දිට්ඨිගතිකාධිට්ඨානවට්ටකථාවණ්ණනා
144. කිඤ්චාපි ඉමස්මිං ඨානෙ පාළියං වෙදයිතමනාගතං, හෙට්ඨා පන තීසුපි වාරෙසු අධිකතත්තා, උපරි ච ‘‘ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදෙන්තී’’ති වක්ඛමානත්තා වෙදයිතමෙවෙත්ථ පධානන්ති ආහ ‘‘සබ්බදිට්ඨිවෙදයිතානි සම්පිණ්ඩෙතී’’ති. ‘‘යෙපි තෙ’’ති තත්ථ තත්ථ ආගතස්ස ච පි-සද්දස්ස අත්ථං සන්ධාය ‘‘සම්පිණ්ඩෙතී’’ති වුත්තං. යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා…පෙ… සබ්බෙපි තෙ ඡහි ඵස්සායතනෙහි ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදෙන්තීති හි වෙදයිතකිරියාවසෙන තංතංදිට්ඨිගතිකානං සම්පිණ්ඩිතත්තා වෙදයිතසම්පිණ්ඩනමෙව ජාතං. සබ්බම්පි හි වාක්‍යං කිරියාපධානන්ති. උපරි ඵස්සෙ පක්ඛිපනත්ථායාති ‘‘ඡහි ඵස්සායතනෙහී’’ති වුත්තෙ උපරි ඵස්සෙ පක්ඛිපනත්ථං, පක්ඛිපනඤ්චෙත්ථ වෙදයිතස්ස ඵස්සපච්චයතාදස්සනමෙව. ‘‘ඡහි ඵස්සායතනෙහි ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදෙන්තී’’ති ඉමිනා හි ඡහි අජ්ඣත්තිකායතනෙහි ඡළාරම්මණපටිසංවෙදනං එකන්තතො ඡඵස්සහෙතුකමෙවාති දස්සිතං හොති, තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බෙ තෙ’’තිආදි.
කම්බොජොති එවංනාමකං රට්ඨං. තථා දක්ඛිණාපථො. ‘‘සඤ්ජාතිට්ඨානෙ’’ති ඉමිනා සඤ්ජායන්ති එත්ථාති අධිකරණත්ථො සඤ්ජාති-සද්දොති දස්සෙති. එවං සමොසරණ-සද්දො. ආයතන-සද්දොපි තදුභයත්ථෙ. ආයතනෙති සමොසරණභූතෙ චතුමහාපථෙ. නන්ති මහානිග්‍රොධරුක්ඛං. ඉදඤ්හි අඞ්ගුත්තරාගමෙ පඤ්චනිපාතෙ සද්ධානිසංසසුත්තපදං. තත්ථ ච සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ සුභූමියං චතුමහාපථෙ මහානිග්‍රොධො සමන්තා පක්ඛීනං පටිසරණං හොතී’’ති (අ. නි. 5.38) තන්නිද්දෙසො වුත්තො. සති සතිආයතනෙති සතිසඞ්ඛාතෙ කාරණෙ විජ්ජමානෙ, තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිතබ්බතං පාපුණාතීති අත්ථො. ආයතන්ති එත්ථ ඵලානි තදායත්තවුත්තිතාය පවත්තන්ති, ආයභූතං වා අත්තනො ඵලං තනොති පවත්තෙතීති ආයතනං, කාරණං. සම්මන්තීති උපසම්මන්ති අස්සාසං ජනෙන්ති. ආයතන-සද්දො අඤ්ඤෙසු විය න එත්ථ අත්ථන්තරාවබොධකොති ආහ ‘‘පණ්ණත්තිමත්තෙ’’ති, තථා තථා පඤ්ඤත්තිමත්තෙති අත්ථො. රුක්ඛගච්ඡසමූහෙ පණ්ණත්තිමත්තෙ හි අරඤ්ඤවොහාරො, අරඤ්ඤමෙව ච අරඤ්ඤායතනන්ති. අත්ථත්තයෙපීති එත්ථ පි-සද්දෙන ආකරනිවාසාධිට්ඨානත්ථෙ සම්පිණ්ඩෙති. ‘‘හිරඤ්ඤායතනං සුවණ්ණායතන’’න්තිආදීසු හි ආකරෙ, ‘‘ඉස්සරායතනං වාසුදෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසෙ, ‘‘කම්මායතනං සිප්පායතන’’න්තිආදීසු අධිට්ඨානෙ පවත්තති, නිස්සයෙති අත්ථො.
ආයතන්ති එත්ථ ආකරොන්ති, නිවසන්ති, අධිට්ඨහන්තීති යථාක්කමං වචනත්ථො. චක්ඛාදීසු ච ඵස්සාදයො ආකිණ්ණා, තානි ච නෙසං වාසො, අධිට්ඨානඤ්ච නිස්සයපච්චයභාවතො. තස්මා තදෙතම්පි අත්ථත්තයමිධ යුජ්ජතියෙව. කථං යුජ්ජතීති ආහ ‘‘චක්ඛාදීසු හී’’තිආදි. ඵස්සො වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා චිත්තන්ති ඉමෙ ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා උපලක්ඛණවසෙන වුත්තා අඤ්ඤෙසම්පි තංසම්පයුත්තධම්මානං ආයතනභාවතො, පධානවසෙන වා. තථා හි චිත්තුප්පාදං විභජන්තෙන භගවතා තෙයෙව ‘‘ඵස්සො හොති, වෙදනා, සඤ්ඤා, චෙතනා, චිත්තං හොතී’’ති පඨමං විභත්තා. සඤ්ජායන්ති තන්නිස්සයාරම්මණභාවෙන තත්ථෙව උප්පත්තිතො. සමොසරන්ති තත්ථ තත්ථ වත්ථුද්වාරාරම්මණභාවෙන සමොසරණතො. තානි ච නෙසං කාරණං තෙසමභාවෙ අභාවතො. අයං පන යථාවුත්තො සඤ්ජාතිදෙසාදිඅත්ථො රුළ්හිවසෙනෙව තත්ථ තත්ථ නිරුළ්හතාය එව පවත්තත්තාති ආචරියආනන්දත්ථෙරෙන වුත්තං. අයං පන පදත්ථවිවරණමුඛෙන පවත්තො අත්ථො – ආයතනතො, ආයානං තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනං. චක්ඛාදීසු හි තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිකිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටෙන්ති වායමන්ති, ආයභූතෙ ච ධම්මෙ එතානි තනොන්ති විත්ථාරෙන්ති, ආයතඤ්ච සංසාරදුක්ඛං නයන්ති පවත්තෙන්තීති. ඉති ඉමිනා නයෙනාති එත්ථ ආදිඅත්ථෙන ඉති සද්දෙන ‘‘සොතං පටිච්චා’’තිආදිපාළිං සඞ්ගණ්හාති.
තත්ථ තිණ්ණන්ති චක්ඛුපසාදරූපාරම්මණචක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං තිණ්ණං විසයින්ද්‍රියවිඤ්ඤාණානං. තෙසං සමාගමනභාවෙන ගහෙතබ්බතො ‘‘ඵස්සො සඞ්ගතී’’ති වුත්තො. තථා හි සො ‘‘සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො’’ති වුච්චති. ඉමිනා නයෙන ආරොපෙත්වාති සම්බන්ධො. තෙන ඉමමත්ථං දස්සෙති – යථා ‘‘චක්ඛුංපටිච්ච…පෙ… ඵස්සො’’ති (ම. නි. 1.204; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43, 45; 2.4.61; කථා. 465) එතස්මිං සුත්තෙ විජ්ජමානෙසුපි සඤ්ඤාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු වෙදනාය පධානකාරණභාවදස්සනත්ථං ඵස්සසීසෙන දෙසනා කතා, එවමිධාපි ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’තිආදිනා ඵස්සං ආදිං කත්වා අපරන්තපටිසන්ධානෙන පච්චයපරම්පරං දස්සෙතුං ‘‘ඡහි ඵස්සායතනෙහී’’ති ච ‘‘ඵුස්ස ඵුස්සා’’ති ච ඵස්සසීසෙන දෙසනා කතාති. ඵස්සායතනාදීනීති ආදි-සද්දෙන ‘‘ඵුස්ස ඵුස්සා’’ති වචනං සඞ්ගණ්හාති.
‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදිනා සද්දමත්තතො චොදනාලෙසං දස්සෙත්වා ‘‘තථාපී’’තිආදිනා අත්ථතො තං පරිහරති. න ආයතනානි ඵුසන්ති රූපානමනාරම්මණභාවතො. ඵස්සො අරූපධම්මො විසමානො එකදෙසෙන ආරම්මණං අනල්ලියමානොපි ඵුසනාකාරෙන පවත්තො ඵුසන්තො විය හොතීති ආහ ‘‘ඵස්සොව තං තං ආරම්මණං ඵුසතී’’ති. තෙනෙව සො ‘‘ඵුසනලක්ඛණො, සඞ්ඝට්ටනරසො’’ති ච වුච්චති. ‘‘ඡහි ඵස්සායතනෙහි ඵුස්ස ඵුස්සා’’ති අඵුසනකිච්චානිපි නිස්සිතවොහාරෙන ඵුසනකිච්චානි කත්වා දස්සනමෙව ඵස්සෙ උපනික්ඛිපනං නාම යථා ‘‘මඤ්චා ඝොසන්තී’’ති. උපනික්ඛිපිත්වාති හි ඵුසනකිච්චාරොපනවසෙන ඵස්සස්මිං පවෙසෙත්වාති අත්ථො. ඵස්සගතිකානි කත්වා ඵස්සුපචාරං ආරොපෙත්වාති වුත්තං හොති. උපචාරො නාම වොහාරමත්තං, න තෙන අත්ථසිද්ධි අතංසභාවතො. අත්ථසිජ්ඣනකො පන තංසභාවොයෙව අත්ථො ගහෙතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘තස්මා’’තිආදිමාහ. යථාහු –
‘‘අත්ථඤ්හි නාථො සරණං අවොච,
න බ්‍යඤ්ජනං ලොකහිතො මහෙසී’’ති.
අත්තනො පච්චයභූතානං ඡන්නං ඵස්සානං වසෙන චක්ඛුසම්ඵස්සජා යාව මනොසම්ඵස්සජාති සඞ්ඛෙපතො ඡබ්බිධං සන්ධාය ‘‘ඡඵස්සායතනසම්භවා වෙදනා’’ති වුත්තං. විත්ථාරතො පන –
‘‘ඵස්සතො ඡබ්බිධාපෙතා, උපවිචාරභෙදතො;
තිධා නිස්සිතතො ද්වීහි, තිධා කාලෙන වඩ්ඪිතා’’ති. –
අට්ඨසතපරියායෙ වුත්තනයෙන අට්ඨසතප්පභෙදා. මහාවිහාරවාසිනො චෙත්ථ යථා විඤ්ඤාණං නාමරූපං සළායතනං, එවං ඵස්සං, වෙදනඤ්ච පච්චයපච්චයුප්පන්නම්පි සසන්තතිපරියාපන්නං දීපෙන්තො විපාකමෙව ඉච්ඡන්ති, අඤ්ඤෙ පන යථා තථා වා පච්චයභාවො සති න සක්කා වජ්ජෙතුන්ති සබ්බමෙව ඉච්ඡන්ති. සාති යථාවුත්තප්පභෙදා වෙදනා. රූපතණ්හාදිභෙදායාති ‘‘සෙට්ඨිපුත්තො බ්‍රාහ්මණපුත්තො’’ති පිතුනාමවසෙන විය ආරම්මණනාමවසෙන වුත්තාය රූපතණ්හා යාව ධම්මතණ්හාති සඞ්ඛෙපතො ඡබ්බිධාය. විත්ථාරතො පන –
‘‘රූපතණ්හාදිකා කාම-තණ්හාදීහි තිධා පුන;
සන්තානතො ද්විධා කාල-භෙදෙන ගුණිතා සියු’’න්ති. –
එවං වුත්තඅට්ඨසතප්පභෙදාය. උපනිස්සයකොටියාති උපනිස්සයසීසෙන. කස්මා පනෙත්ථ උපනිස්සයපච්චයොව උද්ධටො, නනු සුඛා වෙදනා, අදුක්ඛමසුඛා ච තණ්හාය ආරම්මණමත්තආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයපකතූපනිස්සයවසෙන චතුධා පච්චයො, දුක්ඛා ච ආරම්මණමත්තපකතූපනිස්සයවසෙන ද්විධාති? සච්චමෙතං, උපනිස්සයෙ එව පන තං සබ්බම්පි අන්තොගධන්ති එවමුද්ධටො. යුත්තං තාව ආරම්මණූපනිස්සයස්ස උපනිස්සයසාමඤ්ඤතො උපනිස්සයෙ අන්තොගධතා, කථං පන ආරම්මණමත්තආරම්මණාධිපතීනං තත්ථ අන්තොගධභාවො සියාති? තෙසම්පි ආරම්මණසාමඤ්ඤතො ආරම්මණූපනිස්සයෙන සඞ්ගහිතත්තා ආරම්මණූපනිස්සයවසමොධානභූතෙව උපනිස්සයෙ එව අන්තොගධතා හොති. එතදත්ථමෙව හි සන්ධාය ‘‘උපනිස්සයෙනා’’ති අවත්වා ‘‘උපනිස්සයකොටියා’’ති වුත්තං. සිද්ධෙ හි සත්‍යාරම්භො නියමාය වා හොති අත්ථන්තරවිඤ්ඤාපනාය වාති. එවමීදිසෙසු.
චතුබ්බිධස්සාති කාමුපාදානං යාව අත්තවාදුපාදානන්ති චතුබ්බිධස්ස. නනු ච තණ්හාව කාමුපාදානං, කථං සායෙව තස්ස පච්චයො සියාති? සච්චං, පුරිමතණ්හාය පන උපනිස්සයපච්චයෙන පච්ඡිමතණ්හාය දළ්හභාවතො පුරිමායෙව තණ්හා පච්ඡිමාය පච්චයො භවති. තණ්හාදළ්හත්තමෙව හි ‘‘කාමුපාදානං උපායාසො උපකට්ඨා’’තිආදීසු විය උප-සද්දස්ස දළ්හත්ථෙ පවත්තනතො. අපිච දුබ්බලා තණ්හා තණ්හායෙව, බලවතී තණ්හා කාමුපාදානං. අථ වා අපත්තවිසයපත්ථනා තණ්හා තමසි චොරානං හත්ථපසාරණං විය, සම්පත්තවිසයග්ගහණං කාමුපාදානං චොරානං හත්ථගතභණ්ඩග්ගහණං විය. අප්පිච්ඡතාපටිපක්ඛා තණ්හා. සන්තුට්ඨිතාපටිපක්ඛං කාමුපාදානං. පරියෙසනදුක්ඛමූලං තණ්හා, ආරක්ඛදුක්ඛමූලං කාමුපාදානං. අයම්පි තෙසං විසෙසො කෙචිවාදවසෙන ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (දී. නි. ටී. 1.144) දස්සිතො පුරිමනයස්සෙව විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.144) සකවාදභාවෙන වුත්තත්තා.
අසහජාතස්ස උපාදානස්ස උපනිස්සයකොටියා, සහජාතස්ස පන සහජාතකොටියාති යථාලාභමත්ථො ගහෙතබ්බො. තත්ථ අසහජාතා අනන්තරනිරුද්ධා අනන්තරසමනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතාසෙවනපච්චයෙහි ඡධා පච්චයො. ආරම්මණභූතා පන ආරම්මණමත්තආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයෙහි තිධා, තං සබ්බම්පි වුත්තනයෙන උපනිස්සයෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ‘‘උපනිස්සයකොටියා’’ති වුත්තං. යස්මා ච තණ්හාය රූපාදීනි අස්සාදෙත්වා කාමෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජති, තස්මා තණ්හා කාමුපාදානස්ස උපනිස්සයකොටියා පච්චයො. තථා රූපාදිභෙදෙ සම්මූළ්හො ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.171; ම. නි. 1.445; 2.94-95, 225; 3.91, 116, 136; සං. නි. 3.210; අ. නි. 10.176, 217; ධ. ස. 1221; විභ. 907, 925, 971) මිච්ඡාදස්සනං, සංසාරතො මුච්චිතුකාමො අසුද්ධිමග්ගෙ සුද්ධිමග්ගපරාමසනං, ඛන්ධෙසු අත්තත්තනියගාහභූතං සක්කායදස්සනඤ්ච ගණ්හාති. තස්මා ඉතරෙසම්පි තිණ්ණං තණ්හා උපනිස්සයකොටියා පච්චයොති දට්ඨබ්බං. සහජාතා පන සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතහෙතුවසෙන සත්තධා සහජාතානං පච්චයො. තම්පි සබ්බං සහජාතපච්චයෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ‘‘සහජාතකොටියා’’ති වුත්තං.
භවස්සාති කම්මභවස්ස චෙව උපපත්තිභවස්ස ච. තත්ථ චෙතනාදිසඞ්ඛාතං සබ්බං භවගාමිකම්මං කම්මභවො. කාමභවාදිනවවිධො උපපත්තිභවො. තෙසු උපපත්තිභවස්ස චතුබ්බිධම්පි උපාදානං උපපත්තිභවහෙතුභූතස්ස කම්මභවස්ස කාරණභාවතො, තස්ස ච සහායභාවූපගමනතො පකතූපනිස්සයවසෙන පච්චයො. කම්මාරම්මණකරණකාලෙ පන කම්මසහජාතමුපාදානං උපපත්තිභවස්ස ආරම්මණවසෙන පච්චයො. කම්මභවස්ස පන සහජාතස්ස සහජාතමුපාදානං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන චෙව හෙතුමග්ගවසෙන ච අනෙකධා පච්චයො. අසහජාතස්ස පන අනන්තරස්ස අසහජාතමුපාදානං අනන්තරසමනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතාසෙවනවසෙන, ඉතරස්ස ච නානන්තරස්ස පකතූපනිස්සයවසෙන, සම්මසනාදිකාලෙසු ආරම්මණාදිවසෙන ච පච්චයො. තත්ථ අනන්තරාදිකෙ උපනිස්සයපච්චයෙ, සහජාතාදිකෙ ච සහජාතපච්චයෙ පක්ඛිපිත්වා තථාති වුත්තං, රූපූපහාරත්ථො වා හෙස අනුකඩ්ඪනත්ථො වා. තෙන හි උපනිස්සයකොටියා චෙව සහජාතකොටියා චාති අත්ථං දස්සෙති.
භවො ජාතියාති එත්ථ භවොති කම්මභවො අධිප්පෙතො. සො හි ජාතියා පච්චයො, න උපපත්තිභවො. ජාතියෙව හි උපපත්තිභවොති, සා ච පඨමාභිනිබ්බත්තඛන්ධා. තෙන වුත්තං ‘‘ජාතීති පනෙත්ථ සවිකාරා පඤ්චක්ඛන්ධා දට්ඨබ්බා’’ති, තෙනායං චොදනා නිවත්තිතා ‘‘නනු ජාතිපි භවොයෙව, කථං සො ජාතියා පච්චයො’’ති, කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘කම්මභවො ජාතියා පච්චයො’’ති චෙ? බාහිරපච්චයසමත්තෙපි කම්මවසෙනෙව හීනපණීතාදිවිසෙසදස්සනතො. යථාහ භගවා ‘‘කම්මං සත්තෙ විභජති යදිදං හීනපණීතතායා’’ති (ම. නි. 3.289) සවිකාරාති නිබ්බත්තිවිකාරෙන සවිකාරා, න අඤ්ඤෙහි, තෙ ච අත්ථතො උපපත්තිභවොයෙව, සො එව ච තස්ස කාරණං භවිතුමයුත්තො තණ්හාය කාමුපාදානස්ස පච්චයභාවෙ විය පුරිමපච්ඡිමාදිවිසෙසානමසම්භවතො, තස්මා කම්මභවොයෙව උපපත්තිභවසඞ්ඛාතාය ජාතියා කම්මපච්චයෙන චෙව පකතූපනිස්සයපච්චයෙන ච පච්චයොති අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කම්මපච්චයං උපනිස්සයෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා උපනිස්සයකොටියා පච්චයො’’ති වුත්තං. යස්මා පන ජාතියා සති ජරාමරණං, ජරාමරණාදිනා ඵුට්ඨස්ස ච බාලස්ස සොකාදයො සම්භවන්ති, නාසති, තස්මා ජාතිජරාමරණාදීනං උපනිස්සයවසෙන පච්චයොති ආහ ‘‘ජාති…පෙ… පච්චයො’’ති විත්ථාරතො අත්ථවිනිච්ඡයස්ස අකතත්තා, සහජාතූපනිස්සයසීසෙනෙව පච්චයවිචාරණාය ච, දස්සිතත්තා, අඞ්ගාදිවිධානස්ස ච අනාමට්ඨත්තා ‘‘අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො’’තිආදි වුත්තං. මහාවිසයත්තා පටිච්චසමුප්පාදවිචාරණාය නිරවසෙසා අයං කුතො ලද්ධබ්බාති චොදනමපනෙති ‘‘විත්ථාරතො’’තිආදිනා. ‘‘ඉධ පනස්සා’’තිආදිනා පාළියම්පි පටිච්චසමුප්පාදකථා එකදෙසෙනෙව කථිතාති දස්සෙති. තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං බ්‍රහ්මජාලෙ. අස්සාති පටිච්චසමුප්පාදස්ස. පයොජනමත්තමෙවාති දිට්ඨියා කාරණභූතවෙදනාවසෙන එකදෙසමත්තං පයොජනමෙව. ‘‘මත්තමෙවා’’ති හි අවධාරණත්ථෙ පරියායවචනං ‘‘අප්පං වස්සසතං ආයු, ඉදානෙතරහි විජ්ජතී’’තිආදීසු විය අඤ්ඤමඤ්ඤත්ථාවබොධනවසෙන සපයොජනත්තා, මත්ත-සද්දො වා පමාණෙ, පයොජනසඞ්ඛාතං පමාණමෙව, න තදුත්තරීති අත්ථො. ‘‘මත්ත-සද්දො අවධාරණෙ එව-සද්දො සන්නිට්ඨානෙ’’තිපි වදන්ති. එවං සබ්බත්ථ. හොති චෙත්ථ –
‘‘මත්තමෙවාති එකත්ථං, මත්තපදං පමාණකෙ;
මත්තාවධාරණෙ වා, සන්නිට්ඨානම්හි චෙතර’’න්ති.
එකදෙසෙනෙවිධ පාළියං කථිතත්තා පටිච්චසමුප්පාදස්ස තථා කථනෙ සද්ධිං උදාහරණෙන කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘භගවා හී’’තිආදිමාහ. තෙන ඉමමධිප්පායං දස්සෙති ‘‘වට්ටකථං කථෙන්තො භගවා අවිජ්ජා-තණ්හා-දිට්ඨීනමඤ්ඤතරසීසෙන කථෙසි, තෙසු ඉධ දිට්ඨිසීසෙනෙව කථෙන්තො වෙදනාය දිට්ඨියා බලවකාරණත්තා වෙදනාමූලකං එකදෙසමෙව පටිච්චසමුප්පාදං කථෙසී’’ති. එතානි ච සුත්තානි අඞ්ගුත්තරනිකායෙ දසනිපාතෙ (අ. නි. 10.61 වාක්‍යඛන්ධෙ) තත්ථ පුරිමකොටි න පඤ්ඤායතීති අසුකස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස, චක්කවත්තිනො වා කාලෙ අවිජ්ජා උප්පන්නා, න තතො පුබ්බෙති එවං අවිජ්ජාය පුරිමො ආදිමරියාදො අප්පටිහතස්ස මම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සාපි න පඤ්ඤායති තතා මරියාදස්ස අවිජ්ජමානත්තාති අත්ථො. එවඤ්චෙතන්ති ඉමිනා මරියාදාභාවෙන අයං අවිජ්ජා කාමං වුච්චති. අථ ච පනාති එවං කාලනියමෙන මරියාදාභාවෙන වුච්චමානාපි. ඉදප්පච්චයාති ඉමස්මා පඤ්චනීවරණසඞ්ඛාතපච්චයා අවිජ්ජා සම්භවතීති එවං ධම්මනියාමෙන අවිජ්ජාය කොටි පඤ්ඤායතීති අත්ථො. ‘‘කො චාහාරො අවිජ්ජාය, ‘පඤ්ච නීවරණා’ තිස්ස වචනීය’’න්ති (අ. නි. 10.61) හි තත්ථෙව වුත්තං, ටීකායං පන ‘‘ආසවපච්චයා’’ති (දී. නි. ටී. 1.144) ආහ, තං උදාහරණසුත්තෙන න සමෙති. අයං පච්චයො ඉදප්පච්චයො ම-කාරස්ස ද-කාරාදෙසවසෙන. සද්දවිදූ පන ‘‘ඊදිසස්ස පයොගස්ස දිස්සනතො ඉද-සද්දොයෙව පකතී’’ති වදන්ති, අයුත්තමෙවෙතං වණ්ණවිකාරාදිවසෙන නානාපයොගස්ස දිස්සමානත්තා. යථා හි වණ්ණවිකාරෙන ‘‘අමූ’’ති වුත්තෙපි ‘‘අසූ’’ති දිස්සති, ‘‘ඉමෙසූ’’ති වුත්තෙපි ‘‘එසූ’’ති, එවමිධාපි වණ්ණවිකාරො ච වාක්‍යෙ විය සමාසෙපි ලබ්භතෙව යථා ‘‘ජානිපති තුදම්පතී’’ති. කිමෙත්ථ වත්තබ්බං, පභින්නපටිසම්භිදෙන ආයස්මතා මහාකච්චායනත්ථෙරෙන වුත්තමෙව පමාණන්ති දට්ඨබ්බං.
භවතණ්හායාති භවසඤ්ඤොජනභූතාය තණ්හාය. ඉදප්පච්චයාති ඉමස්මා අවිජ්ජාපච්චයා. ‘‘කො චාහාරො භවතණ්හාය, ‘අවිජ්ජා’ තිස්ස වචනීය’’න්ති හි වුත්තං. භවදිට්ඨියාති සස්සතදිට්ඨියා. ඉදප්පච්චයාති ඉධ පන වෙදනාපච්චයාත්වෙව අත්ථො. නනු දිට්ඨියො එව කථෙතබ්බා, කිමත්ථියං පන පටිච්චසමුප්පාදකථනන්ති අනුයොගෙනාහ ‘‘තෙනා’’තිආදි. ඉදං වුත්තං හොති – අනුලොමෙන පටිච්චසමුප්පාදකථා නාම වට්ටකථා, තං කථනෙනෙව භගවා එතෙ දිට්ඨිගතිකා යාවිදං මිච්ඡාදස්සනං න පටිනිස්සජ්ජන්ති, තාව ඉමිනා පච්චයපරම්පරෙන වට්ටෙයෙව නිමුජ්ජන්තීති දස්සෙසීති. ඉතො භවාදිතො. එත්ථ භවාදීසු. එස නයො සෙසපදද්වයෙපි. ඉමිනා අපරියන්තං අපරාපරුප්පත්තිං දස්සෙති. විපන්නට්ඨාති විවිධෙන නාසිතා.