විචයහාරවණ්ණනා
කප්පනාභාවෙපි වොහාරවසෙන, අනුවාදවසෙන ච ‘‘මම’’න්ති වුත්තං. නියමාභාවතො විකප්පනත්ථං වාග්ගහණං. තංගුණසමඞ්ගිතාය, අභිමුඛීකරණාය ච ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආමන්තනං. අඤ්ඤභාවතො, පටිවිරුද්ධභාවතො ච ‘‘පරෙ’’ති වුත්තං, වණ්ණපටිපක්ඛතො, අවණ්ණනීයතො ච ‘‘අවණ්ණ’’න්ති, බ්‍යත්තිවසෙන, විත්ථාරවසෙන ච ‘‘භාසෙය්‍යු’’න්ති, ධාරණසභාවතො, අධම්මපටිපක්ඛතො ච ‘‘ධම්මස්සා’’ති, දිට්ඨිසීලෙහි සංහතභාවතො, කිලෙසානං සඞ්ඝාතකරණතො ච ‘‘සඞ්ඝස්සා’’ති, වුත්තපටිනිද්දෙසතො, වචනුපන්‍යාසතො ච ‘‘තත්‍රා’’ති, සම්මුඛීභාවතො, පුථුභාවතො ච ‘‘තුම්හෙහී’’ති, චිත්තස්ස හනනතො, ආරම්මණාභිඝාතතො ච ‘‘ආඝාතො’’ති, ආරම්මණෙ සඞ්කොචවුත්තියා අනභිමුඛතාය, අතුට්ඨාකාරතාය ච ‘‘අප්පච්චයො’’ති, ආරම්මණචින්තනතො, නිස්සයතො ච ‘‘චෙතසො’’ති, අත්ථස්ස අසාධනතො, අනු අනු අනත්ථසාධනතො ච ‘‘අනභිරද්ධී’’ති, කාරණානරහත්තා, සත්ථුසාසනෙ
ඨිතෙහි කාතුමසක්කුණෙය්‍යත්තා ච ‘‘න කරණීයා’’ති වුත්තං. එවං තස්මිං තස්මිං අධිප්පෙතත්ථෙ පවත්තතානිදස්සනෙන, අත්ථසො ච –
මමන්ති සාමිනිද්දිට්ඨං සබ්බනාමපදං. වාති විකප්පනනිද්දිට්ඨං නිපාතපදං. භික්ඛවෙති ආලපනනිද්දිට්ඨං නාමපදං. පරෙති කත්තුනිද්දිට්ඨං නාමපදං. අවණ්ණන්ති කම්මනිද්දිට්ඨං නාමපදං. භාසෙය්‍යුන්ති කිරියානිද්දිට්ඨං ආඛ්‍යාතපදං. ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්සාති ච සාමිනිද්දිට්ඨං නාමපදං. තත්‍රාති ආධාරනිද්දිට්ඨං සබ්බනාමපදං. තුම්හෙහීති කත්තුනිද්දිට්ඨං සබ්බනාමපදං. න-ඉති පටිසෙධනිද්දිට්ඨං නිපාතපදං. ආඝාතො, අප්පච්චයො, අනභිරද්ධීති ච කම්මනිද්දිට්ඨං නාමපදං. චෙතසොති සාමිනිද්දිට්ඨං නාමපදං. කරණීයාති කිරියානිද්දිට්ඨං නාමපදන්ති. එවං තස්ස තස්ස පදස්ස විසෙසතානිදස්සනෙන, බ්‍යඤ්ජනසො ච විචයනං පදවිචයො. අතිවිත්ථාරභයෙන පන සක්කායෙව අට්ඨකථං, තස්සා ච ලීනත්ථවිභාවනං අනුගන්ත්වා අයමත්ථො විඤ්ඤුනා විභාවෙතුන්ති න විත්ථාරයිම්හ.
‘‘තත්‍ර චෙ තුම්හෙ අස්සථ කුපිතා වා අනත්තමනා වා, අපි නු තුම්හෙ පරෙසං සුභාසිතං දුබ්භාසිතං ආජානෙය්‍යාථා’’ති අයං අනුමතිපුච්ඡා. සත්තාධිට්ඨානා, අනෙකාධිට්ඨානා, පරමත්ථවිසයා, පච්චුප්පන්නවිසයාති එවං සබ්බත්ථ යථාසම්භවං පුච්ඡාවිචයනං පුච්ඡාවිචයො. ‘‘නො හෙතං භන්තෙ’’ති ඉදං විස්සජ්ජනං එකංසබ්‍යාකරණං, නිරවසෙසං, සඋත්තරං, ලොකියන්ති එවං සබ්බස්සාපි විස්සජ්ජනස්ස යථාරහං විචයනං විස්සජ්ජනාවිචයො.
‘‘මමං වා භික්ඛවෙ පරෙ අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං…පෙ… න චෙතසො අනභිරද්ධි කරණීයා’’ති ඉමාය පඨමදෙසනාය ‘‘මමං වා…පෙ… තුම්හංයෙවස්ස තෙන අන්තරායො’’ති අයං දුතියදෙසනා සංසන්දති. කස්මා? පඨමාය මනොපදොසං නිවාරෙත්වා දුතියාය තත්ථාදීනවස්ස දස්සිතත්තා. තථා ඉමාය දුතියදෙසනාය ‘‘මමං වා…පෙ… අපි නු තුම්හෙ පරෙසං සුභාසිතං දුබ්භාසිතං ආජානෙය්‍යාථා’’ති අයං තතියදෙසනා සංසන්දති. කස්මා? දුතියාය තත්ථාදීනවං දස්සෙත්වා තතියාය වචනත්ථසල්ලක්ඛණමත්තෙපි අසමත්ථභාවස්ස දස්සිතත්තා. තථා ඉමාය තතියදෙසනාය ‘‘මමං වා…පෙ… න ච පනෙතං අම්හෙසු සංවිජ්ජතී’’ති අයං චතුත්ථදෙසනා සංසන්දති. කස්මා? තතියාය මනොපදොසං සබ්බථා නිවාරෙත්වා චතුත්ථාය අවණ්ණට්ඨානෙ පටිපජ්ජිතබ්බාකාරස්ස දස්සිතත්තාති ඉමිනා නයෙන පුබ්බෙන අපරං සංසන්දිත්වා විචයනං පුබ්බාපරවිචයො. අස්සාදවිචයාදයො වුත්තනයාව. තෙසං ලක්ඛණසන්දස්සනමත්තමෙව හෙත්ථ විසෙසො.
‘‘අපි නු තුම්හෙ පරෙසං සුභාසිතං දුබ්භාසිතං ආජානෙය්‍යාථා’’ති ඉමාය පුච්ඡාය ‘‘නො හෙතං භන්තෙ’’ති අයං විස්සජ්ජනා සමෙති. කුපිතො හි නෙව බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඅරියසාවකානං න මාතාපිතූනං න පච්චත්ථිකානං සුභාසිතදුබ්භාසිතස්ස අත්ථං ආජානාති. ‘‘කතමඤ්ච තං භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකං…පෙ… තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍යා’’ති ඉමාය පුච්ඡාය ‘‘පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො’’තිආදිකා අයං විස්සජ්ජනා සමෙති. භගවා හි අනුත්තරෙන පාණාතිපාතවිරමණාදිගුණෙන සමන්නාගතො, තඤ්ච ඛො සමාධිං, පඤ්ඤඤ්ච උපනිධාය අප්පමත්තකං ඔරමත්තකං සීලමත්තකං. ‘‘කතමෙ ච තෙ භික්ඛවෙ, ධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා’’තිආදිකාය පුච්ඡාය ‘‘සන්ති භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා’’තිආදිකා විස්සජ්ජනා සමෙති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගුණා හි අඤ්ඤත්‍ර තථාගතා අඤ්ඤෙසං ඤාණෙන අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨත්තා ගම්භීරා දුද්දසා දුරනුබොධා සන්තා පණීතා අතක්කාවචරා නිපුණා පණ්ඩිතවෙදනීයාති ඉමිනා නයෙන විස්සජ්ජනාය පුච්ඡානුරූපතාවිචයනමෙව ඉධ සඞ්ගහගාථාය අභාවතො අනුගීතිවිචයොති. අයං පදපඤ්හාදිඑකාදසධම්මවිචයනලක්ඛණො විචයහාරො නාම. වුත්තඤ්ච ‘‘යං පුච්ඡිතඤ්ච විස්සජ්ජිතඤ්චා’’තිආදි (නෙත්ති. 4.2).