චූළසීලවණ්ණනා

7. කො අනුසන්ධීති පුච්ඡා ‘‘නනු එත්තකෙනෙව යථාවුත්තෙහි අවණ්ණවණ්ණෙහි සම්බන්ධා දෙසනාමත්ථකං පත්තා’’ති අනුයොගසම්භවතො කතා. වණ්ණෙන ච අවණ්ණෙන චාති තදුභයපදෙන. අත්ථනිද්දෙසො විය හි සද්දනිද්දෙසොපීති අක්ඛරචින්තකා. අථ වා තථාභාසනස්ස කාරණත්තා, කොට්ඨාසත්තා ච ‘‘පදෙහී’’ති වුත්තං. අවණ්ණෙන ච වණ්ණෙන චාති පන අගුණගුණවසෙන, නින්දාපසංසාවසෙන ච සරූපදස්සනං. ‘‘නිවත්තො අමූලකතාය විස්සජ්ජෙතබ්බතාභාවතො’’ති (දී. නි. ටී. 1.7) ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං. තං විත්ථාරෙත්වා දෙසනාය බොධෙතබ්බපුග්ගලාභාවතො එත්තකාව සා යුත්තරූපාති භගවතො අජ්ඣාසයෙනෙව අදෙසනාභාවෙන නිවත්තො, යථා තං වණ්ණභූමියං තතියවාරොතිපි දට්ඨබ්බං. තථා බොධෙතබ්බපුග්ගලසම්භවෙන විස්සජ්ජෙතබ්බතාය අධිගතභාවතො අනුවත්තතියෙව. ඉතිපෙතං භූතන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො තදුපරිපි අනුවත්තකත්තා, තෙන වක්ඛති ‘‘ඉධ පනා’’තිආදි. එත්තාවතා අයං වණ්ණානුසන්ධීති දස්සෙත්වා දුවිධෙසු පන තෙසු වණ්ණෙසු බ්‍රහ්මදත්තස්ස වණ්ණානුසන්ධීති දස්සෙන්තො ‘‘සො පනා’’තිආදිමාහ. උපරි සුඤ්ඤතාපකාසනෙ අනුසන්ධිං දස්සෙස්සති ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ’’තිආදිනා (දී. නි. 1.28).

එවං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාමුඛෙන සමුදායත්ථතං වත්වා ඉදානි අවයවත්ථතං දස්සෙති ‘‘තත්ථා’’තිආදිනා. අප්පමෙව පරිතො සමන්තතො ඛණ්ඩිතත්තා පරිත්තං නාමාති ආහ ‘‘අප්පමත්තකන්ති පරිත්තස්ස නාම’’න්ති. මත්තා වුච්චති පමාණං මීයතෙ පරිමීයතෙති කත්වා. සමාසන්තකකාරෙන අප්පමත්තකං යථා ‘‘බහුපුත්තකො’’ති, එවං ඔරමත්තකෙපි. එතෙනෙව ‘‘අප්පා මත්තා අප්පමත්තා, සා එතස්සාති අප්පමත්තක’’න්තිආදිනා කපච්චයස්ස සාත්ථකතම්පි දස්සෙති අත්ථතො අභින්නත්තා. මත්තකසද්දස්ස අනත්ථකභාවතො සීලමෙව සීලමත්තකං. අනත්ථකභාවොති ච සකත්ථතා පුරිමපදත්ථෙයෙව පවත්තනතො. න හි සද්දා කෙවලං අනත්ථකා භවන්තීති අක්ඛරචින්තකා. නනු ච භගවතො පාරමිතානුභාවෙන නිරත්ථකමෙකක්ඛරම්පි මුඛවරං නාරොහති, සකලඤ්ච පරියත්තිසාසනං පදෙ පදෙ චතුසච්චප්පකාසනන්ති වුත්තං, කථං තස්ස අනත්ථකතා සම්භවතීති? සච්චං, තම්පි පදන්තරාභිහිතස්ස අත්ථස්ස විසෙසනවසෙන තදභිහිතං අත්ථං වදති එව, සො පන අත්ථො විනාපි තෙන පදන්තරෙනෙව සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති අනත්ථකමිච්චෙව වුත්තන්ති. නනු අවොචුම්හ ‘‘අනත්ථකභාවො…පෙ… පවත්තනතො’’ති. අපිච විනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපවසෙන භගවතො දෙසනා පවත්තති, විනෙය්‍යා ච අනාදිමතිසංසාරෙ ලොකියෙසුයෙව සද්දෙසු පරිභාවිතචිත්තා, ලොකෙ ච අසතිපි අත්ථන්තරාවබොධෙ වාචාසිලිට්ඨතාදිවසෙන සද්දපයොගො දිස්සති ‘‘ලබ්භති පලබ්භති, ඛඤ්ජති නිඛඤ්ජති, ආගච්ඡති පච්චාගච්ඡතී’’තිආදිනා. තථාපරිචිතානඤ්ච තථාවිධෙනෙව සද්දපයොගෙන අත්ථාවගමො සුඛො හොතීති අනත්ථකසද්දපයොගො වුත්තොති. එවං සබ්බත්ථ. හොති චෙත්ථ –

‘‘පදන්තරවචනීය-ස්සත්ථස්ස විසෙසනාය;

බොධනාය විනෙය්‍යානං, තථානත්ථපදං වදෙ’’ති.

අථ වා සීලමත්තකන්ති එත්ථ මත්ත-සද්දො විසෙසනිවත්තිඅත්ථො ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා (ධ. ස. තිකමාතිකා) මනොමත්තා ධාතු මනොධාතූ’’ති (ධ. ස. මූලටී. 499) ච ආදීසු විය. ‘‘අප්පමත්තකං ඔරමත්තක’’න්ති පදද්වයෙන සාමඤ්ඤතො වුත්තොයෙව හි අත්ථො ‘‘සීලමත්තක’’න්ති පදෙන විසෙසතො වුත්තො, තෙන ච සීලං එව සීලමත්තං, තදෙව සීලමත්තකන්ති නිබ්බචනං කාතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘සීලමෙව සීලමත්තක’’න්ති වුත්තං.

අයං පන අට්ඨකථාමුත්තකො නයො – ඔරමත්තකන්ති එත්ථ ඔරන්ති අපාරභාගො ‘‘ඔරතො භොගං (මහාව. 66) ඔරං පාර’’න්තිආදීසු විය. අථ වා හෙට්ඨාඅත්ථො ඔරසද්දො ඔරං ආගමනාය යෙ පච්චයා, තෙ ඔරම්භාගියානි සංයොජනානීතිආදීසු විය. සීලඤ්හි සමාධිපඤ්ඤායො අපෙක්ඛිත්වා අපාරභාගෙ, හෙට්ඨාභාගෙ ච හොති, උභයත්ථාපි ‘‘ඔරෙ පවත්තං මත්තං යස්සා’’තිආදිනා විග්ගහො. සීලමත්තකන්ති එත්ථාපි මත්තසද්දො අමහත්ථවාචකො ‘‘භෙසජ්ජමත්තා’’තිආදීසු විය. අථ වා සීලෙපි තදෙකදෙසස්සෙව සඞ්ගහණත්ථං අමහත්ථවාචකො එත්ථ මත්තසද්දො වුත්තො. තථා හි ඉන්ද්‍රියසංවරපච්චයසන්නිස්සිතසීලානි ඉධ දෙසනං අනාරුළ්හානි. කස්මාති චෙ? යස්මා තානි පාතිමොක්ඛසංවරආජීවපාරිසුද්ධිසීලානි විය න සබ්බපුථුජ්ජනෙසු පාකටානීති. මත්තන්ති චෙත්ථ විසෙසනිවත්තිඅත්ථෙ නපුංසකලිඞ්ගං. පමාණප්පකත්ථෙසු පන ‘‘මත්ත’’න්ති වා ‘‘මත්තා’’ති වා නපුංසකිත්ථිලිඞ්ගං.

‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’තිආදිනා සහ යොජනාය පිණ්ඩත්ථං දස්සෙති. යෙන සීලෙන වදෙය්‍ය, එතං සීලමත්තකං නාමාති සම්බන්ධො. ‘‘වණ්ණං වදාමීති උස්සාහං කත්වාපී’’ති ඉදං ‘‘වණ්ණං වදමානො’’ති එතස්ස විවරණං. එතෙන හි ‘‘එකපුග්ගලො භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු (අ. නි. 1.170) විය මානසද්දස්ස සාමත්ථියත්ථතං දස්සෙති. ‘‘උස්සාහං කුරුමානො’’ති අවත්වා ‘‘කත්වා’’ති ච වචනං ත්වාදිපච්චයන්තපදානමිව මානන්තපච්චයන්තපදානම්පි පරකිරියාපෙක්ඛමෙවාති දස්සනත්ථං. ‘‘තත්ථ සියා’’තිආදිනා සන්ධායභාසිතමත්ථං අජානිත්වා නීතත්ථමෙව ගහෙත්වා සුත්තන්තරවිරොධිතං මඤ්ඤමානස්ස කස්සචි ඊදිසී චොදනා සියාති දස්සෙති. තත්ථාති තස්මිං ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙත’’න්තිආදිවචනෙ (දී. නි. 1.7). කම්මට්ඨානභාවනෙ යුඤ්ජති සීලෙනාති යොගී, තස්ස.

අලඞ්කරණං විභූසනං අලඞ්කාරො, පසාධනකිරියා. අලං කරොති එතෙනෙවාති වා අලඞ්කාරො, කුණ්ඩලාදිපසාධනං. මණ්ඩීයතෙ මණ්ඩනං, ඌනට්ඨානපූරණං. මණ්ඩීයති එතෙනාති වා මණ්ඩනං, මුඛචුණ්ණාදිඌනපූරණොපකරණං. ඉධ පන සදිසවොහාරෙන, තද්ධිතවසෙන වා සීලමෙව තථා වුත්තං. මණ්ඩනෙති මණ්ඩනහෙතු, මණ්ඩනකිරියානිමිත්තං ගතොති අත්ථො. අථ වා මණ්ඩති සීලෙනාති මණ්ඩනො, මණ්ඩනජාතිකො පුරිසො. බහුම්හි චෙතං ජාත්‍යාපෙක්ඛාය එකවචනං. උබ්බාහනත්ථෙපි හි එකවචනමිච්ඡන්ති කෙචි, තදයුත්තමෙව සද්දසත්ථෙ අනාගතත්තා, අත්ථයුත්තියා ච අභාවතො. කථඤ්හි එකවචනනිද්දිට්ඨතො උබ්බාහනකරණං යුත්තං සියා එකස්මිං යෙවත්ථෙ උබ්බාහිතබ්බස්ස අඤ්ඤස්සත්ථස්ස අභාවතො. තස්මා විපල්ලාසවසෙන බහ්වත්ථෙ ඉදං එකවචනං දට්ඨබ්බං, මණ්ඩනසීලෙසූති අත්ථො. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙනපි හි අයමෙවිධ විනිච්ඡයො (දී. නි. ටී. 1.7) වුත්තො. අග්ගතන්ති උත්තමභාවං.

අස්සං භවිස්සාමීති ආකඞ්ඛෙය්‍යාති සම්බන්ධො. අස්සාති භවෙය්‍ය. පරිපූරකාරීති චෙත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා, තෙන සකලම්පි සීලථොමනසුත්තං දස්සෙති.

කිකීව අණ්ඩන්ති එත්ථාපි තදත්ථෙන ඉති-සද්දෙන –

‘‘කිකීව අණ්ඩං චමරීව වාලධිං,

පියංව පුත්තං නයනංව එකකං;

තථෙව සීලං අනුරක්ඛමානා,

සුපෙසලා හොථ සදා සගාරවා’’ති. (විසුද්ධි. 1.19); –

ගාථං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘පුප්ඵගන්ධො’’ති වත්වා තදෙකදෙසෙන දස්සෙතුං ‘‘න චන්දන’’න්තිආදි වුත්තං. චන්දනං තගරං මල්ලිකාති හි තංසහචරණතො තෙසං ගන්ධොව වුත්තො. පුප්ඵගන්ධොති ච පුප්ඵඤ්ච තදවසෙසො ගන්ධො චාති අත්ථො. තගරමල්ලිකාහි වා අවසිට්ඨො ‘‘පුප්ඵගන්ධො’’ති වුත්තො. සතඤ්ච ගන්ධොති එත්ථ සීලමෙව සදිසවොහාරෙන වා තද්ධිතවසෙන වා ගන්ධො. සීලනිබන්ධනො වා ථුතිඝොසො වුත්තනයෙන ‘‘ගන්ධො’’ති අධිප්පෙතො. සීලඤ්හි කිත්තියා නිමිත්තං. යථාහ ‘‘සීලවතො කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡතී’’ති (දී. නි. 2.150; 3.316; අ. නි. 5.213; මහාව. 785; උදා. 76). සප්පුරිසො පවායති පකාරෙහි ගන්ධති තස්ස ගන්ධූපගරුක්ඛපටිභාගත්තා.

වස්සිකීති සුමනපුප්ඵං, ‘‘වස්සික’’න්තිපි පාඨො, තදත්ථොව. ගන්ධා එව ගන්ධජාතා, ගන්ධප්පකාරා වා. ය්වායන්ති යදිදං, උත්තමො ගන්ධො වාතීති සම්බන්ධො.

සම්මදඤ්ඤා විමුත්තානන්ති සම්මා අඤ්ඤාය ජානිත්වා, අග්ගමග්ගෙන වා විමුත්තානං. මග්ගං න වින්දතීති කාරණං න ලභති, න ජානාති වා.

‘‘සීලෙ පතිට්ඨායා’’ති ගාථාය පටිසන්ධිපඤ්ඤාය සපඤ්ඤො ආතාපී වීරියවා පාරිහාරිකපඤ්ඤාය නිපකො නරසඞ්ඛාතො භික්ඛු සීලෙ පතිට්ඨාය චිත්තං තප්පධානෙන වුත්තං සමාධිං භාවයං භාවයන්තො භාවනාහෙතු තථා පඤ්ඤං විපස්සනඤ්ච ඉමං අන්තොජටාබහිජටාසඞ්ඛාතං ජටං විජටයෙ විජටෙය්‍ය විජටිතුං සමත්ථෙය්‍යාති සඞ්ඛෙපත්ථො.

පථවිං නිස්සායාති පථවිං රසග්ගහණවසෙන නිස්සාය, සීලස්මිං පන පරිපූරණවසෙන නිස්සාය පතිට්ඨානං දට්ඨබ්බං.

අප්පකමහන්තතාය පාරාපාරාදි විය උපනිධාපඤ්ඤත්තිභාවතො අඤ්ඤමඤ්ඤං උපනිධාය ආහාති විස්සජ්ජෙතුං ‘‘උපරි ගුණෙ උපනිධායා’’ති වුත්තං. සීලඤ්හීති එත්ථ හි-සද්දො කාරණත්ථො, තෙනිදං කාරණං දස්සෙති ‘‘යස්මා සීලං කිඤ්චාපි පතිට්ඨාභාවෙන සමාධිස්ස බහූපකාරං, පභාවාදිගුණවිසෙසෙ පනස්ස උපනිධාය කලම්පි භාගං න උපෙති, තථා සමාධි ච පඤ්ඤායා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. න පාපුණාතීති ගුණසමභාවෙන න සම්පාපුණාති, න සමෙතීති වුත්තං හොති. උපරිමන්ති සමාධිපඤ්ඤං. උපනිධායාති උපත්ථම්භං කත්වා. තඤ්හි තාදිසාය පඤ්ඤත්තියා උපත්ථම්භනං හොති. හෙට්ඨිමන්ති සීලසමාධිද්වයං.

‘‘කථ’’න්තිආදි විත්ථාරවචනං. කණ්ඩම්බමූලිකපාටිහාරියකථනඤ්චෙත්ථ යථාකථඤ්චිපි සීලස්ස සමාධිමපාපුණතාසිද්ධියෙවිධාධිප්පෙතාති පාකටතරපාටිහාරියභාවෙන, නිදස්සනනයෙන චාති දට්ඨබ්බං. ‘‘අභි…පෙ… තිත්ථියමද්දන’’න්ති ඉදං පන තස්ස යමකපාටිහාරියස්ස සුපාකටභාවදස්සනත්ථං, අඤ්ඤෙහි බොධිමූලෙ ඤාතිසමාගමාදීසු ච කතපාටිහාරියෙහි විසෙසදස්සනත්ථඤ්ච වුත්තං. සම්බොධිතො හි අට්ඨමෙපි දිවසෙ දෙවතානං ‘‘බුද්ධො වා නො වා’’ති උප්පන්නකඞ්ඛාවිධමනත්ථං ආකාසෙ රතනචඞ්කමං මාපෙත්වා චඞ්කමන්තො පාටිහාරියං අකාසි, තතො දුතියසංවච්ඡරෙ කුලනගරගතො කපිලවත්ථුපුරෙ නිග්‍රොධාරාමෙ ඤාතීනං සමාගමෙපි තෙසං මානමදප්පහානත්ථං යමකපාටිහාරියං අකාසි. තත්ථ අභිසම්බොධිතොති අභිසම්බුජ්ඣනකාලතො. සාවත්ථිනගරද්වාරෙති සාවත්ථිනගරස්ස දක්ඛිණද්වාරෙ. කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙති කණ්ඩෙන නාම පසෙනදිරඤ්ඤො උය්‍යානපාලෙන රොපිතත්තා කණ්ඩම්බනාමකස්ස රුක්ඛස්ස මූලෙ. යමකපාටිහාරියකරණත්ථාය භගවතො චිත්තෙ උප්පන්නෙ ‘‘තදනුච්ඡවිකං ඨානං ඉච්ඡිතබ්බ’’න්ති රතනමණ්ඩපාදි සක්කෙන දෙවරඤ්ඤා ආණත්තෙන විස්සකම්මුනා කතන්ති වදන්ති කෙචි. භගවතා නිම්මිතන්ති අපරෙ. අට්ඨකථාසු පන අනෙකාසු ‘‘සක්කෙන දෙවානමින්දෙන ආණාපිතෙන විස්සකම්මදෙවපුත්තෙන මණ්ඩපො කතො, චඞ්කමො පන භගවතා නිම්මිතො’’ති වුත්තං. දිබ්බසෙතච්ඡත්තෙ දෙවතාහි ධාරියමානෙති අත්ථො විඤ්ඤායති අඤ්ඤෙසමසම්භවතො. ‘‘ද්වාදසයොජනාය පරිසායා’’ති ඉදං චතූසු දිසාසු පච්චෙකං ද්වාදසයොජනං මනුස්සපරිසං සන්ධාය වුත්තං. තදා කිර දසසහස්සිලොකධාතුතො චක්කවාළගබ්භං පරිපූරෙත්වා දෙවබ්‍රහ්මානොපි සන්නිපතිංසු. යො කොචි එවරූපං පාටිහාරියං කාතුං සමත්ථො චෙ, සො ආගච්ඡතූති චොදනාසදිසත්තා වුත්තං ‘‘අත්තාදානපරිදීපන’’න්ති. අත්තාදානඤ්හි අනුයොගො පටිපක්ඛස්ස අත්තස්ස ආදානං ගහණන්ති කත්වා. තිත්ථියමද්දනන්ති ‘‘පාටිහාරියං කරිස්සාමා’’ති කුහායනවසෙන පුබ්බෙ උට්ඨිතානං තිත්ථියානං මද්දනං, තඤ්ච තථා කාතුං අසමත්ථතාසම්පාදනමෙව. තදෙතං පදද්වයං ‘‘යමකපාටිහාරිය’’න්ති එතෙන සම්බන්ධිතබ්බං. රාජගහසෙට්ඨිනො චන්දනඝටිකුප්පත්තිතො පට්ඨාය සබ්බමෙව චෙත්ථ වත්තබ්බං.

උපරිමකායතොතිආදි පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.116) ආගතනයදස්සනං, තෙන වුත්තං ‘‘ඉතිආදිනයප්පවත්ත’’න්ති, ‘‘සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බ’’න්ති ච. තත්ථායං පාළිසෙසො –

‘‘හෙට්ඨිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, උපරිමකායතො උදකධාරා පවත්තති. පුරත්ථිමකායතො අග්ගි, පච්ඡිමකායතො උදකං. පච්ඡිමකායතො අග්ගි, පුරත්ථිමකායතො උදකං. දක්ඛිණඅක්ඛිතො අග්ගි, වාමඅක්ඛිතො උදකං. වාමඅක්ඛිතො අග්ගි, දක්ඛිණඅක්ඛිතො උදකං. දක්ඛිණකණ්ණසොතතො අග්ගි, වාමකණ්ණසොතතො උදකං. වාමකණ්ණසොතතො අග්ගි, දක්ඛිණකණ්ණසොතතො උදකං. දක්ඛිණනාසිකාසොතතො අග්ගි, වාමනාසිකාසොතතො උදකං. වාමනාසිකාසොතතො අග්ගි, දක්ඛිණනාසිකාසොතතො උදකං. දක්ඛිණඅංසකූටතො අග්ගි, වාමඅංසකූටතො උදකං. වාමඅංසකූටතො අග්ගි, දක්ඛිණඅංසකූටතො උදකං. දක්ඛිණහත්ථතො අග්ගි, වාමහත්ථතො උදකං. වාමහත්ථතො අග්ගි, දක්ඛිණහත්ථතො උදකං. දක්ඛිණපස්සතො අග්ගි, වාමපස්සතො උදකං. වාමපස්සතො අග්ගි, දක්ඛිණපස්සතො උදකං. දක්ඛිණපාදතො අග්ගි, වාමපාදතො උදකං. වාමපාදතො අග්ගි, දක්ඛිණපාදතො උදකං. අඞ්ගුලඞ්ගුලෙහි අග්ගි, අඞ්ගුලන්තරිකාහි උදකං. අඞ්ගුලන්තරිකාහි අග්ගි, අඞ්ගුලඞ්ගුලෙහි උදකං. එකෙකලොමතො අග්ගි, එකෙකලොමතො උදකං. ලොමකූපතො ලොමකූපතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, ලොමකූපතො ලොමකූපතො උදකධාරා පවත්තතී’’ති.

අට්ඨකථායං පන ‘‘එකෙකලොමකූපතො’’ ඉච්චෙව (පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.116) ආගතං.

ඡන්නං වණ්ණානන්ති එත්ථාපි නීලානං පීතකානං ලොහිතකානං ඔදාතානං මඤ්ජිට්ඨානං පභස්සරානන්ති අයං සබ්බොපි පාළිසෙසො පෙය්‍යාලනයෙන, ආදි-සද්දෙන ච දස්සිතො. එත්ථ ච ඡන්නං වණ්ණානං උබ්බාහනභූතානං යමකා යමකා වණ්ණා පවත්තන්තීති පාඨසෙසෙන සම්බන්ධො, තෙන වක්ඛති ‘‘දුතියා දුතියා රස්මියො’’තිආදි. තත්ථ හි තාසං යමකං යමකං පවත්තනාකාරෙන සහ ආවජ්ජනපරිකම්මාධිට්ඨානානං විසුං පවත්ති දස්සිතා. කෙචි පන ‘‘ඡන්නං වණ්ණාන’’න්ති එතස්ස ‘‘අග්ගික්ඛන්ධො උදකධාරා’’ති පුරිමෙහි පදෙහි සම්බන්ධං වදන්ති, තදයුත්තමෙව අග්ගික්ඛන්ධඋදකධාරානං අත්ථාය තෙජොකසිණවායොකසිණානං සමාපජ්ජනස්ස වක්ඛමානත්තා. ඡන්නං වණ්ණානං ඡබ්බණ්ණා පවත්තන්තීති කත්තුවසෙන වා සම්බන්ධො යථා ‘‘එකස්ස චෙපි භික්ඛුනො න පටිභාසෙය්‍ය තං භික්ඛුනිං අපසාදෙතු’’න්ති (පාචි. 558). කත්තුකම්මෙසු හි බහුලා සාමිවචනං ආඛ්‍යාතපයොගෙපි ඉච්ඡන්ති නෙරුත්තිකා.

එවං පාළිනයෙන යමකපාටිහාරියං දස්සෙත්වා ඉදානි තං අට්ඨකථානයෙන විවරන්තො පච්චාසත්තිනයෙන ‘‘ඡන්නං වණ්ණාන’’න්ති පදමෙව පඨමං විවරිතුං ‘‘තස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තස්සාති භගවතො. ‘‘සුවණ්ණවණ්ණා රස්මියො’’ති ඉදං තාසං පීතාභානං යෙභුය්‍යතාය වුත්තං, ඡබ්බණ්ණාහි රස්මීහි අලඞ්කරණකාලො වියාති අත්ථො. තාපි හි චක්කවාළගබ්භතො උග්ගන්ත්වා බ්‍රහ්මලොකමාහච්ච පටිනිවත්තිත්වා චක්කවාළමුඛවට්ටිමෙව ගණ්හිංසු. එකචක්කවාළගබ්භං වඞ්කගොපානසිකං විය බොධිඝරං අහොසි එකාලොකං. දුතියා දුතියා රස්මියොති පුරිමපුරිමතො පච්ඡා පච්ඡා නික්ඛන්තා රස්මියො. කස්මා සදිසාකාරවසෙන ‘‘වියා’’ති වචනං වුත්තන්ති ආහ ‘‘ද්වින්නඤ්චා’’තිආදි. ද්වින්නඤ්ච චිත්තානං එකක්ඛණෙ පවත්ති නාම නත්ථි, යෙහි තා එවං සියුං, තථාපි ඉමිනා කාරණද්වයෙන එවමෙව ඛායන්තීති අධිප්පායො. භවඞ්ගපරිවාසස්සාති භවඞ්ගවසෙන පරිවසනස්ස, භවඞ්ගසඞ්ඛාතස්ස පරිවසනස්ස වා, භවඞ්ගපතනස්සාති වුත්තං හොති. ආචිණ්ණවසිතායාති ආවජ්ජනසමාපජ්ජනාදීහි පඤ්චහාකාරෙහි සමාචිණ්ණපරිචයතාය. නනු ච එකස්සාපි චිත්තස්ස පවත්තියා ද්වෙ කිස්සො රස්මියොපි සම්භවෙය්‍යුන්ති අනුයොගමපනෙති ‘‘තස්සා තස්සා පන රස්මියා’’තිආදිනා. චිත්තවාරනානත්තා ආවජ්ජනපරිකම්මචිත්තානි, කසිණනානත්තා අධිට්ඨානචිත්තවාරානිපි විසුං විසුංයෙව පවත්තන්ති. ආවජ්ජනාවසානෙ තික්ඛත්තුං පවත්තජවනානි පරිකම්මනාමෙනෙව ඉධ වුත්තානි.

කථන්ති ආහ ‘‘නීලරස්මිඅත්ථාය හී’’තිආදි. ‘‘මඤ්ජිට්ඨරස්මිඅත්ථාය ලොහිතකසිණං, පභස්සරරස්මිඅත්ථාය පීතකසිණ’’න්ති ඉදං ලොහිතපීතරස්මීනං කාරණෙයෙව වුත්තෙ සිද්ධන්ති න වුත්තං. තාසමෙව හි මඤ්ජිට්ඨපභස්සරරස්මියො විසෙසපභෙදභූතාති. ‘‘අග්ගික්ඛන්ධත්ථායා’’තිආදිනා ‘‘උපරිමකායතො’’තිආදීනං විවරණං. අග්ගික්ඛන්ධඋදකක්ඛන්ධාපි අඤ්ඤමඤ්ඤඅසම්මිස්සා යාව බ්‍රහ්මලොකා උග්ගන්ත්වා චක්කවාළමුඛවට්ටියං පතිංසු, තං දිවසං පන සත්ථා යො යො යස්මිං යස්මිං ධම්මෙ ච පාටිහාරියෙ ච පසන්නො, තස්ස තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන තං තං ධම්මඤ්ච කථෙසි, පාටිහාරියඤ්ච දස්සෙසි, එවං ධම්මෙ භාසියමානෙ, පාටිහාරියෙ ච කරියමානෙ මහාජනො ධම්මාභිසමයො අහොසි. තස්මිඤ්ච සමාගමෙ අත්තනො මනං ගහෙත්වා පඤ්හං පුච්ඡිතුං සමත්ථං අදිස්වා නිම්මිතං බුද්ධං මාපෙසි, තෙන පුච්ඡිතං පඤ්හං සත්ථා විස්සජ්ජෙසි. සත්ථාරා පුච්ඡිතං පඤ්හං සො විස්සජ්ජෙසි, සත්ථු චඞ්කමනකාලෙ නිම්මිතො ඨානාදීසු අඤ්ඤතරං කප්පෙසි, තස්ස චඞ්කමනකාලෙ සත්ථා ඨානාදීසු අඤ්ඤතරං කප්පෙසීති එතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සත්ථා චඞ්කමතී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බ’’න්ති එතෙන ‘‘සත්ථා තිට්ඨති, නිම්මිතො චඞ්කමති වා නිසීදති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙතී’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.116) චතූසු ඉරියාපථෙසු එකෙකමූලකා සත්ථුපක්ඛෙ චත්තාරො, නිම්මිතපක්ඛෙ චත්තාරොති සබ්බෙ අට්ඨ වාරා විත්ථාරෙත්වා වත්තබ්බාති දස්සෙති. යස්මා සීලං සමාධිස්ස පතිට්ඨාමත්තමෙව හුත්වා නිවත්තති, සමාධියෙව තත්ථ පතිට්ඨාය යථාවුත්තං සබ්බං පාටිහාරියකිච්චං පවත්තෙති, තස්මා තදෙතං සමාධිකිච්චමෙවාති වුත්තං ‘‘එත්ථ එකම්පී’’තිආදි.

‘‘යං පනා’’තිආදිනා සමාධිස්ස පඤ්ඤමපාපුණතා විභාවිතා, යං පන පටිවිජ්ඣි, ඉදං පටිවිජ්ඣනං පඤ්ඤාකිච්චන්ති අත්ථො. තං අනුක්කමතො දස්සෙති ‘‘භගවා’’තිආදිනා. ‘‘කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානී’’ති ඉදං දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතපඨමාභිනීහාරතො පට්ඨාය වුත්තං, තතො පුබ්බෙපි යත්තකෙන තස්මිං භවෙ ඉච්ඡන්තො සාවකබොධිං පත්තුං සක්කුණෙය්‍ය, තත්තකං පුඤ්ඤසම්භාරං සමුපචිනීති වෙදිතබ්බං. තතොයෙව හි ‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සන’’න්තිආදිනා (බු. වං. 59) වුත්තෙසු අට්ඨධම්මෙසු හෙතුසම්පන්නතා අහොසි. කෙචි පන මනොපණිධානවචීපණිධානවසෙන අනෙකධා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යපරිච්ඡෙදං කත්වා පුබ්බසම්භාරං වදන්ති, තදයුත්තමෙව සඞ්ගහාරුළ්හාසු අට්ඨකථාසු තථා අවුත්තත්තා. තාසු හි යථාවුත්තනයෙන පඨමාභිනීහාරතො පුබ්බෙ හෙතුසම්පන්නතායෙව දස්සිතා. එකූනතිංසවස්සකාලෙ නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වාති සම්බන්ධො. චක්කරතනාරහපුඤ්ඤවන්තතාය බොධිසත්තො චක්කවත්තිසිරිසම්පන්නොති තස්ස නිවාසභවනං ‘‘චක්කවත්තිසිරිනිවාසභූත’’න්ති වුත්තං. භවනාති රම්මසුරම්මසුභසඞ්ඛාතා නිකෙතනා. පධානයොගන්ති දුක්කරචරියාය උත්තමවීරියානුයොගං.

උරුවෙලායං කිර සෙනානිගමෙ කුටුම්බිකස්ස ධීතා සුජාතා නාම දාරිකා වයප්පත්තා නෙරඤ්ජරාය තීරෙ නිග්‍රොධමූලෙ පත්ථනමකාසි ‘‘සචාහං සමජාතිකං කුලඝරං ගන්ත්වා පඨමගබ්භෙ පුත්තං ලභිස්සාමි, ඛීරපායාසෙන බලිකම්මං කරිස්සාමී’’ති, (ම. නි. අට්ඨ. 2.284; ජා. අට්ඨ. 1.අවිදූරෙ නිදානකථා) තස්සා සා පත්ථනා සමිජ්ඣි. සා සත්ත ධෙනුයො ලට්ඨිවනෙ ඛාදාපෙත්වා තාසම්පි ධීතරො ගාවියො ලද්ධා තථෙව ඛාදාපෙත්වා පුන තාසම්පි ධීතරො තථෙවාති සත්තපුත්තිනත්තිපනත්තිපරම්පරාගතාහි ධෙනූහි ඛීරං ගහෙත්වා ඛීරපායාසං පචිතුමාරභි. තස්මිං ඛණෙ මහාබ්‍රහ්මා තියොජනිකං සෙතච්ඡත්තං උපරි ධාරෙසි, සක්කො දෙවරාජා අග්ගිං උජ්ජාලෙසි, සකලලොකෙ විජ්ජමානරසං දෙවතා පක්ඛිපිංසු, පායාසං දක්ඛිණාවට්ටං හුත්වා පචති, තං සා සුවණ්ණපාතියා සතසහස්සග්ඝනිකාය සහෙව බොධිසත්තස්ස දත්වා පක්කාමි. අථ බොධිසත්තො තං ගහෙත්වා නෙරඤ්ජරාය තීරෙ සුප්පතිට්ඨිතෙ නාම තිත්ථෙ එකතාලට්ඨිප්පමාණෙ එකූනපඤ්ඤාසපිණ්ඩෙ කරොන්තො පරිභුඤ්ජි, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘විසාඛාපුණ්ණමායං උරුවෙලගාමෙ සුජාතාය ද්වින්නං පක්ඛිත්තදිබ්බොජං මධුපායාසං පරිභුඤ්ජිත්වා’’ති. තත්ථ සුජාතායාති ආයස්මතො යසත්ථෙරස්ස මාතුභූතාය පච්ඡා සරණගමනට්ඨානෙ එතදග්ගප්පත්තාය සුජාතාය නාම සෙට්ඨිභරියාය. අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො රසස්ස සාරො උපත්ථම්භබලකරො භූතනිස්සිතො එකො විසෙසො ඔජා නාම, සා දිවි භවා පක්ඛිත්තා එත්ථාති පක්ඛිත්තදිබ්බොජො, තං. පාතබ්බො ච සො අසිතබ්බො චාති පායාසො, රසං කත්වා පිවිතුං, ආලොපං කත්වා ච භුඤ්ජිතුං යුත්තො භොජනවිසෙසො, මධුනා සිත්තො පායාසො මධුපායාසො, තං.

තතො නෙරඤ්ජරාය තීරෙ මහාසාලවනෙ නානාසමාපත්තීහි දිවාවිහාරස්ස කතත්තා ‘‘සායන්හසමයෙ’’තිආදි වුත්තං. විත්ථාරො තත්ථ තත්ථ ගහෙතබ්බො. දක්ඛිණුත්තරෙනාති දිවාවිහාරතො බොධියා පවිසනමග්ගං සන්ධායාහ, උජුකං දක්ඛිණුත්තරගතෙන දෙවතාහි අලඞ්කතෙන මග්ගෙනාති අත්ථො. එවම්පි වදන්ති ‘‘දක්ඛිණුත්තරෙනාති දක්ඛිණපච්ඡිමුත්තරෙන ආදිඅවසානගහණෙන මජ්ඣිමස්සාපි ගහිතත්තා, තථා ලුත්තපයොගස්ස ච දස්සනතො. එවඤ්හි සති ‘දක්ඛිණපච්ඡිමුත්තරදිසාභාගෙන බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වා තිට්ඨතී’ති (ජා. අට්ඨ. 1.අවිදූරෙනිදානකථා) ජාතකනිදානෙ වුත්තවචනෙන සමෙතී’’ති. දක්ඛිණදිසතො ගන්තබ්බො උත්තරදිසාභාගො දක්ඛිණුත්තරො, තෙන පවිසිත්වාති අපරෙ. කෙචි පන ‘‘උත්තරසද්දො චෙත්ථ මග්ගවාචකො. යදි හි දිසාවාචකො භවෙය්‍ය, ‘දක්ඛිණුත්තරායා’ති වදෙය්‍යා’’ති, තං න ‘‘උත්තරෙන නදී සීදා, ගම්භීරා දුරතික්කමා’’තිආදිනා දිසාවාචකස්සාපි එනයොගස්ස දස්සනතො, උත්තරසද්දස්ස ච මග්ගවාචකස්ස අනාගතත්තා. අපිච දිසාභාගං සන්ධාය එවං වුත්තං. දිසාභාගොපි හි දිසා එවාති. අථ අන්තරාමග්ගෙ සොත්ථියෙන නාම තිණහාරකබ්‍රාහ්මණෙන දින්නා අට්ඨ කුසතිණමුට්ඨියො ගහෙත්වා අසිතඤ්චනගිරිසඞ්කාසං සබ්බබොධිසත්තානමස්සාසජනනට්ඨානෙ සමාවිරුළ්හං බොධියා මණ්ඩනභූතං බොධිමණ්ඩමුපගන්ත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා දක්ඛිණදිසාභාගෙ අට්ඨාසි, සො පන පදෙසො පදුමිනිපත්තෙ උදකබින්දු විය පකම්පිත්ථ, තතො පච්ඡිමදිසාභාගං, උත්තරදිසාභාගඤ්ච ගන්ත්වා තිට්ඨන්තෙපි මහාපුරිසෙ තථෙව තෙ අකම්පිංසු, තතො ‘‘නායං සබ්බොපි පදෙසො මම ගුණං සන්ධාරෙතුං සමත්ථො’’ති පුරත්ථිමදිසාභාගමගමාසි, තත්ථ පල්ලඞ්කප්පමාණං නිච්චලමහොසි, තස්සෙව ච නිප්පරියායෙන බොධිමණ්ඩසමඤ්ඤා, මහාපුරිසො ‘‘ඉදං කිලෙසවිද්ධංසනට්ඨාන’’න්ති සන්නිට්ඨානං කත්වා පුබ්බුත්තරදිසාභාගෙ ඨිතො තත්ථ අකම්පනප්පදෙසෙ තානි තිණානි අග්ගෙ ගහෙත්වා සඤ්චාලෙසි, තාවදෙව චුද්දසහත්ථො පල්ලඞ්කො අහොසි, තානිපි තිණානි විචිත්තාකාරෙන තූලිකාය ලෙඛා ගහිතානි විය අහෙසුං. සො තත්ථ තිසන්ධිපල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා චතුරඞ්ගසමන්නාගතං මෙත්තාකම්මට්ඨානං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා චතුරඞ්ගිකං වීරියං අධිට්ඨහිත්වා නිසීදි, තමත්ථං සඞ්ඛිපිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ බොධි වුච්චති අරහත්තමග්ගඤාණං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච, සා මණ්ඩති ථාමගතතාය පසීදති එත්ථාති බොධිමණ්ඩො, නිප්පරියායෙන යථාවුත්තප්පදෙසො, පරියායෙන පන ඉධ දුමරාජා. තථා හි ආචරියානන්දත්ථෙරෙන වුත්තං ‘‘බොධිමණ්ඩසද්දොපඨමාභිසම්බුද්ධට්ඨානෙ එව දට්ඨබ්බො, න යත්ථ කත්ථචි බොධිරුක්ඛස්ස පතිට්ඨිතට්ඨානෙ’’ති, තං.

මාරවිජයසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිලාභාදීහි භගවන්තං අස්සාසෙතීති අස්සත්ථො. ආපුබ්බඤ්හි සාසසද්දං අනුසිට්ඨිතොසනෙසු ඉච්ඡන්ති, යං තු ලොකෙ ‘‘චලදලො, කුඤ්ජරාසනො’’ තිපි වදන්ති. අච්චුග්ගතභාවෙන, අජෙය්‍යභූමිසීසගතභාවෙන, සකලසබ්බඤ්ඤුගුණපටිලාභට්ඨානවිරුළ්හභාවෙන ච දුමානං රාජාති දුමරාජා, අස්සත්ථො ච සො දුමරාජා චාති අස්සත්ථදුමරාජා තං. ද්වින්නං ඌරුජාණුසන්ධීනං, ඌරුමූලකටිසන්ධිස්ස ච වසෙන තයො සන්ධයො, සණ්ඨානවසෙන වා තයො කොණා යස්සාති තිසන්ධි, ස්වෙව පල්ලඞ්කො ඌරුබද්ධාසනං පරිසමන්තතො අඞ්කනං ආසනන්ති අත්ථෙන ර-කාරස්ස ල-කාරං, ද්විභාවඤ්ච කත්වා, තීහි වා සන්ධීහි ලක්ඛිතො පල්ලඞ්කො තිසන්ධිපල්ලඞ්කො, තං. ආභුජිත්වාති ආබන්ධිත්වා, උභො පාදෙ සමඤ්ඡිතෙ කත්වාති වුත්තං හොති. විත්ථාරො සාමඤ්ඤඵලසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.216) ආගමිස්සති. අත්තා, මිත්තො, මජ්ඣත්තො, වෙරීති චතූසුපි සමප්පවත්තනවසෙන චතුරඞ්ගසමන්නාගතං මෙත්තාකම්මට්ඨානං. ‘‘චතුරඞ්ගසමන්නාගත’’න්ති ඉදං පන ‘‘වීරියාධිට්ඨාන’’න්ති එතෙනාපි යොජෙතබ්බං. තම්පි හි –

කාමං තචො ච න්හාරු ච අට්ඨි ච අවසිස්සතු, උපසුස්සතු සරීරෙ මංසලොහිතං, යං තං පුරිසථාමෙන පුරිසවීරියෙන පුරිසපරක්කමෙන පත්තබ්බං, න තං අපාපුණිත්වා වීරියස්ස සණ්ඨානං භවිස්සතී’’ති (ම. නි. 2.184; සං. නි. 1.266; අ. නි. 3.51; අ. නි. 8.13; මහානි. 17, 196) –

වුත්තනයෙන චතුරඞ්ගසමන්නාගතමෙව.

චුද්දස හත්ථා විත්ථතප්පමාණභාවෙන යස්සාති චුද්දසහත්ථො. පරිසමන්තතො අඞ්කීයතෙ ලක්ඛීයතෙ පරිච්ඡෙදවසෙනාති පල්ලඞ්කො ර-කාරස්ස ල-කාරං, තස්ස ච ද්විත්තං කත්වා. අපිච ‘‘ඉදං කිලෙසවිද්ධංසනට්ඨාන’’න්ති අට්ඨකථාසු වචනතො පල්ලං කිලෙසවිද්ධංසනං කරොති එත්ථාති පල්ලඞ්කො නිග්ගහිතාගමවසෙන, අලුත්තසමාසවසෙන වා, චුද්දසහත්ථො ච සො පල්ලඞ්කො ච, ස්වෙව උත්තමට්ඨෙන පත්ථනීයට්ඨෙන ච වරොති චුද්දසහත්ථපල්ලඞ්කවරො, තත්ථ ගතො පවත්තො නිසින්නො තථා. චුද්දසහත්ථතා චෙත්ථ විත්ථාරවසෙන ගහෙතබ්බා. තානියෙව හි තිණානි අපරිමිතපුඤ්ඤානුභාවතො චුද්දසහත්ථවිත්ථතපල්ලඞ්කභාවෙන පවත්තානි, න ච තානි අට්ඨමුට්ඨිප්පමාණානි චුද්දසහත්ථඅච්චුග්ගතානි සම්භවන්ති. තතොයෙව ච ඉධ ‘‘තිණසන්ථරං සන්ථරිත්වා’’ති වුත්තං, ධම්මපදට්ඨකථාදීසු ච ‘‘තිණානි සන්ථරිත්වා…පෙ… පුරත්ථිමාභිමුඛො නිසීදිත්වා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1.සාරිපුත්ථෙරවණ්ණනා; ධ. ස. අට්ඨ. 1.නිදානකථා). අඤ්ඤත්ථ ච ‘‘තිණාසනෙ චුද්දසහත්ථසම්මතෙ’’ති. කෙචි පන ‘‘අච්චුග්ගතභාවෙනෙව චුද්දසහත්ථො’’ති යථා තථා පරිකප්පනාවසෙන වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං යථාවුත්තෙන කාරණෙන, සාධකෙන ච විරුද්ධත්තා. කාමඤ්ච මනොරථපූරණියා චතුරඞ්ගුත්තරවණ්ණනාය ‘‘තික්ඛත්තුං බොධිං පදක්ඛිණං කත්වා බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ චුද්දසහත්ථුබ්බෙධෙ ඨානෙ තිණසන්ථරං සන්ථරිත්වා චතුරඞ්ගවීරියං අධිට්ඨාය නිසින්නකාලතො’’ති (අ. නි. අට්ඨ. 2.4.33) පාඨො දිස්සති, තථාපි තත්ථ උබ්බෙධසද්දො විත්ථාරවාචකොති වෙදිතබ්බො, යථා ‘‘තිරියං සොළසුබ්බෙධො, උද්ධමාහු සහස්සධා’’ති (ජා. 1.3.40) මහාපනාදජාතකෙ. තථා හි තදට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘තිරියං සොළසුබ්බෙධොති විත්ථාරතො සොළසකණ්ඩපාතවිත්ථාරො අහොසී’’ති (ජාතක අට්ඨ. 2-302 පිට්ඨෙ). අඤ්ඤථා හි ආකාසෙයෙව උක්ඛිපිත්වා තිණසන්ථරණං කතං, න අචලපදෙසෙති අත්ථො ආපජ්ජෙය්‍ය සන්ථරණකිරියාධාරභාවතො තස්ස, සො චත්ථො අනධිප්පෙතො අඤ්ඤත්ථ අනාගතත්තාති.

රජතක්ඛන්ධං පිට්ඨිතො කත්වා වියාති සම්බන්ධො. අත්ථන්ති පච්ඡිමපබ්බතං. මාරබලන්ති මාරං, මාරබලඤ්ච, මාරස්ස වා සාමත්ථියං. පුබ්බෙනිවාසන්ති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධං. දිබ්බචක්ඛුන්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණං. ‘‘කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො’’තිආදිනා (දී. නි. 2.57; සං. නි. 2.4) ජරාමරණමුඛෙන පච්චයාකාරෙ ඤාණං ඔතාරෙත්වා. ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානන්ති එත්ථාපි ‘‘සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණ’’න්ති විභත්තිවිපරිණාමං කත්වා යොජෙතබ්බං. තම්පි හි බුද්ධානමාචිණ්ණමෙවාති වදන්ති. පාදකං කත්වාති කාරණං, පතිට්ඨානං වා කත්වා. ‘‘විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වාති ඡත්තිංසකොටිසතසහස්සමුඛෙන ආසවක්ඛයඤාණසඞ්ඛාතමහාවජිරඤාණගබ්භං ගණ්හාපනවසෙන විපස්සනං භාවෙත්වා. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමාය අනුපදධම්මවිපස්සනාවසෙන අනෙකාකාරවොකාරෙ සඞ්ඛාරෙ සම්මසතො ඡත්තිංසකොටිසතසහස්සමුඛෙන පවත්තං විපස්සනාඤාණම්පි හි ‘‘මහාවජිරඤාණ’’න්ති වුච්චති, චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛ්‍යාය දෙවසිකං වළඤ්ජනකසමාපත්තීනං පුරෙචරානුචරඤාණම්පි. ඉධ පන මග්ගඤාණමෙව, විසෙසතො ච අග්ගමග්ගඤාණං, තස්මා තස්සෙව විපස්සනාගබ්භභාවො වෙදිතබ්බොති. සබ්බබුද්ධගුණෙති සබ්බඤ්ඤුතාදිනිරවසෙසබුද්ධගුණෙ. තස්සා පාදකං කත්වා සමාධි නිවත්තොති වුත්තං ‘‘ඉදමස්ස පඤ්ඤාකිච්ච’’න්ති. අස්සාති භගවතො.

‘‘තත්ථ යථා හත්ථෙ’’තිආදිනා උපමාය පාකටීකරණං. හත්ථෙති හත්ථපසතෙ, කරපුටෙ වා. පාතියන්ති සරාවකෙ. ඝටෙති උදකහරණඝටෙ. ද්වත්තිංසදොණගණ්හනප්පමාණං කුණ්ඩං කොලම්බො. තතො මහතරා චාටි. තතොපි මහතී මහාකුම්භී. සොණ්ඩී කුසොබ්භො. නදීභාගො කන්දරො. චක්කවාළපාදෙසු සමුද්දො චක්කවාළමහාසමුද්දො.සිනෙරුපාදකෙ මහාසමුද්දෙති සීදන්තරසමුද්දං සන්ධායාහ. ‘‘පාතිය’’න්තිආදිනාපි තදෙවත්ථං පකාරන්තරෙන විභාවෙති. පරිත්තං හොති යථාති සම්බන්ධො. යස්සා පාළියා අත්ථවිභාවනත්ථාය යා සංවණ්ණනා වුත්තා, තදෙව තස්සා ගුණභාවෙන දස්සෙතුං ‘‘තෙනාහා’’තිආදි වුත්තං. එවං සබ්බත්ථ.

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා’’තිආදි පුථුජ්ජනෙසු ලබ්භමානවිභාගදස්සනත්ථමෙව වුත්තං, න පන මූලපරියායසංවණ්ණනාදීසු (ම. නි. අට්ඨ. 1.2) විය පුථුජ්ජනවිසෙසනිද්ධාරණත්ථං නිරවසෙසපුථුජ්ජනස්සෙව ඉධ අධිප්පෙතත්තා. සබ්බොපි හි පුථුජ්ජනො භගවතො උපරිගුණෙ විභාවෙතුං න සක්කොති, තිට්ඨතු තාව පුථුජ්ජනො, අරියසාවකපච්චෙකබුද්ධානම්පි අවිසයා එව බුද්ධගුණා. තථා හි වක්ඛති ‘‘සොතාපන්නො’’තිආදි (දී. නි. අට්ඨ. 1.7). ගොත්තසම්බන්ධතාය ආදිච්චස්ස සූරියදෙවපුත්තස්ස බන්ධූති ආදිච්චබන්ධු, තෙන වුත්තං නිද්දෙසෙ –

‘‘ආදිච්චො වුච්චති සූරියො. සූරියො ගොතමො ගොත්තෙන, භගවාපි ගොතමො ගොත්තෙන, භගවා සූරියස්ස ගොත්තඤාතකො ගොත්තබන්ධු, තස්මා බුද්ධො ආදිච්චබන්ධූ’’ති (මහානි. 150; චූළනි. 99).

සද්දවිදූ පන ‘‘බුද්ධස්සාදිච්චබන්ධුනා’’ති පාඨමිච්ඡන්ති. ආදිච්චස්ස බන්ධුනා ගොත්තෙන සමානො ගොත්තසඞ්ඛාතො බන්ධු යස්ස, බුද්ධො ච සො ආදිච්චබන්ධු චාති කත්වා. යස්මා පන ඛන්ධකථාදිකොසල්ලෙනාපි උපක්කිලෙසානුපක්කිලෙසානං ජානනහෙතුභූතං බාහුසච්චං හොති, යථාහ –

‘‘කිත්තාවතා නු ඛො භන්තෙ බහුස්සුතො හොතීති? යතො ඛො භික්ඛු ඛන්ධකුසලො හොති. ධාතු…පෙ… ආයතන…පෙ… පටිච්චසමුප්පාදකුසලො හොති, එත්තාවතා ඛො භික්ඛු බහුස්සුතො හොතී’’ති.

තස්මා ‘‘යස්ස ඛන්ධධාතුආයතනාදීසූ’’තිආදි වුත්තං. ආදි-සද්දෙන චෙත්ථ යාව පටිච්චසමුප්පාදා සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො. අත්ථස්ස පරිපුච්ඡනං පරිපුච්ඡා. අට්ඨකථාවසෙන අත්ථස්ස සොතද්වාරපටිබද්ධතාකරණං සවනං. බ්‍යඤ්ජනත්ථානං සුනික්ඛෙපසුනයනෙන ධම්මස්ස පරිහරණං ධාරණං. එවං සුතධාතපරිචිතානං විතක්කනං මනසානුපෙක්ඛනං පච්චවෙක්ඛණං.

එවං පභෙදං දස්සෙත්වා වචනත්ථම්පි දස්සෙති ‘‘දුවිධො’’තිආදිනා. පුථූනන්ති අනෙකවිධානං කිලෙසාදීනං. පුථුජ්ජනන්තොගධත්තාති බහූනං ජනානං අබ්භන්තරෙ සමවරොධභාවතො පුථුජ්ජනොති සම්බන්ධො. පුථුචායං ජනොති පුථු එව විසුංයෙව අයං සඞ්ඛ්‍යං ගතො. ඉතීති තස්මා පුථුජ්ජනොති සම්බන්ධො. එවං ගාථාබන්ධෙන සඞ්ඛෙපතො දස්සිතමත්ථං ‘‘සො හී’’තිආදිනා විවරති. ‘‘නානප්පකාරාන’’න්ති ඉමිනා පුථු-සද්දො ඉධ බහ්වත්ථොති දස්සෙති.

ආදි-සද්දෙන සඞ්ගහිතමත්ථං, තදත්ථස්ස ච සාධකං අම්බසෙචනගරුසිනානනයෙන නිද්දෙසපාළියා දස්සෙන්තො ‘‘යථාහා’’තිආදිමාහ. අවිහතා සක්කායදිට්ඨියො, පුථු බහුකා තා එතෙසන්ති පුථුඅවිහතසක්කායදිට්ඨිකා, එතෙන අවිහතත්තා පුථු සක්කායදිට්ඨියො ජනෙන්ති, පුථූහි වා සක්කායදිට්ඨීහි ජනිතාති අත්ථං දස්සෙති. අවිහතත්ථමෙව වා ජනසද්දො වදති, තස්මා පුථු සක්කායදිට්ඨියො ජනෙන්ති න විහනන්ති, ජනා වා අවිහතා පුථු සක්කායදිට්ඨියො එතෙසන්ති අත්ථං දස්සෙතීතිපි වට්ටති, විසෙසනපරනිපාතනඤ්චෙත්ථ දට්ඨබ්බං යථා ‘‘අග්‍යාහිතො’’ති. ‘‘පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකිකා’’ති එතෙන පුථු බහවො ජනා සත්ථාරො එතෙසන්ති නිබ්බචනං දස්සිතං. පුථු සබ්බගතීහි අවුට්ඨිතාති එත්ථ පන කම්මකිලෙසෙහි ජනෙතබ්බා, ජායන්ති වා සත්තා එත්ථාති ජනා, ගතියො, පුථු සබ්බා එව ජනා ගතියො එතෙසන්ති වචනත්ථො. ‘‘පුථු නානාභිසඞ්ඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොන්තී’’ති එතෙන ච ජායන්ති එතෙහි සත්තාති ජනා, පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො, පුථු නානාවිධා ජනා සඞ්ඛාරා එතෙසං විජ්ජන්ති, පුථු වා නානාභිසඞ්ඛාරෙ ජනෙන්ති අභිසඞ්ඛරොන්තීති අත්ථමාහ. තතො පරං පන ‘‘පුථු නානාඔඝෙහි වුය්හන්තී’’තිආදිඅත්ථත්තයං ජනෙන්ති එතෙහි සත්තාති ජනා, කාමොඝාදයො, රාගසන්තාපාදයො, රාගපරිළාහාදයො ච, සබ්බෙපි වා කිලෙසපරිළාහා. පුථු නානප්පකාරා තෙ එතෙසං විජ්ජන්ති, තෙහි වා ජනෙන්ති වුය්හන්ති, සන්තාපෙන්ති, පරිඩහන්ති චාති නිබ්බචනං දස්සෙතුං වුත්තං. ‘‘රත්තා ගිද්ධා’’තිආදි පරියායවචනං.

අපි ච රත්තාති වත්ථං විය රඞ්ගජාතෙන චිත්තස්ස විපරිණාමකරෙන ඡන්දරාගෙන රත්තා. ගිද්ධාති අභිකඞ්ඛනසභාවෙන අභිගිජ්ඣනෙන ගිද්ධා. ගථිතාති ගන්ථිතා විය දුම්මොචනීයභාවෙන තත්ථ පටිබද්ධා. මුච්ඡිතාති කිලෙසාවිසනවසෙන විසඤ්ඤීභූතා විය අනඤ්ඤකිච්චමොහං සමාපන්නා. අජ්ඣොසන්නාති අනඤ්ඤාසාධාරණෙ විය කත්වා ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ඨිතා. ලග්ගාති ගාවො කණ්ටකෙ විය ආසත්තා, මහාපලිපෙ වා පතනෙන නාසිකග්ගපලිපන්නපුරිසො විය උද්ධරිතුමසක්කුණෙය්‍යභාවෙන නිමුග්ගා. ලග්ගිතාති මක්කටාලෙපෙන විය මක්කටො පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං වසෙන ආසඞ්ගිතා, පලිබුද්ධාති සම්බද්ධා, උපද්දුතා වාති අයමත්ථො අඞ්ගුත්තරටීකායං (අ. නි. අට්ඨ. 1.51) වුත්තො. එතෙන ජායතීති ජනො, ‘‘රාගො ගෙධො’’ති එවමාදිකො, පුථු නානාවිධො ජනො රාගාදිකො එතෙසං, පුථූසු වා පඤ්චසු කාමගුණෙසු ජනා රත්තා ගිද්ධා…පෙ… පලිබුද්ධාති අත්ථං දස්සෙති.

‘‘ආවුතා’’තිආදිපි පරියායවචනමෙව. අපිච ‘‘ආවුතාති ආවරිතා. නිවුතාති නිවාරිතා. ඔඵුතාති පලිගුණ්ඨිතා, පරියොනද්ධා වා. පිහිතාති පිදහිතා. පටිච්ඡන්නාති ඡාදිතා. පටිකුජ්ජිතාති හෙට්ඨාමුඛජාතා’’ති තත්ථෙව (අ. නි. අට්ඨ. 1.51) වුත්තං. එත්ථ ච ජනෙන්ති එතෙහීති ජනා, නීවරණා, පුථු නානාවිධා ජනා නීවරණා එතෙසං, පුථූහි වා නීවරණෙහි ජනා ආවුතා…පෙ… පටිකුජ්ජිතාති නිබ්බචනං දස්සෙති. පුථූසු නීචධම්මසමාචාරෙසු ජායති, පුථූනං වා අබ්භන්තරෙ ජනො අන්තොගධො, පුථු වා බහුකො ජනොති අත්ථං දස්සෙති ‘‘පුථූන’’න්තිආදිනා, එතෙන ච තතියපාදං විවරති, සමත්ථෙති වා. ‘‘පුථුවා’’තිආදිනා පන චතුත්ථපාදං. පුථු විසංසට්ඨො එව ජනො පුථුජ්ජනොති අයඤ්හෙත්ථ වචනත්ථො.

යෙහි ගුණවිසෙසෙහි නිමිත්තභූතෙහි භගවති ‘‘තථාගතො’’ති අයං සමඤ්ඤා පවත්තා, තං දස්සනත්ථං ‘‘අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතො’’තිආදි වුත්තං. එකොපි හි සද්දො අනෙකපවත්තිනිමිත්තමධිකිච්ච අනෙකධා අත්ථප්පකාසකො, භගවතො ච සබ්බෙපි නාමසද්දා අනෙකගුණනෙමිත්තිකායෙව. යථාහ –

‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

ගුණෙන නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාමසහස්සතො’’ති. (ධ. ස. 1313; උදා. අට්ඨ. 57; පටි. ම. අට්ඨ. 1.76; දී. නි. ටී. 1.413);

කානි පන තානීති අනුයොගෙ සති පඨමං තස්සරූපං සඞ්ඛෙපතො උද්දිසිත්වා ‘‘කථ’’න්තිආදිනා නිද්දිසති. තථා ආගතොති එත්ථ ආකාරනියමනවසෙන ඔපම්මසම්පටිපාදනත්ථො තථා-සද්දො. සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසාවට්ඨානතො, විසෙසත්ථිනා ච සාමඤ්ඤසද්දස්සාපි විසෙසත්ථෙයෙව අනුපයුජ්ජිතබ්බතො පටිපදාගමනත්ථො ආගත සද්දො දට්ඨබ්බො, න ඤාණගමනත්ථො තථලක්ඛණං ආගතො’’තිආදීසු (දී. නි. අට්ඨ. 1.7; ම. නි. අට්ඨ. 1.12; සං. නි. අට්ඨ. 2.3.78; අ. නි. අට්ඨ. 1.170; ථෙරගා. අට්ඨ. 1.43; ඉතිවු. අට්ඨ. 38; පටි. ම. අට්ඨ. 1.37; බු. වං. අට්ඨ. 2; මහානි. අට්ඨ. 14) විය, නාපි කායගමනාදි අත්ථො ‘‘ආගතො ඛො මහාසමණො, මාගධානං ගිරිබ්බජ’’න්තිආදීසු (මහාව. 53) විය. තත්ථ යස්ස ආකාරස්ස නියමනවසෙන ඔපම්මසම්පටිපාදනත්ථො තථා-සද්දො, තදාකාරං කරුණාපධානත්තා තස්ස මහාකරුණාමුඛෙන පුරිමබුද්ධානං ආගමනපටිපදාය උදාහරණවසෙන සාමඤ්ඤතො දස්සෙන්තො ‘‘යථා සබ්බලොකෙ’’තිආදිමාහ. යංතං-සද්දානං එකන්තසම්බන්ධභාවතො චෙත්ථ තථා-සද්දස්සත්ථදස්සනෙ යථා-සද්දෙන අත්ථො විභාවිතො. තදෙව විත්ථාරෙති ‘‘යථා විපස්සී භගවා’’තිආදිනා, විපස්සීආදීනඤ්චෙත්ථ ඡන්නං සම්මාසම්බුද්ධානං මහාපදානසුත්තාදීසු (දී. නි. 2.4) සම්පහුලනිද්දෙසෙන (දී. නි. අට්ඨ. 2.සම්බහුලපරිච්ඡෙදවණ්ණනා) සුපාකටත්තා, ආසන්නත්තා ච තෙසං වසෙන තං පටිපදං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. ආගතො යථා, තථා ආගතොති සබ්බත්‍ර සම්බන්ධො. ‘‘කිං වුත්තං හොතී’’තිආදිනාපි තදෙව පටිනිද්දිසති. තත්ථ යෙන අභිනීහාරෙනාති මනුස්සත්තලිඞ්ගසම්පත්තිහෙතුසත්ථාරදස්සනපබ්බජ්ජාගුණසම්පත්තිඅධිකාරඡන්දානං වසෙන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතෙන මහාපණිධානෙන. සබ්බෙසඤ්හි බුද්ධානං පඨමපණිධානං ඉමිනාව නීහාරෙන සමිජ්ඣති. අභිනීහාරොති චෙත්ථ මූලපණිධානස්සෙතං අධිවචනන්ති දට්ඨබ්බං.

එවං මහාභිනීහාරවසෙන ‘‘තථාගතො’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි පාරමීපූරණවසෙනපි දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. ‘‘එත්ථ ච සුත්තන්තිකානං මහාබොධියානපටිපදාය කොසල්ලජනනත්ථං පාරමීසු අයං විත්ථාරකථා’’තිආදිනා ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (දී. නි. ටී. 1.7) යා පාරමීසු විනිච්ඡයකථා වුත්තා, කිඤ්චාපි සා අම්හෙහි ඉධ වුච්චමානා ගන්ථවිත්ථාරකරා විය භවිස්සති, යස්මා පනායං සංවණ්ණනා එතිස්සං පච්ඡා පමාදලෙඛවිසොධනවසෙන, තදවසෙසත්ථපරියාදානවසෙන ච පවත්තා, තස්මා සාපි පාරමීකථා ඉධ වත්තබ්බායෙවාති තතො චෙව චරියාපිටකට්ඨකථාතො ච ආහරිත්වා යථාරහං ගාථාබන්ධෙහි සමලඞ්කරිත්වා අත්ථමධිප්පායඤ්ච විසොධයමානා භවිස්සති. කථං?

කා පනෙතා පාරමියො, කෙනට්ඨෙන කතීවිධා;

කො ච තාසං කමො කානි, ලක්ඛණාදීනි සබ්බථා.

කො පච්චයො, සංකිලෙසො, වොදානං පටිපක්ඛකො;

පටිපත්තිවිභාගො ච, සඞ්ගහො සම්පදා තථා.

කිත්තකෙන සම්පාදනං, ආනිසංසො ච කිං ඵලං;

පඤ්හමෙතං විස්සජ්ජිත්වා, භවිස්සති විනිච්ඡයො.

තත්‍රිදං විස්සජ්ජනං –

කා පනෙතා පාරමියොති –

තණ්හාමානාදිමඤ්ඤත්‍ර, උපායකුසලෙන යා;

ඤාණෙන පරිග්ගහිතා, පාරමී සා විභාවිතා.

තණ්හාමානාදිනා හි අනුපහතා කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතා දානාදයො ගුණසඞ්ඛාතා එතා කිරියා ‘‘පාරමී’’ති විභාවිතා.

කෙනට්ඨෙන පාරමියොති –

පරමො උත්තමට්ඨෙන, තස්සායං පාරමී තථා;

කම්මං භාවොති දානාදි, තද්ධිතතො තිධා මතා.

පූරෙති මවති පරෙ, පරං මජ්ජති මයති;

මුනාති මිනොති තථා, මිනාතීති වා පරමො.

පාරෙ මජ්ජති සොධෙති, මවති මයතීති වා;

මායෙති තං වා මුනාති, මිනොති මිනාති තථා.

පාරමීති මහාසත්තො, වුත්තානුසාරතො පන;

තද්ධිතත්ථත්තයෙනෙව, පාරමීති අයං මතා.

දානසීලාදිගුණවිසෙසයොගෙන හි සත්තුත්තමතාය මහාබොධිසත්තො පරමො, තස්ස අයං, භාවො, කම්මන්ති වා පාරමී, දානාදිකිරියා. අථ වා පරති පූරෙතීති පරමො නිරුත්තිනයෙන, දානාදිගුණානං පූරකො, පාලකො ච බොධිසත්තො, පරමස්ස අයං, භාවො, කම්මං වා පාරමී. අපිච පරෙ සත්තෙ මවති අත්තනි බන්ධති ගුණවිසෙසයොගෙන, පරං වා අතිරෙකං මජ්ජති සංකිලෙසමලතො, පරං වා සෙට්ඨං නිබ්බානං විසෙසෙන මයති ගච්ඡති, පරං වා ලොකං පමාණභූතෙන ඤාණවිසෙසෙන ඉධලොකමිව මුනාති පරිච්ඡින්දති, පරං වා අතිවිය සීලාදිගුණගණං අත්තනො සන්තානෙ මිනොති පක්ඛිපති, පරං වා අත්තභූතතො ධම්මකායතො අඤ්ඤං, පටිපක්ඛං වා තදනත්ථකරං කිලෙසචොරගණං මිනාති හිංසතීති පරමො, මහාසත්තො, ‘‘පරමස්ස අය’’න්තිආදිනා වුත්තනයෙන පාරමී. පාරෙ වා නිබ්බානෙ මජ්ජති සුජ්ඣති, සත්තෙ ච සොධෙති, තත්ථ වා සත්තෙ මවති බන්ධති යොජෙති, තං වා මයති ගච්ඡති, සත්තෙ ච මායෙති ගමෙති, තං වා යාථාවතො මුනාති පරිච්ඡින්දති, තත්ථ වා සත්තෙ මිනොති පක්ඛිපති, තත්ථ වා සත්තානං කිලෙසාරිං මිනාති හිංසතීති පාරමී, මහාසත්තො, ‘‘තස්ස අය’’න්තිආදිනා දානාදිකිරියාව පාරමීති. ඉමිනා නයෙන පාරමීනං වචනත්ථො වෙදිතබ්බො.

කතිවිධාති සඞ්ඛෙපතො දසවිධා, තා පන බුද්ධවංසපාළියං (බු. වං. 1.76) සරූපතො ආගතායෙව. යථාහ ‘‘විචිනන්තො තදාදක්ඛිං, පඨමං දානපාරමි’’න්තිආදි (බු. වං. 2.116). යථා චාහ –

‘‘කති නු ඛො භන්තෙ බුද්ධකාරකා ධම්මාති? දස ඛො සාරිපුත්ත බුද්ධකාරකා ධම්මා, කතමෙ දස? දානං ඛො සාරිපුත්ත බුද්ධකාරකො ධම්මො, සීලං නෙක්ඛම්මං පඤ්ඤා වීරියං ඛන්ති සච්චං අධිට්ඨානං මෙත්තා උපෙක්ඛා බුද්ධකාරකො ධම්මො, ඉමෙ ඛො සාරිපුත්ත දස බුද්ධකාරකා ධම්මාති. ඉදමවොච භගවා, ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

‘දානං සීලඤ්ච නෙක්ඛම්මං, පඤ්ඤාවීරියෙන පඤ්චමං;

ඛන්තිසච්චමධිට්ඨානං, මෙත්තුපෙක්ඛාති තෙ දසා’ති’’. (බු. වං. 1.76);

කෙචි පන ‘‘ඡබ්බිධා’’ති වදන්ති, තං එතාසං සඞ්ගහවසෙන වුත්තං. සො පන සඞ්ගහො පරතො ආවි භවිස්සති.

කො ච තාසං කමොති එත්ථ කමො නාම දෙසනාක්කමො, සො ච පඨමසමාදානහෙතුකො, සමාදානං පවිචයහෙතුකං, ඉති යථා ආදිම්හි පඨමාභිනීහාරකාලෙ පවිචිතා, සමාදින්නා ච, තථා දෙසිතා. යථාහ ‘‘විචිනන්තො තදාදක්ඛිං, පඨමං දානපාරමි’’න්තිආදි (බු. වං. 2.116) තෙනෙතං වුච්චති –

‘‘පඨමං සමාදානතා-වසෙනායං කමො රුතො;

අථ වා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස, බහූපකාරතොපි චා’’ති.

තත්ථ හි දානං සීලස්ස බහූපකාරං, සුකරඤ්චාති තං ආදිම්හි වුත්තං. දානං පන සීලපරිග්ගහිතං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසන්ති දානානන්තරං සීලං වුත්තං. සීලං නෙක්ඛම්මපරිග්ගහිතං…පෙ… නෙක්ඛම්මං පඤ්ඤාපරිග්ගහිතං…පෙ… පඤ්ඤා වීරියපරිග්ගහිතා…පෙ… වීරියං ඛන්තිපරිග්ගහිතං…පෙ… ඛන්ති සච්චපරිග්ගහිතා…පෙ… සච්චං අධිට්ඨානපරිග්ගහිතං…පෙ… අධිට්ඨානං මෙත්තාපරිග්ගහිතං…පෙ… මෙත්තා උපෙක්ඛාපරිග්ගහිතා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසාති මෙත්තානන්තරං උපෙක්ඛා වුත්තා. උපෙක්ඛා පන කරුණාපරිග්ගහිතා, කරුණා ච උපෙක්ඛාපරිග්ගහිතාති වෙදිතබ්බා. කථං පන මහාකාරුණිකා බොධිසත්තා සත්තෙසු උපෙක්ඛකා හොන්තීති? උපෙක්ඛිතබ්බයුත්තකෙසු කඤ්චි කාලං උපෙක්ඛකා හොන්ති, න පන සබ්බත්ථ, සබ්බදා චාති කෙචි. අපරෙ පන න ච සත්තෙසු උපෙක්ඛකා, සත්තකතෙසු පන විප්පකාරෙසු උපෙක්ඛකා හොන්තීති, ඉදමෙවෙත්ථ යුත්තං.

අපරො නයො –

සබ්බසාධාරණතාදි-කාරණෙහිපි ඊරිතං;

දානං ආදිම්හි සෙසා තු, පුරිමෙපි අපෙක්ඛකා.

පචුරජනෙසුපි හි පවත්තියා සබ්බසත්තසාධාරණත්තා, අප්පඵලත්තා, සුකරත්තා ච දානං ආදිම්හි වුත්තං. සීලෙන දායකපටිග්ගාහකසුද්ධිතො පරානුග්ගහං වත්වා පරපීළානිවත්තිවචනතො, කිරියධම්මං වත්වා අකිරියධම්මවචනතො, භොගසම්පත්තිහෙතුං වත්වා භවසම්පත්තිහෙතුවචනතො ච දානස්සානන්තරං සීලං වුත්තං. නෙක්ඛම්මෙන සීලසම්පත්තිසිද්ධිතො, කායවචීසුචරිතං වත්වා මනොසුචරිතවචනතො, විසුද්ධසීලස්ස සුඛෙනෙව ඣානසමිජ්ඣනතො, කම්මාපරාධප්පහානෙන පයොගසුද්ධිං වත්වා කිලෙසාපරාධප්පහානෙන ආසයසුද්ධිවචනතො, වීතික්කමප්පහානෙ ඨිතස්ස පරියුට්ඨානප්පහානවචනතො ච සීලස්සානන්තරං නෙක්ඛම්මං වුත්තං. පඤ්ඤාය නෙක්ඛම්මස්ස සිද්ධිපරිසුද්ධිතො, ඣානාභාවෙ පඤ්ඤාභාවවචනතො. සමාධිපදට්ඨානා හි පඤ්ඤා, පඤ්ඤාපච්චුපට්ඨානො ච සමාධි. සමථනිමිත්තං වත්වා උපෙක්ඛානිමිත්තවචනතො, පරහිතජ්ඣානෙන පරහිතකරණූපායකොසල්ලවචනතො ච නෙක්ඛම්මස්සානන්තරං පඤ්ඤා වුත්තා. වීරියාරම්භෙන පඤ්ඤාකිච්චසිද්ධිතො, සත්තසුඤ්ඤතාධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිං වත්වා සත්තහිතාය ආරම්භස්ස අච්ඡරියතාවචනතො, උපෙක්ඛානිමිත්තං වත්වා පග්ගහනිමිත්තවචනතො, නිසම්මකාරිතං වත්වා උට්ඨානවචනතො ච. නිසම්මකාරිනො හි උට්ඨානං ඵලවිසෙසමාවහතීති පඤ්ඤායානන්තරං වීරියං වුත්තං.

වීරියෙන තිතික්ඛාසිද්ධිතො. වීරියවා හි ආරද්ධවීරියත්තා සත්තසඞ්ඛාරෙහි උපනීතං දුක්ඛං අභිභුය්‍ය විහරති. වීරියස්ස තිතික්ඛාලඞ්කාරභාවතො. වීරියවතො හි තිතික්ඛා සොභති. පග්ගහනිමිත්තං වත්වා සමථනිමිත්තවචනතො, අච්චාරම්භෙන උද්ධච්චදොසප්පහානවචනතො. ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තියා හි උද්ධච්චදොසො පහීයති. වීරියවතො සාතච්චකරණවචනතො. ඛන්තිබහුලො හි අනුද්ධතො සාතච්චකාරී හොති. අප්පමාදවතො පරහිතකිරියාරම්භෙ පච්චුපකාරතණ්හාභාවවචනතො. යාථාවතො ධම්මනිජ්ඣානෙ හි සති තණ්හා න හොති. පරහිතාරම්භෙ පරමෙපි පරකතදුක්ඛසහනතාවචනතො ච වීරියස්සානන්තරං ඛන්ති වුත්තා. සච්චෙන ඛන්තියා චිරාධිට්ඨානතො, අපකාරිනො අපකාරඛන්තිං වත්වා තදුපකාරකරණෙ අවිසංවාදවචනතො, ඛන්තියා අපවාදවාචාවිකම්පනෙන භූතවාදිතාය අවිජහනවචනතො, සත්තසුඤ්ඤතාධම්ම-නිජ්ඣානක්ඛන්තිං වත්වා තදුපබ්‍රූහිතඤාණසච්චස්ස වචනතො ච ඛන්තියානන්තරං සච්චං වුත්තං. අධිට්ඨානෙන සච්චසිද්ධිතො. අචලාධිට්ඨානස්ස හි විරති සිජ්ඣති. අවිසංවාදිතං වත්වා තත්ථ අචලභාවවචනතො. සච්චසන්ධො හි දානාදීසු පටිඤ්ඤානුරූපං නිච්චලො පවත්තති. ඤාණසච්චං වත්වා සම්භාරෙසු පවත්තිනිට්ඨාපනවචනතො. යථාභූතඤාණවා හි බොධිසම්භාරෙසු අධිට්ඨාති, තෙ ච නිට්ඨාපෙති. පටිපක්ඛෙහි අකම්පියභාවතො ච සච්චස්සානන්තරං අධිට්ඨානං වුත්තං. මෙත්තාය පරහිතකරණසමාදානාධිට්ඨානසිද්ධිතො, අධිට්ඨානං වත්වා හිතූපසංහාරවචනතො. බොධිසම්භාරෙ හි අධිතිට්ඨමානො මෙත්තාවිහාරී හොති. අචලාධිට්ඨානස්ස සමාදානාවිකොපනෙන සමාදානසම්භවතො ච අධිට්ඨානස්සානන්තරං මෙත්තා වුත්තා. උපෙක්ඛාය මෙත්තාවිසුද්ධිතො, සත්තෙසු හිතූපසංහාරං වත්වා තදපරාධෙසු උදාසීනතාවචනතො, මෙත්තාභාවනං වත්වා තන්නිස්සන්දභාවනාවචනතො, ‘‘හිතකාමසත්තෙපි උපෙක්ඛකො’’ති අච්ඡරියගුණතාවචනතො ච මෙත්තායානන්තරං උපෙක්ඛා වුත්තාති එවමෙතාසං කමො වෙදිතබ්බො.

කානි ලක්ඛණාදීනි සබ්බථාති එත්ථ පන අවිසෙසෙන –

පරෙසමනුග්ගහණං, ලක්ඛණන්ති පවුච්චති;

උපකාරො අකම්පො ච, රසො හිතෙසිතාපි ච.

බුද්ධත්තං පච්චුපට්ඨානං, දයා ඤාණං පවුච්චති;

පදට්ඨානන්ති තාසන්තු, පච්චෙකං තානි භෙදතො.

සබ්බාපි හි පාරමියො පරානුග්ගහලක්ඛණා, පරෙසං උපකාරකරණරසා, අවිකම්පනරසා වා, හිතෙසිතාපච්චුපට්ඨානා, බුද්ධත්තපච්චුපට්ඨානා වා, මහාකරුණාපදට්ඨානා, කරුණූපායකොසල්ලපදට්ඨානා වා.

විසෙසෙන පන යස්මා කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතා අත්තුපකරණපරිච්චාගචෙතනා දානපාරමී. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතං කායවචීසුචරිතං අත්ථතො අකත්තබ්බවිරති, කත්තබ්බකරණචෙතනාදයො ච සීලපාරමී. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො ආදීනවදස්සනපුබ්බඞ්ගමො කාමභවෙහි නික්ඛමනචිත්තුප්පාදො නෙක්ඛම්මපාරමී. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො ධම්මානං සාමඤ්ඤවිසෙසලක්ඛණාවබොධො පඤ්ඤාපාරමී. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො කායචිත්තෙහි පරහිතාරම්භො වීරියපාරමී. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො සත්තසඞ්ඛාරාපරාධසහනසඞ්ඛාතො අදොසප්පධානො තදාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො ඛන්තිපාරමී. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතං විරතිචෙතනාදිභෙදං අවිසංවාදනං සච්චපාරමී. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො අචලසමාදානාධිට්ඨානසඞ්ඛාතො තදාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො අධිට්ඨානපාරමී. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො ලොකස්ස හිතසුඛූපසංහාරො අත්ථතො අබ්‍යාපාදො මෙත්තාපාරමී. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතා අනුනයපටිඝවිද්ධංසනසඞ්ඛාතා ඉට්ඨානිට්ඨෙසු සත්තසඞ්ඛාරෙසු සමප්පවත්ති උපෙක්ඛාපාරමී.

තස්මා පරිච්චාගලක්ඛණං දානං, දෙය්‍යධම්මෙ ලොභවිද්ධංසනරසං, අනාසත්තිපච්චුපට්ඨානං, භවවිභවසම්පත්තිපච්චුපට්ඨානං වා, පරිච්චජිතබ්බවත්ථුපදට්ඨානං. සීලනලක්ඛණං සීලං, සමාධානලක්ඛණං, පතිට්ඨානලක්ඛණං වාති වුත්තං හොති. දුස්සීල්‍යවිද්ධංසනරසං, අනවජ්ජරසං වා, සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, හිරොත්තප්පපදට්ඨානං. කාමතො, භවතො ච නික්ඛමනලක්ඛණං නෙක්ඛම්මං, තදාදීනවවිභාවනරසං, තතොයෙව විමුඛභාවපච්චුපට්ඨානං, සංවෙගපදට්ඨානං. යථාසභාවපටිවෙධලක්ඛණා පඤ්ඤා, අක්ඛලිතපටිවෙධලක්ඛණා වා කුසලිස්සාසඛිත්තඋසුපටිවෙධො විය, විසයොභාසනරසා පදීපො විය, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානා අරඤ්ඤගතසුදෙසකො විය, සමාධිපදට්ඨානා, චතුසච්චපදට්ඨානා වා. උස්සාහලක්ඛණං වීරියං, උපත්ථම්භනරසං, අසංසීදනපච්චුපට්ඨානං, වීරියාරම්භවත්ථුපදට්ඨානං, සංවෙගපදට්ඨානං වා.

ඛමනලක්ඛණා ඛන්ති, ඉට්ඨානිට්ඨසහනරසා, අධිවාසනපච්චුපට්ඨානා, අවිරොධපච්චුපට්ඨානා වා, යථාභූතදස්සනපදට්ඨානා. අවිසංවාදනලක්ඛණං සච්චං, යාථාවවිභාවනරසං, සාධුතාපච්චුපට්ඨානං, සොරච්චපදට්ඨානං. බොධිසම්භාරෙසු අධිට්ඨානලක්ඛණං අධිට්ඨානං, තෙසං පටිපක්ඛාභිභවනරසං, තත්ථ අචලතාපච්චුපට්ඨානං, බොධිසම්භාරපදට්ඨානං. හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා මෙත්තා, හිතූපසංහාරරසා, ආඝාතවිනයනරසා වා, සොම්මභාවපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං මනාපභාවදස්සනපදට්ඨානා. මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛා, සමභාවදස්සනරසා, පටිඝානුනයවූපසමපච්චුපට්ඨානා, කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණපදට්ඨානා. එත්ථ ච කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතතා දානාදීනං පරිච්චාගාදිලක්ඛණස්ස විසෙසනභාවෙන වත්තබ්බා, යතො තානි පාරමීසඞ්ඛ්‍යං ලභන්ති. න හි සම්මාසම්බොධියාදිපත්ථනමඤ්ඤත්‍ර අකරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතානි වට්ටගාමීනි දානාදීනි පාරමීසඞ්ඛ්‍යං ලභන්තීති.

කො පච්චයොති –

අභිනීහාරො ච තාසං, දයා ඤාණඤ්ච පච්චයො;

උස්සාහුම්මඞ්ගවත්ථානං, හිතාචාරාදයො තථා.

අභිනීහාරො තාව පාරමීනං සබ්බාසම්පි පච්චයො. යො හි අයං ‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්තී’’තිආදි (බු. වං. 2.59) අට්ඨධම්මසමොධානසම්පාදිතො ‘‘තිණ්ණො තාරෙය්‍යං මුත්තො මොචෙය්‍යං, බුද්ධො බොධෙය්‍යං සුද්ධො සොධෙය්‍යං, දන්තො දමෙය්‍යං, සන්තො සමෙය්‍යං, අස්සත්ථො අස්සාසෙය්‍යං, පරිනිබ්බුතො පරිනිබ්බාපෙය්‍ය’’න්තිආදිනා පවත්තො අභිනීහාරො, සො අවිසෙසෙන සබ්බපාරමීනං පච්චයො. තප්පවත්තියා හි උද්ධං පාරමීනං පවිචයුපට්ඨානසමාදානාධිට්ඨානනිප්ඵත්තියො මහාපුරිසානං සම්භවන්ති, අභිනීහාරො ච නාමෙස අත්ථතො භෙසමට්ඨඞ්ගානං සමොධානෙන තථාපවත්තො චිත්තුප්පාදො, ‘‘අහො වතාහං අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣෙය්‍යං, සබ්බසත්තානං හිතසුඛං නිප්ඵාදෙය්‍ය’’න්තිආදිපත්ථනාසඞ්ඛාතො අචින්තෙය්‍යං බුද්ධභූමිං, අපරිමාණං ලොකහිතඤ්ච ආරබ්භ පවත්තියා සබ්බබුද්ධකාරකධම්මමූලභූතො පරමභද්දකො පරමකල්‍යාණො අපරිමෙය්‍යප්පභාවො පුඤ්ඤවිසෙසොති දට්ඨබ්බො.

තස්ස ච උප්පත්තියා සහෙව මහාපුරිසො මහාබොධියානපටිපත්තිං ඔතිණ්ණො නාම හොති, නියතභාවසමධිගමනතො, තතො ච අනිවත්තනසභාවතො ‘‘බොධිසත්තො’’ති සමඤ්ඤං ලභති, සබ්බභාගෙන සම්මාසම්බොධියං සම්මාසත්තමානසතා, බොධිසම්භාරෙ සික්ඛාසමත්ථතා චස්ස සන්තිට්ඨති. යථාවුත්තාභිනීහාරසමිජ්ඣනෙන හි මහාපුරිසා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමනපුබ්බලිඞ්ගෙන සයම්භුඤාණෙන සම්මදෙව සබ්බපාරමියො විචිනිත්වා සමාදාය අනුක්කමෙන පරිපූරෙන්ති, යථා තං කතමහාභිනීහාරො සුමෙධපණ්ඩිතො. යථාහ –

‘‘හන්ද බුද්ධකරෙ ධම්මෙ, විචිනාමි ඉතො චිතො;

උද්ධං අධො දස දිසා, යාවතා ධම්මධාතුයා;

විචිනන්තො තදා දක්ඛිං, පඨමං දානපාරමි’’න්ති. (බු. වං. 2.115, 116); –

විත්ථාරො. ලක්ඛණාදිතො පනෙස සම්මදෙව සම්මාසම්බොධිපණිධානලක්ඛණො, ‘‘අහො වතාහං අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣෙය්‍යං, සබ්බසත්තානං හිතසුඛං නිප්ඵාදෙය්‍ය’’න්තිආදිපත්ථනාරසො, බොධිසම්භාරහෙතුභාවපච්චුපට්ඨානො, මහාකරුණාපදට්ඨානො, උපනිස්සයසම්පත්තිපදට්ඨානො වා.

තස්ස පන අභිනීහාරස්ස චත්තාරො පච්චයා, චත්තාරො හෙතූ, චත්තාරි ච බලානි වෙදිතබ්බානි. තත්ථ කතමෙ චත්තාරො පච්චයා මහාභිනීහාරාය? ඉධ මහාපුරිසො පස්සති තථාගතං මහතා බුද්ධානුභාවෙන අච්ඡරියබ්භුතං පාටිහාරියං කරොන්තං, තස්ස තං නිස්සාය තං ආරම්මණං කත්වා මහාබොධියං චිත්තං සන්තිට්ඨති ‘‘මහානුභාවා වතායං ධම්මධාතු, යස්සා සුප්පටිවිද්ධත්තා භගවා එවං අච්ඡරියබ්භුතධම්මො, අචින්තෙය්‍යානුභාවො චා’’ති, සො තමෙව මහානුභාවදස්සනං නිස්සාය තං පච්චයං කත්වා සම්බොධියං අධිමුච්චන්තො තත්ථ චිත්තං ඨපෙති, අයං පඨමො පච්චයො මහාභිනීහාරාය.

න හෙව ඛො පස්සති තථාගතස්ස යථාවුත්තං මහානුභාවතං, අපිච ඛො සුණාති ‘‘එදිසො ච එදිසො ච භගවා’’ති, සො තං නිස්සාය තං පච්චයං කත්වා සම්බොධියං අධිමුච්චන්තො තත්ථ චිත්තං ඨපෙති, අයං දුතියො පච්චයො මහාභිනීහාරාය.

න හෙව ඛො පස්සති තථාගතස්ස යථාවුත්තං මහානුභාවතං, නාපි තං පරතො සුණාති, අපිච ඛො තථාගතස්ස ධම්මං දෙසෙන්තස්ස ‘‘දසබලසමන්නාගතො භික්ඛවෙ, තථාගතො’’තිආදිනා (සං. නි. 2.21) බුද්ධානුභාවපටිසංයුත්තං ධම්මං සුණාති, සො තං නිස්සාය…පෙ… අයං තතියො පච්චයො මහාභිනීහාරාය.

න හෙව ඛො පස්සති තථාගතස්ස යථාවුත්තං මහානුභාවතං, නාපි තං පරතො සුණාති, නාපි තථාගතස්ස ධම්මං සුණාති, අපිච ඛො උළාරජ්ඣාසයො කල්‍යාණාධිමුත්තිකො ‘‘අහමෙතං බුද්ධවංසං බුද්ධතන්තිං බුද්ධපවෙණිං බුද්දධම්මතං පරිපාලෙස්සාමී’’ති යාවදෙව ධම්මඤ්ඤෙව සක්කරොන්තො ගරුං කරොන්තො මානෙන්තො පූජෙන්තො ධම්මං අපචයමානො තං නිස්සාය…පෙ… ඨපෙති, අයං චතුත්ථො පච්චයො මහාභිනීහාරායාති.

කතමෙ චත්තාරො හෙතූ මහාභිනීහාරාය? ඉධ මහාපුරිසො පකතියා උපනිස්සයසම්පන්නො හොති පුරිමකෙසු බුද්ධෙසු කතාධිකාරො, අයං පඨමො හෙතු මහාභිනීහාරාය. පුන චපරං මහාපුරිසො පකතියාපි කරුණාජ්ඣාසයො හොති කරුණාධිමුත්තො සත්තානං දුක්ඛං අපනෙතුකාමො, අපිච අත්තනො කායඤ්ච ජීවිතඤ්ච පරිච්චජි, අයං දුතියො හෙතු මහාභිනීහාරාය. පුන චපරං මහාපුරිසො සකලතොපි වට්ටදුක්ඛතො සත්තහිතාය දුක්කරචරියතො සුචිරම්පි කාලං ඝටෙන්තො වායමන්තො අනිබ්බින්නො හොති අනුත්‍රාසී, යාව ඉච්ඡිතත්ථනිප්ඵත්ති, අයං තතියො හෙතු මහාභිනීහාරාය. පුන චපරං මහාපුරිසො කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සිතො හොති, යො අහිතතො නං නිවාරෙති, හිතෙ පතිට්ඨාපෙති, අයං චතුත්ථො හෙතු මහාභිනීහාරාය.

තත්‍රායං මහාපුරිසස්ස උපනිස්සයසම්පදා – එකන්තෙනෙවස්ස යථා අජ්ඣාසයො සම්බොධිනින්නො හොති සම්බොධිපොණො සම්බොධිපබ්භාරො, තථා සත්තානං හිතචරියාය, යතො අනෙන පුරිමබුද්ධානං සන්තිකෙ සම්බොධියා පණිධානං කතං හොති මනසා, වාචාය ච ‘‘අහම්පි එදිසො සම්මාසම්බුද්ධො හුත්වා සම්මදෙව සත්තානං හිතසුඛං නිප්ඵාදෙය්‍ය’’න්ති. එවං සම්පන්නූපනිස්සයස්ස පනස්ස ඉමානි උපනිස්සයසම්පත්තියා ලිඞ්ගානි සම්භවන්ති, යෙහි සමන්නාගතස්ස සාවකබොධිසත්තෙහි, පච්චෙකබොධිසත්තෙහි ච මහාවිසෙසො මහන්තං නානාකරණං පඤ්ඤායති ඉන්ද්‍රියතො, පටිපත්තිතො, කොසල්ලතො ච. ඉධ හි උපනිස්සයසම්පන්නො මහාපුරිසො යථා විසදින්ද්‍රියො හොති විසදඤාණො, න තථා ඉතරෙ. පරහිතාය පටිපන්නො හොති, නො අත්තහිතාය. තථා හි සො යථා බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං පටිපජ්ජි, න තථා ඉතරෙ, තත්ථ ච කොසල්ලං ආවහති ඨානුප්පත්තිකපටිභානෙන, ඨානාඨානකුසලතාය ච.

තථා මහාපුරිසො පකතියා දානජ්ඣාසයො හොති දානාභිරතො, සති දෙය්‍යධම්මෙ දෙතියෙව, න දානතො සඞ්කොචං ආපජ්ජති, සතතං සමිතං සංවිභාගසීලො හොති, පමුදිතොව දෙති ආදරජාතො, න උදාසීනචිත්තො, මහන්තම්පි දානං දත්වා නෙව දානෙන සන්තුට්ඨො හොති, පගෙව අප්පං. පරෙසඤ්ච උස්සාහං ජනෙන්තො දානෙ වණ්ණං භාසති, දානපටිසංයුත්තං ධම්මකථං කරොති, අඤ්ඤෙ ච පරෙසං දෙන්තෙ දිස්වා අත්තමනො හොති, භයට්ඨානෙසු ච පරෙසං අභයං දෙතීති එවමාදීනි දානජ්ඣාසයස්ස මහාපුරිසස්ස දානපාරමියා ලිඞ්ගානි.

තථා පාණාතිපාතාදීහි පාපධම්මෙහි හිරීයති ඔත්තප්පති, සත්තානං අවිහෙඨනජාතිකො හොති, සොරතො සුඛසීලො අසඨො අමායාවී උජුජාතිකො සුබ්බචො සොවචස්සකරණීයෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො මුදුජාතිකො අථද්ධො අනතිමානී, පරසන්තකං නාදියති අන්තමසො තිණසලාකමුපාදාය, අත්තනො හත්ථෙ නික්ඛිත්තං ඉණං වා ගහෙත්වා පරං න විසංවාදෙති, පරස්මිං වා අත්තනො සන්තකෙ බ්‍යාමූළ්හෙ, විස්සරිතෙ වා තං සඤ්ඤාපෙත්වා පටිපාදෙති යථා තං න පරහත්ථගතං හොති, අලොලුප්පො හොති, පරපරිග්ගහිතෙසු පාපකං චිත්තම්පි න උප්පාදෙති, ඉත්ථිබ්‍යසනාදීනි දූරතො පරිවජ්ජෙති, සච්චවාදී සච්චසන්ධො භින්නානං සන්ධාතා සහිතානං අනුප්පදාතා පියවාදී මිහිතපුබ්බඞ්ගමො පුබ්බභාසී අත්ථවාදී ධම්මවාදී අනභිජ්ඣාලු අබ්‍යාපන්නචිත්තො අවිපරීතදස්සනො කම්මස්සකතාඤාණෙන, සච්චානුලොමිකඤාණෙන ච, කතඤ්ඤූ කතවෙදී වුඩ්ඪාපචායී සුවිසුද්ධාජීවො ධම්මකාමො, පරෙසම්පි ධම්මෙ සමාදපෙතා සබ්බෙන සබ්බං අකිච්චතො සත්තෙ නිවාරෙතා කිච්චෙසු පතිට්ඨපෙතා අත්තනා ච තත්ථ කිච්චෙ යොගං ආපජ්ජිතා, කත්වා වා පන සයං අකත්තබ්බං සීඝඤ්ඤෙව තතො පටිවිරතො හොතීති එවමාදීනි සීලජ්ඣාසයස්ස මහාපුරිසස්ස සීලපාරමියා ලිඞ්ගානි.

තථා මන්දකිලෙසො හොති මන්දනීවරණො පවිවෙකජ්ඣාසයො අවික්ඛෙපබහුලො, න තස්ස පාපකා විතක්කා චිත්තමන්වාස්සවන්ති, විවෙකගතස්ස චස්ස අප්පකසිරෙනෙව චිත්තං සමාධියති, අමිත්තපක්ඛෙපි තුවටං මෙත්තචිත්තතා සන්තිට්ඨති, පගෙව ඉතරස්මිං, සතිමා ච හොති චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සුසරිතා අනුස්සරිතා, මෙධාවී ච හොති ධම්මොජපඤ්ඤාය සමන්නාගතො, නිපකො ච හොති තාසු තාසු ඉතිකත්තබ්බතාසු, ආරද්ධවීරියො ච හොති සත්තානං හිතකිරියාසු, ඛන්තිබලසමන්නාගතො ච හොති සබ්බසහො, අචලාධිට්ඨානො ච හොති දළ්හසමාදානො, අජ්ඣුපෙක්ඛකො ච හොති උපෙක්ඛාඨානීයෙසු ධම්මෙසූති එවමාදීනි මහාපුරිසස්ස නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයාදීනං වසෙන නෙක්ඛම්මපාරමියාදීනං ලිඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි.

එවමෙතෙහි බොධිසම්භාරලිඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස යං වුත්තං ‘‘මහාභිනීහාරාය කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයො හෙතූ’’ති, තත්‍රිදං සඞ්ඛෙපතො කල්‍යාණමිත්තලක්ඛණං – ඉධ කල්‍යාණමිත්තො සද්ධාසම්පන්නො හොති සීලසම්පන්නො සුතසම්පන්නො චාගවීරියසතිසමාධිපඤ්ඤාසම්පන්නො. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා සද්දහති තථාගතස්ස බොධිං කම්මං, කම්මඵලඤ්ච, තෙන සම්මාසම්බොධියා හෙතුභූතං සත්තෙසු හිතෙසිතං න පරිච්චජති. සීලසම්පත්තියා සත්තානං පියො හොති මනාපො ගරු භාවනීයො චොදකො පාපගරහිකො වත්තා වචනක්ඛමො. සුතසම්පත්තියා සත්තානං හිතසුඛාවහං ගම්භීරං ධම්මකථං කත්තා හොති. චාගසම්පත්තියා අප්පිච්ඡො හොති සමාහිතො සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො. වීරියසම්පත්තියා ආරද්ධවීරියො හොති සත්තානං හිතපටිපත්තියා. සතිසම්පත්තියා උපට්ඨිතස්සතී හොති අනවජ්ජෙසු ධම්මෙසු. සමාධිසම්පත්තියා අවික්ඛිත්තො හොති සමාහිතචිත්තො. පඤ්ඤාසම්පත්තියා අවිපරීතං පජානාති. සො සතියා කුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසමානො පඤ්ඤාය සත්තානං හිතාහිතං යථාභූතං ජානිත්වා සමාධිනා තත්ථ එකග්ගචිත්තො හුත්වා වීරියෙන අහිතා සත්තෙ නිසෙධෙත්වා හිතෙ නියොජෙති. තෙනාහ –

‘‘පියො ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො;

ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, නො චට්ඨානෙ නියොජකො’’ති. (අ. නි. 7.37; නෙත්ති. 113);

එවං ගුණසමන්නාගතංව කල්‍යාණමිත්තං උපනිස්සාය මහාපුරිසො අත්තනො උපනිස්සයසම්පත්තිං සම්මදෙව පරියොදපෙති. සුවිසුද්ධාසයපයොගොව හුත්වා චතූහි බලෙහි සමන්නාගතො නචිරෙනෙව අට්ඨඞ්ගෙ සමොධානෙත්වා මහාභිනීහාරං කරොන්තො බොධිසත්තභාවෙ පතිට්ඨහති අනිවත්තිධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො.

තස්සිමානි චත්තාරි බලානි අජ්ඣත්තිකබලං යා සම්මාසම්බොධියං අත්තසන්නිස්සයා ධම්මගාරවෙන අභිරුචි එකන්තනින්නජ්ඣාසයතා, යාය මහාපුරිසො අත්තාධිපතිලජ්ජාසන්නිස්සයො, අභිනීහාරසම්පන්නො ච හුත්වා පාරමියො පූරෙත්වා සම්මාසම්බොධිං පාපුණාති. බාහිරබලං යා සම්මාසම්බොධියං පරසන්නිස්සයා අභිරුචි එකන්තනින්නජ්ඣාසයතා, යාය මහාපුරිසො ලොකාධිපතිඔත්තප්පනසන්නිස්සයො, අභිනීහාරසම්පන්නො ච හුත්වා පාරමියො පූරෙත්වා සම්මාසම්බොධිං පාපුණාති. උපනිස්සයබලං යා සම්මාසම්බොධියං උපනිස්සයසම්පත්තියා අභිරුචි එකන්තනින්නජ්ඣාසයතා, යාය මහාපුරිසො තික්ඛින්ද්‍රියො, විසදධාතුකො, සතිසන්නිස්සයො, අභිනීහාරසම්පන්නො ච හුත්වා පාරමියො පූරෙත්වා සම්මාසම්බොධිං පාපුණාති. පයොගබලං යා සම්මාසම්බොධියා තජ්ජා පයොගසම්පදා සක්කච්චකාරිතා සාතච්චකාරිතා, යාය මහාපුරිසො විසුද්ධපයොගො, නිරන්තරකාරී, අභිනීහාරසම්පන්නො ච හුත්වා පාරමියො පූරෙත්වා සම්මාසම්බොධිං පාපුණාති. එවමයං චතූහි පච්චයෙහි, චතූහි හෙතූහි, චතූහි ච බලෙහි සම්පන්නසමුදාගමො අට්ඨඞ්ගසමොධානසම්පාදිතො අභිනීහාරො පාරමීනං පච්චයො හොති මූලකාරණභාවතො.

යස්ස ච පවත්තියා මහාපුරිසෙ චත්තාරො අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා පතිට්ඨහන්ති, සබ්බං සත්තනිකායං අත්තනො ඔරසපුත්තං විය පියචිත්තෙන පරිග්ගණ්හාති, න චස්ස චිත්තං පුන සංකිලෙසවසෙන සංකිලිස්සති, සත්තානං හිතසුඛාවහො චස්ස අජ්ඣාසයො, පයොගො ච හොති, අත්තනො ච බුද්ධකාරකධම්මා උපරූපරි වඩ්ඪන්ති, පරිපච්චන්ති ච, යතො මහාපුරිසො උළාරතරෙන පුඤ්ඤාභිසන්දෙන කුසලාභිසන්දෙන පවඩ්ඪියා [පවත්තියා (චරියා. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථා)] පච්චයෙන සුඛස්සාහාරෙන සමන්නාගතො සත්තානං දක්ඛිණෙය්‍යො උත්තමං ගාරවට්ඨානං, අසදිසං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තඤ්ච හොති. එවමනෙකගුණො අනෙකානිසංසො මහාභිනීහාරො පාරමීනං පච්චයොති වෙදිතබ්බො.

යථා ච මහාභිනීහාරො, එවං මහාකරුණා, උපායකොසල්ලඤ්ච. තත්ථ උපායකොසල්ලං නාම දානාදීනං බොධිසම්භාරභාවස්ස නිමිත්තභූතා පඤ්ඤා, යාහි මහාකරුණූපායකොසල්ලතාහි මහාපුරිසානං අත්තසුඛනිරපෙක්ඛතා, නිරන්තරං පරසුඛකරණපසුතතා, සුදුක්කරෙහි මහාබොධිසත්තචරිතෙහි විසාදාභාවො, පසාදසංවුද්ධිදස්සනසවනානුස්සරණාවත්ථාසුපි සත්තානං හිතසුඛපටිලාභහෙතුභාවො ච සම්පජ්ජති. තථා හි තස්ස පඤ්ඤාය බුද්ධභාවසිද්ධි, කරුණාය බුද්ධකම්මසිද්ධි. පඤ්ඤාය සයං තරති, කරුණාය පරෙ තාරෙති. පඤ්ඤාය පරදුක්ඛං පරිජානාති, කරුණාය පරදුක්ඛපටිකාරං ආරභති. පඤ්ඤාය දුක්ඛං නිබ්බින්දති, කරුණාය දුක්ඛං සම්පටිච්ඡති. පඤ්ඤාය නිබ්බානාභිමුඛො හොති, කරුණාය තං න පාපුණාති. තථා කරුණාය සංසාරාභිමුඛො හොති, පඤ්ඤාය තත්‍ර නාභිරමති. පඤ්ඤාය සබ්බත්ථ විරජ්ජති, කරුණානුගතත්තා න ච න සබ්බෙසමනුග්ගහාය පවත්තො, කරුණාය සබ්බෙපි අනුකම්පති, පඤ්ඤානුගතත්තා න ච න සබ්බත්ථ විරත්තචිත්තො. පඤ්ඤාය අහංකාරමමංකාරාභාවො, කරුණාය ආලසියදීනතාභාවො.

තථා පඤ්ඤාකරුණාහි යථාක්කමං අත්තනාථපරනාථතා, ධීරවීරභාවො, අනත්තන්තපාපරන්තපතා, අත්තහිතපරහිතනිප්ඵත්ති, නිබ්භයාභීසනකභාවො, ධම්මාධිපතිලොකාධිපතිතා, කතඤ්ඤුපුබ්බකාරිභාවො, මොහතණ්හාවිගමො, විජ්ජාචරණසිද්ධි, බලවෙසාරජ්ජනිප්ඵත්තීති සබ්බස්සාපි පාරමිතාඵලස්ස විසෙසෙන උපායභාවතො පඤ්ඤා කරුණා පාරමීනං පච්චයො. ඉදං පන ද්වයං පාරමීනං විය පණිධානස්සාපි පච්චයො.

තථා උස්සාහඋම්මඞ්ගඅවත්ථානහිතචරියා ච පාරමීනං පච්චයොති වෙදිතබ්බො. යා ච බුද්ධභාවස්ස උප්පත්තිට්ඨානතාය ‘‘බුද්ධභූමියො’’ති වුච්චන්ති. තත්ථ උස්සාහො නාම බොධිසම්භාරානං අබ්භුස්සාහනවීරියං. උම්මඞ්ගො නාම බොධිසම්භාරෙසු උපායකොසල්ලභූතා පඤ්ඤා. අවත්ථානං නාම අධිට්ඨානං, අචලාධිට්ඨානතා. හිතචරියා නාම මෙත්තාභාවනා, කරුණාභාවනා ච. යථාහ –

‘‘කති පන භන්තෙ, බුද්ධභූමියොති? චතස්සො ඛො සාරිපුත්ත, බුද්ධභූමියො. කතමා චතස්සො? උස්සාහො ච හොති වීරියං, උම්මඞ්ගො ච හොති පඤ්ඤාභාවනා, අවත්ථානඤ්ච හොති අධිට්ඨානං, හිතචරියා ච හොති මෙත්තාභාවනා. ඉමා ඛො සාරිපුත්ත, චතස්සො බුද්ධභූමියො’’ති (සු. නි. අට්ඨ. 1.34).

තථා නෙක්ඛම්මපවිවෙකඅලොභාදොසාමොහනිස්සරණප්පභෙදා ච ඡ අජ්ඣාසයා. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා කාමෙසු, ඝරාවාසෙ ච දොසදස්සාවිනො, පවිවෙකජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා සඞ්ගණිකාය දොසදස්සාවිනො. අලොභ…පෙ… ලොභෙ…පෙ… අදොස…පෙ… දොසෙ…පෙ… අමොහ…පෙ… මොහෙ…පෙ… නිස්සරණ…පෙ… සබ්බභවෙසු දොසදස්සාවිනො’’ති (සු. නි. අට්ඨ. 1.34; විසුද්ධි. 1.49).

තස්මා එතෙ ච ඡ අජ්ඣාසයාපි පාරමීනං පච්චයාති වෙදිතබ්බා. න හි ලොභාදීසු ආදීනවදස්සනෙන, අලොභාදීනං අධිකභාවෙන ච විනා දානාදිපාරමියො සම්භවන්ති. අලොභාදීනඤ්හි අධිකභාවෙන පරිච්චාගාදිනින්නචිත්තතා, අලොභජ්ඣාසයාදිතා චාති, යථා චෙතෙ, එවං දානජ්ඣාසයතාදයොපි. යථාහ –

‘‘කති පන භන්තෙ බොධාය චරන්තානං බොධිසත්තානං අජ්ඣාසයාති? දස ඛො සාරිපුත්ත, බොධාය චරන්තානං බොධිසත්තානං අජ්ඣාසයා. කතමෙ දස? දානජ්ඣාසයා සාරිපුත්ත, බොධිසත්තා මච්ඡෙරෙ දොසදස්සාවිනො. සීල…පෙ… අසංවරෙ…පෙ… නෙක්ඛම්ම…පෙ… කාමෙසු…පෙ… යථාභූතඤාණ…පෙ… විචිකිච්ඡාය.…පෙ… වීරිය …පෙ… කොසජ්ජෙ…පෙ… ඛන්ති…පෙ… අක්ඛන්තියං…පෙ… සච්ච…පෙ… විසංවාදනෙ…පෙ… අධිට්ඨාන…පෙ… අනධිට්ඨානෙ…පෙ… මෙත්තා…පෙ… බ්‍යාපාදෙ…පෙ… උපෙක්ඛා…පෙ… සුඛදුක්ඛෙසු ආදීනවදස්සාවිනො’’ති.

එතෙසු හි මච්ඡෙරඅසංවරකාමවිචිකිච්ඡාකොසජ්ජඅක්ඛන්තිවිසංවාදනඅනධිට්ඨාන- බ්‍යාපාදසුඛදුක්ඛසඞ්ඛාතෙසු ආදීනවදස්සනපුබ්බඞ්ගමා දානාදිනින්නචිත්තතාසඞ්ඛාතා දානජ්ඣාසයතාදයො දානාදිපාරමීනං නිබ්බත්තියා පච්චයො. තථා අපරිච්චාගපරිච්චාගාදීසු යථාක්කමං ආදීනවානිසංසපච්චවෙක්ඛණම්පි දානාදිපාරමීනං පච්චයො හොති.

තත්‍රායං පච්චවෙක්ඛණාවිධි – ඛෙත්තවත්ථුහිරඤ්ඤසුවණ්ණගොමහිං සදාසීදාසපුත්තදාරාදිපරිග්ගහබ්‍යාසත්තචිත්තානං සත්තානං ඛෙත්තාදීනං වත්ථුකාමභාවෙන බහුපත්ථනීයභාවතො, රාජචොරාදිසාධාරණභාවතො, විවාදාධිට්ඨානතො, සපත්තකරණතො, නිස්සාරතො, පටිලාභපරිපාලනෙසු පරවිහෙඨනහෙතුභාවතො, විනාසනිමිත්තඤ්චසොකාදිඅනෙකවිහිතබ්‍යසනාවහතො තදාසත්තිනිදානඤ්ච මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතචිත්තානං අපායූපපත්තිහෙතුභාවතොති එවං විවිධවිපුලානත්ථාවහානි පරිග්ගහිතවත්ථූනි නාම, තෙසං පරිච්චාගොයෙවෙකො සොත්ථිභාවොති පරිච්චාගෙ අප්පමාදො කරණීයො.

අපිච ‘‘යාචකො යාචමානො අත්තනො ගුය්හස්ස ආචික්ඛනතො මය්හං විස්සාසිකො’’ති ච ‘‘පහාය ගමනීයං අත්තනො සන්තකං ගහෙත්වා පරලොකං යාහීතිඋපදිසනතො මය්හං උපදෙසකො’’ති ච ‘‘ආදිත්තෙ විය අගාරෙ මරණග්ගිනා ආදිත්තෙ ලොකෙ තතො මය්හං සන්තකස්ස අපහරණතො අපවාහකසහායො’’ති ච ‘‘අපවාහිතස්ස චස්ස අජ්ඣාපනනික්ඛෙපට්ඨානභූතො’’ති ච ‘‘දානසඞ්ඛාතෙ කල්‍යාණකම්මස්මිං සහායභාවතො, සබ්බසම්පත්තීනං අග්ගභූතාය පරමදුල්ලභාය බුද්ධභූමියා සම්පත්තිහෙතුභාවතො ච පරමො කල්‍යාණමිත්තො’’ති ච පච්චවෙක්ඛිතබ්බං.

තථා ‘‘උළාරෙ කම්මනි අනෙනාහං සම්භාවිතො, තස්මා සා සම්භාවනා අවිතථා කාතබ්බා’’ති ච ‘‘එකන්තභෙදිතාය ජීවිතස්ස ආයාචිතෙනාපි මයා දාතබ්බං, පගෙව යාචිතෙනා’’ති ච ‘‘උළාරජ්ඣාසයෙහි ගවෙසිත්වාපි දාතබ්බො, [දාතබ්බතො (චරියා. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා)] සයමෙවාගතො මම පුඤ්ඤෙනා’’ති ච ‘‘යාචකස්ස දානාපදෙසෙන මය්හමෙවායමනුග්ගහො’’ති ච ‘‘අහං විය අයං සබ්බොපි ලොකො මයා අනුග්ගහෙතබ්බො’’ති ච ‘‘අසති යාචකෙ කථං මය්හං දානපාරමී පූරෙය්‍යා’’ති ච ‘‘යාචකානමෙවත්ථාය මයා සබ්බොපි පරිග්ගහෙතබ්බො’’ති ච ‘‘අයාචිත්වාපි මං මම සන්තකං යාචකා කදා සයමෙව ගණ්හෙය්‍යු’’න්ති ච ‘‘කථමහං යාචකානං පියො චස්සං මනාපො’’ති ච ‘‘කථං වා තෙ මය්හං පියා චස්සු මනාපා’’ති ච ‘‘කථං වාහං දදමානො දත්වාපි ච අත්තමනො අස්සං පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො’’ති ච ‘‘කථං වා මෙ යාචකා භවෙය්‍යුං, උළාරො ච දානජ්ඣාසයො’’ති ච ‘‘කථං වාහමයාචිතො එව යාචකානං හදයමඤ්ඤාය දදෙය්‍ය’’න්ති ‘‘සති ධනෙ, යාචකෙ ච අපරිච්චාගො මහතී මය්හං වඤ්චනා’’ති ච ‘‘කථමහං අත්තනො අඞ්ගානි, ජීවිතඤ්චාපි පරිච්චජෙය්‍ය’’න්ති ච චාගනින්නතා උපට්ඨපෙතබ්බා.

අපිච ‘‘අත්ථො නාමායං නිරපෙක්ඛං දායකමනුගච්ඡති යථා තං නිරපෙක්ඛං ඛෙපකං කිටකො’’ති අත්ථෙ නිරපෙක්ඛතාය චිත්තං උප්පාදෙතබ්බං. යාචමානො පන යදි පියපුග්ගලො හොති ‘‘පියො මං යාචතී’’ති සොමනස්සං උප්පාදෙතබ්බං. අථ උදාසීනපුග්ගලො හොති ‘‘අයං මං යාචමානො අද්ධා ඉමිනා පරිච්චාගෙන මිත්තො හොතී’’ති සොමනස්සං උප්පාදෙතබ්බං. දදන්තො හි යාචකානං පියො හොතීති. අථ පන වෙරීපුග්ගලො යාචති, ‘‘පච්චත්ථිකො මං යාචති, අයං මං යාචමානො අද්ධා ඉමිනා පරිච්චාගෙන වෙරීපි පියො මිත්තො හොතී’’ති විසෙසතො සොමනස්සං උප්පාදෙතබ්බං. එවං පියපුග්ගලෙ විය මජ්ඣත්තවෙරීපුග්ගලෙසුපි මෙත්තාපුබ්බඞ්ගමං කරුණං උපට්ඨපෙත්වාව දාතබ්බං.

සචෙ පනස්ස චිරකාලං පරිභාවිතත්තා ලොභස්ස දෙය්‍යධම්මවිසයා ලොභධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙන බොධිසත්තපටිඤ්ඤෙන ඉති පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං ‘‘නනු තයා සප්පුරිස සම්බොධාය අභිනීහාරං කරොන්තෙන සබ්බසත්තානමුපකාරාය අයං කායො නිස්සට්ඨො, තප්පරිච්චාගමයඤ්ච පුඤ්ඤං, තත්ථ නාම තෙ බාහිරෙපි වත්ථුස්මිං අභිසඞ්ගප්පවත්ති හත්ථිසිනානසදිසී හොති, තස්මා තයා න කත්ථචි අභිසඞ්ගො උප්පාදෙතබ්බො. සෙය්‍යථාපි නාම මහතො භෙසජ්ජරුක්ඛස්ස තිට්ඨතො මූලං මූලත්ථිකා හරන්ති, පපටිකං, තචං, ඛන්ධං, විටපං, සාඛං, පලාසං, පුප්ඵං, ඵලං ඵලත්ථිකා හරන්ති, න තස්ස රුක්ඛස්ස ‘මය්හං සන්තකං එතෙ හරන්තී’ති විතක්කසමුදාචාරො හොති, එවමෙව සබ්බලොකහිතාය උස්සුක්කමාපජ්ජන්තෙන මයා මහාදුක්ඛෙ අකතඤ්ඤුකෙ නිච්චාසුචිම්හි කායෙ පරෙසං උපකාරාය විනියුජ්ජමානෙ අණුමත්තොපි මිච්ඡාවිතක්කො න උප්පාදෙතබ්බො. කො වා එත්ථ විසෙසො අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු මහාභූතෙසු එකන්තභෙදනවිකිරණවිද්ධංසනධම්මෙසු. කෙවලං පන සම්මොහවිජම්භිතමෙතං, යදිදං ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසො, තස්මා බාහිරෙසු මහාභූතෙසු විය අජ්ඣත්තිකෙසුපි කරචරණනයනාදීසු, මංසාදීසු ච අනපෙක්ඛෙන හුත්වා ‘තං තදත්ථිකා හරන්තූ’ති නිස්සට්ඨචිත්තෙන භවිතබ්බ’’න්ති. එවං පටිසඤ්චික්ඛතො චස්ස සම්බොධාය පහිතත්තස්ස කායජීවිතෙසු නිරපෙක්ඛස්ස අප්පකසිරෙනෙව කායවචීමනොකම්මානි සුවිසුද්ධානි හොන්ති, සො විසුද්ධකායවචීමනොකම්මන්තො විසුද්ධාජීවො ඤායපටිපත්තියං ඨිතො ආයාපායුපායකොසල්ලසමන්නාගමෙන භිය්‍යොසො මත්තාය දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගෙන, අභයදානසද්ධම්මදානෙහි ච සබ්බසත්තෙ අනුග්ගණ්හිතුං සමත්ථො හොති, අයං තාව දානපාරමියං පච්චවෙක්ඛණානයො.

සීලපාරමියං පන එවං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං – ‘‘ඉදඤ්හි සීලං නාම ගඞ්ගොදකාදීහි විසොධෙතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස දොසමලස්ස වික්ඛාලනජලං, හරිචන්දනාදීහි විනෙතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස රාගාදිපරිළාහස්ස විනයනං, මුත්තාහාරමකුටකුණ්ඩලාදීහි පචුරජනාලඞ්කාරෙහි අසාධාරණො සාධූනමලඞ්කාරවිසෙසො, සබ්බදිසාවායනකො අතිකිත්තිමො [සබ්බදිසාවායනතො අකිත්තිමො (චරියා. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා; දී. නි. ටී. 1.7)] සබ්බකාලානුරූපො ච සුරභිගන්ධො, ඛත්තියමහාසාලාදීහි, දෙවතාහි ච වන්දනීයාදිභාවාවහනතො පරමො වසීකරණමන්තො, චාතුමහාරාජිකාදිදෙවලොකාරොහණසොපානපන්ති, ඣානාභිඤ්ඤානං අධිගමූපායො, නිබ්බානමහානගරස්ස සම්පාපකමග්ගො, සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධීනං පතිට්ඨානභූමි, යං යං වා පනිච්ඡිතං පත්ථිතං, තස්ස තස්ස සමිජ්ඣනූපායභාවතො චින්තාමණිකප්පරුක්ඛාදිකෙ ච අතිසෙති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ඉජ්ඣති භික්ඛවෙ, සීලවතො චෙතොපණිධි විසුද්ධත්තා’’ති (දී. නි. 3.337; සං. නි. 4.352; අ. නි. 8.35). අපරම්පි වුත්තං ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ භික්ඛවෙ, භික්ඛු සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො ච අස්සං මනාපො ච ගරු ච භාවනීයො චාති, සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’තිආදි (ම. නි. 1.65). තථා ‘‘අවිප්පටිසාරත්ථානි ඛො ආනන්ද කුසලානි සීලානී’’ති, (අ. නි. 10.1; 11.1) ‘‘පඤ්චිමෙ ගහපතයො, ආනිසංසා සීලවතො සීලසම්පදායා’’තිආදිසුත්තානඤ්ච (දී. නි. 2.150; අ. නි. 5.213; උදා. 76; මහාව. 385) වසෙන සීලගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. තථා අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තාදීනං (අ. නි. 7.72) වසෙන සීලවිරහෙ ආදීනවා.

අපිච පීතිසොමනස්සනිමිත්තතො, අත්තානුවාදපරානුවාදදණ්ඩදුග්ගතිභයාභාවතො, විඤ්ඤූහි පාසංසභාවතො, අවිප්පටිසාරහෙතුතො, පරමසොත්ථිට්ඨානතො, කුලසාපතෙය්‍යාධිපතෙය්‍යජීවිතරූපට්ඨානබන්ධුමිත්තසම්පත්තීනං අතිසයනතො ච සීලං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. සීලවතො හි අත්තනො සීලසම්පදාහෙතු මහන්තං පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජති ‘‘කතං වත මයා කුසලං, කතං කල්‍යාණං, කතං භීරුත්තාණ’’න්ති.

තථා සීලවතො අත්තා න උපවදති, න ච පරෙ විඤ්ඤූ, දණ්ඩදුග්ගතිභයානඤ්ච සම්භවොයෙව නත්ථි, ‘‘සීලවා පුරිසපුග්ගලො කල්‍යාණධම්මො’’ති විඤ්ඤූනං පාසංසො ච හොති. තථා සීලවතො ය්වායං ‘‘කතං වත මයා පාපං, කතං ලුද්දං, කතං කිබ්බිස’’න්ති දුස්සීලස්ස විප්පටිසාරො උප්පජ්ජති, සො න හොති. සීලඤ්ච නාමෙතං අප්පමාදාධිට්ඨානතො, භොගබ්‍යසනාදිපරිහාරමුඛෙන මහතො අත්ථස්ස සාධනතො, මඞ්ගලභාවතො, පරමං සොත්ථිට්ඨානං. නිහීනජච්චොපි සීලවා ඛත්තියමහාසාලාදීනං පූජනීයො හොතීති කුලසම්පත්තිං අතිසෙති සීලසම්පදා, ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි මහාරාජ, ඉධ තෙ අස්ස දාසො කම්මකරො’’තිආදි (දී. නි. 1.183) වක්ඛමානසාමඤ්ඤසුත්තවචනඤ්චෙත්ථ සාධකං, චොරාදීහි අසාධාරණතො, පරලොකානුගමනතො, මහප්ඵලභාවතො, සමථාදිගුණාධිට්ඨානතො ච බාහිරධනං සාපතෙය්‍යං අතිසෙති සීලං. පරමස්ස චිත්තිස්සරියස්ස අධිට්ඨානභාවතො ඛත්තියාදීනමිස්සරියං අතිසෙති සීලං. සීලනිමිත්තඤ්හි තංතංසත්තනිකායෙසු සත්තානමිස්සරියං, වස්සසතාදිදීඝප්පමාණතො ච ජීවිතතො එකාහම්පි සීලවතො ජීවිතස්ස විසිට්ඨතාවචනතො, සතිපි ජීවිතෙ සික්ඛානික්ඛිපනස්ස මරණතාවචනතො ච සීලං ජීවිතතො විසිට්ඨතරං. වෙරීනම්පි මනුඤ්ඤභාවාවහනතො, ජරාරොගවිපත්තීහි අනභිභවනීයතො ච රූපසම්පත්තිං අතිසෙති සීලං. පාසාදහම්මියාදිට්ඨානප්පභෙදෙ රාජයුවරාජසෙනාපතිආදිඨානවිසෙසෙ ච සුඛවිසෙසාධිට්ඨානභාවතො අතිසෙති සීලං. සභාවසිනිද්ධෙ සන්තිකාවචරෙපි බන්ධුජනෙ, මිත්තජනෙ ච එකන්තහිතසම්පාදනතො, පරලොකානුගමනතො ච අතිසෙති සීලං. ‘‘න තං මාතා පිතා කයිරා’’තිආදි (ධ. ප. 43) වචනඤ්චෙත්ථ සාධකං. තථා හත්ථිඅස්සරථපත්තිබලකායෙහි, මන්තාගදසොත්ථානපයොගෙහි ච දුරාරක්ඛානමනාථානං අත්තාධීනතො, අනපරාධීනතො, මහාවිසයතො ච ආරක්ඛභාවෙන සීලමෙව විසිට්ඨතරං. තෙනෙවාහ ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්තිආදි (ථෙරගා. 303; ජා. 1.10.102). එවමනෙකගුණසමන්නාගතං සීලන්ති පච්චවෙක්ඛන්තස්ස අපරිපුණ්ණා චෙව සීලසම්පදා පාරිපූරිං ගච්ඡති, අපරිසුද්ධා ච පාරිසුද්ධිං.

සචෙ පනස්ස දීඝරත්තං පරිචයෙන සීලපටිපක්ඛධම්මා දොසාදයො අන්තරන්තරා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙන බොධිසත්තපටිඤ්ඤෙන එවං පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං ‘‘නනු තයා බොධාය පණිධානං කතං, සීලවෙකල්ලෙන ච න සක්කා න ච සුකරා ලොකියාපි සම්පත්තියො පාපුණිතුං, පගෙව ලොකුත්තරා’’ති. සබ්බසම්පත්තීනමග්ගභූතාය සම්මාසම්බොධියා අධිට්ඨානභූතෙන සීලෙන පරමුක්කංසගතෙන භවිතබ්බං, තස්මා ‘‘කිකීව අණ්ඩ’’න්තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 1.7; විසුද්ධි. 1.19) වුත්තනයෙන සම්මදෙව සීලං රක්ඛන්තෙන සුට්ඨු තයා පෙසලෙන භවිතබ්බං.

අපිච තයා ධම්මදෙසනාය යානත්තයෙ සත්තානමවතාරණපරිපාචනානි කාතබ්බානි, සීලවෙකල්ලස්ස ච වචනං න පච්චෙතබ්බං හොති, අසප්පායාහාරවිචාරස්ස විය වෙජ්ජස්ස තිකිච්ඡනං, තස්මා ‘‘කථාහං සද්ධෙය්‍යො හුත්වා සත්තානමවතාරණපරිපාචනානි කරෙය්‍ය’’න්ති සභාවපරිසුද්ධසීලෙන භවිතබ්බං. කිඤ්ච ඣානාදිගුණවිසෙසයොගෙන මෙ සත්තානමුපකාරකරණසමත්ථතා, පඤ්ඤාපාරමීආදිපරිපූරණඤ්ච ඣානාදයො ගුණා ච සීලපාරිසුද්ධිං විනා න සම්භවන්තීති සම්මදෙව සීලං සොධෙතබ්බං.

තථා ‘‘සම්බාධො ඝරාවාසො රජොපථො’’තිආදිනා (දී. නි. 1.111; ම. නි. 1.291, 371; 2.10; 3.13, 218; සං. නි. 2.154; 5.1002; අ. නි. 10.99; නෙත්ති. 94) ඝරාවාසෙ, ‘‘අට්ඨිකඞ්කලූපමා කාමා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.234; 2.42; පාචි. 417; චූළනි. 147) ‘‘මාතාපි පුත්තෙන විවදතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.168) ච කාමෙසු, ‘‘සෙය්‍යථාපි පුරිසො ඉණං ආදාය කම්මන්තෙ පයොජෙය්‍යා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.426) කාමච්ඡන්දාදීසු ආදීනවදස්සනපුබ්බඞ්ගමා, වුත්තවිපරියායෙන ‘‘අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.191, 398; ම. නි. 1.291, 371; 2.10; 3.13, 218; සං. නි. 1.291; සං. නි. 5.1002; අ. නි. 10.99; නෙත්ති. 98) පබ්බජ්ජාදීසු ආනිසංසාපටිසඞ්ඛාවසෙන නෙක්ඛම්මපාරමියං පච්චවෙක්ඛණා කාතබ්බා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන දුක්ඛක්ඛන්ධආසිවිසොපමසුත්තාදි (ම. නි. 1.163, 175; සං. නි. 4.238) වසෙන වෙදිතබ්බො.

තථා ‘‘පඤ්ඤාය විනා දානාදයො ධම්මා න විසුජ්ඣන්ති, යථාසකං බ්‍යාපාරසමත්ථා ච න හොන්තී’’ති පඤ්ඤාය ගුණා මනසි කාතබ්බා. යථෙව හි ජීවිතෙන විනා සරීරයන්තං න සොභති, න ච අත්තනො කිරියාසු පටිපත්තිසමත්ථං හොති. යථා ච චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි විඤ්ඤාණෙන විනා යථාසකං විසයෙසු කිච්චං කාතුං නප්පහොන්ති, එවං සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි පඤ්ඤාය විනා සකකිච්චපටිපත්තියමසමත්ථානීති පරිච්චාගාදිපටිපත්තියං පඤ්ඤා පධානකාරණං. උම්මීලිතපඤ්ඤාචක්ඛුකා හි මහාසත්තා බොධිසත්තා අත්තනො අඞ්ගපච්චඞ්ගානිපි දත්වා අනත්තුක්කංසකා, අපරවම්භකා ච හොන්ති, භෙසජ්ජරුක්ඛා විය විකප්පරහිතා කාලත්තයෙපි සොමනස්සජාතා. පඤ්ඤාවසෙන හි උපායකොසල්ලයොගතො පරිච්චාගො පරහිතපවත්තියා දානපාරමිභාවං උපෙති. අත්තත්ථඤ්හි දානං මුද්ධසදිසං [වුද්ධිසදිසං (දී. නි. ටී. 1.7)] හොති.

තථා පඤ්ඤාය අභාවෙන තණ්හාදිසංකිලෙසාවියොගතො සීලස්ස විසුද්ධියෙව න සම්භවති, කුතො සබ්බඤ්ඤුගුණාධිට්ඨානභාවො. පඤ්ඤවා එව ච ඝරාවාසෙ කාමගුණෙසු සංසාරෙ ච ආදීනවං, පබ්බජ්ජාය ඣානසමාපත්තියං නිබ්බානෙ ච ආනිසංසං සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙන්තො පබ්බජිත්වා ඣානසමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා නිබ්බානනින්නො, පරෙ ච තත්ථ පතිට්ඨපෙති.

වීරියඤ්ච පඤ්ඤාරහිතං යථිච්ඡිතමත්ථං න සාධෙති දුරාරම්භභාවතො. අනාරම්භොයෙව හි දුරාරම්භතො සෙය්‍යො, පඤ්ඤාසහිතෙන පන වීරියෙන න කිඤ්චි දුරධිගමං උපායපටිපත්තිතො. තථා පඤ්ඤවා එව පරාපකාරාදීනමධිවාසකජාතියො හොති, න දුප්පඤ්ඤො. පඤ්ඤාවිරහිතස්ස ච පරෙහි උපනීතා අපකාරා ඛන්තියා පටිපක්ඛමෙව අනුබ්‍රූහෙන්ති. පඤ්ඤවතො පන තෙ ඛන්තිසම්පත්තියා අනුබ්‍රූහනවසෙන අස්සා ථිරභාවාය සංවත්තන්ති. පඤ්ඤවා එව තීණිපි සච්චානි තෙසං කාරණානි පටිපක්ඛෙ ච යථාභූතං ජානිත්වා පරෙසං අවිසංවාදකො හොති. තථා පඤ්ඤාබලෙන අත්තානමුපත්ථම්භෙත්වා ධිතිසම්පදාය සබ්බපාරමීසු අචලසමාදානාධිට්ඨානො හොති. පඤ්ඤවා එව ච පියමජ්ඣත්තවෙරිවිභාගමකත්වා සබ්බත්ථ හිතූපසංහාරකුසලො හොති. තථා පඤ්ඤාවසෙන ලාභාලාභාදිලොකධම්මසන්නිපාතෙ නිබ්බිකාරතාය මජ්ඣත්තො හොති. එවං සබ්බාසං පාරමීනං පඤ්ඤාව පාරිසුද්ධිහෙතූති පඤ්ඤාගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

අපිච පඤ්ඤාය විනා න දස්සනසම්පත්ති, අන්තරෙන ච දිට්ඨිසම්පදං න සීලසම්පදා, සීලදිට්ඨිසම්පදාරහිතස්ස ච න සමාධිසම්පදා, අසමාහිතෙන ච න සක්කා අත්තහිතමත්තම්පි සාධෙතුං, පගෙව උක්කංසගතං පරහිතන්ති. ‘‘නනු තයා පරහිතාය පටිපන්නෙන සක්කච්චං පඤ්ඤාපාරිසුද්ධියා ආයොගො කරණීයො’’ති බොධිසත්තෙන අත්තා ඔවදිතබ්බො. පඤ්ඤානුභාවෙන හි මහාසත්තො චතුරධිට්ඨානාධිට්ඨිතො චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ලොකං අනුග්ගණ්හන්තො සත්තෙ නිය්‍යානමග්ගෙ අවතාරෙති, ඉන්ද්‍රියානි ච නෙසං පරිපාචෙති. තථා පඤ්ඤාබලෙන ඛන්ධායතනාදීසු පවිචයබහුලො පවත්තිනිවත්තියො යාථාවතො පරිජානන්තො දානාදයො ගුණවිසෙසෙ නිබ්බෙධභාගියභාවං නයන්තො බොධිසත්තසික්ඛාය පරිපූරකාරී හොතීති එවමාදිනා අනෙකාකාරවොකාරෙ පඤ්ඤාගුණෙ වවත්ථපෙත්වා පඤ්ඤාපාරමී අනුබ්‍රූහෙතබ්බා.

තථා දිස්සමානපාරානිපි ලොකියානි කම්මානි නිහීනවීරියෙන පාපුණිතුමසක්කුණෙය්‍යානි, අගණිතඛෙදෙන පන ආරද්ධවීරියෙන දුරධිගමං නාම නත්ථි. නිහීනවීරියො හි ‘‘සංසාරමහොඝතො සබ්බසත්තෙ සන්තාරෙස්සාමී’’ති ආරභිතුමෙව න සක්කුණොති. මජ්ඣිමො පන ආරභිත්වාන අන්තරාවොසානමාපජ්ජති. උක්කට්ඨවීරියො පන අත්තසුඛනිරපෙක්ඛො ආරභිත්වා පාරමධිගච්ඡතීති වීරියසම්පත්ති පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

අපිච ‘‘යස්ස අත්තනො එව සංසාරපඞ්කතො සමුද්ධරණත්ථමාරම්භො, තස්සාපි වීරියස්ස සිථිලභාවෙන මනොරථානං මත්ථකප්පත්ති න සක්කා සම්භාවෙතුං, පගෙව සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමුද්ධරණත්ථං කතාභිනීහාරෙනා’’ති ච ‘‘රාගාදීනං දොසගණානං මත්තමහානාගානමිව දුන්නිවාරණභාවතො, තන්නිදානානඤ්ච කම්මසමාදානානං උක්ඛිත්තාසිකවධකසදිසභාවතො, තන්නිමිත්තානඤ්ච දුග්ගතීනං සබ්බදා විවටමුඛභාවතො, තත්ථ නියොජකානඤ්ච පාපමිත්තානං සදා සන්නිහිතභාවතො, තදොවාදකාරිතාය ච වසලස්ස පුථුජ්ජනභාවස්ස සති සම්භවෙ යුත්තං සයමෙව සංසාරදුක්ඛතො නිස්සරිතු’’න්ති ච ‘‘මිච්ඡාවිතක්කා වීරියානුභාවෙන දූරී භවන්තී’’ති ච ‘‘යදි පන සම්බොධිං අත්තාධීනෙන වීරියෙන සක්කා සමධිගන්තුං, කිමෙත්ථ දුක්කර’’න්ති ච එවමාදිනා නයෙන වීරියගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

තථා ‘‘ඛන්ති නාමායං නිරවසෙසගුණපටිපක්ඛස්ස කොධස්ස විධමනතො ගුණසම්පාදනෙ සාධූනං අප්පටිහතමායුධං, පරාභිභවනෙ සමත්ථානමලඞ්කාරො, සමණබ්‍රාහ්මණානං බලසම්පදා, කොධග්ගිවිනයනා උදකධාරා, කල්‍යාණකිත්තිසද්දස්ස සඤ්ජාතිදෙසො, පාපපුග්ගලානං වචීවිසවූපසමකරො මන්තාගදො, සංවරෙ ඨිතානං පරමා ධීරපකති, ගම්භීරාසයතාය සාගරො, දොසමහාසාගරස්ස වෙලා, අපායද්වාරස්ස පිධානකවාටං දෙවබ්‍රහ්මලොකානං ආරොහණසොපානං, සබ්බගුණානමධිවාසභූමි, උත්තමා කායවචීමනොවිසුද්ධී’’ති මනසි කාතබ්බං. අපිච ‘‘එතෙ සත්තා ඛන්තිසම්පත්තියා අභාවතො ඉධලොකෙ තපන්ති, පරලොකෙ ච තපනීයධම්මානුයොගතො’’ති ච ‘‘යදිපි පරාපකාරනිමිත්තං දුක්ඛං උප්පජ්ජති, තස්ස පන දුක්ඛස්ස ඛෙත්තභූතො අත්තභාවො, බීජභූතඤ්ච කම්මං මයාව අභිසඞ්ඛත’’න්ති ච ‘‘තස්ස ච දුක්ඛස්ස ආණණ්‍යකරණමෙත’’න්ති ච ‘‘අපකාරකෙ අසති කථං මය්හං ඛන්තිසම්පදා සම්භවතී’’ති ච ‘‘යදිපායං එතරහි අපකාරකො, අයං නාම පුබ්බෙ අනෙන මය්හං උපකාරො කතො’’ති ච ‘‘අපකාරො එව වා ඛන්තිනිමිත්තතාය උපකාරො’’ති ච ‘‘සබ්බෙපිමෙ සත්තා මය්හං පුත්තසදිසා, පුත්තකතාපරාධෙසු ච කො කුජ්ඣිස්සතී’’ති ච ‘‘යෙන කොධභූතාවෙසෙන අයං මය්හං අපරජ්ඣති, ස්වායං කොධභූතාවෙසො මයා විනෙතබ්බො’’ති ච ‘‘යෙන අපකාරෙන ඉදං මය්හං දුක්ඛං උප්පන්නං, තස්ස අහම්පි නිමිත්ත’’න්ති ච ‘‘යෙහි ධම්මෙහි අපකාරො කතො, යත්ථ ච කතො, සබ්බෙපි තෙ තස්මිංයෙව ඛණෙ නිරුද්ධා, කස්සිදානි කෙන කොපො කාතබ්බො’’ති ච ‘‘අනත්තතාය සබ්බධම්මානං කො කස්ස අපරජ්ඣතී’’ති ච පච්චවෙක්ඛන්තෙන ඛන්තිසම්පදා බ්‍රූහෙතබ්බා.

යදි පනස්ස දීඝරත්තං පරිචයෙන පරාපකාරනිමිත්තකො කොධො චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨෙය්‍ය, තෙන ඉති පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං ‘‘ඛන්ති නාමෙසා පරාපකාරස්ස පටිපක්ඛපටිපත්තීනං පච්චුපකාරකාරණ’’න්ති ච ‘‘අපකාරො ච මය්හං දුක්ඛුප්පාදනෙන දුක්ඛුපනිසාය සද්ධාය, සබ්බලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤාය ච පච්චයො’’ති ච ‘‘ඉන්ද්‍රියපකතිරෙසා, යදිදං ඉට්ඨානිට්ඨවිසයසමායොගො, තත්ථ අනිට්ඨවිසයසමායොගො මය්හං න සියාති තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’’ති ච ‘‘කොධවසිකො සත්තො කොධෙන උම්මත්තො වික්ඛිත්තචිත්තො, තත්ථ කිං පච්චපකාරෙනා’’ති ච ‘‘සබ්බෙපිමෙ සත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙන ඔරසපුත්තා විය පරිපාලිතා, තස්මා න තත්ථ මයා චිත්තකොපො කාතබ්බො’’ති ච ‘‘අපරාධකෙ ච සති ගුණෙ ගුණවති මයා කොපො න කාතබ්බො’’ති ච ‘‘අසති ගුණෙ කස්සචිපි ගුණස්සාභාවතො විසෙසෙන කරුණායිතබ්බො’’ති ච ‘‘කොපෙන මය්හං ගුණයසා නිහීයන්තී’’ති ච ‘‘කුජ්ඣනෙන මය්හං දුබ්බණ්ණදුක්ඛසෙය්‍යාදයො සපත්තකන්තා ආගච්ඡන්තී’’ති ච ‘‘කොධො ච නාමායං සබ්බදුක්ඛාහිතකාරකො සබ්බසුඛහිතවිනාසකො බලවා පච්චත්ථිකො’’ති ච ‘‘සති ච ඛන්තියා න කොචි පච්චත්ථිකො’’ති ච ‘‘අපරාධකෙන අපරාධනිමිත්තං යං දුක්ඛං ආයතිං ලද්ධබ්බං, සති ච ඛන්තියා මය්හං තදභාවො’’ති ච ‘‘චින්තෙන්තෙන, කුජ්ඣන්තෙන ච මයා පච්චත්ථිකොයෙව අනුවත්තිතො’’ති ච ‘‘කොධෙ ච මයා ඛන්තියා අභිභූතෙ තස්ස දාසභූතො පච්චත්ථිකො සම්මදෙව අභිභූතො’’ති ච ‘‘කොධනිමිත්තං ඛන්තිගුණපරිච්චාගො මය්හං න යුත්තො’’ති ච ‘‘සති ච කොධෙ ගුණවිරොධපච්චනීකධම්මෙ කථං මෙ සීලාදිධම්මා පාරිපූරිං ගච්ඡෙය්‍යුං, අසති ච තෙසු කථාහං සත්තානං උපකාරබහුලො පටිඤ්ඤානුරූපං උත්තමං සම්පත්තිං පාපුණිස්සාමී’’ති ච ‘‘ඛන්තියා ච සති බහිද්ධා වික්ඛෙපාභාවතො සමාහිතස්ස සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චතො දුක්ඛතො සබ්බෙ ධම්මා අනත්තතො නිබ්බානං අසඞ්ඛතාමතසන්තපණීතතාදිභාවතො නිජ්ඣානං ඛමන්ති, ‘බුද්ධධම්මා ච අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යප්පභවා’ති’’, තතො ච ‘‘අනුලොමිකඛන්තියං ඨිතො ‘කෙවලා ඉමෙ අත්තත්තනියභාවරහිතා ධම්මමත්තා යථාසකං පච්චයෙහි උප්පජ්ජන්ති විනස්සන්ති, න කුතොචි ආගච්ඡන්ති, න කුහිඤ්චි ගච්ඡන්ති, න ච කත්ථචි පතිට්ඨිතා, න චෙත්ථ කොචි කස්සචි බ්‍යාපාරො’ති අහංකාරමමංකාරානධිට්ඨානතා නිජ්ඣානං ඛමති, යෙන බොධිසත්තො බොධියා නියතො අනාවත්තිධම්මො හොතී’’ති එවමාදිනා ඛන්තිපාරමියා පච්චවෙක්ඛණා වෙදිතබ්බා.

තථා ‘‘සච්චෙන විනා සීලාදීනමසම්භවතො, පටිඤ්ඤානුරූපපටිපත්තියා අභාවතො, සච්චධම්මාතික්කමෙ ච සබ්බපාපධම්මානං සමොසරණභාවතො, අසච්චසන්ධස්ස අප්පච්චයිකභාවතො, ආයතිඤ්ච අනාදෙය්‍යවචනතාවහනතො, සම්පන්නසච්චස්ස සබ්බගුණාධිට්ඨානභාවතො, සච්චාධිට්ඨානෙන සබ්බසම්බොධිසම්භාරානං පාරිසුද්ධිපාරිපූරිසමන්වායතො, සභාවධම්මාවිසංවාදනෙන සබ්බබොධිසම්භාරකිච්චකරණතො, බොධිසත්තපටිපත්තියා ච පරිනිප්ඵත්තිතො’’තිආදිනා සච්චපාරමියා සම්පත්තියො පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

තථා ‘‘දානාදීසු දළ්හසමාදානං, තප්පටිපක්ඛසන්නිපාතෙ ච නෙසං අචලාධිට්ඨානං, තත්ථ ච ධීරවීරභාවං විනා න දානාදිසම්භාරා සම්බොධිනිමිත්තා සම්භවන්තී’’තිආදිනා අධිට්ඨානගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.