පකරණනයවණ්ණනා
‘‘ඉතො පරං ආචරිය-ධම්මපාලෙන යා කතා;
සමුට්ඨානාදිහාරාදි-විවිධත්ථවිභාවනා.
න සා අම්හෙහුපෙක්ඛෙය්‍යා, අයඤ්හි තබ්බිසොධනා;
තස්මා තම්පි පවක්ඛාම, සොතූනං ඤාණවුඩ්ඪියා.
අයඤ්හි පකරණනයෙන පාළියා අත්ථවණ්ණනා – පකරණනයොති ච තම්බපණ්ණිභාසාය වණ්ණනානයො. ‘‘නෙත්තිපෙටකප්පකරණෙ ධම්මකථිකානං යොජනානයොතිපි වදන්තී’’ති අභිධම්මටීකායං වුත්තං. යස්මා පනායං දෙසනාය සමුට්ඨානපයොජනභාජනෙසු, පිණ්ඩත්ථෙසු ච පඨමං නිද්ධාරිතෙසු සුකරා, හොති සුවිඤ්ඤෙය්‍යා ච, තස්මා –
සමුට්ඨානං පයොජනං, භාජනඤ්චාපි පිණ්ඩත්ථං;
නිද්ධාරෙත්වාන පණ්ඩිතො, තතො හාරාදයො සංසෙ.
තත්ථ සමුට්ඨානං නාම දෙසනානිදානං, තං සාධාරණමසාධාරණන්ති දුවිධං, තථා සාධාරණම්පි අජ්ඣත්තිකබාහිරතො. තත්ථ සාධාරණං අජ්ඣත්තිකසමුට්ඨානං නාම භගවතො මහාකරුණා. තාය හි සමුස්සාහිතස්ස ලොකනාථස්ස වෙනෙය්‍යානං ධම්මදෙසනාය චිත්තං උදපාදි, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සත්තෙසු කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙසී’’තිආදි. එත්ථ ච තිවිධාවත්ථායපි මහාකරුණාය සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො යාවදෙව සද්ධම්මදෙසනාහත්ථදානෙහි සංසාරමහොඝතො සත්තසන්තාරණත්ථං තදුප්පත්තිතො. යථා ච මහාකරුණා, එවං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණදසබලඤාණාදයොපි දෙසනාය සාධාරණමජ්ඣත්තිකසමුට්ඨානං නාම. සබ්බඤ්හි ඤෙය්‍යධම්මං තෙසං දෙසෙතබ්බාකාරං, සත්තානං ආසයානුසයාදිකඤ්ච යාථාවතො ජානන්තො භගවා ඨානාට්ඨානාදීසු කොසල්ලෙන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං විචිත්‍රනයදෙසනං පවත්තෙසි. බාහිරං පන සාධාරණසමුට්ඨානං දසසහස්සිමහාබ්‍රහ්මපරිවාරස්ස සහම්පතිබ්‍රහ්මුනො අජ්ඣෙසනං. තදජ්ඣෙසනඤ්හි පති ධම්මගම්භීරතාපච්චවෙක්ඛණාජනිතං අප්පොස්සුක්කතං පටිප්පස්සම්භෙත්වා ධම්මස්සාමී ධම්මදෙසනාය උස්සාහජාතො අහොසි.
අසාධාරණම්පි අජ්ඣත්තිකබාහිරතො දුවිධමෙව. තත්ථ අජ්ඣත්තිකං යාය මහාකරුණාය, යෙන ච දෙසනාඤාණෙන ඉදං සුත්තං පවත්තිතං, තදුභයමෙව. සාමඤ්ඤාවත්ථාය හි සාධාරණම්පි සමානං මහාකරුණාදිවිසෙසාවත්ථාය අසාධාරණං භවති, බාහිරං පන අසාධාරණසමුට්ඨානං වණ්ණාවණ්ණභණනන්ති අට්ඨකථායං වුත්තං. අපිච නින්දාපසංසාසු සත්තානං වෙනෙය්‍යාඝාතානන්දාදිභාවමනාපත්ති. තත්ථ ච අනාදීනවදස්සනං බාහිරමසාධාරණසමුට්ඨානමෙව, තථා නින්දාපසංසාසු පටිපජ්ජනක්කමස්ස, පසංසාවිසයස්ස ච ඛුද්දකාදිවසෙන අනෙකවිධස්ස සීලස්ස, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ච සස්සතාදිදිට්ඨිට්ඨානෙ, තදුත්තරි ච අප්පටිහතචාරතාය, තථාගතස්ස ච කත්ථචිපි භවාදීසු අපරියාපන්නතාය සත්තානමනවබොධොපි බාහිරමසාධාරණසමුට්ඨානං.
පයොජනම්පි සාධාරණාසාධාරණතො දුවිධං. තත්ථ සාධාරණං අනුපාදාපරිනිබ්බානං විමුත්තිරසත්තා සබ්බායපි භගවතො දෙසනාය, තෙනෙවාහ ‘‘එතදත්ථා කථා, එතදත්ථා මන්තනා’’තිආදි (පරි. 366) අසාධාරණං පන බාහිරසමුට්ඨානතො විපරියායෙන වෙදිතබ්බං. නින්දාපසංසාසු හි සත්තානන්වෙනෙය්‍යාඝාතානන්දාදිභාවප්පත්තිආදිකං ඉමිස්සා දෙසනාය ඵලභූතං කාරණභාවෙන ඉමං දෙසනං පයොජෙති. ඵලඤ්හි තදුප්පාදකසත්තියා කාරණං පයොජෙති නාම ඵලෙ සතියෙව තාය සත්තියා කාරණභාවප්පත්තිතො. අථ වා යථාවුත්තං ඵලං ඉමාය දෙසනාය භගවන්තං පයොජෙතීති ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරෙන වුත්තං. යඤ්හි දෙසනාය සාධෙතබ්බං ඵලං, තං ආකඞ්ඛිතබ්බත්තා දෙසනාය දෙසකං පයොජෙති නාම. අපිච කුහනලපනාදිනානාවිධමිච්ඡාජීවවිද්ධංසනං, ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිජාලවිනිවෙඨනං, දිට්ඨිසීසෙන පච්චයාකාරවිභාවනං, ඡඵස්සායතනවසෙන චතුසච්චකම්මට්ඨානනිද්දෙසො, සබ්බදිට්ඨිගතානං අනවසෙසපරියාදානං, අත්තනො අනුපාදාපරිනිබ්බානදීපනඤ්ච පයොජනමෙව.
භාජනං පන දෙසනාධිට්ඨානං. යෙ හි වණ්ණාවණ්ණනිමිත්තඅනුරොධවිරොධවන්තචිත්තා කුහනාදිවිවිධමිච්ඡාජීවනිරතා සස්සතාදිදිට්ඨිපඞ්කනිමුග්ගා සීලක්ඛන්ධාදීසු අපරිපූරකාරිනො අබුද්ධගුණවිසෙසඤාණා වෙනෙය්‍යා, තෙ ඉමිස්සා දෙසනාය භාජනං.
පිණ්ඩත්ථො පන ඉධ ලබ්භමානපදෙහි, සමුදායෙන ච සුත්තපදෙන යථාසම්භවං සඞ්ගහිතො අත්ථො. ආඝාතාදීනං අකරණීයතාවචනෙන හි දස්සිතං පටිඤ්ඤානුරූපං සමණසඤ්ඤාය නියොජනං, තථා ඛන්තිසොරච්චානුට්ඨානං, බ්‍රහ්මවිහාරභාවනානුයොගො, සද්ධාපඤ්ඤාසමායොගො, සතිසම්පජඤ්ඤාධිට්ඨානං, පටිසඞ්ඛානභාවනාබලසිද්ධි, පරියුට්ඨානානුසයප්පහානං, උභයහිතපටිපත්ති, ලොකධම්මෙහි අනුපලෙපො ච –
පාණාතිපාතාදීහි පටිවිරතිවචනෙන දස්සිතා සීලවිසුද්ධි, තාය ච හිරොත්තප්පසම්පත්ති, මෙත්තාකරුණාසමඞ්ගිතා, වීතික්කමප්පහානං, තදඞ්ගප්පහානං, දුච්චරිතසංකිලෙසප්පහානං, විරතිත්තයසිද්ධි, පියමනාපගරුභාවනීයතානිප්ඵත්ති, ලාභසක්කාරසිලොකසමුදාගමො, සමථවිපස්සනානං අධිට්ඨානභාවො, අකුසලමූලතනුකරණං, කුසලමූලරොපනං, උභයානත්ථදූරීකරණං, පරිසාසු විසාරදතා, අප්පමාදවිහාරො, පරෙහි දුප්පධංසියතා, අවිප්පටිසාරාදිසමඞ්ගිතා ච –
‘‘ගම්භීරා’’තිආදිවචනෙහි දස්සිතං ගම්භීරධම්මවිභාවනං, අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨතා, කප්පානමසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙනාපි දුල්ලභපාතුභාවතා, සුඛුමෙනපි ඤාණෙන පච්චක්ඛතො පටිවිජ්ඣිතුමසක්කුණෙය්‍යතා, ධම්මන්වයසඞ්ඛාතෙන අනුමානඤාණෙනාපි දුරධිගමනීයතා, පස්සද්ධසබ්බදරථතා, සන්තධම්මවිභාවනං, සොභනපරියොසානතා, අතිත්තිකරභාවො, පධානභාවප්පත්ති, යථාභූතඤාණගොචරතා, සුඛුමසභාවතා, මහාපඤ්ඤාවිභාවනා ච. දිට්ඨිදීපකපදෙහි දස්සිතා සමාසතො සස්සතඋච්ඡෙදදිට්ඨියො ලීනතාතිධාවනවිභාවනං, උභයවිනිබන්ධනිද්දෙසො, මිච්ඡාභිනිවෙසකිත්තනං, කුම්මග්ගපටිපත්තිප්පකාසනං, විපරියෙසග්ගාහඤාපනං, පරාමාසපරිග්ගහො, පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨිපතිට්ඨාපනා, භවවිභවදිට්ඨිවිභාගා, තණ්හාවිජ්ජාපවත්ති, අන්තවානන්තවාදිට්ඨිනිද්දෙසො, අන්තද්වයාවතාරණං, ආසවොඝයොගකිලෙසගන්ථසංයොජනුපාදානවිසෙසවිභජනඤ්ච –
තථා ‘‘වෙදනානං සමුදය’’න්තිආදිවචනෙහි දස්සිතා චතුන්නමරියසච්චානං අනුබොධපටිබොධසිද්ධි, වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදප්පහානං තණ්හාවිජ්ජාවිගමො, සද්ධම්මට්ඨිතිනිමිත්තපරිග්ගහො, ආගමාධිගමසම්පත්ති, උභයහිතපටිපත්ති, තිවිධපඤ්ඤාපරිග්ගහො, සතිසම්පජඤ්ඤානුට්ඨානං, සද්ධාපඤ්ඤාසමායොගො, වීරියසමතානුයොජනං, සමථවිපස්සනානිප්ඵත්ති ච –
‘‘අජානතං අපස්සත’’න්ති පදෙහි දස්සිතා අවිජ්ජාසිද්ධි, තථා ‘‘තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිත’’න්ති පදෙහි තණ්හාසිද්ධි, තදුභයෙන ච නීවරණසඤ්ඤොජනද්වයසිද්ධි, අනමතග්ගසංසාරවට්ටානුපච්ඡෙදො, පුබ්බන්තාහරණාපරන්තානුසන්ධානානි, අතීතපච්චුප්පන්නකාලවසෙන හෙතුවිභාගො, අවිජ්ජාතණ්හානං අඤ්ඤමඤ්ඤානතිවත්තනං, අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරිතා, පඤ්ඤාවිමුත්තිචෙතොවිමුත්තීනං පටිපක්ඛනිද්දෙසො ච –
‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති පදෙන දස්සිතා සස්සතාදිපඤ්ඤාපනස්ස පච්චයාධීනවුත්තිතා, තෙන ච ධම්මානං නිච්චතාපටිසෙධො, අනිච්චතාපතිට්ඨාපනං, පරමත්ථතො කාරකාදිපටික්ඛෙපො, එවංධම්මතානිද්දෙසො, සුඤ්ඤතාපකාසනං සමත්ථනිරීහ පච්චයලක්ඛණවිභාවනඤ්ච –
‘‘උච්ඡින්නභවනෙත්තිකො’’තිආදිනා දස්සිතා භගවතො පහානසම්පත්ති, විජ්ජාවිමුත්තිවසීභාවො, සික්ඛත්තයනිප්ඵත්ති, නිබ්බානධාතුද්වයවිභාගො, චතුරධිට්ඨානපරිපූරණං, භවයොනිආදීසු අපරියාපන්නතා ච –
සකලෙන පන සුත්තපදෙන දස්සිතො ඉට්ඨානිට්ඨෙසු භගවතො තාදිභාවො, තත්ථ ච පරෙසං පතිට්ඨාපනං, කුසලධම්මානං ආදිභූතධම්මද්වයනිද්දෙසො සික්ඛත්තයූපදෙසො, අත්තන්තපාදිපුග්ගලචතුක්කසිද්ධි, කණ්හකණ්හවිපාකාදිකම්මචතුක්කවිභාගො, චතුරප්පමඤ්ඤාවිසයනිද්දෙසො, සමුදයත්ථඞ්ගමාදිපඤ්චකස්ස යථාභූතාවබොධො, ඡසාරණීයධම්මවිභාවනා, දසනාථකධම්මපතිට්ඨාපනන්ති එවමාදයො යථාසම්භවං සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතබ්බා අත්ථා පිණ්ඩත්ථො.