තෙන වා න යෙන කෙනචි වා ආකාරෙන හරාපෙත්වා. භෙසජ්ජපච්චයෙහි ගිලානස්ස විඤ්ඤත්තිපි වට්ටති. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ, ගන්ධං ගහෙත්වා කවාටෙ පඤ්චඞ්ගුලිකං දාතුං, පුප්ඵං ගහෙත්වා විහාරෙ එකමන්තං නික්ඛිපිතු’’න්ති (චූළව. 264) වචනතො ‘‘ද්වාරෙ’’තිආදි වුත්තං. ඝරධූපනං විහාරවාසනා, චෙතියඝරවාසනා වා. ආදි-සද්දෙන චෙතියපටිමාපූජාදීනි සඞ්ගණ්හාති.

කිලෙසෙහි ආමසිතබ්බතො ආමිසං, යං කිඤ්චි උපභොගාරහං වත්ථු, තස්මා යථාවුත්තානම්පි පසඞ්ගං නිවාරෙතුං ‘‘වුත්තාවසෙසං දට්ඨබ්බ’’න්ති ආහ, පාරිසෙසනයතො ගහිතත්තා වුත්තාවසෙසං දට්ඨබ්බන්ති අධිප්පායො. කිං පනෙතන්ති වුත්තං ‘‘සෙය්‍යථිද’’න්තිආදි. තථාරූපෙ කාලෙති ගාමං පවිසිතුං දුක්කරාදිකාලෙ. වල්ලූරොති සුක්ඛමංසං. භාජන-සද්දො සප්පිතෙලගුළසද්දෙහි යොජෙතබ්බො තදවිනාභාවිත්තා. කාලස්සෙවාති පගෙව. උදකකද්දමෙති උදකෙ ච කද්දමෙ ච. නිමිත්තෙ චෙතං භුම්මං, භාවලක්ඛණෙ වා. අච්ඡථාති නිසීදථ. භුඤ්ජන්තස්සෙවාති භුඤ්ජතො එව භික්ඛුනො, සම්පදානවචනං, අනාදරත්ථෙ වා සාමිවචනං. කිරියන්තරාවච්ඡෙදනයොගෙන හෙත්ථ අනාදරතා. ගීවායාමකන්ති භාවනපුංසකවචනං, ගීවං ආයමෙත්වා ආයතං කත්වාති අත්ථො, යථා වා භුත්තෙ අතිභුත්තතාය ගීවා ආයමිතබ්බා හොති, තථාතිපි වට්ටති. චතුමාසම්පීති වස්සානස්ස චත්තාරො මාසෙපි. කුටුම්බං වුච්චති ධනං, තදස්සත්ථීති කුටුම්බිකො, මුණ්ඩො ච සො කුටුම්බිකො චාති මුණ්ඩකුටුම්බිකො, තස්ස ජීවිකං තථා, තං කත්වා ජීවතීති අත්ථො. නයදස්සනමත්තඤ්චෙතං ආමිසපදෙන දස්සිතානං සන්නිධිවත්ථූනන්ති දට්ඨබ්බං.

තබ්බිරහිතං සමණපටිපත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘භික්ඛුනො පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ගුළපිණ්ඩො තාලපක්කප්පමාණ’’න්ති සාරත්ථදීපනියං වුත්තං. චතුභාගමත්තන්ති කුටුම්බමත්තන්ති වුත්තං. ‘‘එකා තණ්ඩුලනාළී’’ති වුත්තත්තා පන තස්සා චතුභාගො එකපත්ථොති වදන්ති. වුත්තඤ්ච –

‘‘කුඩුවො පසතො එකො, පත්ථො තෙ චතුරො සියුං;

ආළ්හකො චතුරො පත්ථා, දොණං වා චතුරාළ්හක’’න්ති.

කස්මාති වුත්තං ‘‘තෙ හී’’තිආදි. ආහරාපෙත්වාපි ඨපෙතුං වට්ටති, පගෙව යථාලද්ධං. ‘‘අඵාසුකකාලෙ’’තිආදිනා සුද්ධචිත්තෙන ඨපිතස්ස පරිභොගො සල්ලෙඛං න කොපෙතීති දස්සෙති. සම්මුතිකුටිකාදයො චතස්සො, අවාසාගාරභූතෙන වා උපොසථාගාරාදිනා සහ පඤ්චකුටියො සන්ධාය ‘‘කප්පියකුටිය’’න්තිආදි වුත්තං. සන්නිධි නාම නත්ථි තත්ථ අන්තොවුත්ථඅන්තොපක්කස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා. ‘‘තථාගතස්සා’’තිආදිනා අධිකාරානුරූපං අත්ථං පයොජෙති. පිලොතිකඛණ්ඩන්ති ජිණ්ණචොළඛණ්ඩං.

13. ‘‘ගීවං පසාරෙත්වා’’ති එතෙන සයමෙව ආපාථගමනෙ දොසො නත්ථීති දස්සෙති. එත්තකම්පීති විනිච්ඡයවිචාරණා වත්ථුකිත්තනම්පි. පයොජනමත්තමෙවාති පදත්ථයොජනමත්තමෙව. යස්ස පන පදස්ස විත්ථාරකථං විනා න සක්කා අත්ථො විඤ්ඤාතුං, තත්ථ විත්ථාරකථාපි පදත්ථසඞ්ගහමෙව ගච්ඡති.

කුතූහලවසෙන පෙක්ඛිතබ්බතො පෙක්ඛං, නටසත්ථවිධිනා පයොගො. නටසමූහෙන පන ජනසමූහෙ කත්තබ්බවසෙන ‘‘නටසම්මජ්ජ’’න්ති වුත්තං. ජනානං සම්මද්දෙ සමූහෙ කතන්ති හි සම්මජ්ජං. සාරසමාසෙ පන ‘‘පෙක්ඛාමහ’’න්තිපි වදන්ති, ‘‘සම්මජ්ජදස්සනුස්සව’’න්ති තෙසං මතෙ අත්ථො. භාරතනාමකානං ද්වෙභාතුකරාජූනං, රාමරඤ්ඤො ච යුජ්ඣනාදිකං තප්පසුතෙහි ආචික්ඛිතබ්බතො අක්ඛානං. ගන්තුම්පි න වට්ටති, පගෙව තං සොතුං. පාණිනා තාළිතබ්බං සරං පාණිස්සරන්ති ආහ ‘‘කංසතාළ’’න්ති, ලොහමයො තූරියජාතිවිසෙසො කංසො, ලොහමයපත්තො වා, තස්ස තාළනසද්දන්ති අත්ථො. පාණීනං තාළනසරන්ති අත්ථං සන්ධාය පාණිතාළන්තිපි වදන්ති. ඝනසඞ්ඛාතානං තූරියවිසෙසානං තාළනං ඝනතාළං නාම, දණ්ඩමයසම්මතාළං සිලාතලාකතාළං වා. මන්තෙනාති භූතාවිසනමන්තෙන. එකෙති සාරසමාසාචරියා, උත්තරවිහාරවාසිනො ච, යථා චෙත්ථ, එවමිතො පරෙසුපි ‘‘එකෙ’’ති ආගතට්ඨානෙසු. තෙ කිර දීඝනිකායස්සත්ථවිසෙසවාදිනො. චතුරස්සඅම්බණකතාළං නාම රුක්ඛසාරදණ්ඩාදීසු යෙන කෙනචි චතුරස්සඅම්බණං කත්වා චතූසු පස්සෙසු ධම්මෙන ඔනද්ධිත්වා වාදිතභණ්ඩස්ස තාළනං. තඤ්හි එකාදසදොණප්පමාණමානවිසෙසසණ්ඨානත්තා ‘‘අම්බණක’’න්ති වුච්චති, බිම්බිසකන්තිපි තස්සෙව නාමං. තථා කුම්භසණ්ඨානතාය කුම්භො, ඝටොයෙව වා, තස්ස ධුනනන්ති ඛුද්දකභාණකා. අබ්භොක්කිරණං රඞ්ගබලිකරණං. තෙ හි නච්චට්ඨානෙ දෙවතානං බලිකරණං නාම කත්වා කීළන්ති, යං ‘‘නන්දී’’තිපි වුච්චති. ඉත්ථිපුරිසසංයොගාදිකිලෙසජනකං පටිභානචිත්තං සොභනකරණතො සොභනකරං නාම. ‘‘සොභනඝරක’’න්ති සාරසමාසෙ වුත්තං. චණ්ඩාය අලන්ති චණ්ඩාලං, අයොගුළකීළා. චණ්ඩාලා නාම හීනජාතිකා සුනඛමංසභොජිනො, තෙසං ඉදන්ති චණ්ඩාලං. සාණෙ උදකෙන තෙමෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ආකොටනකීළා සාණධොවනකීළා. වංසෙන කතං කීළනං වංසන්ති ආහ ‘‘වෙළුං උස්සාපෙත්වා කීළන’’න්ති.

නිඛණිත්වාති භූමියං නිඛාතං කත්වා. නක්ඛත්තකාලෙති නක්ඛත්තයොගඡණකාලෙ. තමත්ථං අඞ්ගුත්තරාගමෙ දසකනිපාතපාළියා (අ. නි. 10.106) සාධෙන්තො ‘‘වුත්තම්පිචෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථාති තස්මිං අට්ඨිධොවනෙ. ඉන්දජාලෙනාති අට්ඨිධොවනමන්තං පරිජප්පෙත්වා යථා පරෙ අට්ඨීනියෙව පස්සන්ති, න මංසාදීනි, එවං මංසාදීනමන්තරධාපනමායාය. ඉන්දස්ස ජාලමිව හි පටිච්ඡාදිතුං සමත්ථනතො ‘‘ඉන්දජාල’’න්ති මායා වුච්චති ඉන්දචාපාදයො විය. අට්ඨිධොවනන්ති අට්ඨිධොවනකීළා.

හත්ථිආදීහි සද්ධිං යුජ්ඣිතුන්ති හත්ථිආදීසු අභිරුහිත්වා අඤ්ඤෙහි සද්ධිං යුජ්ඣනං, හත්ථිආදීහි ච සද්ධිං සයමෙව යුජ්ඣනං සන්ධාය වුත්තං, හත්ථිආදීහි සද්ධිං අඤ්ඤෙහි යුජ්ඣිතුං, සයං වා යුජ්ඣිතුන්ති හි අත්ථො. තෙති හත්ථිආදයො. අඤ්ඤමඤ්ඤං මථෙන්ති විලොථෙන්තීති මල්ලා, බාහුයුද්ධකාරකා, තෙසං යුද්ධං. සම්පහාරොති සඞ්ගාමො. බලස්ස සෙනාය අග්ගං ගණනකොට්ඨාසං කරොන්ති එත්ථාති බලග්ගං, ‘‘එත්තකා හත්ථී, එත්තකා අස්සා’’තිආදිනා බලගණනට්ඨානං. සෙනං වියූහන්ති එත්ථ විභජිත්වා ඨපෙන්ති, සෙනාය වා එත්ථ බ්‍යූහනං වින්‍යාසොති සෙනාබ්‍යූහො, ‘‘ඉතො හත්ථී හොන්තු, ඉතො අස්සා හොන්තූ’’තිආදිනා යුද්ධත්ථං චතුරඞ්ගබලාය සෙනාය දෙසවිසෙසෙසු විචාරණට්ඨානං, තං පන භෙදතො සකටබ්‍යූහාදිවසෙන. ආදි-සද්දෙන චක්කපදුමබ්‍යූහානං දණ්ඩභොගමණ්ඩලාසංහතබ්‍යූහානඤ්ච ගහණං, ‘‘තයො හත්ථී පච්ඡිමං හත්ථානීකං, තයො අස්සා පච්ඡිමං අස්සානීකං, තයො රථා පච්ඡිමං රථානීකං, චත්තාරො පුරිසා සරහත්ථා පත්තී පච්ඡිමං පත්තානීක’’න්ති (පාචි. 324 උය්‍යොධිකසික්ඛාපදෙ) කණ්ඩවිද්ධසික්ඛාපදස්ස පදභාජනං සන්ධාය ‘‘තයො…පෙ…ආදිනා නයෙන වුත්තස්සා’’ති ආහ. තඤ්ච ඛො ‘‘ද්වාදසපුරිසො හත්ථී, තිපුරිසො අස්සො, චතුපුරිසො රථො, චත්තාරො පුරිසා සරහත්ථා පත්තී’’ති (පාචි. 314 උය්‍යුත්තසෙනාසික්ඛාපදෙ) වුත්තලක්ඛණතො හත්ථිආදිගණනෙනාති දට්ඨබ්බං, එතෙන ච ‘‘ඡ හත්ථිනියො, එකො ච හත්ථී ඉදමෙක’’න්ති (මහාව. අට්ඨ. 245) චම්මක්ඛන්ධකවණ්ණනායං වුත්තමනීකං පටික්ඛිපති.

14. කාරණං නාම ඵලස්ස ඨානන්ති වුත්තං ‘‘පමාදො…පෙ… ඨාන’’න්ති. පදානීති සාරීආදීනං පතිට්ඨානානි. අට්ඨාපදන්ති සඤ්ඤාය දීඝතා. ‘‘අට්ඨපද’’න්තිපි පඨන්ති. දසපදං නාම ද්වීහි පන්තීති වීසතියා පදෙහි කීළනජූතං. අට්ඨපදදසපදෙසූති අට්ඨපදදසපදඵලකෙසු. ආකාසෙයෙව කීළනන්ති ‘‘අයං සාරී අසුකපදං මයා නීතා, අයං අසුකපද’’න්ති කෙවලං මුඛෙනෙව වදන්තානං ආකාසෙයෙව ජූතස්ස කීළනං. නානාපථමණ්ඩලන්ති අනෙකවිහිතසාරීමග්ගපරිවට්ටං. පරිහරිතබ්බන්ති සාරියො පරිහරිතුං යුත්තකං. ඉතො චිතො ච සරන්ති පරිවත්තන්තීති සාරියො, යෙන කෙනචි කතානි අක්ඛබීජානි. තත්ථාති තාසු සාරීසු, තස්මිං වා අපනයනුපනයනෙ. ජූතඛලිකෙති ජූතමණ්ඩලෙ. ‘‘ජූතඵලකෙ’’තිපි අධුනා පාඨො. පාසකං වුච්චති ඡසු පස්සෙසු එකෙකං යාව ඡක්කං දස්සෙත්වා කතකීළනකං, තං වඩ්ඪෙත්වා යථාලද්ධං එකකාදිවසෙන සාරියො අපනෙන්තො, උපනෙන්තො ච කීළන්ති, පසති අට්ඨපදාදීසු බාධති, ඵුසති චාති හි පාසකො, චතුබ්බීසතිවිධො අක්ඛො. යං සන්ධාය වුත්තං –

‘‘අට්ඨකං මාලිකං වුත්තං, සාවට්ටඤ්ච ඡකං මතං;

චතුක්කං බහුලං ඤෙය්‍යං, ද්වි බින්දුසන්තිභද්‍රකං;

චතුවීසති ආයා ච, මුනින්දෙන පකාසිතා’’ති.

තෙන කීළනමිධ පාසකකීළනං. ඝටනං පහරණං, තෙන කීළා ඝටිකාති ආහ ‘‘දීඝදණ්ඩකෙනා’’තිආදි. ඝටෙන කුම්භෙන කීළා ඝටිකාති එකෙ. මඤ්ජිට්ඨිකාය වාති මඤ්ජිට්ඨිසඞ්ඛාතස්ස යොජනවල්ලිරුක්ඛස්ස සාරං ගහෙත්වා පක්කකසාවං සන්ධාය වදති. සිත්ථොදකෙන වාති [පිට්ඨොදකෙන වා (අට්ඨකථායං)] ච පක්කමධුසිත්ථොදකං. සලාකහත්ථන්ති තාලහීරාදීනං කලාපස්සෙතං අධිවචනං. බහූසු සලාකාසු විසෙසරහිතං එකං සලාකං ගහෙත්වා තාසු පක්ඛිපිත්වා පුන තඤ්ඤෙව උද්ධරන්තා සලාකහත්ථෙන කීළන්තීති කෙචි. ගුළකීළාති ගුළඵලකීළා, යෙන කෙනචි වා කතගුළකීළා. පණ්ණෙන වංසාකාරෙන කතා නාළිකා පණ්ණනාළිකා, තෙනෙවාහ ‘‘තංධමන්තා’’ති. ඛුද්දකෙ ක-පච්චයොති දස්සෙති ‘‘ඛුද්දකනඞ්ගල’’න්ති ඉමිනා. හත්ථපාදානං මොක්ඛෙන මොචනෙන චයති පරිවත්තති එතායාති මොක්ඛචිකා, තෙනාහ ‘‘ආකාසෙ වා’’තිආදි. පරිබ්භමනත්තායෙව තං චක්කං නාමාති දස්සෙතුං ‘‘පරිබ්භමනචක්ක’’න්ති වුත්තං.

පණ්ණෙන කතා නාළි පණ්ණනාළි, ඉමිනා පත්තාළ්හකපදද්වයස්ස යථාක්කමං පරියායං දස්සෙති. තෙන කතා පන කීළා පත්තාළ්හකාති වුත්තං ‘‘තායා’’තිආදි. ඛුද්දකො රථො රථකො ක-සද්දස්ස ඛුද්දකත්ථවචනතො. එස නයො සෙසපදෙසුපි. ආකාසෙ වා යං ඤාපෙති, තස්ස පිට්ඨියං වා යථා වා තථා වා අක්ඛරං ලිඛිත්වා ‘‘එවමිද’’න්ති ජානනෙන කීළා අක්ඛරිකා, පුච්ඡන්තස්ස මුඛාගතං අක්ඛරං ගහෙත්වා නට්ඨමුත්තිලාභාදිජානනකීළාතිපි වදන්ති. වජ්ජ-සද්දො අපරාධත්ථොති ආහ ‘‘යථාවජ්ජං නාමා’’තිආදි. වාදිතානුරූපං නච්චනං, ගායනං වා යථාවජ්ජන්තිපි වදන්ති. ‘‘එවං කතෙ ජයො භවිස්සති, එවං කතෙ පරාජයො’’ති ජයපරාජයං පුරක්ඛත්වා පයොගකරණවසෙන පරිහාරපථාදීනම්පි ජූතප්පමාදට්ඨානභාවො වෙදිතබ්බො, පඞ්ගචීරාදීහි ච වංසාදීහි කත්තබ්බා කිච්චසිද්ධි, අසිද්ධි චාති ජයපරාජයාවහො පයොගො වුත්තො, යථාවජ්ජන්ති ච කාණාදීහි සදිසාකාරදස්සනෙහි ජයපරාජයවසෙන ජූතකීළිකභාවෙන වුත්තං. සබ්බෙපි හෙතෙ ජොතෙන්ති පකාසෙන්ති එතෙහි තප්පයොගිකා ජයපරාජයවසෙන, ජවන්ති ච ගච්ඡන්ති ජයපරාජයං එතෙහීති වා අත්ථෙන ජූතසද්දවචනීයතං නාතිවත්තන්ති.

15. පමාණාතික්කන්තාසනන්ති ‘‘අට්ඨඞ්ගුලපාදකං කාරෙතබ්බං සුගතඞ්ගුලෙනා’’ති වුත්තප්පමාණතො අතික්කන්තාසනං. කම්මවසෙන පයොජනතො ‘‘අනුයුත්තා විහරන්තීති පදං අපෙක්ඛිත්වා’’ති වුත්තං. වාළරූපානීති ආහරිමානි සීහබ්‍යග්ඝාදිවාළරූපානි. වුත්තඤ්හි භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙ ‘‘පල්ලඞ්කො නාම ආහරිමෙහි වාළෙහි කතො’’ති (පාචි. 984) ‘‘අකප්පියරූපාකුලො අකප්පියමඤ්චො පල්ලඞ්කො’’ති සාරසමාසෙ වුත්තං. දීඝලොමකො මහාකොජවොති චතුරඞ්ගුලාධිකලොමො කාළවණ්ණො මහාකොජවො. කුවුච්චති පථවී, තස්සං ජවති සොභනවිත්ථටවසෙනාති කොජවො. ‘‘චතුරඞ්ගුලාධිකානි කිර තස්ස ලොමානී’’ති වචනතො චතුරඞ්ගුලතො හෙට්ඨා වට්ටතීති වදන්ති. උද්දලොමී එකන්තලොමීති විසෙසදස්සනමෙතං, තස්මා යදි තාසු න පවිසති, වට්ටතීති ගහෙතබ්බං. වානවිචිත්තන්ති භිත්තිච්ඡදාදිආකාරෙන වානෙන සිබ්බනෙන විචිත්‍රං. උණ්ණාමයත්ථරණන්ති මිගලොමපකතමත්ථරණං. සෙතත්ථරණොති ධවලත්ථරණො. සීතත්ථිකෙහි සෙවිතබ්බත්තා සෙතත්ථරණො, ‘‘බහුමුදුලොමකො’’තිපි වදන්ති. ඝනපුප්ඵකොති සබ්බථා පුප්ඵාකාරසම්පන්නො. ‘‘උණ්ණාමයත්ථරණොති උණ්ණාමයො ලොහිතත්ථරණො’’ති (සාරත්ථ. ටී. 258) සාරත්ථදීපනියං වුත්තං. ආමලකපත්තාකාරාහි පුප්ඵපන්තීහි යෙභුය්‍යතො කතත්තා ආමලකපත්තොතිපි වුච්චති.

තිණ්ණං තූලානන්ති රුක්ඛතූලලතාතූලපොටකීතූලසඞ්ඛාතානං තිණ්ණං තූලානං. උදිතං ද්වීසු ලොමං දසා යස්සාති උද්දලොමී ඉ-කාරස්ස අකාරං, ත-කාරස්ස ලොපං, ද්විභාවඤ්ච කත්වා. එකස්මිං අන්තෙ ලොමං දසා යස්සාති එකන්තලොමී. උභයත්ථ කෙචීති සාරසමාසාචරියා, උත්තරවිහාරවාසිනො ච. තෙසං වාදෙ පන උදිතමෙකතො උග්ගතං ලොමමයං පුප්ඵං යස්සාති උද්දලොමී වුත්තනයෙන. උභතො අන්තතො එකං සදිසං ලොමමයං පුප්ඵං යස්සාති එකන්තලොමීති වචනත්ථො. විනයට්ඨකථායං පන ‘‘උද්දලොමීති එකතො උග්ගතලොමං උණ්ණාමයත්ථරණං. ‘උද්ධලොමී’තිපි පාඨො. එකන්තලොමීති උභතො උග්ගතලොමං උණ්ණාමයත්ථරණ’’න්ති (මහාව. අට්ඨ. 254) වුත්තං, නාමමත්තමෙස විසෙසො. අත්ථතො පන අග්ගහිතාවසෙසො අට්ඨකථාද්වයෙපි නත්ථීති දට්ඨබ්බො.

කොසෙය්‍යඤ්ච කට්ටිස්සඤ්ච කට්ටිස්සානි විරූපෙකසෙසවසෙන. තෙහි පකතමත්ථරණං කට්ටිස්සං. එතදෙවත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කොසෙය්‍යකට්ටිස්සමයපච්චත්ථරණ’’න්ති වුත්තං, කොසෙය්‍යසුත්තානමන්තරන්තරං සුවණ්ණමයසුත්තානි පවෙසෙත්වා වීතමත්ථරණන්ති වුත්තං හොති. සුවණ්ණසුත්තං කිර ‘‘කට්ටිස්සං, කස්සට’’න්ති ච වදන්ති. තෙනෙව ‘‘කොසෙය්‍යකස්සටමය’’න්ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (දී. නි. ටී. 1.15) වුත්තං. කට්ටිස්සං නාම වාකවිසෙසොතිපි වදන්ති. රතනපරිසිබ්බිතන්ති රතනෙහි සංසිබ්බිතං, සුවණ්ණලිත්තන්ති කෙචි. සුද්ධකොසෙය්‍යන්ති රතනපරිසිබ්බනරහිතං. විනයෙති විනයට්ඨකථං, විනයපරියායං වා සන්ධාය වුත්තං. ඉධ හි සුත්තන්තිකපරියායෙ ‘‘ඨපෙත්වා තූලිකං සබ්බානෙව ගොනකාදීනි රතනපරිසිබ්බිතානි වට්ටන්තී’’ති වුත්තං. විනයපරියායං පන පත්වා ගරුකෙ ඨාතබ්බත්තා සුද්ධකොසෙය්‍යමෙව වට්ටති, නෙතරානීති විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො, සුත්තන්තිකපරියායෙ පන රතනපරිසිබ්බනරහිතාපි තූලිකා න වට්ටති, ඉතරානි වට්ටන්ති, සචෙපි තානි රතනපරිසිබ්බිතානි, භූමත්ථරණවසෙන යථානුරූපං මඤ්චපීඨාදීසු ච උපනෙතුං වට්ටන්තීති. සුත්තන්තදෙසනාය ගහට්ඨානම්පි වසෙන වුත්තත්තා තෙසං සඞ්ගණ්හනත්ථං ‘‘ඨපෙත්වා…පෙ… න වට්ටන්තීති වුත්ත’’න්ති අපරෙ. දීඝනිකායට්ඨකථායන්ති කත්ථචි පාඨො, පොරාණදීඝනිකායට්ඨකථායන්ති අත්ථො. නච්චයොග්ගන්ති නච්චිතුං පහොනකං. කරොන්ති එත්ථ නච්චන්ති කුත්තකං, තං පන උද්දලොමීඑකන්තලොමීවිසෙසමෙව. වුත්තඤ්ච –

‘‘ද්විදසෙකදසාන්‍යුද්ද-ලොමීඑකන්තලොමිනො;

තදෙව සොළසිත්ථීනං, නච්චයොග්ගඤ්හි කුත්තක’’න්ති.

හත්ථිනො පිට්ඨියං අත්ථරං හත්ථත්ථරං. එවං සෙසපදෙසුපි. අජිනචම්මෙහීති අජිනමිගචම්මෙහි, තානි කිර චම්මානි සුඛුමතරානි, තස්මා දුපට්ටතිපට්ටානි කත්වා සිබ්බන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අජිනප්පවෙණී’’ති, උපරූපරි ඨපෙත්වා සිබ්බනවසෙන හි සන්තතිභූතා ‘‘පවෙණී’’ති වුච්චති. කදලීමිගොති මඤ්ජාරාකාරමිගො, තස්ස ධම්මෙන කතං පවරපච්චත්ථරණං තථා. ‘‘තං කිරා’’තිආදි තදාකාරදස්සනං, තස්මා සුද්ධමෙව කදලීමිගචම්මං වට්ටතීති වදන්ති. උත්තරං උපරිභාගං ඡාදෙතීති උත්තරච්ඡදො, විතානං. තම්පි ලොහිතමෙව ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘රත්තවිතානෙනා’’ති. ‘‘යං වත්තති, තං සඋත්තරච්ඡෙද’’න්ති එත්ථ සෙසො, සංසිබ්බිතභාවෙන සද්ධිං වත්තතීති අත්ථො. රත්තවිතානෙසු ච කාසාවං වට්ටති, කුසුම්භාදිරත්තමෙව න වට්ටති, තඤ්ච ඛො සබ්බරත්තමෙව. යං පන නානාවණ්ණං වානචිත්තං වා ලෙපචිත්තං වා, තං වට්ටති. පච්චත්ථරණස්සෙව පධානත්තා තප්පටිබද්ධං සෙතවිතානම්පි න වට්ටතීති වුත්තං. උභතොති උභයත්ථ මඤ්චස්ස සීසභාගෙ, පාදභාගෙ චාති අත්ථො. එත්ථාපි සඋත්තරච්ඡදෙ විය විනිච්ඡයො. පදුමවණ්ණං වාති නාතිරත්තං සන්ධායාහ. විචිත්‍රං වාති පන සබ්බථා කප්පියත්තා වුත්තං, න පන උභතො උපධානෙසු අකප්පියත්තා. න හි ලොහිතක-සද්දො චිත්තෙ වට්ටති. පටලිකග්ගහණෙනෙව චිත්තකස්සාපි අත්ථරණස්ස සඞ්ගහෙතබ්බප්පසඞ්ගතො. සචෙ පමාණයුත්තන්ති වුත්තමෙවත්ථං බ්‍යතිරෙකතො සමත්ථෙතුං ආහ ‘‘මහාඋපධානං පන පටික්ඛිත්ත’’න්ති. මහාඋපධානන්ති ච පමාණාතික්කන්තං උපධානං. සීසප්පමාණමෙව හි තස්ස පමාණං. වුත්තඤ්ච ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ, සීසප්පමාණං බිබ්බොහනං කාතු’’න්ති (චූළව. 297) සීසප්පමාණඤ්ච නාම යස්ස විත්ථාරතො තීසු කණ්ණෙසු ද්වින්නං කණ්ණානං අන්තරං මිනියමානං විදත්ථි චෙව චතුරඞ්ගුලඤ්ච හොති. බිබ්බොහනස්ස මජ්ඣට්ඨානං තිරියතො මුට්ඨිරතනං හොති, දීඝතො පන දියඩ්ඪරතනං වා ද්විරතනං වා. තං පන අකප්පියත්තායෙව පටික්ඛිත්තං, න තු උච්චාසයනමහාසයනපරියාපන්නත්තා. ද්වෙපීති සීසූපධානං, පාදූපධානඤ්ච. පච්චත්ථරණං දත්වාති පච්චත්ථරණං කත්වා අත්ථරිත්වාති අත්ථො, ඉදඤ්ච ගිලානමෙව සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ සෙනාසනක්ඛන්ධකවණ්ණනායං ‘‘අගිලානස්සාපි සීසූපධානඤ්ච පාදූපධානඤ්චාති ද්වයමෙව වට්ටති. ගිලානස්ස බිබ්බොහනානි සන්ථරිත්වා උපරි පච්චත්ථරණං කත්වා නිපජ්ජිතුම්පි වට්ටතී’’ති (චූළව. අට්ඨ. 297) වුත්තනයෙනෙවාති විනයෙ භගවතා වුත්තනයෙනෙව. කථං පන වුත්තන්ති ආහ ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි. යථා අට්ඨඞ්ගුලපාදකං හොති, එවං ආසන්දියා පාදච්ඡින්දනං වෙදිතබ්බං. පල්ලඞ්කස්ස පන ආහරිමානි වාළරූපානි ආහරිත්වා පුන අප්පටිබද්ධතාකාරණම්පි භෙදනමෙව. විජටෙත්වාති ජටං නිබ්බෙධෙත්වා. බිබ්බොහනං කාතුන්ති තානි විජටිතතූලානි අන්තො පක්ඛිපිත්වා බිබ්බොහනං කාතුං.

16. ‘‘මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තදාරකාන’’න්ති එතෙන අණ්ඩජජලාබුජානමෙව ගහණං, මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තත්තාති ච කාරණං දස්සෙති, තෙනෙවායමත්ථො සිජ්ඣති ‘‘අනෙකදිවසානි අන්තොසයනහෙතු එස ගන්ධො’’ති. උච්ඡාදෙන්ති උබ්බට්ටෙන්ති. සණ්ඨානසම්පාදනත්ථන්ති සුසණ්ඨානතාසම්පාදනත්ථං. පරිමද්දන්තීති සමන්තතො මද්දන්ති.

තෙසංයෙව දාරකානන්ති පුඤ්ඤවන්තානමෙව දාරකානං. තෙසමෙව හි පකරණානුරූපතාය ගහණං. මහාමල්ලානන්ති මහතං බාහුයුද්ධකාරකානං. ආදාසො නාම මණ්ඩනකපකතිකානං මනුස්සානං අත්තනො මුඛඡායාපස්සනත්ථං කංසලොහාදීහි කතො භණ්ඩවිසෙසො. තාදිසං සන්ධාය ‘‘යං කිඤ්චි…පෙ… න වට්ටතී’’ති වුත්තං. අලඞ්කාරඤ්ජනමෙව න භෙසජ්ජඤ්ජනං. මණ්ඩනානුයොගස්ස හි අධිප්පෙතත්තා තමිධානධිප්පෙතං. ලොකෙ මාලා-සද්දො බද්ධමාලායමෙව ‘‘මාලා මාල්‍යං පුප්ඵදාමෙ’’ති වචනතො. සාසනෙ පන සුද්ධපුප්ඵෙසුපි නිරුළ්හොති ආහ ‘‘අබද්ධමාලා වා’’ති. කාළපීළකාදීනන්ති කාළවණ්ණපීළකාදීනං. මත්තිකකක්කන්ති ඔසධෙහි අභිසඞ්ඛතං යොගමත්තිකාචුණ්ණං. දෙන්තීති විලෙපෙන්ති. චලිතෙති විකාරාපජ්ජනවසෙන චලනං පත්තෙ, කුපිතෙති අත්ථො. තෙනාති සාසපකක්කෙන. දොසෙති කාළපීළකාදීනං හෙතුභූතෙ ලොහිතදොසෙ. ඛාදිතෙති අපනයනවසෙන ඛාදිතෙ. සන්නිසින්නෙති තාදිසෙ දුට්ඨලොහිතෙ පරික්ඛීණෙ. මුඛචුණ්ණකෙනාති මුඛවිලෙපනෙන. චුණ්ණෙන්තීති විලිම්පෙන්ති. තං සබ්බන්ති මත්තිකාකක්කසාසපතිලහලිද්දිකක්කදානසඞ්ඛාතං මුඛචුණ්ණං, මුඛවිලෙපනඤ්ච න වට්ටති. අත්ථානුක්කමසම්භවතො හි අයං පදද්වයස්ස වණ්ණනා. මුඛචුණ්ණසඞ්ඛාතං මුඛවිලෙපනන්ති වා පදද්වයස්ස තුල්‍යාධිකරණවසෙන අත්ථවිභාවනා.

හත්ථබන්ධන්ති හත්ථෙ බන්ධිතබ්බමාභරණං, තං පන සඞ්ඛකපාලාදයොති ආහ ‘‘හත්ථෙ’’තිආදි. සඞ්ඛො එව කපාලං තථා. ‘‘අපරෙ’’තිආදිනා යථාක්කමං ‘‘සිඛාබන්ධ’’න්තිආදි පදානමත්ථං සංවණ්ණෙති. තත්ථ සිඛන්ති චූළං. චීරකං නාම යෙන චූළාය ථිරකරණත්ථං, සොභනත්ථඤ්ච විජ්ඣති. මුත්තාය, මුත්තා එව වා ලතා මුත්තාලතා, මුත්තාවළි. දණ්ඩො නාම චතුහත්ථොති වුත්තං ‘‘චතුහත්ථදණ්ඩං වා’’ති. අලඞ්කතදණ්ඩකන්ති පන තතො ඔමකං රථයට්ඨිආදිකං සන්ධායාහ. භෙසජ්ජනාළිකන්ති භෙසජ්ජතුම්බං. පත්තාදිඔලම්බනං වාමංසෙයෙව අචිණ්ණන්ති වුත්තං ‘‘වාමපස්සෙ ඔලග්ගිත’’න්ති. කණ්ණිකා නාම කූටං, තාය ච රතනෙන ච පරික්ඛිත්තො කොසො යස්ස තථා. පඤ්චවණ්ණසුත්තසිබ්බිතන්ති නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨවසෙන පඤ්චවණ්ණෙහි සුත්තෙහි සිබ්බිතං තිවිධම්පි ඡත්තං. රතනමත්තායාමං චතුරඞ්ගුලවිත්ථතන්ති තෙසං පරිචයනියාමෙන වා නලාටෙ බන්ධිතුං පහොනකප්පමාණෙන වා වුත්තං. ‘‘කෙසන්තපරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා’’ති එතෙන තදනජ්ඣොත්ථරණවසෙන බන්ධනාකාරං දස්සෙති. මෙඝමුඛෙති අබ්භන්තරෙ. ‘‘මණි’’න්ති ඉදං සිරොමණිං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘චූළාමණි’’න්ති, චූළායං මණින්ති අත්ථො. චමරස්ස අයං චාමරො, ස්වෙව වාලො, තෙන කතා බීජනී චාමරවාලබීජනී. අඤ්ඤාසං පන මකසබීජනීවාකමයබීජනීඋසීරමයබීජනීමොරපිඤ්ඡමයබීජනීනං, විධූපනතාලවණ්ටානඤ්ච කප්පියත්තා තස්සායෙව ගහණං දට්ඨබ්බං.

17. දුග්ගතිතො, සංසාරතො ච නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, සග්ගමග්ගො, මොක්ඛමග්ගො ච. තං නිය්‍යානමරහති, තස්මිං වා නිය්‍යානෙ නියුත්තා, තං වා නිය්‍යානං ඵලභූතං එතිස්සාති නිය්‍යානිකා, වචීදුච්චරිතකිලෙසතො නිය්‍යාතීති වා නිය්‍යානිකා ඊ-කාරස්ස රස්සත්තං, ය-කාරස්ස ච ක-කාරං කත්වා. අනීය-සද්දො හි බහුලා කත්වත්ථාභිධායකො. චෙතනාය සද්ධිං සම්ඵප්පලාපවිරති ඉධ අධිප්පෙතා. තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකා, සම්ඵප්පලාපො, තස්සා භාවො අනිය්‍යානිකත්තං, තස්මා අනිය්‍යානිකත්තා.තිරච්ඡානභූතාති තිරොකරණභූතා විබන්ධනභූතා. සොපි නාමාති එත්ථ නාම-සද්දො ගරහායං. කම්මට්ඨානභාවෙති අනිච්චතාපටිසංයුත්තත්තා චතුසච්චකම්මට්ඨානභාවෙ. කාමස්සාදවසෙනාති කාමසඞ්ඛාතඅස්සාදවසෙන. සහ අත්ථෙනාති සාත්ථකං, හිතපටිසංයුත්තන්ති අත්ථො. උපාහනාති යානකථාසම්බන්ධං සන්ධාය වුත්තං. සුට්ඨු නිවෙසිතබ්බොති සුනිවිට්ඨො. තථා දුන්නිවිට්ඨො. ගාම-සද්දෙන ගාමවාසී ජනොපි ගහිතොති ආහ ‘‘අසුකගාමවාසිනො’’තිආදි.

සූරකථාති එත්ථ සූර-සද්දො වීරවාචකොති දස්සෙති ‘‘සූරො අහොසී’’ති ඉමිනා. විසිඛා නාම මග්ගසන්නිවෙසො, ඉධ පන විසිඛාගහණෙන තන්නිවාසිනොපි ගහිතා ‘‘සබ්බො ගාමො ආගතො’’තිආදීසු විය, තෙනෙවාහ ‘‘සද්ධා පසන්නා’’තිආදි.

කුම්භස්ස ඨානං නාම උදකට්ඨානන්ති වුත්තං ‘‘උදකට්ඨානකථා’’ති. උදකතිත්ථකථාතිපි වුච්චති තත්ථෙව සමවරොධතො. අපිච කුම්භස්ස කරණට්ඨානං කුම්භට්ඨානං. තදපදෙසෙන පන කුම්භදාසියො වුත්තාති දස්සෙති ‘‘කුම්භදාසිකථා වා’’ති ඉමිනා. පුබ්බෙ පෙතා කාලඞ්කතාති පුබ්බපෙතා. ‘‘පෙතො පරෙතො කාලඞ්කතො’’ති හි පරියායවචනං. හෙට්ඨා වුත්තනයමතිදිසිතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං.

පුරිමපච්ඡිමකථාහි විමුත්තාති ඉධාගතාහි පුරිමාහි, පච්ඡිමාහි ච කථාහි විමුත්තා. නානාසභාවාති අත්ත-සද්දස්ස සභාවපරියායභාවමාහ. අසුකෙන නාමාති පජාපතිනා බ්‍රහ්මුනා, ඉස්සරෙන වා. උප්පත්තිඨිතිසම්භාරාදිවසෙන ලොකං අක්ඛායති එතායාති ලොකක්ඛායිකා, සා පන ලොකායතසමඤ්ඤෙ විතණ්ඩසත්ථෙ නිස්සිතා සල්ලාපකථාති දස්සෙති ‘‘ලොකායතවිතණ්ඩසල්ලාපකථා’’ති ඉමිනා. ලොකා බාලජනා ආයතන්ති එත්ථ උස්සහන්ති වාදස්සාදෙනාති ලොකායතං, ලොකො වා හිතං න යතති න ඊහති තෙනාති ලොකායතං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධං, සග්ගමොක්ඛවිරුද්ධං වා කථං තනොන්ති එත්ථාති විතණ්ඩො, විරුද්ධෙන වා වාදදණ්ඩෙන තාළෙන්ති එත්ථ වාදිනොති විතණ්ඩො, සබ්බත්ථ නිරුත්තිනයෙන පදසිද්ධි.

සාගරදෙවෙන ඛතොති එත්ථ සාගරරඤ්ඤො පුත්තෙහි ඛතොතිපි වදන්ති. විජ්ජති පවෙදනහෙතුභූතා මුද්ධා යස්සාති සමුද්දො ධ-කාරස්ස ද-කාරං කත්වා, සහ-සද්දො චෙත්ථ විජ්ජමානත්ථවාචකො ‘‘සලොමකොසපක්ඛකො’’තිආදීසු විය. භවොති වුද්ධි භවති වඩ්ඪතීති කත්වා. විභවොති හානි තබ්බිරහතො. ද්වන්දතො පුබ්බෙ සුය්‍යමානො ඉතිසද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බොති ආහ ‘‘ඉති භවො ඉති අභවො’’ති. යං වා තං වාති යං කිඤ්චි, අථ තං අනියමන්ති අත්ථො. අභූතඤ්හි අනියමත්ථං සහ විකප්පෙන යංතං-සද්දෙහි දීපෙන්ති ආචරියා. අපිච භවොති සස්සතො. අභවොති උච්ඡෙදො. භවොති වා කාමසුඛං. අභවොති අත්තකිලමථො.

ඉති ඉමාය ඡබ්බිධාය ඉතිභවාභවකථාය සද්ධිං බාත්තිංස තිරච්ඡානකථා නාම හොන්ති. අථ වා පාළියං සරූපතො අනාගතාපි අරඤ්ඤපබ්බතනදීදීපකථා ඉති-සද්දෙන සඞ්ගහෙත්වා බත්තිංස තිරච්ඡානකථාති වුච්චන්ති. පාළියඤ්හි ‘‘ඉති වා’’ති එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, වා-සද්දො විකප්පනත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘එවංපකාරං, ඉතො අඤ්ඤං වා තාදිසං නිරත්ථකකථං අනුයුත්තා විහරන්තී’’ති, ආදිඅත්ථො වා ඉති-සද්දො ඉති වා ඉති එවරූපා ‘‘නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.10, 164; ම. නි. 1.293, 411; 2.11, 418; 3.14, 102; අ. නි. 10.99) විය, ඉති එවමාදිං අඤ්ඤම්පි තාදිසං කථමනුයුත්තා විහරන්තීති අත්ථො.

18. විරුද්ධස්ස ගහණං විග්ගහො, සො යෙසන්ති විග්ගාහිකා, තෙසං තථා, විරුද්ධං වා ගණ්හාති එතායාති විග්ගාහිකා, සායෙව කථා තථා. සාරම්භකථාති උපාරම්භකථා. සහිතන්ති පුබ්බාපරාවිරුද්ධං. තතොයෙව සිලිට්ඨං. තං පන අත්ථකාරණයුත්තතායාති දස්සෙතුං ‘‘අත්ථයුත්තං කාරණයුත්තන්ති අත්ථො’’ති වුත්තං. න්ති වචනං. පරිවත්තිත්වා ඨිතං සපත්තගතො අසමත්ථො යොධො විය න කිඤ්චි ජානාසි, කින්තු සයමෙව පරාජෙසීති අධිප්පායො. වාදො දොසොති පරියායවචනං. තථා චර විචරාති. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ආචරියකුලෙ. නිබ්බෙධෙහීති මයා රොපිතං වාදං විස්සජ්ජෙහි.

19. දූතස්ස කම්මං දූතෙය්‍යං, තස්ස කථා තථා, තස්සං. ඉධ, අමුත්‍රාති උපයොගත්ථෙ භුම්මවචනං, තෙනාහ ‘‘අසුකං නාම ඨාන’’න්ති. විත්ථාරතො විනිච්ඡයො විනයට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 436-437) වුත්තොති සඞ්ඛෙපතො ඉධ දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඛෙපතො පනා’’තිආදි වුත්තං. ගිහිසාසනන්ති යථාවුත්තවිපරීතං සාසනං. අඤ්ඤෙසන්ති ගිහීනඤ්ඤෙව.

20. තිවිධෙනාති සාමන්තජප්පනඉරියාපථසන්නිස්සිතපච්චයපටිසෙවනභෙදතො තිවිධෙන. විම්හාපයන්තීති ‘‘අයමච්ඡරියපුරිසො’’ති අත්තනි පරෙසං විම්හයං සම්පහංසනං අච්ඡරියං උප්පාදෙන්ති. විපුබ්බඤ්හි ම්හි-සද්දං සම්පහංසනෙ වදන්ති සද්දවිදූ. සම්පහංසනාකාරො ච අච්ඡරියං. ලපන්තීති අත්තානං වා දායකං වා උක්ඛිපිත්වා යථා සො කිඤ්චි දදාති, එවං උක්කාචෙත්වා උක්ඛිපනවසෙන දීපෙත්වා කථෙන්ති. නිමිත්තං සීලමෙතෙසන්ති නෙමිත්තිකාති තද්ධිතවසෙන තස්සීලත්ථො යථා ‘‘පංසුකූලිකො’’ති (මහානි. 52) අපිච නිමිත්තෙන වදන්ති, නිමිත්තං වා කරොන්තීති නෙමිත්තිකා. නිමිත්තන්ති ච පරෙසං පච්චයදානසඤ්ඤුප්පාදකං කායවචීකම්මං වුච්චති. නිප්පෙසො නිප්පිසනං චුණ්ණං විය කරණං. නිප්පිසන්තීති වා නිප්පෙසා, නිප්පෙසායෙව නිප්පෙසිකා, නිප්පිසනං වා නිප්පෙසො, තං කරොන්තීතිපි නිප්පෙසිකා. නිප්පෙසො ච නාම භටපුරිසො විය ලාභසක්කාරත්ථං අක්කොසනඛුංසනුප්පණ්ඩනපරපිට්ඨිමංසිකතා. ලාභෙන ලාභන්ති ඉතො ලාභෙන අමුත්‍ර ලාභං. නිජිගීසන්ති මග්ගන්ති පරියෙසන්තීති පරියායවචනං. කුහකාදයො සද්දා කුහානාදීනි නිමිත්තං කත්වා තංසමඞ්ගිපුග්ගලෙසු පවත්තාති ආහ ‘‘කුහනා…පෙ… අධිවචන’’න්ති. අට්ඨකථඤ්චාති තංතංපාළිසංවණ්ණනාභූතං පොරාණට්ඨකථඤ්ච.

මජ්ඣිමසීලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.