විවට්ටකථාදිවණ්ණනා

145. දිට්ඨිගතිකාධිට්ඨානන්ති දිට්ඨිගතිකානං මිච්ඡාගාහදස්සනවසෙන අධිට්ඨානභූතං, දිට්ඨිගතිකවසෙන පුග්ගලාධිට්ඨානන්ති වුත්තං හොති. පුග්ගලාධිට්ඨානධම්මදෙසනා හෙසා. යුත්තයොගභික්ඛුඅධිට්ඨානන්ති යුත්තයොගානං භික්ඛූනමධිට්ඨානභූතං, භික්ඛුවසෙන පුග්ගලාධිට්ඨානන්ති වුත්තං හොති. විවට්ටන්ති වට්ටතො විගතං. ‘‘යෙහී’’තිආදිනා දිට්ඨිගතිකානං මිච්ඡාදස්සනස්ස කාරණභූතාය වෙදනාය පච්චයභූතං හෙට්ඨා වුත්තමෙව ඵස්සායතනමිධ ගහිතං දෙසනාකුසලෙන භගවතාති දස්සෙති. වෙදනාකම්මට්ඨානෙති ‘‘වෙදනානං සමුදය’’න්තිආදිකං ඉමං පාළිං සන්ධාය වුත්තං. කිඤ්චිමත්තමෙව විසෙසොති ආහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. න්ති ‘‘ඵස්සසමුදයා, ඵස්සනිරොධා’’ති වුත්තං කාරණං. ‘‘ආහාරසමුදයා’’තිආදීසු කබළීකාරො ආහාරො වෙදිතබ්බො. සො හි ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 429) පට්ඨානෙ වචනතො කම්මසමුට්ඨානානම්පි චක්ඛාදීනං උපත්ථම්භකපච්චයො හොතියෙව. ‘‘නාමරූපසමුදයා’’තිආදීසු වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයමෙව නාමං. නනු ච ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්ති වචනතො සබ්බෙසු ඡසු ඵස්සායතනෙසු ‘‘නාමරූපසමුදයා නාමරූපනිරොධා’’ ඉච්චෙව වත්තබ්බං, අථ කස්මා චක්ඛායතනාදීසු ‘‘ආහාරසමුදයා ආහාරනිරොධා’’ති වුත්තන්ති? සච්චමෙතං අවිසෙසෙන, ඉධ පන එවම්පි චක්ඛාදීසු සම්භවතීති විසෙසතො දස්සෙතුං තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

උත්තරිතරජානනෙනෙව දිට්ඨිගතස්ස ජානනම්පි සිද්ධන්ති කත්වා පාළියමනාගතෙපි ‘‘දිට්ඨිඤ්ච ජානාතී’’ති වුත්තං. සීලසමාධිපඤ්ඤායො ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා, විමුත්ති පන ඉද හෙට්ඨිමා ඵලසමාපත්තියො ‘‘යාව අරහත්තා’’ති අග්ගඵලස්ස විසුං වචනතො. පච්චක්ඛානුමානෙන චෙත්ථ පජානනා, තෙනෙවාහ ‘‘බහුස්සුතො ගන්ථධරො භික්ඛු ජානාතී’’තිආදි, යථාලාභං වා යොජෙතබ්බං. දෙසනා පනාති එත්ථ පන-සද්දො අරුචියත්ථො, තෙනිමං දීපෙති – යදිපි අනාගාමිආදයො යථාභූතං පජානන්ති, තථාපි අරහතො උක්කංසගතිවිජානනවසෙන දෙසනා අරහත්තනිකූටෙන නිට්ඨාපිතාති. සුවණ්ණගෙහො විය රතනමයකණ්ණිකාය දෙසනා අරහත්තකණ්ණිකාය නිට්ඨාපිතාති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘යතො ඛො…පෙ… පජානාතී’’ති එතෙන ධම්මස්ස නිය්‍යානිකභාවෙන සද්ධිං සඞ්ඝස්ස සුප්පටිපත්තිං දස්සෙති, තෙනෙව අට්ඨකථායං ‘‘කො එවං ජානාතීති? ඛීණාසවො ජානාති, යාව ආරද්ධවිපස්සකො ජානාතී’’ති පරිපුණ්ණං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝො දස්සිතො, තෙන යදෙතං හෙට්ඨා වුත්තං ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝවසෙනාපි දීපෙතු’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.8), තං යථාරුතවසෙනෙව දීපිතං හොතීති දට්ඨබ්බං.

146. ‘‘දෙසනාජාලවිමුත්තො දිට්ටිගතිකො නාම නත්ථී’’ති දස්සනං දෙසනාය කෙවලපරිපුණ්ණතං ඤාපෙතුන්ති වෙදිතබ්බං. අන්තො ජාලස්සාති අන්තොජාලං, දබ්බපවෙසනවසෙන අන්තොජාලෙ අකතාපි තන්නිස්සිතවාදප්පවෙසනවසෙන කතාති අන්තොජාලීකතා, අන්තො ජාලස්ස තිට්ඨන්තීති වා අන්තොජාලා, දබ්බවසෙන අනන්තොජාලාපි තන්නිස්සිතවාදවසෙන අන්තොජාලා කතාති අන්තොජාලීකතා. අභූතතබ්භාවෙ කරාසභූයොගෙ විකාරවාචකතො ඊපච්චයො, අන්තසරස්ස වා ඊකාරාදෙසොති සද්දවිදූ යථා ‘‘ධවලීකාරො, කබළීකාරො’’ති (සං. නි. 1.181), ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ඉමස්සා’’තිආදි වුත්තං. නිස්සිතා අවසිතාව හුත්වා උම්මුජ්ජමානා උම්මුජ්ජන්තීති අත්ථො. මාන-සද්දො චෙත්ථ භාවෙනභාවලක්ඛණත්ථො අප්පහීනෙන උම්මුජ්ජනභාවෙන පුන උම්මුජ්ජනභාවස්ස ලක්ඛිතත්තා, තථා ‘‘ඔසීදන්තා’’තිආදීසුපි අන්ත-සද්දො. උම්මුජ්ජනෙනෙව අවුත්තස්සාපි නිමුජ්ජනස්ස ගහණන්ති දස්සෙති ‘‘ඔසීදන්තා’’තිආදිනා. තත්ථ අපායූපපත්තිවසෙන අධො ඔසීදනං, සම්පත්තිභවවසෙන උද්ධමුග්ගමනං. තථා පරිත්තභූමිමහග්ගතභූමිවසෙන, දිට්ඨියා ඔලීනතාතිධාවනවසෙන, පුබ්බන්තානුදිට්ඨිඅපරන්තානුදිට්ඨිවසෙන ච යථාක්කමං යොජෙතබ්බං. පරියාපන්නාති අන්තොගධා. තබ්භාවො ච තදාබද්ධෙනාති වුත්තං ‘‘එතෙන ආබද්ධා’’ති. ‘‘න හෙත්ථා’’තිආදිනා යථාවුත්තපාළියා ආපන්නත්ථං දස්සෙති.

ඉදානි උපමාසංසන්දනමාහ ‘‘කෙවට්ටො වියා’’තිආදිනා. කෙ උදකෙ වට්ටති පරිචරතීති කෙවට්ටො, මච්ඡබන්ධො. කාමං කෙවට්ටන්තෙවාසීපි පාළියං වුත්තො, සො පන තදනුගතිකොවාති තථා වුත්තං. දසසහස්සිලොකධාතූති ජාතික්ඛෙත්තං සන්ධායාහ තත්ථෙව පටිවෙධසම්භවතො, අඤ්ඤෙසඤ්ච තග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා. අඤ්ඤත්ථාපි හි දිට්ඨිගතිකා එත්ථ පරියාපන්නා අන්තොජාලීකතාව. ඔළාරිකාති පාකටභාවෙන ථූලා. තස්සාති පරිත්තොදකස්ස.

147. ‘‘සබ්බදිට්ඨීනං සඞ්ගහිතත්තා’’ති එතෙන වාදසඞ්ගහණෙන පුග්ගලසඞ්ගහොති දස්සෙති. අත්තනො…පෙ… දස්සෙන්තොති දෙසනාකුසලතාය යථාවුත්තෙසු දිට්ඨිගතිකානං උම්මුජ්ජනනිමුජ්ජනට්ඨානභූතෙසු කත්ථචිපි භවාදීසු අත්තනො අනවරොධභාවං දස්සෙන්තො. නයන්තීති සත්තෙ ඉච්ඡිතට්ඨානමාවහන්ති, තං පන තථාආකඩ්ඪනවසෙනාති ආහ ‘‘ගීවායා’’තිආදි. ‘‘නෙත්තිසදිසතායා’’ති ඉමිනා සදිසවොහාරං, උපමාතද්ධිතං වා දස්සෙති. ‘‘සා හී’’තිආදි සදිසතාවිභාවනා. ගීවායාති එත්ථ මහාජනානන්ති සම්බන්ධීනිද්දෙසො නෙතීති එත්ථාපි කම්මභාවෙන සම්බජ්ඣිතබ්බො නී-සද්දස්ස ද්විකම්මිකත්තා, ආඛ්‍යාතපයොගෙ ච බහුලං සාමිවචනස්ස කත්තුකම්මත්ථජොතකත්තා. අස්සාති අනෙන භගවතා, සා භවනෙත්ති උච්ඡින්නාති සම්බන්ධො. පුන අප්පටිසන්ධිකභාවාති සාමත්ථියත්ථමාහ. ජීවිතපරියාදානෙ වුත්තෙයෙව හි පුන අප්පටිසන්ධිකභාවො වුත්තො නාම තස්සෙව අදස්සනස්ස පධානකාරණත්තා. ‘‘න දක්ඛන්තී’’ති එත්ථ අනාගතවචනවසෙන පදසිද්ධි ‘‘යත්‍ර හි නාම සාවකො එවරූපං ඤස්සති වා දක්ඛති වා සක්ඛිං වා කරිස්සතී’’තිආදීසු (පාරා. 228; සං. නි. 2.202) වියාති දස්සෙති ‘‘න දක්ඛිස්සන්තී’’ති ඉමිනා. කිං වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘අපණ්ණත්තිකභාවං ගමිස්සන්තී’’ති. අපණ්ණත්තිකභාවන්ති ච ධරමානකපණ්ණත්තියා එව අපණ්ණත්තිකභාවං, අතීතපණ්ණත්තියා පන තථාගතපණ්ණත්ති යාව සාසනන්තරධානා, තතො උද්ධම්පි අඤ්ඤබුද්ධුප්පාදෙසු පවත්තති එව යථා අධුනා විපස්සිආදීනං. තථා හි වක්ඛති ‘‘වොහාරමත්තමෙව භවිස්සතී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.147) පඤ්ඤාය චෙත්ථ පණ්ණාදෙසොති නෙරුත්තිකා.

කායොති අත්තභාවො, යො රූපාරූපධම්මසමූහො. එවඤ්හිස්ස අම්බරුක්ඛසදිසතා, තදවයවානඤ්ච රූපක්ඛන්ධචක්ඛායතනචක්ඛුධාතාදීනං අම්බපක්කසදිසතා යුජ්ජති. තන්ති කායං. පඤ්චපක්කද්වාදසපක්කඅට්ඨාරසපක්කපරිමාණාති පඤ්චපක්කපරිමාණා එකා, ද්වාදසපක්කපරිමාණා එකා, අට්ඨාරසපක්කපරිමාණා එකාති තිවිධා පක්කම්බඵලපිණ්ඩී විය. පිණ්ඩො එතස්සාති පිණ්ඩී, ථවකො. තදන්වයානීති වණ්ටානුගතානි, තෙනාහ ‘‘තංයෙව වණ්ටං අනුගතානී’’ති.

මණ්ඩූකකණ්ටකවිසසම්ඵස්සන්ති විසවන්තස්ස භෙකවිසෙසස්ස කණ්ටකෙන, තදඤ්ඤෙන ච විසෙන සම්ඵස්සං, මණ්ඩූකකණ්ටකෙ විජ්ජමානස්ස විසස්ස සම්ඵස්සං වා. සකණ්ටකො ජලචාරී සත්තො ඉධ මණ්ඩූකො නාම, යො ‘‘පාසාණකච්ඡපො’’ති වොහරන්ති, තස්ස නඞ්ගුට්ඨෙ අග්ගකොටියං ඨිතො කණ්ටකොතිපි වදන්ති. එකං විසමච්ඡකණ්ටකන්තිපි එකෙ. කිරාති අනුස්සවනත්ථෙ නිපාතො. එත්ථ ච වණ්ටච්ඡෙදෙ වණ්ටූපනිබන්ධානං අම්බපක්කානං අම්බරුක්ඛතො විච්ඡෙදො විය භවනෙත්තිච්ඡෙදෙ තදුපනිබන්ධානං ඛන්ධාදීනං සන්තානතො විච්ඡෙදොති එත්තාවතාව පාළියමාගතං ඔපම්මං, තදවසෙසං පන අත්ථතො ලද්ධමෙවාති දට්ඨබ්බං.

148. බුද්ධබලන්ති බුද්ධානං ඤාණබලං. කථිතසුත්තස්ස නාමාති එත්ථ නාම-සද්දො සම්භාවනෙ නිපාතො, තෙන ‘‘එවම්පි නාම කථිතසුත්තස්සා’’ති වුත්තනයෙන සුත්තස්ස ගුණං සම්භාවෙති. හන්දාති වොස්සග්ගත්ථෙ. තෙන හි අධුනාව ගණ්හාපෙස්සාමි. න පපඤ්චං කරිස්සාමීති වොස්සග්ගං කරොති.

ධම්මපරියායෙති ධම්මදෙසනාසඞ්ඛාතාය පාළියා. ඉධත්ථොති දිට්ඨධම්මහිතං. පරත්ථොති සම්පරායහිතං, තදුභයත්ථො වා. භාසිතත්ථොපි යුජ්ජති ‘‘ධම්මජාල’’න්ති එත්ථ තන්තිධම්මස්ස ගහිතත්තා. ඉහාති ඉධ සාසනෙ. නන්ති නිපාතමත්තං ‘‘න නං සුතො සමණො ගොතමො’’තිආදීසු විය. න්ති ධම්මාති පාළිධම්මා. සබ්බෙන සබ්බං සඞ්ගණ්හනතො අත්ථසඞ්ඛාතං ජාලමෙත්ථාති අත්ථජාලං. තථා ධම්මජාලං බ්‍රහ්මජාලං දිට්ඨිජාලන්ති එත්ථාපි. සඞ්ගාමං විජිනාති එතෙනාති සඞ්ගාමවිජයො, සඞ්ගාමො චෙත්ථ පඤ්චහි මාරෙහි සමාගමනං අභියුජ්ඣනන්ති ආහ ‘‘දෙවපුත්තමාරම්පී’’තිආදි. අත්ථසම්පත්තියා හි අත්ථජාලං. බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා, සීලාදිඅනවජ්ජධම්මනිද්දෙසතො ච ධම්මජාලං. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතානං මග්ගඵලනිබ්බානානං විභත්තත්තා බ්‍රහ්මජාලං. දිට්ටිවිවෙචනමුඛෙන සුඤ්ඤතාපකාසනෙන සම්මාදිට්ඨියා විභත්තත්තා දිට්ඨිජාලං. තිත්ථියවාදනිම්මද්දනුපායත්තා අනුත්තරො සඞ්ගාමවිජයොති එවම්පෙත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා.

නිදානාවසානතොති ‘‘අථ භගවා අනුප්පත්තො’’ති වචනසඞ්ඛාතනිදානපරියොසානතො. මරියාදාවධිවචනඤ්හෙතං. අපිච නිදානාවසානතොති නිදානපරියොසානෙ වුත්තත්තා නිදානාවසානභූතතො ‘‘මමං වා භික්ඛවෙ, පරෙ අවණ්ණං භාසෙය්‍යු’’න්තිආදි (දී. නි. 1.5, 6) වචනතො. ආභිවිධිඅවධිවචනඤ්හෙතං. ඉදඤ්ච ‘‘අවොචා’’ති කිරියාසම්බන්ධනෙන වුත්තං. ‘‘නිදානෙන ආදිකල්‍යාණ’’න්ති වචනතො පන නිදානම්පි නිගමනං විය සුත්තපරියාපන්නමෙව. අලබ්භ…පෙ… ගම්භීරන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විසෙසනං.

149. යථා අනත්තමනා අත්තනො අනත්ථචරතාය පරමනා වෙරිමනා නාම හොන්ති, යථාහ ධම්මරාජා ධම්මපදෙ,උදානෙ ච –

‘‘දිසො දිසං යං තං කයිරා, වෙරී වා පන වෙරිනං;

මිච්ඡාපණිහිතං චිත්තං, පාපියො නං තතො කරෙ’’ති. (ධ. ප. 42; උදා. 33);

න එවමිමෙ අනත්තමනා, ඉමෙ පන අත්තනො අත්ථචරතාය අත්තමනා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘සකමනා’’ති. සකමනතා ච පීතියා ගහිතචිත්තත්තාති දස්සෙති ‘‘බුද්ධගතායා’’තිආදිනා.

අයං පන අට්ඨකථාතො අපරො නයො – අත්තමනාති සමත්තමනා, ඉමාය දෙසනාය පරිපුණ්ණමනසඞ්කප්පාති අත්ථො. දෙසනාවිලාසො දෙසනාය විජම්භනං, තඤ්ච දෙසනාකිච්චනිප්ඵාදකං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව. කරවීකස්ස රුතමිව මඤ්ජුමධුරස්සරො යස්සාති කරවීකරුතමඤ්ජූ, තෙන. අමතාභිසෙකසදිසෙනාති කායචිත්තදරථවූපසමකං සබ්බසම්භාරාභිසඞ්ඛතං උදකං දීඝායුකතාසංවත්තනතො අමතං නාම. තෙනාභිසෙකසදිසෙන. බ්‍රහ්මුනො සරො විය අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො යස්සාතිබ්‍රහ්මස්සරො, තෙන. අභිනන්දතීති තණ්හායති, තෙනාහ ‘‘තණ්හායම්පි ආගතො’’ති. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං අභිනන්දන්තීති උපගච්ඡන්ති සෙවන්තීති අත්ථොති ආහ ‘‘උපගමනෙපී’’ති.

තථා අභිනන්දන්තීති සම්පටිච්ඡන්තීති අත්ථමාහ ‘‘සම්පටිච්ඡනෙපී’’ති. අභිනන්දිත්වාති වුත්තොයෙවත්ථො ‘‘අනුමොදිත්වා’’ති ඉමිනා පකාසිතොති සන්ධාය ‘‘අනුමොදනෙපී’’ති වුත්තං.

ඉමමෙවත්ථං ගාථාබන්ධවසෙන දස්සෙතුං ‘‘සුභාසිත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සද්දතො සුභාසිතං, අත්ථතො සුලපිතං. සීලප්පකාසනෙන වා සුභාසිතං, සුඤ්ඤතාපකාසනෙන සුලපිතං. දිට්ඨිවිභජනෙන වා සුභාසිතං, තන්නිබ්බෙධකසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණවිභජනෙන සුලපිතං. එවං අවණ්ණවණ්ණනිසෙධනාදීහිපි ඉධ දස්සිතප්පකාරෙහි යොජෙතබ්බං. තාදිනොති ඉට්ඨානිට්ඨෙසු සමපෙක්ඛනාදීහි පඤ්චහි කාරණෙහි තාදිභූතස්ස. ඉමස්ස පදස්ස විත්ථාරො ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨෙ තාදී, චත්තාවීති තාදී, වන්තාවීති තාදී’’තිආදිනා (මහානි. 38) මහානිද්දෙසෙ වුත්තො, සො උපරි අට්ඨකථායම්පි ආවිභවිස්සති. කිඤ්චාපි ‘‘කතමඤ්ච තං භික්ඛවෙ’’තිආදිනා (දී. නි. 1.7) තත්ථ තත්ථ පවත්තාය කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාය විස්සජ්ජනවසෙන වුත්තත්තා ඉදං සුත්තං වෙය්‍යාකරණං නාම භවති. බ්‍යාකරණමෙව හි වෙය්‍යාකරණං, තථාපි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවසෙන පවත්තං සුත්තං සගාථකං චෙ, ගෙය්‍යං නාම භවති. නිග්ගාථකං, චෙ අඞ්ගන්තරහෙතුරහිතඤ්ච, වෙය්‍යාකරණං නාම. ඉති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවසෙන පවත්තස්සාපි ගෙය්‍යසාධාරණතො, අඞ්ගන්තරහෙතුරහිතස්ස ච නිග්ගාථකභාවස්සෙව අනඤ්ඤසාධාරණතො පුච්ඡාවිස්සජ්ජනභාවමනපෙක්ඛිත්වා නිග්ගාථකභාවමෙව වෙය්‍යාකරණහෙතුතාය දස්සෙන්තො ‘‘නිග්ගාථකත්තා හි ඉදං වෙය්‍යාකරණ’’න්ති ආහ.

කස්මාති චොදනං සොධෙති ‘‘භඤ්ඤමානෙති හි වුත්ත’’න්ති ඉමිනා. උභයසම්බන්ධපදඤ්හෙතං හෙට්ඨා, උපරි ච සම්බජ්ඣනතො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘භඤ්ඤමානෙ’’ති වත්තමානකාලවසෙන වුත්තත්තා න කෙවලං සුත්තපරියොසානෙයෙව, අථ ඛො ද්වාසට්ඨියා ඨානෙසු අකම්පිත්ථාති වෙදිතබ්බාති. යදෙවං සකලෙපි ඉමස්මිං සුත්තෙ භඤ්ඤමානෙ අකම්පිත්ථාති අත්ථොයෙව සම්භවති, න පන තස්ස තස්ස දිට්ඨිගතස්ස පරියොසානෙ පරියොසානෙති අත්ථොති? නායමනුයොගො කත්ථචිපි න පවිසති සම්භවමත්තෙනෙව අනුයුඤ්ජනතො, අයං පන අත්ථො න සම්භවමත්තෙනෙව වුත්තො, අථ ඛො දෙසනාකාලෙ කම්පනාකාරෙනෙව ආචරියපරම්පරාභතෙන. තෙනෙව හි ආකාරෙනායමත්ථො සඞ්ගීතිමාරුළ්හො, තථාරුළ්හනයෙනෙව ච සඞ්ගහකාරෙන වුත්තොති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං, ඉතරථා අතක්කාවචරස්ස ඉමස්සත්ථස්ස තක්කපරියාහතකථනං අනුපපන්නං සියාති. එවමීදිසෙසු. ‘‘ධාතුක්ඛොභෙනා’’තිආදීසු අත්ථො මහාපරිනිබ්බානසුත්තවණ්ණනාය (දී. නි. අට්ඨ. 2.171) ගහෙතබ්බො.

අපරෙසුපීති එත්ථ පි-සද්දෙන පාරමිපවිචයනං සම්පිණ්ඩෙති. වුත්තඤ්හි බුද්ධවංසෙ –

‘‘ඉමෙ ධම්මෙ සම්මසතො, සභාවසරසලක්ඛණෙ;

ධම්මතෙජෙන වසුධා, දසසහස්සී පකම්පථා’’ති. (බු. වං. 166);

තථා සාසනපතිට්ඨානන්තරධානාදයොපි. තත්ථ සාසනපතිට්ඨානෙ තාව භගවතො වෙළුවනපටිග්ගහණෙ, මහාමහින්දත්ථෙරස්ස මහාමෙඝවනපටිග්ගහණෙ, මහාඅරිට්ඨත්ථෙරස්ස විනයපිටකසජ්ඣායනෙති එවමාදීසු සාසනස්ස මූලානි ඔතිණ්ණානීති පීතිවසං ගතා නච්චන්තා විය අයං මහාපථවී කම්පිත්ථ. සාසනන්තරධානෙ පන ‘‘අහො ඊදිසස්ස සද්ධම්මස්ස අන්තරධාන’’න්ති දොමනස්සප්පත්තා විය යථා තං කස්සපස්ස භගවතො සාසනන්තරධානෙ. වුත්තඤ්හෙතමපදානෙ –

‘‘තදායං පථවී සබ්බා, අචලා සා චලාචලා;

සාගරො ච සසොකොව, විනදී කරුණං ගිර’’න්ති. (අප. 2.54.131);

බොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙති විසාඛාපුණ්ණමදිවසෙ පඨමං බොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙ. පංසුකූලග්ගහණෙති පුණ්ණං නාම දාසිං පාරුපිත්වා ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතස්ස සාණමයපංසුකූලස්ස තුම්බමත්තෙ පාණෙ විධුනිත්වා මහාඅරියවංසෙ ඨත්වා ගහණෙ. පංසුකූලධොවනෙති තස්සෙව පංසුකූලස්ස ධොවනෙ. කාළකාරාමසුත්තං (අ. නි. 4.24) අඞ්ගුත්තරාගමෙ චතුක්කනිපාතෙ. ගොතමකසුත්තම්පි (අ. නි. 3.176) තත්ථෙව තිකනිපාතෙ. වීරියබලෙනාති මහාභිනික්ඛමනෙ චක්කවත්තිසිරිපරිච්චාගහෙතුභූතවීරියප්පභාවෙන. බොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙ –

‘‘කාමං තචො ච න්හාරු ච, අට්ඨි ච අවසිස්සතු;

උපසුස්සතු නිස්සෙසං, සරීරෙ මංසලොහිත’’න්ති. (ම. නි. 2.184; සං. නි. 2.22, 237; අ. නි. 2.5; 8.13; මහානි. 196; අවිදූරෙනිදානකථා);

වුත්තචතුරඞ්ගසමන්නාගතවීරියානුභාවෙනාති යථාරහමත්ථො වෙදිතබ්බො. අච්ඡරියවෙගාභිහතාති විම්හයාවහකිරියානුභාවඝට්ටිතා. පංසුකූලධොවනෙ භගවතො පුඤ්ඤතෙජෙනාති වදන්ති. පංසුකූලග්ගහණෙ යථා අච්ඡරියවෙගාභිහතාති යුත්තං විය දිස්සති, තං පන කදාචි පවත්තත්තා ‘‘අකාලකම්පනෙනා’’ති වුත්තං. වෙස්සන්තරජාතකෙ (ජා. 2.22.1655) පන පාරමීපූරණපුඤ්ඤතෙජෙන අනෙකක්ඛත්තුං කම්පිතත්තා අකාලකම්පනං නාම භවති. සක්ඛිනිදස්සනෙ කථෙතබ්බස්ස අත්ථස්සානුරූපතො සක්ඛි විය භවතීති වුත්තං ‘‘සක්ඛිභාවෙනා’’ති යථා තං මාරවිජයකාලෙ (ජා. අට්ඨ. 1.අවිදූරෙනිදානකථා). සාධුකාරදානෙනාති පකරණානුරූපවසෙන වුත්තං යථා තං ධම්මචක්කප්පවත්තනසඞ්ගීතිකාලාදීසු (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 3.301).

‘‘න කෙවල’’න්තිආදිනා අනෙකත්ථපථවීකම්පනදස්සනමුඛෙන ඉමස්ස සුත්තස්ස මහානුභාවතායෙව දස්සිතා. තත්ථ ජොතිවනෙති නන්දවනෙ. තඤ්හි සාසනස්ස ඤාණාලොකසඞ්ඛාතාය ජොතියා පාතුභූතට්ඨානත්තා ජොතිවනන්ති වුච්චතීති විනයසංවණ්ණනායං වුත්තං. ධම්මන්ති අනමතග්ගසුත්තාදිධම්මං. පාචීනඅම්බලට්ඨිකට්ඨානන්ති පාචීනදිසාභාගෙ තරුණම්බරුක්ඛෙන ලක්ඛිතට්ඨානං.

එවන්ති භගවතා දෙසිතකාලාදීසු පථවීකම්පනමතිදිසති. අනෙකසොති අනෙකධා. සයම්භුනා දෙසිතස්ස බ්‍රහ්මජාලස්ස යස්ස සුත්තසෙට්ඨස්සාති යොජනා. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. යොනිසොති මිච්ඡාදිට්ඨිප්පහානසම්මාදිට්ඨිසමාදානාදිනා ඤායෙන උපායෙන පටිපජ්ජන්තූති අත්ථො. අයං තාවෙත්ථ අට්ඨකථාය ලීනත්ථවිභාවනා.